वैदिकप्रकरणम्

सिन्दूरेण विराजितं त्रिनयनं दिक्संख्यदोर्भिर्युतं भक्तालुमहकारकं प्रमदयाश्छिष्टं सदानन्दनम् ॥ अष्टाविंशतिवर्णकैश्च सततं यं चिन्तयन्ते जनास्तं देवं गणपं स्मरामि सततं चन्द्रार्धचूडं विभुम् ॥ १ ॥ यस्ताकीदिसमस्ततन्त्रकमलत्रातप्रसादेविश्व प्रलक्षप्रमितः परः किरणवानन्वर्थगोवर्धनः ॥ सोऽयं पण्डितमण्डलोद्भटरटद्वादीन्द्रवृन्दाय्रणीः श्रीरामाङ्किनिषेवकः समजनि श्रीमौनिगोवर्धनः ॥ २ ॥ रघुनाथपदारविन्दसेवावशतस्तस्य वभूव नन्दनः ॥ रघुनाथ इतीज्यनामगम्यो रघुनाथाङ्किनिषेवकः सुधीः ॥ ३ ॥ वभूवुस्तस्य चत्वारस्तनयाः सुनया वुधाः ॥ महादेवाभिधः श्रेष्ठो महाभाष्यसुभाषितः ॥ ४ ॥ रामकृष्णो द्वितीयोऽसौ रामकृष्णाङ्किसेवकः ॥ तृतीयो जयकृष्णोऽस्मि श्रीकृष्णो नाम सूद्भवः ॥ ५ ॥ श्रीमत्सिद्धान्तकौमुद्याः स्वरवैदिकखण्डयोः ॥ नत्वा मुनित्रयं ह्यां टीकां कुर्वे सुवोधिनीम् ॥ ६ ॥ शुशब्दब्रातश्रीकुमुदवनविद्योतनकरी सदा सद्युत्पत्तिप्रसरणपरानन्दनकरी ॥ कुशब्दध्वान्तस्य प्रसभमभिविध्वंसनकरी कृतिर्भूयादेषा बुधजनमनःप्राङ्गणचरी ॥ ७ ॥ इयता प्रवन्धेन लौकिकेषु शब्देऽच्चाख्यातेष्वपि वैदिकान्वाख्यानमवशिष्यते । न चेदमप्रयोजनम्, 'रक्षोहागमलघ्वसंदेहाः प्रयोजनम्' इति वदता भाष्यकारेण वेदरक्षाया व्याकरणारम्भस्य प्रयोजनत्वेन मुख्यतयाभिधानात् । 'ब्राह्मणेन निष्कारणः पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति वेदार्थज्ञानोपायतया वेदाङ्गत्वेनैव व्याकरणाध्ययनविधानाच्च । नन्वेवमपि वैदिकशब्दानां लौकिकशब्दाभिन्नत्वात्तदनुशासनेनैव सिद्धे किमर्थमेषामनुशासनमिति चेन्न । लौकिकशब्देभ्यो भिन्ना अपि वैदिकशब्दाः सन्ति । तद्यथा 'त्मना देवेषु', 'मध्वाजभार', 'गृह्णामि ते' इत्यादयो वेदे दृश्यन्ते । लोके तु आत्मना जहार गृह्णामीत्यादयः । अत एव भाष्यकारो लौकिकेभ्यो वैदिकान्मेदेन व्यपदिशति 'अथ शब्दानुशासनं केषां शब्दानां लौकिकानां वैदिकानां चेति' इति तेषामन्वाख्यानमावश्यकमिति मनसि विभाव्याह—छन्दसीत्यादि । पुनर्वसुशब्देनोद्धूतावयवस्य ज्योतिःसमुदायस्याभिधानाद्वयोर्द्विचचने प्राप्ते एकवचनं विधीयते तदाह—द्वयोरित्यादि ॥—वा स्यादिति । द्वयोरेकवचनं वा स्यादिति 'जात्याख्यायाम्—इत्यतोऽन्यतरस्याभिलबुवतनात् ॥—लोकेत्विति । 'गां गताविव दिवः पुनर्वसू' इत्यादौ ॥

— विशाख—॥—प्राग्वदिति । द्वयोरेकवचनं वा स्यादित्यर्थः ॥—विशाखेति । अमरस्तु विशाखेति प्रयुज्ञानो द्विवचननियमं नेच्छति सूत्रं तृढासीनम्

—षष्ठीयुक्तशब्दसि वा । 'पतिः समास एव' इत्यतः पतिरिति वर्तते । 'पतिः समास एव' इति नियमादसमासे न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते—पतिनेति । घिलात् 'आडो ना—' इति नाभावः । षष्ठीति किम् । 'मया पत्या जरदृश्यंथासः' । छन्दसीति किम् । ग्रामस्य पत्ये ॥—योगं विभज्येति । 'षष्ठीयुक्तशब्न्दसि' इति उच्चायाधारैः wali. Intro. C.अहल्लदसि ईखण्डवर्गमेजzqd घाकविहृ आङ्गे ऋथ getshud एव पति । तदाह— तेनेत्यादिना ॥—नभोङ्किरसिति—। नभस् अङ्किरस् मनुष् एषां वति परे भत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥—नभस्वदिति । ‘तेन तुल्यम्—’ इति वतिः । भलफलमाह—रुत्वाभाव इति । ‘ससजुषोः—’ इति प्राप्तस्य । तत्र हि पदस्येत्यनुवर्तते । अङ्किरसा तुल्यमङ्किरस्तत् । अत्रापि देहलीदीपकन्यायेन रुत्वाभाव इति संबध्यते ॥—मनुष्वदिति । मनुषा तुल्यम् । अत्र भत्वात् ‘आदेशप्रत्यययोः’ इति षः । पदसंज्ञायां तु रुत्वं स्यात् न षत्वम् । अपदान्तस्येति वचनात् ॥—वाहुलकादिति । वहूनर्थाङ्गातीति वहुलम् । ला आदाने अस्मात् ‘अतोऽनुपसर्गे’ इति कः । वहुलस्य भावो वाहुलकम् । मनोज्ञादिलाहुञ् । वृषणित्येतद्वस्तु, अश्व, एतयोश्च परतो भं स्यात् । ‘निपातनान्येतानि छन्दोविषयाणी’ति कैयटः ॥—वृषण्वस्तुरिति । लोके वृषवस्तुः । वृषाश्वः ॥—नलोपः प्राप्त इति । ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इत्यनेन ॥—अत एवेति । भत्वादेवेत्यर्थः ॥—अनङ्गत्वादिति । ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यत्राङ्गस्येत्यधिकारात्

—अयस्मयादीनि—आनन्तर्याङ्गसंज्ञाद्वारेणैव निपातनं प्राप्तमित्याह—संज्ञाद्वयमिति । ननु ‘अनन्तरस्य—’ इति न्यायं वाधित्वोभयसंज्ञाविधाने किं प्रमाणमित्याशङ्कयाह—तथा च वार्तिकमिति ॥—कुत्वमिति । ‘चोः कुः’ इत्यनेन ॥—जश्त्वाभाव इति । ‘झलां जशोऽन्ते’ इति प्राप्तस्य ॥—ऋक्कतेति । अयस्मयादिषु ऋक्कतेत्यादयः समुदाया एव बोध्याः । तेन जश्त्वमस्तु कुत्वं मा भूदिति वैपरीत्येन प्रसज्येतेति बोध्यम् ॥—नैनमिति । वाचामिनाः प्रभवस्तेष्वप्येनं विद्वांसं न हिन्वन्ति । विवदितुं न गच्छन्तीत्यर्थः ॥—ते प्रागिति—व्याख्यातम् ॥ अस्यापवादमाह—छन्दसीत्यादि । गत्युपसर्गसंज्ञकाश्छन्दसि परे प्रयोक्तव्याः । अपिशब्दात्पूर्वे ॥ व्यव—व्यवहिता अपि गत्युपसर्गसंज्ञकाः प्रयोक्तव्याः । सूत्रद्वयस्योदाहरणे आह—हरिभ्यामित्यादि । आयाहीति प्राप्तम् । ते प्रागित्यत्र संज्ञानियमपक्षो भाष्ये उक्तः ते इत्यनेन प्रादीनुपेत्येतत्पर्यन्तान्त्यरूपेण परामृश्य धातोः प्राक् प्रयुक्तानामेषां पूर्वसूत्रैकवाक्यतया संज्ञाविधानात् । अस्मिश्च पक्षे ‘छन्दसि परेऽपि’ ‘व्यवहिताश्च’ इति सूत्रद्वयं न कर्तव्यम्

—इन्धि—। इन्धीत्युच्चारणार्थेनेकारेण निर्देशः । ‘सुदतिथोः’ इतिवत् न तु ‘इक्दितपौ—’ इति इका नलोपापत्तेः । ‘असंयोगात्—’ इत्यतः लिट् किदित्यनुवर्तते । तदाह—लिट् किदिति । जि इन्धी दीप्तौ, लिटः कित्वाद् ‘अनिदिताम्—’ इति नलोपः । संयोगात्परत्वात्पूर्वेणाप्राप्तौ वचनम् ॥—बभूवेति । कित्वाद्ब्रह्मभावे ‘भुवो बुक्—’ इति बुक् । अत्र पित्वात्पूर्वेणाप्राप्तौ वचनम् ॥—इदमिति । इन्धीति सूत्रम् ॥—छन्दोविषयत्वादिति । अयमभिप्रायः । इन्धेर्भाषायां ‘इजादेश्च—’ इत्यमा भाव्यम् । छन्दसि तु अमन्त्रे इति प्रतिषेधाद् यद्यप्याम् नास्ति तथापि ‘छन्दस्युभयथा’ इति लिटः सार्वधातुकत्वे इत्यत्समीधे इति नलोपः । श्रमभावस्त्वार्धधातुकत्वाच्छन्दसि दृष्टानुविधानात् ॥—बुको नित्यत्वादिति । ‘परनित्या—’ इति परिभाषया पराश्रित्यस्य बलीयस्त्वात् । कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् ॥ इति वैदिकीप्रकरणे प्रथमोऽध्यायः ॥ तृतीया—॥ ‘कर्मणि द्वितीया’ इत्यतः कर्मणीति वर्तते । द्वितीयायां प्राप्तायां तृतीया विधीयते चशब्दात्सापि भवति । तदाह—कर्मणीति ॥—यवाग्वेति । अत्र यवाग्वेति । अभिहोत्रशब्दाच्च द्वितीया । अभिहोत्रशब्दो हविर्वाचकः । जुहोतिश्च प्रक्षेपणार्थः । यवाग्वभिन्नं हविर्मौ प्रक्षिपतीत्यर्थस्तदाह—यवाग्वाख्यमित्यादि । भिन्नविभक्त्यवरुद्धत्वेऽपि भिन्नार्थकविभक्त्यनवरुद्धलान्नामार्थयोरभेदान्वयः । भाष्ये चैतत्सूत्रं प्रत्याख्यातम् । अग्निहोत्रशब्दो ह्यमावपि वर्तते । यस्याग्निहोत्रं प्रज्वलितमिति दर्शनात् । दृश्यतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्तेश्च । तद्यदा यवागूशब्दात्तृतीया तदाग्निहोत्रशब्दो ह्यमां वर्तते । जुहोतिश्च प्रीणने । यवाग्वा अग्निं प्रीणयतीत्यर्थः । यदा यवागूशब्दाद् द्वितीया तदाग्निहोत्रशब्दो हविषि वर्तते । जुहोतिश्च प्रक्षेपणे । यवाग्वाख्यं हविर्द्रव्यं प्रक्षिपतीत्यर्थः

—द्वितीया— ‘दिवस्तदर्थस्य’ इति वर्तते तदाह—ब्राह्मणेत्यादि । सोपसर्गस्य च्छन्दसि ‘विभाषोपसर्गे’ इत्यनेन व्यवस्थितविभाषयापि सिद्धे निरपसर्गार्थ आरम्भः ॥—षष्ठ्यपवाद इति । ‘दिवस्तदर्थस्य’ इति प्राप्तायाः

—अतुर्ध्व्यर्थे— वहुलग्रहणात् चन्द्रमसेरुदमी रात्र्ये (?) इत्यादौ षष्ठ्यभावः ॥—यजेः—। यजेर्धातोः करणे कारके छन्दसि विषये वहुलं षष्ठी स्यात् ॥—वहुलम्—। ‘अदो जग्धिः—’ इत्यतः अद इति ‘लङ्सनोः—’ इत्यतः घस्तृ इति च । अदो वहुलं घस्लादेशः स्याच्छन्दसि ॥—घस्तामिति । अदेर्लङ्कि रूपम् ॥—अडभाव इति । ‘वहुलं छन्दसि’ ‘न माङ्योगे’ इत्यनेन । नन्विरं ‘लङ्सनोः—’ इत्यनेन सिद्धमित्याशङ्क्योदाहरणान्तरमाह—सग्धिरिति । अदनं ग्धिः । अदेः क्तिनि घस्लादेशे ‘घसिभसोर्हलि च’ इत्युपधालोपे ‘झलो झलि’ इति सलोपः । ‘झषस्तथोः—’ इति धलम् । धस्य जश्लम् । नच जश्लवे कर्तव्येऽल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् । ‘न पदान्त—’ इति सूत्रेण जश्लवे तन्निषेधात् । ततः समानशब्देन समासे कृते ‘समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदकेषु’ इति सूत्रेण समानस्य सः ॥—हेमन्तशिशिरौ—। ‘परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः’ इति प्राप्तम् ॥—अहोरात्रे इति । अहश्च रात्रिश्चेति द्वन्द्वे कृते ‘अहःसर्वैकदेश—’ इत्यनेन समासान्तोऽच् । ‘यस्येति च’ इतीकारलोपः । ‘रात्राह्वाहाः पुंसि’ इति प्राप्तं द्विलमतच्चम् । ‘अहोरात्राणि विदधत्’ । छन्दसि किम् । हेमन्तशिशिरे । अहोरात्रौ । यद्यपि पाठकमेणेदं ‘वहुलं छन्दसि’ इति घस्लादेशविधायकसूत्रात्पूर्वं व्याख्यातुं युक्तं तथापि ‘व्यत्ययो वहुलम्’ इति वक्ष्यमाणेन लिङ्गव्यत्ययविधायकेन गतार्थमिति ध्वनयितुं तथा न व्याख्यातम्

—वहुलं छन्दसि । वहुलं शपो लङ् स्यात् । ‘अदिप्रभृतिभ्यः’ इत्युक्तं ततो नभवति । तथैवोदाहरति—वृत्रं हनतीत्यादि । हन्ति शेते इति लोके ॥—त्राध्वमिति । त्रैङ् पालने ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ इत्यालम् । त्राध्वमिति लोके ॥—दातीति । ददातीति लोके

—अन्यत्रापीति । जुहोत्यादिभिन्नेऽपि शुभंवतीति शेषः ॥—विवर्धति । वश कान्तौ अदादिः । ‘श्लौ’ इति द्विलम् । ‘भृजामित्’ । ‘वहुलं छन्दसि’ इति सूत्रेणाभ्यासस्येकारः । ‘ब्रश्च—’ इति षत्वं प्रुलम्

—मन्त्रे घस—। घस अत्तेरादेशः । हर हृञ् कौटिल्ये । अस्य कृतगुणानुकरणं ह्वरेति । अकारस्तूच्चारणार्थः । णश अदर्शने । वृञ् वरणे । वृङ् संभक्तौ । दह भस्मीकरणे । आत् । आकारान्ताः प्रा पूरणे इत्यादयः । वृजी वर्जने । डुकृञ् करणे । गम्ल गतौ । जनी प्रादुर्भावे ॥—अक्षन्निति । अत्तेर्लङ्कि शिः ॥—घस्लादेशस्येति । ‘लङ्सनोः—’ इति विहितस्य ॥—माह्वरिति । माङ्कि उपपदे ह्वरतेर्लङ्कि तिप् । ‘इतश्च’ इतीकारलोपः । च्लेर्लङ्कि कृते ‘सार्वधातुके—’ इति गुणे कृते रपरत्वे ‘हलङ्याप्—’ इति लोपः ॥—प्रणगिति । प्रपूर्वान्नशेर्लङ् । ‘हलङ्याप्—’ इति लोपः । ‘उपसर्गादसमासेऽपि—’ इति णलम् ॥—मर्त्यस्येति । मकारेऽनुनासिके परे ‘यरोऽनुनासिके—’ इति लोपः ॥—कुत्वमिति । पक्षे ‘ब्रश्च’ इति पत्वेन नडिति रूपं वोध्यम् ॥—आच इति । वृजो रूपम् ॥—आधगिति । आङ्पूर्वाद्दहेर्लङ् । ‘दादेर्धातोः—’ इति घः । ‘एकाचोवश—’ इति भष् भावः ॥—आप्रा इति । आङ्पूर्वात्प्राधातोः सिप् । रुत्वे यत्वे च यलोपः ॥—परावर्गिति । परापूर्वाद्दहेर्लङ् । आङ्ग्राग्निमात्रोः कृते इति कुत्वम् ॥—अक्षन्निति । शौङ्त्वाद्गुणाभावे यण् ॥—अनुग्मन्निति । अनुपूर्वाद्वच्छतेक्षिः । ‘गमहन—’ इत्युपधालोपः । ननु मन्त्रशब्दः संहितायां रूढ इति अज्ञतेत्यादौ ब्राह्मणप्रयोगे लुक् न प्राप्नोतीत्याशङ्क्याह—मन्त्रप्रहणमित्यादि ॥—अज्ञतेति । ‘गमहन—’ इत्युपधालोपः । ब्राह्मणप्रयोगोऽयम् । मन्त्रेति किम् । अधसत् । अह्वार्षात् । अनशत् । अवारीत् । अधाक्षीत् । अप्रासीः । अवर्जीत् । अकार्षीत् । अगमत् । अजनि । अजनिष्ट ॥ इति वैदिकीप्रकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ अभ्युत्सादयाम्—। अभ्युत्सादयामित्यादयद्छन्दसि विषयेऽन्यतरस्यां निपात्यन्ते । पद्रु विशरणगत्यवसादनेषु । जनी प्रादुर्भावे । रमु क्रीडायाम् । ण्यन्तेभ्य एभ्यो लुङि आम्प्रत्ययो निपात्यते । चिन् चयने । शुद्धादस्मादाम्प्रत्यये द्विर्वचनं कुत्वं च । अक इति प्रत्येकं संवध्यते तदाह—आद्येष्विति ॥—अक इति । कृष्णो लुङि तिपि च्लेः ‘मन्त्रे घस—’ इत्यादिना लुक् तिपो हल्ड्यादिलोपः

—अभ्युत्सादयामक इति । ‘आमः’ इति लुङो लुक् ॥—अभ्युद्-सीपददिति । सदेर्ण्यन्तालुङि चङि ‘णौ चङ्युपधायाः—’ इति ह्रस्वः । ‘चङि’ इति द्विर्वचनम् । हलादिःशेषः । ‘सन्वल्ल-घुनि—’ इति सन्वद्भावे ‘सन्यतः’ इतीत्यम् । लघोर्दीर्घः ॥—लोक इति । वेदेपि पाक्षिकमिदं वोध्यम् । ‘विदांकुर्वन्तु—’ इति सूत्रादन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेः ॥—पावयामिति । पवतेः पुनातेर्वा ण्यन्तादाशीर्लिङ्याम् । क्रियादित्यनुप्रयोगश्च ॥—क्रियादिति । करोतेराशीर्लिङि रूपम् । ‘लिङाशिषि’ इत्यार्थधातुकलाद्विकरणाभावः । ‘रिङ्शयग्—’ इति रिङ् ॥—विदामक्रन्निति । विदेर्लुङि आम् गुणाभावः लुङन्तकरोत्यनुप्रयोगश्च ॥—गुपेः—। आयप्रत्ययाभावस्थल एवेदं, सूत्रे केवलस्योच्चारणात् ॥—अजूगुपतमिति । गुप् रक्षणे । ‘तस्यस्यमिपाम्—’ इति शसस्तम् । ‘तुजादीनां दीर्घोऽभ्यासस्य’ इत्यभ्यासस्य दीर्घः ॥—अगौतमिति । ऊदित्वादिडभावे ‘वदव्रज—’ इति वृद्धिः । ‘झलो झलि’ इति सिन्धो लोपः । इद्-पक्षे अगोपिष्टम् । आयप्रत्यये अगोपायिष्टम् । इत्थं चलारि च्छन्दसि । लोके तु चङं वर्जयित्वा त्रीण्येवेति विवेकः ॥—नोनयतीति—। ऊन परिहाणे । ध्वन शब्दे । इल प्रेरणे । अर्दं गतौ याचने च । एभ्यो ण्यन्तेभ्यश्लेः ‘णिश्रि—’ इति प्राप्तश्च-ङादेशो नेत्यर्थः । तत्रोनयत्येलयती चुरादी ण्यन्तौ । ध्वनयतिरपि चुरादिरदन्तो घटादिर्नान्तश्च । अर्दयतिस्तु हेतुमण्यन्तः ॥—ऊनयीरिति । मध्यमपुरुषैकवचनम् । ‘न माङ्योगे’ इति आदप्रतिषेधः । इदमिन्द्रं प्रति सव्यस्य ऋषेर्वचनम् । त्वायतस्त्वामिच्छतः जरितुः स्तोतुः मम काममभिलाषं मा ऊनयीः । ऊनं मा कार्षारित्यर्थः । औननदिति भाषायाम् ॥—ध्वनयीदिति । तिप् ‘न माङ्योगे’ इत्यदप्रतिषेधः । भाषायां तु घटादेरदिध्वनत् । चुरादेरदध्वनत् । ऐलयीत् । आर्दं-यीत् । आर्दिदत् । ऐलिलदिति लोके ॥—क्रमृद्-। ‘च्लि लुङि’ इत्यतः च्लिरिति ‘अस्यतिवक्ति—’ इत्यतोऽङिति ‘इरितो वा’ इत्यतो वेत्यनुवर्तते तदाह—च्लेरित्यादि ॥—अकरमिति । डु कृञ्करणे मिप् अङि कृते ‘ऋद्दशोऽङि—’ इति गुणः ॥—अमरदिति । मृङ् प्राणत्यागे । व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥—अदरदिति । दृ विदारणे ॥—अरुहदिति । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । लोके तु अकार्षीत् । अमृत । अदारीत् । अरुक्षत्

—छन्दसि—। निष्कर्यादयः शब्दाद्छन्द-सि निपात्यन्त इति सूत्रार्थः ॥—क्यपि प्राप्त इति । ‘ऋदुपधाच्च—’ इति सूत्रेण ॥—आपृच्छग्रमिति । प्रच्छ शीप्सायाम् । ‘प्रहिज्या’—इति संप्रसारणम् ॥—प्रतिषीव्येति । षितु तन्तुसंताने । ‘हलि च’ इति दीर्घः ॥—उपचाय्यपूडमिति । उपचाय्यं च तत्पूडं चेति कर्मधारयः ॥—हिरण्य इति । हिरण्येऽभिधेय इत्यर्थः

—छन्दसि—पश्य इति । वन षण संभक्तौ । रक्ष पालने । मन्थ विलोडने । एभ्य इत्यर्थः ॥ ‘स्तम्बशक्तोरिन्’ इत्यतः इन्निति वर्तते, तदाह—इन्स्यादिति । वन षण संभक्ताविति भ्वादिगणेन सह निर्दिष्टयोरेव ग्रहणं न तु वनु याचने, षणु दाने इति तानादिकयोः सानुबन्धकलात् ॥—ब्रह्मवनिमिति । ब्रह्म वनति क्षत्रं वनति गां सनतीति विवक्षायामिन् तदन्ताद्वितीयैकवचनम् । सुषामादिलात्पलम् ॥—पथिरक्षय इति । पन्थानं रक्षयन्तीति विग्रहः ॥—पथिरक्षीति । पन्थानं रक्षतीति विग्रहः । हविर्मन्थतीति विग्रहः

—छन्दसि—षह मर्षणे ‘भजो ण्विः’ इति वर्तते तदाह—ण्विः स्यादिति । ननु ‘तुरासाहं पुरोधाय’ इति लोके प्रयोगा दृश्यन्ते तेषां का गतिरिति चेत् णिजन्ताद्विच् बोध्यः ॥—पृतनाषाडिति । ‘सहेः साडः सः’ इति षलम् ॥—वहः ॥—प्राग्वदिति । ण्विः स्यादित्यर्थः

—हव्ये—अन्तः शब्दो मध्यमवाची । हव्यशब्दे उपपदे वहेर्व्युद् स्यात् पादमध्ये चेन्न पदान्ते इति फलितोऽर्थः ॥—हव्यवालम्निरिति । अत्र डस्य लः, द्वयोश्चास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य संपद्यते स डकारो लकार इति प्रातिशाख्ये विहितः ॥—जनसन—। जनादिभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि विद् स्यात् ॥—अग्रेगा इति । ‘हलदन्तात्’—इति सप्तम्यलुक्

—मन्त्रे श्वेतवहो—श्वेतादिपूर्वेभ्यो वहादिभ्यो ण्विन्स्यात् । अलाक्षणिककार्यार्थं निपातनम् । श्वेतशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे वहेः कर्मणि कारके ण्विन्प्रत्ययः । उक्थे कर्मणि करणे चोपपदे शंसतेः प्रत्ययः नलोपश्च । पुरःपूर्वस्य दास्य दाने इत्यादेर्डत्वं कर्मणि च प्रत्ययः । डस्य दस्येति प्रत्येकमभिसंबध्यते । भाविपदलाश्रयणेन चेदमुच्यते तदाह—यत्र पदत्वं भावीति । डस्यन्तस्येत्यर्थः ॥—श्वेतवा इति । श्वेता एव तं वहन्ति श्वेतवा इन्द्रः । ‘अलसन्तस्य’—इति दीर्घः । उक्थशासाविति नलोपे कृते ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धिः ॥—अवे—योगविभाग उत्तरार्थः । पुरोडाशावयजोर्ण्विम् इत्येकयोगे श्वेतवहादीनामप्युत्तरत्रानुवृत्तिः स्यात् । यजेश्चावपूर्वस्यैवानुवृत्तिः स्यात्केवलस्यैवेष्यत इति

—अवयाः श्वेतवाः—। ननु मन्त्रे श्वेतवहेत्यादिना डसि कृते सौ ‘अलसन्तस्य’—इति दीर्घं रुत्वे च श्वेतवा इत्यादि सिद्धे नार्थोऽनेन योगेनेत्याशङ्क्याह—एते संबुद्धाविति । संबुद्धौ हि ‘अलसन्तस्य’—इति न प्राप्नोति तत्रासंबुद्धावित्यनुवर्तनात्

—विजुपे—। ननु छन्दसीति व्यर्थं मन्त्रे इत्यनुवृत्तेरेव भाषायां न भविष्यतीति चेत् । सत्यम् । ब्राह्मणसंग्रहार्थं छन्दोग्रहणम् । मन्त्रव्यतिरिक्तो वेदभागो ब्राह्मणम् । तदुक्तम् । तच्चोदकेषु मन्त्राख्या शेषे ब्राह्मणशब्दः ॥—सुधीवा । सुपीवेति । ‘घुमास्था’—इतीत्यम् ॥—कीलालपा इति । कीलालं जलम् । ‘प्रयः कीलालसम्बन्धं जीवकं भुञ्जां वनम्’ ॥ इत्यमरः ॥ सत्यं पिबसीति । पा पाने विच् ॥—उपपदान्तरेऽपीति । ब्रह्मभूणवृत्रभिन्नेष्वपोत्यर्थः ॥—आततानेति । ‘णङ्घतमो वा’ इति णित्त्वपक्षे वृद्धिः ॥—अररिवानिति । रा दाने । लिटः क्रसुः । ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ इत्यादन्तलादिद् । ततो नञ्समासः । ‘दीर्घादटि—इति वक्ष्यमाणेन नस्य रुत्वम् ‘आतोऽटि नित्यम्’ इति रोः पूर्वस्यातो नित्यमनुनासिकः ॥ प्रसङ्गादधायुशब्दं व्युत्पादयितुमाह—छन्दसीति । ‘सुप आत्मनः—’ इत्यत्र आत्मन इति विशेषणात्परेच्छायां न प्राप्नोतीति वचनम् ॥—क्याच्छन्दसि । ‘सनाशंसभिक्ष उः’ इत्यत उरिति वर्तते क्यन्ताद्धातोरुः स्याच्छन्दसि ॥—अघायुरिति । परस्याधमिच्छतीत्यर्थं क्यच् ‘अश्वाघस्यात्’ इति वक्ष्यमाणेनाकारादेशः । तदन्तादुप्रत्ययः ॥—जवसवाविति । जु इति सौत्रो धातुः । पूङ् प्राणिगर्भविमोचने । पु प्रसवैश्वर्ययोरिति । आभ्यां ‘ऋदोरप्’ इति अपि प्राप्तेऽज्विधीयते । स्वरे मेदः

—मन्त्रे वृषेष—‘स्त्रियां किन्’ इत्यत किञ्चिति वर्तते । वीरा इति पञ्चम्यर्थं प्रथमा तदाह—वृषादिभ्य इति ॥—वृष्टिमिति । वृषु सेचने ॥—इष्टये इति । इषु इच्छायाम् । चतुर्थ्येकवचनम् ॥—मतिरिति । मन ज्ञाने किन् । ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यनुनासिकलोपः ॥—विचिरिति । विद सत्तायाम् । कित्वान्न लघूपधगुणः ॥—वीतये इति । वी गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु ॥—राताविति । रा दाने

—छन्दसि लुङ्लङ्लिटः । उदाहरणेषु धातुसंवन्धो मृग्यः ॥—आगमदिति । गम्ल गतौ ‘पुषादि—’ इति लृदित्वादङ् ॥—अकरमिति । ‘कृमृदृशहिभ्यश्छन्दसि’ इति च्लेरङ् । ‘ऋद्दशोऽङि—’ इति गुणः ॥—अवृणीतेति । वृष् वरणे । लङ् । ‘क्र्यादिभ्यः भ्रा’ ‘ई हत्यघोः’ इतीत्यम्

—इतश्च—‘लेटोऽडाटौ’ इत्यतः लेट इति ‘वैतोऽन्यत्र’ इत्यतो वेति चानुवर्तते तदाह—लेट इत्यादि

—लेटो—आगमौ स्त इति । तौ च पर्यायेण न तु यौगपद्येन अङ्गिधिसामर्थ्यात् । अन्यथा सवर्णदीर्घे कृते विशेषाभावात् ‘आडुत्तमस्य—’ इति सूत्रान्मण्डूकसुत्या पिच्चेत्यनुवर्तत इत्याशयेनाह—तौ च पिताविति । तत्फलं तु ‘विक्रन्दसी उर्वरासु व्रतैते’ इत्यादिषु गुणः ॥—वृद्धिरिति । ‘अचोऽञ्णिति’ इत्यनेन ॥—तारिषदिति । तृ प्लवनतरणयोः । तिप इकारलोपः । सिप् इट् ॥—जोषिषदिति । जुषी प्रीतिसेवनयोः । अनुदात्तेत् । व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥—आसाविषदिति । आङ्पूर्वात्षु प्रसवैश्वर्ययोरित्यस्माल्लेट् ॥—पतातीति । पत्ल पतने तिप् । आडागमः ॥—करवावेति । कृषो लेटो वस् ‘तनादिकृञ्भ्यः—’ इति उः । गुणः रपरः । ‘लेटोऽडाटौ’ इत्याद् । तस्य पित्त्वेनाङ्कित्वाद्विकरणस्य गुणः । ‘अत उत्सार्यधातुके’ इत्युत्पाद्यावश्व । मदी हर्षे णिच् तदन्ताल्लेट् । आतामि कृते आह—टेरेत्वमिति । ‘टित आत्मनेपदानाम्—’ इत्यनेन ॥—आकारस्येति । प्रथमस्येत्यर्थः । द्वितीयस्य ‘टित आत्मनेपदानाम्—’ इत्यने- नैलमेव निलालात् । न च शब्दान्तरप्रास्याऽनिलत्वं कृताकृतप्रसङ्गिलमात्रेण क्वचिन्निलताश्रयणात् । उत्तरसूत्रेऽन्यत्रेति लिङ्गाच्च । आट एत्वं नेत्युक्तं तस्य फलमाह—यजाति यजात इति । यज देवपूजादौ । लेट आङागमः

—वैतो—अन्यत्र किमपेक्षयेत्याकाङ्क्षायां पूर्वसूत्रविषयादिति लभ्यते सन्निधानात् । तदाह—आत इत्यादि ॥—ईशै इति । ईश ऐश्वर्यं । उत्तमैकवचनमिद् । ‘इतश्च—’ इति लोपो नास्ति परस्मैपदेषु इत्युक्तेः । टेरेत्वे तस्य ऐः ॥—गृह्यान्ता इति । ग्रहेः कर्मणि लेट् क्षिः । तस्याङागमः । यक् ‘प्रहिज्या—’ इति संप्रसारणं टेरेत्वं पूर्ववदैलम् ॥—पणवन्ध इति । यदि मे भवानिदं कुर्यात्तर्हीदमहं दास्यामीति समयकरणं पणवन्धः । आशङ्का संभावना ॥—अहमेवेति । त्रिपुरविजये देवैः प्रार्थितस्य रुद्रस्येदं वचनम् । पशवः संसारिणः ॥—नेदिति । इच्छब्द आशङ्कां द्योतयति । जिह्वा जरणेन नरकपातः स माभूदित्यर्थः ॥—पतामेति । स उत्तमस्येति सलोपः

—छन्दसि शाय—छन्दसि श्रः शायजप्यादेशः स्याद्धौ परे ॥—गृभायेति । ग्रह उपादाने । लोटः सेर्हिः ‘त्रयादिभ्यः श्रा’ ‘प्रहिज्या—’ इति संप्रसारणम् ॥—वधानेति । वन्ध वन्धने । ‘अतो हेः’ इति लुक् । प्रसङ्गात् ‘हृग्रहोर्भेदलन्दसि’ इत्यस्योदाहरणमाह—गृभ्णामि त इति ॥—जभारेति । हृन् हरणे । लिटो णलि वृद्धौ हृस्य भः । गृह्णामि जहारेत्यर्थः ॥—भेदतीति । भिदिर् विदारणे रौधादिकः । श्रमि प्राप्ते शप् ॥—घ्रियत इति । मृद् प्राणलागे । ‘तुदादिभ्यः—’ इति शे कृते ‘रिद् शयग्लिङ्कु’ इति रिक्तादेशः इयङ् ॥—नेपत्विति । नयलित्यर्थः ॥—द्वौ विकरणाविति । तत्र शप् न्याय्यः सिप्तु वाहुलकात् । एतेन ‘सैमामविद्धि—’ इत्यादि व्याख्यातम् । अव रक्षणे । अस्माल्लोटि शपि प्राप्ते वाहुलकात्सिप् । ‘हुन्नल्भ्यो हेर्धिः’ षत्वं ष्टुलम् जल्लम् ॥—तरुषेमेति । तरुष मसिति जाते यामुद्र ‘लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य’ । ‘नित्यं कितः’ । ‘अतो येयः’ । ‘लोपो व्योर्वलि’ । ‘आहुणः । अत्रोप्रत्ययान्तस्य सिपं प्रलङ्गलात् ‘सार्वधातुक—’ इति गुणः प्राप्तः । सिवन्तस्य शपि लघूपधगुणश्च प्राप्तो वाहुलकान्न भवति ॥—सुप्तिङिति । शास्त्रकृतपाणिनिराचार्यं एषां सुप्रभृतीनां व्यत्ययमिच्छति । सोऽपि तथाविधो व्यत्ययो वाहुलकेन सिध्यति । वहुलस्य भावो वाहुलकम् । मनोज्ञादिलाद्वन् । तत्पुनर्वहुलशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं बहुर्थादानत्वं, चशब्दो हेतौ । यस्मादेवमुक्तप्रकारो व्यत्ययो वहुलप्रहणेनैव सिध्यति तस्माद्वहुलप्रहणं कृतमित्यर्थः ॥ वियूया इति । यु मिश्रणे विपूर्वः । आशिषि लिङ् ॥—आधास्यमानेनेति । आङ्पूर्वाद्दधातेः ‘लटः सद्वा’ इत्यनेन शानजादेशः । ‘स्यतासी—’ इति स्यः । ‘आने मुक्’ इति मुक् ॥—मिन्न वयमिति । दीर्घस्य ह्रस्वव्यत्ययः ॥—स्वरव्यत्ययस्त्विति । गवामिव श्रियसे इत्यत्र ‘तुमर्थं—’ इत्यनेन क्सेनि कृते ‘ञ्जित्यादिः—’ इत्याद्युदात्ते प्राप्ते व्यत्ययेन मध्योदात्तता

—कृत्तद्धितानामिति । ‘तेन दीव्यति—’ इत्यादौ विधीयमानानां ठगादीनां देवनादिकर्तृत्वादेवमुक्तम् । न त्विह कारकवाचित्वेऽप्याग्रहः कृत्तद्धितमात्रे तात्पर्यात् । तथा च किमो विहितोऽतिर्यच्छब्दादपि भवति । ‘त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः’ । ‘विश्वेदेवासो मरुतोयतिष्ठन्’ ॥—अन्नादायेति । अन्नमत्तीत्यनाद्वन्नस्तै अन्ने कर्मसुमपकेऽत्रे कर्मसुप्रप्रिय प्राप्ते इव ॥ अवग्रह इति । अन्न आदा येति, अचि तु अन्नअदायेति भावः ॥—वोचेमेति । वचेराशीलिङ्गे मस् अङ् । वच उम् यासुद्र

—छन्दस्युभयथेति । लिङः सार्वधातुकसंज्ञाप्यस्ति तेन यासुद्र इत्यादेशः । बलिलोपः ॥—आट्ट— परार्थं प्रयुज्यमानाः शब्दा वतिमन्तरेणापि वलयं गमयन्ति गौर्वाहीक इतिवदित्याशयेनाह—लिङ्गदिति । किकिनौ भवतः लिद्र प्रत्ययस्य भवतीत्ययमर्थस्तु न भवति । तथा हि सति लिद्र किकिन इत्येव ब्रूयात् ॥—वभ्रिरिति । भृथ् अस्मात् किः लिङ्गद्भावाद्विलम् । किकिनोस्थनि तिवादयस्तु न । लिङ्गदित्यतिदेशेन स्वरूपावाधेनैव कार्यातिदेशात् । ‘न लोकाव्यय—’ इति षष्ठीनिषेधे वज्रशब्दाद्वितीया ॥—जग्मिरिति । ‘गमहन—’इत्युपधालोपः ॥—जग्रिरिति । ‘हो हन्तेः—’ इति कुलम् ॥—जग्रिरिति । ध्रुत्वम् । जञोर्ज्ञः । ननु लिङ्गद्भावे सति ‘असंयोगाल्लिद् कित्’ इत्येव सिद्धे कित्वकरणमनर्थकमित्याशयेनाह—लिङ्गद्भावादिति । ‘असंयोगाल्लिद् कित्’ इति कित्वं सिद्धमिति भावः । आदिति मुखसुखार्थो दकारो न तु तकारः तेन तात्परत्वाभावादीर्घस्यापि ऋकारस्य ग्रहणं तदाह—ततुरिर्जगुरिरिति । तॄ ल्लवनतरणयोः । गृ निगरणे । आभ्यां किः । द्वित्वात्परत्वात् ‘वहुलं छन्दसि’ इत्युत्त्वे प्राप्ते ‘द्विर्वचने—’ इति निषेधादुत्वाभावे द्वित्वम् । उरदलम् उत्तरस्योलम्

—तुमर्थे—। तुमुनोऽर्थस्तुमर्थो भावः । ननु ‘कर्तरि कृत्’ इति वचनात्कर्तरि तुमुनो विधानात्कथं भावोऽर्थ इति चेच्छृणु । ‘अव्ययकृतो भावे’ इति वचनात्तुमुनो भावे विधानात् । तुमर्थे पञ्चदश प्रत्यया भवन्ति ॥—वक्षे इति । वचः से कुत्वं पलम् । कपसंयोगे क्षः ॥—एषे इति । इणो गुणः । नकारो ‘ठिनत्यादिर्नित्यम्’ इत्याद्युदात्तार्थः ॥—प्रेषे इति । इणः से कित्वादगुणे आहुणः ॥—श्रियसे इति । इयङ् नित्त्वादाद्युदात्तः । इह मन्त्रे मध्योदात्तः पठ्यते । तत्र वाहुलकात्प्रत्ययस्वरो वोध्यः ॥—आहुवध्यै इति । जुहोतेरुवङ् ॥—मादयध्यै इति । मदी हर्षे ण्यन्ताच्छध्यैप्रत्ययः । तस्य भाववाचिसार्वधातुकत्वात्सार्वधातुके यकि प्राप्ते व्यत्ययेन शप् गुणायादेशौ ॥—पिवध्यै इति । अत्रापि यक्प्रसङ्गे व्यत्ययेन शप् । ‘पाघ्रा—’ इति पिवादेः ॥—दातवाउ इति । ददातेस्त्वै आयादेशे ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति यलोपः ॥ —सूतवे इति । छित्वान्न गुणः ॥—कर्तव इति । कृञो गुणः । कर्तुमित्यर्थः

—प्रयै—। प्रपूर्वाद्यातेः कैप्रत्ययः । रुहेरिध्यै । नञ्पूर्वाद्यर्थेश्च ॥—हशे—। योगविभागश्चिन्त्यप्रयोजनः । दृशेः ख्यातेश्च के प्रत्ययः । कित्वादृशेनं गुणः । ख्यातेरालोपश्च ॥—विभाजमिति । विपूर्वाद्भजतेर्णमुल्ल । णित्वात् ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धिः ॥—अपलुपन्निति । छुप्ल छेदने कित्वाहुणाभावः

—ईश्वरे—। ईश्वरशब्दे उपपदे धातोस्तोष्ठन्कसुनौ स्तश्छन्दसि ॥—विचारितोरिति । चर गताविद्र ॥—विलिख इति । लिख विलेखने कित्वान्न गुणः । ‘क्लातोऽसुन्कसुनः’ इत्यव्ययत्वात् ‘अव्ययादाप्सुपः’ इति विभक्तेर्लुक् ‘न लुमता—’ इति निषेधाद् ‘अत्वसन्तस्य’ इति दीर्घो न

—कृत्यार्थे—। कृत्यानामर्थो भावकर्मणी तयोरेवेति कृत्यानां भावकर्मणोर्विधानात् तत्र एते प्रत्ययाः स्युः । यद्यपि कृत्यानामर्थो ‘भव्यगेय—’ इत्यादौ कर्तापि वह्यं स्नानीयमित्यादौ करणादिरपि, तथापि न तत्र कृत्यत्वेन कर्त्रादिषु विधानं किं तर्हि स्वरूपेण । कृत्यतया विधानं तु भाव- कर्मणोरेवेति भावः ॥—न म्लेच्छितवै इति । न म्लेच्छितव्यमित्यर्थः ॥—अवगाहे इति । गाहू विलोडने ॥—दिष्टक्षेण्य इति । दृशेः सन्नन्तात्केन्यः । अतो लोपः ॥—कर्त्वमिति । कृचः लन् । कृत्यमित्यर्थः । यद्यपि ‘तुमर्थे सेसेनन्—इत्यनेन तुमर्थे तवै विहितस्तथापि भावभिन्नेऽपि कर्मकारके तवै यथा स्यादित्येवमर्थम्

—अवचक्षे—अवपूर्वाच्चक्षिड एश् प्रत्ययो निपात्यते । शित्त्वात्सार्वधातुकत्वं तेन ख्याचादेशो न

—भावलक्षणे—कृत्यार्थे इति निवृत्तम् । तुमर्थे इति वर्तते प्रकृत्यर्थविशेषणं भावलक्षणप्रहणम् । भावो लक्ष्यते येन तस्मिन्नर्थे वर्तमानेभ्यः स्यादिभ्यो धातुभ्यस्तुमर्थे तोष्णुन् स्याच्छन्दसि । संस्थानादीनामवधित्वेन लक्षणं भावः ॥—आ समाप्तेरिति । संपूर्वो हि तिष्ठतिः समाप्तौ रूढः । संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञ इत्यादौ तथा दर्शनात् ॥—आतमितोरिति । तस्य ग्लानौ

—सृपितृदोः—सृष्ट्व गतौ । उत्तृदि हिंसानादरयोः । भावलक्षणेऽर्थे वर्तमानयोः सृपिदोस्तुमर्थे कस्तुन् ॥—विसृप इति । गमनादित्यर्थः ॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ रात्रेश्चाजसौ । न जसिः अजसिस्तस्मिन् । इकार उच्चारणार्थः । ‘आहौ प्रभूतादिभ्यः’ इतिवत् ॥—छन्दसीति । ननु ‘तिमिरपटैरवगुण्डिता रात्र्यः’ इति प्रयोगो न स्यात् छन्दसीत्युच्यते । न चेदं छन्दः अजसाविति निषेधाच्च । किं च वेदेऽपि रात्र्य इति प्रयोगो न स्यात् इत्याशङ्क्याह—लोके त्विति । तुशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । लोके जसि वेदे चेत्यर्थः

—कृदिकारादिति । राशदिभ्यां त्रिरिति व्युत्पत्तिपक्षे कृदिकारान्तः । अव्युत्पत्तिपक्षे तु ‘सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्’ इति डीष् वोध्यः ॥—नित्यम्—‘वहादिभ्यश्च’ इति वर्तते ‘अन्यतो डीष्’ इत्यतो डीषिति च तदाह—वहादिभ्य इति । नन्वारम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वे सिद्धे नित्यप्रहणं व्यर्थमित्याशङ्क्याह—नित्यप्रहणमुत्तरार्थमिति ॥—भुवः—विभ्वीति । ‘विप्रसंभ्यो चुसंज्ञायाम्’ इत्यतो डुप्रत्ययान्तात् डीष् । ननु स्वयंभूरत्रापि स्यादित्याशङ्क्याह—डुप्रत्ययान्तमिति । ननु डुप्रत्ययान्तानुकरणे प्रमाणं किमत आह—उत इत्यनुवृत्तेरिति । ‘वोतो गुणवचनात्’ इति सूत्रात् । ननु तर्हि डुप्रत्ययान्तस्य ‘घेर्डिति’ इति गुणे कृते भोः इति निर्देशः प्राप्नोति तदाह—उवडादेशस्तु सौत्र इति ॥—मुद्गला—‘इन्द्रवरुण—’ इति सूत्रस्थं वार्तिकमिदम् ॥—लित्स्वर इति । लितीत्यानुगाकारस्योदात्तलम्

—दीर्घजिह्वी—दीर्घजिह्वीति निपात्यते छन्दसि ॥—अप्राप्तो डीषिति । ‘स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात्’ इति न प्राप्नोति तत्र ह्यसंयोगोपधादिति प्रतिषेधात् ॥—कट्टु—‘ऊडुतः’ इत्यत ऊडिति वर्तते कट्टुशब्दात्कमण्डलशब्दाच्च स्त्रियाम् इत्याच्छन्दसि ॥—गुग्गुलुमभु—। एपां व्यत्ययेन छन्दसि स्त्रीलम् । पतयालुशब्दः ‘सृहिगृहि—’ इत्यादिना आलुजन्तः ॥—अव्यया—व्याख्यातमपि त्यवनुवृत्तिप्रदर्शनार्थं स्मारितम्

—आविष्ट्यस्येति । ‘अव्ययात्त्यप्’ इत्यत्र ‘अमेहक्कतसित्रेभ्यः’ इति नियमादप्राप्तः शौषिकस्त्यव् विधीयते ।—आविष्ट्य इति । आविर्भूतमाविष्क्रम् । ‘हस्तात्तादौ—’ इति पत्वं तकारस्य ष्टुलम्

—ठकोऽपवाद इति । ‘वर्पाभ्यष्टक्’ इति प्राप्तस्य । ननु ठक्रुष्णोः को विशेषस्तत्राह—स्वरे भेद इति । ठकि कृते ‘जिन्त्यादिनित्यम्’ इत्याद्युदात्तत्वं, ठकि तु सति ‘कितः’ इत्यनेनान्तोदात्तत्वं स्यादिति भावः ॥—वार्षिकमिति । अयेकः अत्र इत्यर्थः इति । ‘सर्वत्राण्या च वक्त्रोपक्षाहित्येतदर्थः । तत्र ह्यस्यैवानुवृत्तिर्यथा स्यात् वसन्तस्य माभूत् ॥—शौनक—। ‘काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः’ इति वर्तते तदाह— णिनिरिति ॥—प्रोक्ते इति । ‘तेन प्रोक्तम्’ इत्येतस्मिन्नर्थे ॥—शौनकीयेति । वृद्धाच्छः ॥—द्याचः—। ‘मयङ्कैतयोर्भाषायाम्—’ इत्युक्तेर्वेदेऽप्राप्तो विधीयते ॥—नोत्वत्—। उकारवतः प्रातिपदिकाद्वर्ध्वविल्वशब्दाभ्यां च मयण्न स्यात् । ‘ब्रचश्छन्दसि’ इति प्राप्तः प्रतिषिध्यते ॥—मौञ्जमिति । मुज्जशब्दादौत्सर्गिकोऽण् ॥—वार्ध्वान्ति । वर्ध्वशब्दादौत्सर्गिकोऽण् । ‘टिङ्काणञ्—’ इति डीप्

—ढङ्छन्दसि । सप्तम्यन्तात्सभाशब्दात् ढः साध्वर्थे ॥—अणादीनां चेति । ‘तत्र भवः’ इति प्राप्तानाम्

—पाथोनदीभ्याम्—। सप्तम्यन्ताभ्यामाभ्यां भावार्थे ज्ज्ञानं स्यात् ॥—पाथसीति । पाथो जलम् । ‘कवन्धमुदकं पाथः’ इत्यमरात् । ‘पाथोऽन्तरिक्षं’ इति वृत्तिः ॥—वैशान्तीभ्य इति । विशेर्द्वाच् । वैशान्तः पल्वलम् । तत्र भवा आपः वैशान्त्यः

—सगर्भसयूथस—। अर्तिगृभ्यां भन् । गिरति गीर्यते वा गर्भः । युता भवन्त्यस्मिन्निति यूथम् । ‘तिथपृष्ठयूथगूथप्रोथाः’ इति थक्प्रत्ययान्तो निपातितः । दीर्घोऽपि निपातनादेव ॥—कर्मधारया इति । समानश्वासौ गर्भश्च तत्र भवः सगर्भ्य इति विग्रहः ॥—यतोऽपवाद इति । ‘भवे छन्दसि’ इति प्राप्तस्य

—अग्राद्यत् । ‘भवे छन्दसि’ इत्येव सिद्धे घादिभिर्वाधा माभूदिति यद्विधीयते

—समुद्रा—। समुन्दतीति समुद्रः । ‘स्फायितश्चि—’ इति रक् ! अपो विभर्ति इत्यभ्रम् । मूलविभुजादित्वात्कः । अभ्रसमुद्रादिति वक्तव्ये समुद्राभ्रादित्युक्तिः पूर्वनिपातस्यानित्यलज्ज्ञापनार्था

—वर्हिषि—। तत्र भव इति निवृत्तम् । वर्हिःशब्दाद्दत्तमित्यर्थे यत्प्रत्ययो भवति ॥— वर्हिष्येति । ‘वृंहतेर्नलोपश्चे’तीस्प्रत्ययान्तो वर्हिस्तस्माद्यत्

—दूतस्य—। दूतशब्दात्पृष्ठीसमर्थाद्भागे कर्मणि चाभिधेये यत्प्रत्ययः स्यात् । भागे ‘तस्येदम्’ इत्यणि प्राप्ते वचनम् । कर्मणि तु ‘दूतवणिग्भ्यां च’ इत्यौपसंख्यानिके ये दूत्यमित्यादि । दूतस्य भागो दूत्यः, कर्म दूत्यम्

—रक्षोयातूनाम्—। पृष्ठीवहुवचनान्ताभ्यां रक्षसूयातुशब्दाभ्यां हननीत्यस्मिन्नर्थे यत्स्यात् । रक्षेरसुनि रक्षः । ‘कमितनिमनि—’ इत्यादिना यातेसुन् । यातुशब्दो रक्षःशब्दपर्यायः । न च ‘विरूपाणामपि समानार्थानाम्’ इत्येकशेषः स्यादिति वाच्यम् । वह्न्यर्थाभिधायिस्वरूपवचनेन सूत्रस्य भिन्नार्थलात् ॥—रक्षस्येति । हन्यतेऽनया सा हननी रक्षसाम् । एवं यातव्या । वहुवचनं स्तुतिवैशिष्ट्यज्ञापनाय । बहूनां रक्षसां हनने हि सुतिः प्रतीयते

—रेवतीजगती—। प्रशंसनं प्रशस्यम् । प्रपूर्वाच्छंसु स्तुताविलस्माद्भावे क्यप् तदाह—प्रशंसने इति । रयिरस्यास्तीति रेवती । रयिशब्दान्मतुप् ‘छन्दसीरः’ इति वलम्, ‘रयेनेतौ वहुलम्’ इति संप्रसारणम् । उगिलान्डीप् । नक्षत्रे गौरादिलान्डीप् । जगच्छब्दात् ‘वर्तमाने—’ इत्यनेन शतृवद्भावात् ‘उगितश्च’ इति कीप् । हविषे हिता हविष्या । उगवादिलावत् तासां प्रशंसनं हविष्यं, ‘यस्ये’ति लोपे कृते ‘हलो यमां यमि—’ इति यलोपः

—असुरस्य स्वम् । असुरशब्दात्पष्टीसमर्थात्समित्येतस्मिन्नर्थं यत्स्यात् ॥—असुर्यमिति । न सुरोऽसुरः सुरप्रतिपक्षी । अथ वा असेरुरच् । अस्यति अस्यते वा असुरः । तस्य स्वमसुर्यम्

—मायायामण् । मीयतेऽनयेति माया असदर्थप्रकाशनशक्तिः । माडः औणादिको यः । तस्यां वाच्यायामसुरशब्दादण् स्यात्पूर्वसूत्रापवादः ॥—आसुरीति । ‘टिड्डाणञ्—’ इति डीप्

—तद्वानासा—। मलन्तात्प्रथमासमर्थादासामिति पक्ष्यर्थं यत्स्यात् तत्प्रथमासमर्थं मुपधानो मन्त्रश्चेत्स भवति, यत्तदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति । मतोश्च लुक् ॥—वर्चस्वानिति । वर्चःशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति स वर्चस्वान् । कुम्भेष्टकोपधानमन्त्रः ‘भूतं च स्थ भव्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे’ इत्यादिकः । उपधीयतेऽनेत्युपधानम् । चयनं रचनमित्यर्थः ॥—ऋतव्या इति । ऋतुशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति स ऋतुमान् स च मधुश्च माधवश्चेत्यादिकः । ऋतुमानुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामृतव्याः । तद्वानिति किम् । मन्त्रादेव समुदायान्माभूदिति काशिका । अत्र हरदत्तः । ननु तद्वानित्यस्मिन्नसति ‘समर्थानां प्रथमाद्वा’ इति वचनादासामिति प्रथमानिर्दिष्टलात्पक्ष्यन्तादिष्टकाभिधायिनः उपधानमन्त्रे प्रत्ययः स्यादिति वाक्यार्थः स्यात् । तथा च समुदायान् प्राप्नोतीति चेत्सत्यम् । आसामिति प्रथमं न करिष्यत इति मत्वा प्रश्नप्रतिवचने ततश्चोपधानो मन्त्र आसामिष्टकासु लुक् च मतोरिति योगः करिष्यते । तथा च तद्वानित्यस्याभावे भूतं च स्थ भव्यं च स्थेत्ययमुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामिति वाक्यं स्यात् । तथा चेतिना परामृष्टान्मन्त्रसमुदायादेव प्रत्ययः प्राप्नोतीति भावः । उपधान इति किम् । वर्चस्वदभिमन्त्रणमासामित्यत्र माभूत् । ‘शिवेन मा चक्षुषा’ इत्यनुवाकः कुम्भेष्टकाभिमन्त्रणे विनियुक्तः । मन्त्र इति किम् । अङ्गुलिमानुपधानो हस्त आसामित्यत्र माभूत् । इष्टकास्ति किम् । वर्चस्वानुपधान आसां शर्कराणामित्यत्र माभूत् । इतिकरणं नियमार्थम् । अनेकपदसंभवे केनचिदेव पदेन तद्वान्मन्त्रो गृह्यते न सर्वेण । मतुव्यग्रहणमुत्तरार्थम् । अश्विमानित्यत्र मतुप एव लुक् यथा स्यात् इनेर्माभूत् । इह तु मलन्तात्प्रत्ययविधानात्तस्यैव लुक् भविष्यति

—अश्विमान् । अश्विशब्दो यस्मिन्मन्त्रेऽस्ति सोऽश्विमान्मन्त्रः स च ध्रुवक्षितिरित्यादिकः । प्रथमान्तादश्विमच्छब्दादासामिति पक्ष्यर्थं अण् स्यात् यत्प्रथमानिर्दिष्टमुपधानो मन्त्रश्चेत्स भवति । यत्तदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति मतोश्च लुक् ॥—आश्विनीरुपदधातीति । अश्वशब्दात् । ‘अत इनिठनौ’ इत्यस्त्यर्थं इनिः । तदन्तान्मतुप् अश्विमान्स उपधानो मन्त्र आसामिष्टकानामिति विगृह्णाणि विहिते मतोश्च लुकि कृते ‘इनण्यनपत्ये’ इति प्रकृतिभावः

—वयस्यासु—। वयस्वानुपधानो मन्त्र आसामिष्टकानां ता वयस्यास्तास्वभिधेयासु प्रथमासमर्थान्मतुवन्तमूर्धशब्दादासामिति पक्ष्यर्थं मतुप्स्यात् । यत्प्रथमानिर्दिष्टमुपधानो मन्त्रश्चेत्स भवति, यदासामिति निर्दिष्टमिष्टकाश्चेत्ता भवन्ति । यस्मिन्मन्त्रे मूर्धशब्दो वयःशब्दश्च विद्यते स मूर्धवान् वयस्वान् यथा मूर्धा वयः प्रजापतिशब्द इति तत्र वयस्वच्छब्दादिव मूर्धवच्छब्दादपि पूर्वेण यति प्राप्ते मतुव्विधीयेतेत्याशयेनाह—यस्मिन्मन्त्रे इति ॥—मूर्धन्वतीरिति । ‘अनो नुद’ इति नुडागमः । मूर्धवत इति वक्तव्ये भाविनं मतुव्लुकं चेतसि कृत्वा मूर्ध इत्युक्तम्

—मत्वर्थे—। यस्मिन्नर्थे मतुव्विहितस्तस्मिन्नर्थे प्रथमान्ताद्यत्स्यात् मासतन्वोरभिधेययोः । ननु प्रथमासमर्थमिति कस्मादागतमिति चेन्मलर्थग्रहणादित्यवेहि । ‘कृषिचमितनिधनिसर्जिस्वर्जिभ्य ऊः’ इति ऊकारान्तस्तनूशब्दः सूत्रे निर्दिष्टः । न तु ‘भृमृशीडृत्त्वरित्सरित्तनिधनिमिमस्जिभ्य ऊः’ इत्युकारान्तः । ‘द्वन्द्वे धि’ इति पूर्वनिपातप्रसङ्गात् ॥—ओजस्या इति । ओजो यस्या यस्यां वा अस्तीत्योजस्या ॥—मध्योः मध्यशब्दान्मलर्थे ऊः स्यात्त्याक् । ॥—मध्ये इति । ओजुणः अन्तो यि—’ इति अवादेशः

—ओजसोऽह—। ओजःशब्दान्मलयें यत्खौ स्तोऽहन्यभिधेये । ननु यद्वहणं व्यर्थं खक्षेत्येवास्त्विति चेन्मैवम् । खक्षेत्युच्यमानेऽनन्तरसूत्रविहितस्य जमात्रस्य समुच्चयो विज्ञायेत तस्माद्यद्वहणम् ॥—वेशोयशः—। वेशश्च यशश्च वेशोयशसी ते आदौ यस्य तस्माद्वेशोयशआदेर्भगात्प्रातिपदिकाद्यल्खौ स्तो मलयें । लकारः स्वरार्थः ॥—पूर्विणेमिरिति । पूर्वैः कृताः पूर्विणाः तैः । एवं पूर्व्यासः पूर्विणाः ॥—अग्निः—। तृतीयान्तादपशब्दात्संस्कृतमिलयें यत्स्यात्

—सहस्रेण—। तृतीयान्तात्सहस्रशब्दात्संमितमित्येतस्मिन्नर्थे घः स्यात् । संमितः सदृशस्तुल्य इत्यर्थः ॥—सहस्रिया इति । सहस्रेण संमिताः सहस्रियाः । ‘यस्येति च’ इत्यकारलोपः । समिताविति पाठान्तरम् ॥—मतौ—। ‘तपःसहस्राभ्यां विनीनी’ इत्यस्यापवादः

—सोममर्हति—। द्वितीयान्तात्सोमशब्दादर्हतीत्यस्मिन्नर्थे यत्स्यात् ॥—सोम्य इति । सोममर्हतीति सोम्यः

—मये च । आगतविकारावयवप्रकृता मयड्धाः । तत्रागते पञ्चमी समर्थविभक्तिः विकारावयवयोः षष्ठी प्रकृतवचने प्रथमा

—मधोः ॥—यत्स्यादिति । वृत्तिकारस्तु यतमेवानुवर्तयति न तु यम्

—नक्षत्रात्—॥—स्वार्थ इति । समूह इति नानुवर्तते । तेनाऽनिर्दिष्टार्थलात्स्वार्थे प्रत्यय उत्पद्यत इत्यर्थः

—सर्वदेवात्—। सर्वशब्दाद्देवशब्दाच्च तातिल् स्यात्

—शिवशम—। करशब्दसामानाधिकरण्यात् ‘शिवशमरिष्टस्य’ इति ‘उभयप्राप्तौ कर्मणि’ इति षष्ठी ॥ इति वैदिकसुवोधिन्यां चतुर्थोऽध्यायः ॥ सप्तनोऽञ्च—सप्तनशब्दादब्धस्याच्छन्दसि ॥—साप्तानीति । सप्तनशब्दादब्धि ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपे तद्धितान्त-लात्प्रातिपदिकसंज्ञायां जस् । ‘जश्शसोः शिः’ । ‘नपुंसकस्य—’ इति नुम् । उपधादीर्घः ॥—शनशतोः— डित्करणं शदन्तस्य टिलोपार्थम् ॥—पञ्चदशिन इति । पञ्चदशाहानि परिमाणमेषामिति डिनिः टिलोपः । एतेन त्रिंशिनो व्याख्याताः

—विंशिनोऽङ्गिरस इति । विंशतिगोत्राणि परिमाणमेषामिति विग्रहे डिनि कृते ‘तिविंशतेर्डिति’ इति तिशब्दलोपे कृते यस्येति लोपः । आङ्गिरसअयास्यगार्ग्यगौतम इत्यादिप्रवरमेदभिन्नानि विंशतिरवान्तरगोत्राणि परिमाणमेषामित्यर्थः ॥—त्वावत इति । लमिव त्वावान् तस्य त्वावतः । अहमिवेति मावान् तस्य मावतः । ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्च’ इति लमादेशौ । ‘आ सर्वनाम्नः’ इत्यालम् ॥—सादन्यमिति । सदनं गृहमर्हतीति सादन्यः । ‘अन्येषामपि—’ इति दीर्घः ॥—विदध्यमिति । विदधो यज्ञस्तमर्हतीत्यर्थः ॥—इद्वत्सरीय इति । इद्वत्सरेण निर्वृत्तः इद्वत्सरमधीष्टो भूतो भूतो भावी वा इद्वत्सरीयः । इद्वत्सरेदावत्सरशब्दौ पञ्चवर्षे युगे द्वयोर्वर्षयोः संज्ञे । एवं संवत्सरपरिवत्सरशब्दावपि ॥ संपरिपूर्वात् । संपरिपूर्वाद्वत्सरान्तात्प्रातिपदिकाच्छन्दसि विषये निर्वृत्तादिष्वर्थेषु खः स्याच्चाच्छः

—छन्दसि घस् । ‘समयस्तदस्य प्राप्तम्’ इत्यतस्तदस्य प्राप्तमिति ‘ऋतोरणि’ इत्यतः ऋतोरिति चानुवर्तते तदाह—ऋतुशब्दादित्यादि ॥—ऋत्विय इति । ‘सिति च’ इति पदत्वेन भत्वे निरस्ते ‘ओर्गुणः’ इति गुणाभावे यण् ॥—उपसर्गात् । इह धातुशब्देन धातुवाच्या क्रिया लक्ष्यते । साऽर्थः प्रयोजनं यस्य साधनस्य तस्मिन्वर्तमानादित्यर्थस्तदाह—धात्वर्थविशिष्ट इति । उपसर्गाश्च पुनरेवमात्मकाः यदुते श्रुतायां क्रियायां तामेव विशिष्यन्ति । यथा आगच्छति । यत्र तु न श्रूयते तत्र क्रियाविशिष्टसाधनमाहुः । यथा निष्कौशाम्बिः । तथा च यत्र क्रियापदं न श्रूयते तत्रैव यथा स्यादित्येवमर्थं धात्वर्थं इत्युक्तम् ॥—थद् च— ‘तस्य पूरणे—’ इत्यतः ङङिति ‘नान्तादसंख्यादेः—’ इति च तदाह—नान्तादित्यादि ।—पञ्चथमिति । पञ्चानां पूरणमित्यस्मिन्नर्थे ङटि कृते तस्य थङागमः

—छन्दसि । परिपन्थिन् परिपरिन् एतौ निपात्येते छन्दसि पर्यवस्थातरि वाच्ये । पर्यवस्थाता प्रतिपक्षः सपन्न इत्युच्यते । निपातनं चात्र । पर्यवस्थातृशब्दात्स्वार्थे इनिप्रत्ययोऽवस्थातृशब्दस्य पन्थि परि एतावादेशौ च निपात्येते ॥—वहुलम्— ‘अस्मायामेधास्रजो विनिः’ इति वर्तते तदाह—विनिः स्यादिति ॥—अष्टावीति । अशेः प्रुन् अष्टा । दंष्ट्रापर्यायोऽयम् । मेखलावी द्वयावी उभयावी । रुजावी हृदयावी । अत्र द्वयोभयहृदयान्येव दीर्घत्वं प्रयोजयन्ति । अन्येषां स्वत एव दीर्घत्वात् ॥—छन्दसि— इश्च वनिप् च इवनिपौ ॥—ई इति । इंप्रत्ययोदाहरणमुच्यते ॥—रथीरिति । रथोऽस्यास्तीति रथी ॥—सुमङ्गलीरिति । सुष्ठु मङ्गलमिति ‘सुः पूजायाम्’ इति समासः । ततोऽनेन मत्वर्थीय ईकारप्रत्ययः ॥—मघवानिति । मघं धनं तदस्यास्तीति वनिपि, मतुपि तु मघवच्छब्दः ॥—तयोः— तच्छब्देन ‘इदमोर्हिल्’ ‘तदो दा च’ इति संनिहिताविदन्तदौ परामृश्येते तदाह—इदन्तदोरिति । सूत्रे व्यत्ययेन पञ्चम्याः स्थाने षष्ठी ॥—यथासंख्यं स्त इति । इदंशब्दाद्दा तच्छब्दात् हिल् ॥—इदा । इदमशब्दाद्दा ‘इदम इश्’ इत्यनेनेशादेशः ॥—था हेतौ— ‘प्रकारवचने थाल्’ इत्यतः प्रकारवचन इति किमश्चेति तदाह—किमस्था स्यादित्यादि ॥—कथा ग्रामं न पृच्छसीति । केन हेतुना न पृच्छसीत्यर्थः । तस्य ‘प्राग्दिशो विभक्तिः’ इत्यधिकाराद्विभक्तिसंज्ञायां ‘किमः कः’ इति कादेशः । प्रकारवचने उदाहरणमाह—कथा दाशेमेति । केन प्रकारेणेत्यर्थः ॥—पञ्च पञ्चा— अवरस्य पश्चभावः अकाराकारौ च प्रत्ययौ निपात्येते ॥—अस्तात्यर्थे इति । दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः ॥—करिष्ट इति । कर्तृशब्दादिष्ठन् ‘तुरिष्ठेमेयःसु’ इति तृलोपः ॥—दोहीयसीति । अतिशयेन दोग्ध्रीत्यर्थः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया दोग्ध्रीशब्दात्प्रत्ययः । ‘भस्याहे—’ इति पुंवद्भावेन ङीपो निवृत्तिः । ततः ‘तुरिष्ठेमेयःसु’ इति इति निवृत्ते । विभिन्नभाषाद्वत्संज्ञे परिपातनिवृत्तिः ॥—प्रसन्नपूर्व— प्रसन्न पूर्व विभ इम एभ्यस्थाल् स्यात् ॥—अमु च—। किमेत्तिङ्ययघाद् द्रव्यप्रकर्षे वर्तमानादमुप्रलयो भवति ॥—प्रतरमिति । प्रकर्षार्थस्य प्रकर्षे तरप् । प्रकृष्टतर इतिवत् तदन्तादमुः । स्वरादिषु अम् आम् इति पक्ष्यते तेन तदन्तस्याव्ययत्वे सुपो लुक् । अत्रोदित्करणम् ‘इच एकाचोऽम्प्रलयवच्च’ इत्यत्रास्य ग्रहणं माभूत् । यदि स्यात्तर्हि अत्रापि यदृष्टं कार्यं तदप्यतिदिश्येत । तत्र को दोषः । इह स्त्रियंमन्यमानः । यस्येति लोपः प्राप्नोति ॥—अनसन्तात्—। अन्नन्तस्योदाहरणमाह—ब्रह्मसाममिति । असन्तस्याह—देवच्छन्दसानीति ॥—वहुप्रजाः—। वहुप्रजा इति निपात्यते छन्दसि ॥—वहुप्रजा इति । वह्यः प्रजा यस्येति वहुव्रीहिः असिच् प्रलयः । ‘यस्येति च’ इत्यकारलोपः । ‘अलसन्तस्य’— इति दीर्घः रुलविसर्गौ

—छन्दसि च । ‘वयसि दन्तस्य दतृ’ इत्यतो ‘दन्तस्य दतृ’ इत्यनुवर्तते तदाह—दन्तस्य दतृ स्यादिति ॥ —उभयतोदत इति । उभयतो दन्ता यस्येति विग्रहः ॥—हतमाता इति । ‘नवृत्तश्च’ इति नित्यं कप् प्राप्तः ॥ इति सुवोधिन्यां पञ्चमोऽध्यायः ॥ जागारेति । जागृ निद्राक्षये । लिटि प्रथमपुरुषैकवचनम् ॥—दातीति । डुदान् दाने लद् । शपः श्रुः । ‘श्लौ’ इति नित्यं द्वित्वे प्राप्ते विकल्पः ॥—तूतुजान इति । तुजेर्लिद् तस्य कानजादेशः ॥—मामहानमिति । मह पूजायां कानच् ॥—तूतावेति । तुः सौत्रो धातुः तस्माल्लिद् ॥—वहुलं छन्दसि । ‘ह्वः संप्रसारणं’ इति वर्तते तदाह—ह्वः संप्रसारणं स्यादिति ॥—आहुवे इति । आङ्पूर्वात् ह्वेषो लडात्मनेपदोत्तमैकवचनम् । ‘वहुलं छन्दसि’ इति शपो लुकि कृते संप्रसारणमुवडादेशश्च ॥—तृचं सूक्तमिति । तिस्रः ऋचो यस्मिस्तत् तृचम् । ‘ऋक्पूर्वधूःपथामानक्षे’ इति समासान्तः अः ॥—रयेर्मतौ । रयिशब्दस्य मतौ परतः संप्रसारणं स्याच्छन्दसि ॥—रेवानिति । ‘छन्दसीरः’ इति वलम् ॥—रयिमानिति । वहुलप्रहणात्संप्रसारणवलयोरभावः ॥—चायः की । चायतेर्वहुलं कीलयमादेशः स्याच्छन्दसि ॥—चिक्युरिति । ‘कुहोश्चुः’ इति तुः ॥—निचाय्येति । चायृ पूजानिशामनयोः अस्मात्क्ला । गतिसमासे ‘समासेऽनन्पूर्वे क्त्वो ल्यप्’ इति ल्यवादेशः ॥—स्पर्धेर्लड्याथामिति । द्विवचनं रेफस्य संप्रसारणमकारलोपश्च निपातनात् ॥ अस्पर्धेथामिति भाषायाम् । अपरे तु अपपूर्वस्य स्पर्धेर्लड्याथामि संप्रसारणमलोपश्च निपातनात् । ‘वहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि’ इत्यडागमाभावः । तन्मते प्रत्युदाहरणमपास्पर्धेथामिति भाषायाम् ॥—अचेरहेश्चेति । संप्रसारणमलोपश्च निपातनात् । ततो द्विवचनमुरदलम् ‘अत आदेः’ इति दीर्घलम् । ‘तस्मानुड् द्विहलः’ इति नुडागमः । आनर्चुरानर्हुरिति भाषायाम् ॥—च्युङो लिटीति । अभ्यासस्य संप्रसारणमनिद्रत्वं च निपातनात् । चुच्युविषेति भाषायाम् ॥—त्यजेर्णलीति । लज वयोहानौ । अभ्यासस्य संप्रसारणं निपात्यते । तत्याजेति भाषायाम् ॥—श्राता इति । श्रीन् पाके इत्यस्य निष्ठायां श्राभावः ॥—श्रिता इति । तस्यैव श्रीणातेस्वर्हत्वं च ॥—आशिरमिति । आङ्पूर्वस्य श्रीणातेः क्रिप् धातोः शिर आदेशः । तस्माद्वितीयैकवचनम् ॥—आशीर्तं इति । श्रीञः आङ्पूर्वस्य शिर इत्यादेशः । निष्ठायाश्च नलाभावो निपातनात् । ‘हलि च’ इति दीर्घः

—खिदेश्छन्दसि । ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यतः आदिति एच् इति च वर्तते ‘विभाषा लीयतेः’ इत्यतो विभाषेति च तदाह—आद्धा स्यादिति ॥—चिखादेति । व्यलयेन परस्मैपदम् ॥—शीर्ष्णं इति । ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यल्लोपः ‘रषाभ्याम्—’ इति णलम् । ‘पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भावः’ इति पक्षे तु ‘अद्रुक्पाङ्—’ इत्यनेन ॥—वा छन्दसि । ‘नादिचि’ ‘दीर्घाज्जसि च’ इति वर्तते तदाह—दीर्घादित्यादि ॥—वाराही इति । वराहस्य विकार इति ‘अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः’ इति प्राणिरजतादिभ्योऽञ् ङीप् । द्विवचने पूर्वसवर्णदीर्घः । पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः ॥—मानुषीरिति । प्रथमावहुवचनम् । ‘मनोर्जातावञ्यतौ पुक् च’ इति अञ् मनोः पुगागमः ॥—सूत्रद्वये इति । ‘अमि पूर्वः’ ‘संप्रसारणाच्च’ इत्यत्र ॥—वाक्यभेदेनेति । अकः अमि पूर्वरूपं वा स्याच्छन्दसि तथा ‘संप्रसारणाच्च’ इति पूर्वरूपं वा स्याच्छन्दसि तदाह—तेनेति ॥—शम्यं चेति । विकल्पविधानसामर्थ्यात्पूर्वरूपलाभावे पूर्वसवर्णदीर्घोऽपि न भवति । तयोरत्र विशेषाभावादिति यणादेश एव भवति ॥—यज्यमान इति । यजेलेटः शानच् । ‘सार्वधातुके—’ इति यक् । ‘आने मुक्’ इति मुक् । ‘प्रहिज्या—’ इति संप्रसारणं पूर्ववैकल्पिकलादभावे यण् ॥—या ते इति । यानीत्यर्थः । यच्छन्दात्परस्य शेलोपे कृते प्रत्ययलक्षणेन ‘त्यदादीनामः’ इति अत्वे ‘नपुंसकस्य झलचः’ इति नुम् । ‘सर्वनामस्थाने च’ इति दीर्घः । नलोपः ॥—ता ता इति । तानि तानीत्यर्थः पूर्ववत्

—भय्यप्रवच्ये । विभेतेः प्रपूर्वस्य वी इत्येतस्य च यति प्रत्यये परतश्छन्दसि विषये यादेशो निपात्यते ॥—भय्य इति । ‘कृत्यल्युटः—’ इति अपादाने यत् ॥—ह्रदय्या इति । अकारस्यायादेशः

—प्रकृत्या—पादस्य मध्ये इत्यन्तःपादमित्यव्ययीभावः । अन्तरित्यव्ययमधिकरणशक्तिप्रधानं मध्यमाचष्टे । पादश्चेह ऋक्पाद एव गृह्यते न श्लोकस्य । ‘वा छन्दसि’ इत्यतो मण्ड्रकण्ठस्या छन्दसीति वर्तते तेनास्य वैदिकत्वं संपद्यत इत्याशयेनाह—ऋक्पादमध्यस्थ इति । ‘एङः पदान्तात्—’ इति सूत्रादेङः इति पश्चम्यन्तमनुवृत्तं प्रथमया विपरिणम्यतेऽन्यस्य कार्यिणोऽसंभवादित्यभिप्रेत्याह—एङ् प्रकृत्येति । सन्धिरूपं विकारं न यातीत्यर्थः ॥—उपप्रयन्तो अध्वरमिति । ‘एङः पदान्तादति’ इति प्राप्तम् ॥—अन्तःपादं किमिति । ऋचीत्येव किं नोक्तमित्यर्थः ॥—एतेऽर्चन्तीति । ‘कया मती कुत एतास एतेऽर्चन्ति शुण्णं वृषणो वसूया’ इति । अत्र एते इति पादस्यान्ते एङस्ति अकश्च परस्य पादस्यादाविति तन्निमित्तिनिमित्तयोः पादमध्यस्थत्वमिति सत्यपि ऋक्त्वे प्रकृतिभावः

—अव्यात्—एषामनुकरणत्वात्पुनन्तेन समासः । अव रक्षणे । आशीर्लिङ् । अवद्यादिति पश्चम्येकवचनान्तम् । अवकमुरिवेत्यवपूर्वस्य कमेलिट्यसि द्विर्वचनप्रकरणे ‘छन्दसि वा वचनम्’ इति द्विर्वचनाभावे रूपम् । केचित्तु अवचकमुरिति सूत्रे कृतद्विर्वचनं ये पठन्ति तेषामुदाहरणं मृग्यम् । वह्नुचास्तावदवकमुरित्यधीयते ॥—अव्रतेति । वृङ्ग्योः ‘मन्त्रे घस—’ इति च्छेलुङ् । ‘आत्मनेपदेषु’ इति झत्यादादेशः ॥—अयमिति । इदमः सौ ‘इदोऽयं पुंसि’ ॥ अवनेलोङ् अवन्तु । अवस्य वरिति। अवेरसुन् औणादिकः। ततः क्यच् ‘क्याच्छन्दसि’ इत्युः

—यजुष्युरः—॥—उरो अन्तरिक्षमिति। नन्वत्र ‘प्रकृत्यान्तःपादम्’ इत्यनेनैव सिद्धे व्यर्थोऽयं योग इत्याशङ्क्याह—यजुषि पादाभावादित्यादि ॥—आपो जुषाणो—आपो इत्यादीनि पृथक्पदान्यनुकरणानि विभक्तिस्तु अनुकार्यानुकरणयोर्भेदस्याविवक्षितत्वान्न भवति ‘सुपां सुलक्ष्य’ इति विभक्तेर्लुभ्वा। अभिवक्ते पूर्वं इत्येतदप्यनुकरणमेव तत्र प्रथमं जसन्तमनुकरणम्। द्वितीयं स्वन्तं। तृतीयं शसन्तम्। चतुर्थं ज्यन्तमितरे संयुज्यन्ते। आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठे इत्येते शब्दाः अभिवक्ते शब्दात्पूर्वौ यौ अम्बेअम्बालेशब्दौ तौ च अति परतः प्रकृत्या स्युः

—अङ्ग इत्यादौ च ॥—अङ्गद्राब्दे य एडिति। प्रकृत्या भवतीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥—तदादौ अकारे य एड्पूर्व इति। अत्रापि पूर्ववत्संबन्धः। अतिक्रान्तपरामर्शिना तच्छब्देन इतिशब्दार्थमाचष्टे। तस्याङ्गशब्दस्य आदिस्तदादिस्तद्रूपो य अकारस्तस्मिन्परे पूर्वौ य एड् स इत्यर्थः। नन्वत्र चकारः किमर्थं इति चेच्छृणु। असति चकारेऽङ्गशब्दस्यैवैङ् तदादावति परतः प्रकृत्या भवतीत्यर्थः स्यात्तत्त्वाङ्गे अङ्गे इत्यत्रैव स्यात्। अङ्गे अदीव्यदित्यत्र न स्यात्। सति तु तस्मिन्नङ्गशब्दस्य य एड् यत्र कुत्रचिदति प्रकृत्या भवति तदादौ चाति परतो यः कश्चिदेङ् स प्रकृत्या भवतीत्यमर्थो भवति। तेन अङ्गे अङ्गे अदीव्यत् प्राणो अङ्गे इत्युभयत्रापि भवति

—अनुदात्ते च कुधपरे। कुधौ परौ यस्मात्स तथोक्तः ॥—कवर्गधकारेति। धकारे अकार उच्चारणार्थः ॥—अग्निरिति। अग्निशब्दो ‘अङ्गेर्निर्नलो-पश्च’ इति निप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः। अध्वरशब्दः प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तः ॥—आद्युदात्त इति। ‘ऋज्जेन्द्र’ इत्या-दिना सूत्रेण निपातितः ॥—आडो—आडिति डिद्विशिष्ट आकारो गृह्यते यः ‘ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं डितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरडित्’ इत्यनेन लक्षितः। यद्यपि अभ्र आँ अप इत्यत्र आकारो न ईषदर्थादिच-तुष्टयवृत्तिः सप्तम्यर्थद्योतकत्वात्। तथापि वाक्यस्मरणयोरडिदित्यत्रैव तात्पर्यम्। अन्यत्र सर्वत्राङ् डिद्वेदितव्यः। एवं तावद्भाष्ये स्थितम् ॥—अभ्र आँ अप इति। सप्तम्यर्थद्योतकोऽत्राङ्। ‘उपदेशेऽजनुनासिकः’—इतीत्संज्ञा तु न उप-देशप्रहणात्

—स्यश्छन्दसि। स्य इति स्यदित्येतस्य प्रथमान्तस्यानुकरणम्। ‘सुपां सुलक्ष्य’ इति लुप्तषष्ठीकम् ॥—एषस्येति। एतदस्त्यदश्च त्यदाद्यत्वं ‘तदोः सः सौ’ इति सः। एतदस्त्यदश्च परस्य सोः ‘एतत्तदोः सुलोपः’—इति ‘स्यश्छन्दसि’—इति च लोपः

—ह्रस्वात्—चन्द्रशब्दे उत्तरपदे ह्रस्वात्परः सुडागमो भवति। स च भवन् चन्द्रशब्द-स्यैवोभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो वलीयानित्याशयेनाह—चन्द्रशब्दस्योत्तरपदस्येति ॥—सुडागमः स्यादिति। ‘सुद कात्पूर्वः’ इत्यतः सुडित्यनुवर्तनात्

—पितरा—पूर्वपदस्याडादेशो निपात्यते। उत्तरपदे तु ‘सुपां सुलक्ष्य’—इत्यादिना विभक्तेराकारादेशः। ‘ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः’ इति गुणः ॥—समानस्य—॥—सः स्यादिति। ‘सहस्य सः’ इत्यतः स इत्यनुवर्तते ॥—सगर्भ्य इति। समानो गर्भः सगर्भः तत्र भवः सगर्भ्यः। ‘सगर्भसयूथसनुताद्यत्’ इति यत् प्रत्ययः। अमूर्धेत्यादि किम्। समानमूर्धा समानप्रभृतयः समानोदकाः ॥—छन्दसि त्रियाम्—‘विष्वग्दे- वयोः—इति सर्वनाम्नोऽप्युपलक्षणम् । वहुलग्रहणात्क्रचिन्न । भवति ॥—विश्वाची । देवद्रीचीति । विश्वमश्वतीति देवानश्चतीति किन् । ‘उगितश्च’ इति ङीप् । ‘अचः’ इत्यकारलोपः । ‘चौ’ इति दीर्घलम् । अत्र विष्वग्देवयोर्ब्रादेशः प्राप्तो बाहुलकान् । क्रचिन्न भवतीत्याह—कद्रीचीति । कुत्सितमश्वतीति कद्रीची । किंशब्दस्य टेरद्र्यादेशः ङीवलोपः दीर्घः पूर्ववत्

—सध माद—। ‘सहस्य सग्रिः’ इत्यतः । सहस्येति वर्तते माद स्थ इत्येतयोरुत्तरपदयोः सहस्य सध इत्ययमादेशः स्यात् । सधेत्यविभक्तिको निर्देशः ॥—सधमादे इति । सह माद्यन्ति देवा अस्मिन्निति सधमादो यज्ञ इति । ‘मदोऽनुपसर्गे’ इत्यपि प्राप्ते ‘अजव्भ्यां स्त्रीखलनाः—’ इति तद्वाधके ल्युटि ‘हलश्च’ इति घन् । सूत्रे मादेत्यकार उच्चारणार्थः । तेन मादयतेः किंवन्तस्य मादिति यद्वपं तत्रापि भवति । ‘आला वृहन्तो हरयो युज्यमाना अर्वागिन्द्रसधमादो वहन्तु’ ॥—सधस्थमिति । सह तिष्ठतीति सधस्थः । ‘आतोऽनुपसर्गे—’ इति कः

—साढ्यै । एते त्रयो निपात्यन्ते निगमे । सहैः क्लाप्रत्यय इति पक्षे क्लाप्रत्ययस्य ध्यै आदेशश्च निपात्यते । साढ्यै सहैः क्लाप्रत्ययस्य ध्यै ‘हो ढः’ द्रुत्वं ‘ढोढे लोपः’ । ‘ढूलोपे—’ इति दीर्घः ॥—साड्वा इति । ढलादि पूर्ववत् ॥—तृनि तृतीयमिति । तृचि लन्तोदात्तं स्यात्तथा भूरि चक्रेति मन्त्रे साढ्वेत्याद्युदात्तं पठ्यते तत्र संगच्छेतेति भावः । सूत्रे इतिशब्दः प्रकारार्थः । तेन निष्ठायामपि निपातनं बोध्यम् । अषाढ्यो अग्रे वृषभः ॥—द्वयोरिति । अस्य आचार्यस्य द्वयोः स्वरयोर्मध्यमेत्य डकारो लकारतां संपद्यते ऊष्मणा संप्रयुक्तः डकारः लकहारतामेतीत्यन्वयः ॥—अष्टापदीति ॥—अष्टौ पादा अस्या इति । वहु-त्रीहौ ‘संख्यासुपूर्वस्य’ इति पादस्य लोपे कृते ‘पादोऽन्यतरस्याम्’ इति ङीप्

—मन्त्रे । सोम, अश्व, इन्द्रिय, विश्व, देव्य, एषां मतुप्रत्यये परे दीर्घः स्यान्मन्त्रे

—ओषधेश्च—। न च ‘कृदिकारादक्तिनः’ इति ङीषा गतार्थता अन्तो-दात्ततापत्तेः । इष्यते त्वाद्युदात्तः ‘लघावन्ते—’ इति फिदसूत्रात्

—ऋचि तुनु—। घ इति स्वरुपग्रहणं न तरप्तमपो-दृष्टन्दसि घशब्दस्यैव दीर्घदर्शनात् ॥—उत वेति । भार्याया भ्राता श्यालस्ततः पञ्चमी ॥—भरतेति । लोष्मध्यम-पुरुषवहुवचनस्य थस्य ‘लोटो लङ्वत्’ इत्यतिदेशात्तस्य स्थाने तादेशः ‘तस्थस्थमिपाम्—’ इत्यनेन ॥—शृणोतेति । ‘तप्तनप्तनथनाश्च’ इति तवादेशः । अत्र पित्त्वान्डित्त्वं नास्ति ॥—उरुष्याण इति । उरुष्येति कण्ड्वादियगन्तो रक्षणार्थः । लोटः सेहिः । ‘अतो हेः’ इति लुक् । न इत्यस्य ‘नश्व धातुस्थोरुषुभ्यः’ इति णलम्

—इकः—। इगन्तस्य सुनि परतो दीर्घः स्यादचि ॥—अच्चो—। अचस्तिङन्तस्यातो दीर्घः स्यादचि ॥—विच्चेति । विद ज्ञाने लद । ‘विदो लटो वा’ इति मस्य स्थाने मः । चक्रेति लिटो मध्यमपुरुषवहुवचनम्

—निपातस्य च । दीर्घः स्यान्मन्त्रे । एवशब्दश्चादिषु पाठान्नि-पातः ॥—लन्दुक्तम् ॥ नामीति ॥ नर्तने लोटो लोपे ॥ इत्यस्योपादिषु इति च सदाह नामीत्यादि ॥ ऋभुक्षाणमिति । ऋभुक्षिनशब्द उणादिषु निपातितः । ‘इतोऽस्त्वनामस्थाने’ इतीकारस्याकारादेशः ॥—जनितेति । जनयितेत्यर्थः

—शमिता । निपातनं पूर्ववत् ॥—आनङ्गिति । नशेर्लुङ्गि ‘मन्त्रे घस्’ इति लेर्लुङ्ग् । ‘नशेर्वा’ इत्यस्याभावे ‘ब्रश्च’ इति षः । जश्नेन डः । तस्य चत्वन् टः ॥—आवरिति । वृषो लुङ्गि लेर्लुङ्ग् । गुणः रेफस्य विसर्गः

—बहुलं लुन्दसि । माञ्चोगेऽप्यमाञ्चोगेऽपि बहुलमडाटौ भवतः । अमाञ्चोगेऽपि न भवतः । माञ्चोगेऽपि च भवतः ॥ —जनिष्ठा इति । जनेर्लुङ्ग् थास् अडागमाभावः । माञ्चोगेऽप्यडागममुदाहरति—मा व इति । वो युष्माकं क्षेत्रे भार्यायां परवीजानि परेषां वीजानि वीर्याणि मा अवाप्सुः उप्तानि माभूवन् । वयोः कर्मणि लुङ्ग् । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । ‘ल्लेः सिच्’ ‘वदब्रज’ इति वृद्धिः । इदं काशिकागुरोधेनोदाहतम् । अध्ययनं तु वाप्सुरित्येव दृश्यते । माञ्चटस्तूदाहरणान्तरमन्वेषणीयम् ॥—इरयो—इर इत्येतस्य रे आदेशः स्याच्छन्दसि ॥—दध्रे इति । धाषो लिटि झस्य ‘लिटस्तक्षयोः’ इतीरेचि कृते रेभावः । ननु चात्र परलाद्रेभावे कृतेऽनजादिलादालोपो न प्राप्त इत्यत आह ॥—रेभावस्येति । नन्वेवमपि रेभावस्यैव क्रादिनियमादिडागमः प्राप्नोति । न च रेभावस्य वैयर्थ्यम् । कृष्टप्रभृतिषु चरितार्थलादत आह—अत्रेति । कथं पुनर्लाक्षणिकस्य रेशब्दस्य रेभावो भवति तत्राह—तदर्थं चेति । द्विवचननिर्देशाल्लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा न प्रवर्तत इति भावः ॥—तन्वादीनाम् । बहुलमियङ्कुवडादेशः स्याच्छन्दसि ॥—तनुवमिति । अधातुलादभाप्त उवङ् विधीयते ॥—तन्वमिति । ‘वा छन्दसि’ इत्यमि पूर्वलाभावे यण् ॥—त्र्यम्बकमिति । त्रीणि अम्बकानि नेत्राणि यस्यासौ त्र्यम्बको रुद्रः ॥—वितलिरे इति । तनु विस्तारे लिटः प्रथमपुरुषवहुवचनम् । अत्राल्लोपस्यासिद्धत्वेऽपि ‘अत एकहल्मध्ये’ इति एलाभ्यासलोपौ न लोपविधानसामर्थ्यात् ॥—पप्तिमेति । पतल्ल पतने लिटो मसो मस्य इद् । वितेनिरे पेतिमेति भाषायाम् ॥—घसिभसोः—। अनयोरुपधालोपः स्याद्धलादावजादौ च क्रिति ॥—सग्धिरिति । अदेः क्तिन् ‘बहुलं छन्दसि’ इति घस्लादेशे उपधालोपे च कृते ‘झलो झलि’ इति सलोपस्तकारस्य धत्वं धस्य जश्लम् । ततः समाना ग्धिः सग्धिरिति समासे कृते ‘समानस्य छन्दस्यमूर्ध्वप्रभृत्युदकेषु’ इति सूत्रेण समानस्य सः ॥—वब्धामिति । भसेलोटि ताम् इलुः । परं नित्यमप्युपधालोपं बाधित्वा बाहुलकात्प्रथमं ‘श्लौ’ इति द्विलम् । तत उपधालोपसलोपधत्वजश्लानि कर्तव्यानि ॥—श्रुशृणु—। एभ्यो हेर्धिः स्यात् ॥—श्रुधीति । ‘बहुलं छन्दसि’ इति शपो लुङ्ग् । ‘अन्येषामपि’ इति दीर्घलम् ॥—शृणुधीति । श्रुवः श्रुभावश्च विधानसामर्थ्यात् ‘उतश्च प्रत्ययात्’ इति न हेर्लुङ्ग् दीर्घः पूर्ववत् ॥—पूर्धीति । पू पालने । शपो लुङ्ग् ‘उदोष्क्रपूर्वस्य’ इत्युलम् । ‘हलि’ च’ इति दीर्घः ॥— उरुणस्कृधीति । ‘नश्च धातुस्योरुषुभ्यः’ इति णलम् । ‘कः करत्’ इत्यादिना विसर्जनीयस्य सलम् ॥—अपाचृधीति । दीर्घः पूर्ववत् ॥—अभ्यासस्य दीर्घश्चेति । तुजादिलादिति भावः ॥—रारन्धीत्यत्र ‘अनुदात्तोपदेश’ इत्यादिना मलोपो न हेरङ्क्त्वात् ॥—यमेः शपो लुगिति । ‘बहुलं छन्दसि’ इत्यनेन । एवमुत्तरत्रापि ॥—विभाषजोः—। ‘र ऋतो हलादेर्लघोः’ इत्यतः र ऋत इति ‘तुरिष्ठेमेयःसु’ इति च तदाह—ऋतः स्थाने इत्यादि ॥— ऋत्य-। ऋतुशब्दायति वास्तुशब्दादणि यति च यणादेशो निपालते ॥—मशब्दस्येति । तस्यासिद्ध्यात् ‘यस’ इति लोपो न । ‘अकृत्सार्थं’ इति दीर्घस्लङ्गवृत्तपरिभाषया वारणीयः । यद्वा मकारमात्रस्य लोपः । ततो ‘यस-’ इति लोपे कृते प्रत्ययाकारस्य श्रवणम् ॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ बहुलं छन्दसि । छन्दसि विषये बहुलं रूढागमः स्यात् ॥—डुहे इति । डुहेर्लट् टेरेत्वे झस्यादेशे रुद्र तलोपः —लोपाभावे इति । ‘लोपस्त आत्मनेपदेषु’ इत्यस्य वैकल्पिकलादित्यर्थः ॥—अदृश्यमिति । दृशिर् प्रेक्षणे बहु व्यत्ययेन प्रथमपुरुषबहुवचनस्थाने उत्तमपुरुषैकवचनं मिप् । तस्य रूढागमः

—नेतरा-। इतरशब्दात्परयोः स्वमोरद्ङादेशो न स्याच्छन्दसि ॥—इतरमिति । ‘अदृडतरादिभ्यः’ इत्यदङभावे ‘अतोऽम्’ इत्यम् ॥—क्त्वो ल्यविति । समासैऽनपूर्वं क्त्वो ल्यपि प्राप्ते छन्दसि क्लापि विधीयते तदाह—क्त्वापि । अनञ्पूर्वं समासे क्ला इत्ययमादेशः स्यात् । अपिशब्दाल्लघवपि समासैऽसमासे च भवति । अप्राप्तिविषये ल्यपः प्रापणार्थलादपिशब्दस्य । अन्यथा ‘वा छन्दसि’ इत्येव न्रूयात् । तथा च छन्दोविधिमनुविदधानाः कल्पसूत्रकारा अपि प्रयुज्ञते । आज्येनाक्षिणी अज्येति

— परिधापयित्वेति । णिजन्तात्परिपूर्वाद्धातेः क्ला तस्य ल्यवादेशे प्राप्ते क्लादेशः ॥—सुपाम्-। सुपां स्थाने बुङ्ग कृपूर्वसवर्णआभात्शेयाडाच्छायाच्अाल् एते आदेशाः स्युद्छन्दसि ॥—पन्था इति । ‘व्यत्ययो बहुलम्’ इत्येव सिद्धमिदम् । उक्तं हि तत्र ‘सृष्टिङुपग्रह-’ इत्यादि तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥—धीतीत्यादि । धीतीतीनुष्ठूतीशब्देभ्यस्तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्ण ईकारः प्रमाणत आन्तर्यात्सवर्णदीर्घलम् ॥—दिविस्पृशाविति प्राप्ते आ इति । अनेनादित्यंत्राकारोऽपि प्रश्छिष्यत इति दर्शितम् ॥—नतादिति । नतशब्दादम् । तस्यादादेशः । ‘न विभक्तौ तु’ इतीत्सङ्गाप्रतियेधः ॥—या देवेत्यादि । यतच्छब्दादम् ॥—न युष्मे इति । युष्मदः सप्तमीबहुवचनस्य शे आदेशः । शेषे लोपः

— अस्मे इन्द्रेति । शे इति प्रगृह्णलादयादेशभावः ॥—नाभा इति । डित्त्वादिलोपः ॥—ता अनुष्ठयेति । षड्विंशतिरस्य वङ्क्रय इति प्रकम्य इदमध्वर्युप्रेषे प्रटितं ताः वङ्गीः अनुख्याः अनुष्ठानेन अनुक्रमेण गणनया गणयिला उच्यावयतात् भवान् विशसनं करोतु । पृथक् करोतु भवानित्यर्थः ॥—अनुष्ठानमनुष्ठेति । अनुपूर्वात्तिष्ठतेरङ् तृतीयैकवचनस्य छ्यादेशे डित्त्वादिलोपः । नन्वनुपूर्वात्तिष्ठतेः ‘आतश्वोपसर्गं’- इत्यङं बाधित्वा ‘स्थागापापञ्चो भावे’ इति किना भाव्यमिति चेत्सत्यम् । ‘पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरा’- इति सूत्रे व्यवस्थायामिति निर्देशादडपि सामान्यापेक्षज्ञापकाश्रयणात् । तदेतद् ध्वनयति—व्यवस्थावदिति ॥—साधु इति प्राप्त इति । सोलंकि प्राप्त इत्यर्थः ॥—वसन्ते इति प्राप्ते आल् इति । पूर्वसवर्णं तु ‘अतो गुणे’ इति स्यात् ॥—उर्वियेति । उरदारुशब्दात्तृतीयैकवचनस्येयादेशः ॥—सुक्षेत्रियेति । सुक्षेत्रिन्शब्दात्तृतीयैकवचनस्य डियाजादेशः । डित्त्वादिलोपः ॥—माहूनेण अगत्त इति । अगत्त इति । अगत्त इति । अगत्त इति । तत्समासभ्रमादित्यवधेयम् । प्रेति न समस्तं पृथक्खरदर्शनात् पदकारैर्विच्छिद्यं पाठाच्च । अत आख्यातान्वयीति ध्येयम् ॥ —स्वमयेति । अयाचोऽकारः ‘सुपि च’ इति दीर्घनिवृत्त्यर्थः । ‘अतो गुणे’ इति पररूपम् ॥ —नावयेति । नौशब्दाद्वा इत्यस्याऽयार् ॥ —रित्स्वर इति । ‘रिति’ इति सूत्रेण ॥ —अमो—अम इति मिवादेशो गृह्यते न द्वितीयैकवचनं छन्दसि दृष्टानुविधानात् तदेतदाह—मिवादेशस्येति ॥ —शित्वात्सर्वादेश इति । शित्करणाभावे तु ‘अलोऽन्त्यस्य’ इति मकारस्य स्यात् । ‘आदेः परस्य’ इति तु न पञ्चमीनिर्देशाभावात् । न च मकारस्य मकारवचने प्रयोजनाभावात् सर्वादेशो भविष्यतीति वाच्यम् । मकारस्य मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थं स्यात् ‘मो राजि समः कौ’ इत्यत्र यथा ॥ —वधीमिति । इन्तेर्छेड् ‘हनो वध लिङि’ ‘लुङि च’ इति वधादेशः । ‘च्लेः सिच्’ इद् ‘तस्यस्थ—’ इति मिपोऽम्भावः । तस्य मश् ‘अस्तिसिचः—’ इति मस्यापृक्तस्येद् ‘इट इटि’ इति सिचो लोपः । सवर्णदीर्घत्वम् । ‘वहुलं छन्दसि’ इत्यडभावः

—लोपस्त्—आत्मनेपदेषु यस्तकारस्तस्य च्छन्दसि विषये लोपः स्यात् ॥ —अदुहेति । दुहेर्छेड् । ‘आत्मनेपदेष्वनतः’ इति झस्यादादेशः ‘वहुलं छन्दसि’ इति रुद् तकारस्य लोपे द्वयोरकारयोः ‘अतो गुणे’ इति पररूपम् ॥ —शये इति । शेते इत्यत्र तलोपे कृतेऽयादेशः

—ध्वमो—ध्वमो ध्वादित्यादेशः स्याच्छन्दसि

—वारयध्वादिति । वृशो णिचि लोद् ॥ —यज— वृत्तिकारस्तु यजध्वैनमिति पाठं ज्ञात्वा वकारस्य यकारश्च निपात्यत इत्याह तद् दूषयति—वकारस्येत्यादि ॥ —प्रामादिकीति । लक्ष्ये वकारपाठस्य निर्विवादत्वात् वेदभाष्येऽपि प्रकृतसूत्रस्य मलोपमात्रपरतोक्तेश्चेति भावः

—तस्य —॥ —मध्यमपुरुषवहुवचनस्येति । प्रथमपुरुषैकवचनस्य तु न ग्रहणम् । छन्दसि दृष्टानुविधानात् पूर्वोत्तराभ्यां वहुवचनाभ्यां साहचर्याच्च ॥ —कृणुतादिति । कृवि हिंसाकरणयोश्च । ‘धिन्विकृण्य्योर च’ इत्युप्रत्ययः वकारस्य चाकारः । अतो लोपः ॥ —गमयतादिति । गमेर्णिच् । ‘जनीजूष्—’ इति अमन्तत्वान्मित्संज्ञायां मितां हस्वः लोण्मध्यमपुरुषवहुवचनस्य तादेशः

—तप्तनप्त—। तस्य स्थाने एते आदेशाः स्युः ॥ —शृणोतेति । शु श्रवणे । ‘शुवः शृ च’ इति शुप्रत्ययः शृभावश्च । पित्त्वेनाडित्वाद्गुणः ॥ —सुनोतनेति । षुञ् अभिषवे ‘स्वादिभ्यः शुः’ त इत्यस्य तनप् ॥ —दधातनेति । अत्राप्यङित्वात् ‘श्राभ्यस्तयोः—’ इत्याकारलोपाभावः

—इदन्तो—। अन्तशब्दोऽवयववचनः । इत् अन्तो यस्य स इदन्तः । तपरकरणमसंदेहार्थम् । तथा चायमर्थः । मस् इत्ययं शब्द इकारान्तो भवति । मसः सकारान्तस्य इसागमो भवति स च तस्यान्तो भवतीत्यर्थस्तदेतदाह—मस् इत्ययमिति । तत्र यदि सकारोपमर्देन इकारान्तत्वमभिप्रेतं स्यात्तर्हि मस् इदिति वाच्यं स्यात् । तस्मादवस्थित एव सकारे इकार उपसर्जनीयः । अन्तग्रहणाच्च तद्बहणेन गृह्यते । ततश्च टित्त्वकित्त्वादेरागमलिङ्गस्याभावेऽप्यर्थादागमोऽयं संपद्यते तदेतद्बुनयन्नाह— मस् इगागमः स्यादिति । एवं च मस् इगिति वक्तव्यं प्रत्याहारसंदेहप्रसङ्गात्तथा नोक्तम् ॥ —एमसीति । इण् गतौ, मस् तस्य इकारः अन्तावयवः ॥ —स्मसीति । अस्तेर्मस् ‘श्रसोरल्लोपः’

—क्त्वो—। क्त्वा इत्यस्य यगागमः स्याच्छन्दसि ॥ —गत्वायेति । गमे क्त्वा । ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यनुनासिकलोपः । क्त्वा इत्यस्य यगागमः

— इष्ट्वीन—। —क्त्वाप्रत्ययस्येति । यजेः परस्येति शेषः ॥ —इष्ट्वीनमिति । यजेः क्त्वा । ‘वचित्सपि—’ इति संप्रसार- णम् । ‘ब्रश्च’ इति षलम् । दुलम् । आकारस्येनमादेशः ॥—पीत्वेति । पिवतेः क्ला । ‘धुमास्था—’ इतीलम् ॥—आज्जसेः—। जसेरिति पूर्वाचार्यानुरोधेन निर्देशः ॥—देवास इति । असुकि कृते जसः सकारस्य श्रवणम् । असुकः सकारस्य विसर्गः ॥—श्रीणामिति । अस्य ‘वामि’ इति नदीलविकल्पान्नदीलाभावे उदाहरणमिदं बोध्यम् । नदीलपक्षे तु ‘हसनथापो नुट्’ इत्यनेनैव सिद्धम् ॥—सूतग्रामणीनामिति । सूताश्च ग्रामण्यश्चेतीतरेतरयोगः

—गोः पा—गो इत्येतस्मादुत्तरस्यामो नुडागमः स्यात्पादान्ते । पादश्चेद् ऋक्पादो गृह्यते छन्दसीत्यधिकारात्

—छन्दस्य—‘छन्दसि च—’ इत्येव सिद्धे अपि दृश्यत इत्येतत्सर्वोपाधिव्यभिचारार्थम् । अन्यथा आरम्भसामर्थ्यात्कस्यचिदेव व्यभिचारः संभाव्येत । टादावचीत्युक्तं हलादावपि भवति ॥—अस्थाभिः । विभक्तावित्युक्तमविभक्तावपि भवति । ‘अस्यन्वन्तं यदनस्याविभर्ति’ । अस्यन्वन्तमित्यत्रास्थिशब्दान्मतुप् । अनहि कृतेऽनो नुडिति मतुपो नुट् । अनडो नकारलोपः

—दृक् — ‘आच्छीनयोर्नुम्’ ‘सावनडुहः’ इत्यतो नुम् सावित्यनुवर्तते तदाह—नुम् स्यादिति ॥—कीदृङ्गिन्द्र इति । किमशब्दे उपपदे ‘त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कश्च’ इति दृशेः किन् । ‘इदंकिमोरिश् की’ इति किमः की आदेशः । नुम् ‘संयोगान्तस्य लोपः’ ‘किन्प्रत्ययस्य—’इति कुत्वेन नस्य डः ‘डमो हसादचि—’ इति डमुद्र ॥—स्ववानिति । अवतेरसुन् । सुष्टु अवो यस्येति विग्रहः । स्ववःशब्दानुमि कृते ‘सान्तमहतः—’ इति दीर्घः संयोगान्तलोपः । तस्यासिद्धं लान्नलोपो न ॥—स्वतवानिति । तुधातुः सौत्रो वृद्ध्यर्थः । ततोऽसुन् । स्वं तवो वृद्धिर्यस्येति विग्रहः ॥—ततुरिरिति । तरतेः ‘आद्यगम—’ इति किन्प्रत्ययः । उत्वं तस्य ‘द्विर्वचनेऽचि’ इति स्थानिवङ्गावात् इत्येतस्य द्विर्वचनम् । उदरलम् ॥—हु ह्वरे— ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ इत्यतो निष्ठायामिति वर्तते । तदाह—निष्ठायामिति ॥—अहुतमिति । न हतमहतम्

—अपरिह्वताः—। छन्दसि वहुवचनान्तस्यैव प्रयोगदर्शनाद्बहुवचनान्तस्य निर्देशः

—सोमे ॥—इद्गुणाविति । हु इत्यादेशस्याभावोऽपि बोध्यः

—ग्रसित—। ग्रसु अदने । स्कम्भु स्तम्भु रोधनार्थो सौत्रो । चते याचने । कस गतौ । शसु हिंसायाम् । शंसु सुतौ । शासु अनुशिष्टौ । तृ प्लवनतरणयोः । वृङ् संभक्तौ । वृञ् वरणे । ज्वल दीतौ क्षर संचलने । क्षमूप् सहने । दुवम् उद्गिरणे । अम गत्यादिषु ॥—अष्टादशेति । क्षमितेः पाठपक्षे तु एकोनविंशतिः ॥—उदित्वान्निष्ठायामिद्ग्रतिषेधे प्राप्ते इति । ‘उदितो वा’ इति क्लायां वेदलात् ‘यस्य विभाषा’ इति निषेधे प्राप्ते इत्यर्थः ॥—विष्कमित । ‘अनिदिताम्—’ इति नलोपः । ‘वेः स्कभ्रातेर्नित्यम्’ इति षलम् ॥—उत्तमितेति । ‘उदः स्थास्तम्भोः—’ इति पूर्वसवर्णः । सकारस्य यकारः । तस्य ‘क्षरो क्षरि सवर्णे’ इति लोपः ॥—अन्योपसर्गपूर्वस्य माभूदिति । यदि स्यात् उत्तमितग्रहणं व्यर्थं स्यात् ॥—अज्जत्ता इति । चक्रव्यत्तापि उक्तं सह ‘अहुणः’ निपातनेन सह एकीकृत्य छेदस्तु पदकाराणां संप्रदायसिद्धः । भूयामो इति मन्त्रे भूयामो इति यथा ॥—अश्वस्याविशस्तेति । ‘अन्येषामपि—’ इति पूर्वपदस्य दीर्घः । निपातनं बहुलापेक्षमिति तेन छान्दसः प्रयोग एकवचनान्तोऽप्युदाहृत इति भावः ॥—ततो ङीपा इति । ‘ऋन्नेभ्यः—’ इति विहितेन ॥—वभूथा—। निगमो वेदः । एषां वेद इडभावो निपात्यते । वृषः क्रादिसूत्रेणेडभावे सिद्धे निगम एवेति नियमार्थं निपातनं तदेतदाह—भाषायां तु वचरिथेति ॥—सन्निस—। सनिपूर्वात्सनतेः सनोतेर्वां सन्निस सनिवांसमिति निपात्यते ॥—क्वसोरिडिति । ‘नेङ्गशि कृति’ इति निषेधे प्राप्ते निपातनम् ॥—पावका इति । पुनन्ति पावयन्ति वा पावकाः । पुनातेः पावयतेर्वां ण्वुल् टाप् ॥—दधादिति । दधातेर्लेद् तिप् ‘श्लौ’ इति द्विलम् । दधाति इति स्थिते आकारलोपः ‘लेटोऽडाटौ’ इत्यडागमः । ‘इतश्च लोपः परस्मैपदेषु’ इतीकारलोपः । दाशुषे यजमानाय रत्नानि दधत् । दधादित्यर्थः । दददिति ददाते रूपम् ॥ लोपाभावे उदाहरणमाह—ददादिति ॥—मीनातेः । ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ इत्यतो ह्रस्व इति वर्तते तदाह—शिति ह्रस्व इति ॥—प्रमिणन्तीति । ‘हिनुमीना’ इति णलम् ॥—आइदमिति । अस्तेर्लङ् तिप् ‘आडजादीनाम्’ इत्याद शपो छक् । ‘अस्तिसिचः—’ इतीडभावे अपृक्तलाद्धल्भ्यादिलोपः रुलविसर्गौ । संहितायां तु ‘भोभगो—’ इति रोर्यलम् । ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति यलोपः ॥—जसादिष्विति । आदिशब्दः प्रकारे, तेन पूर्वयोगनिर्दिष्टानामपि ग्रहणम् ॥—शतकत्व इति । ‘जसि च’ इति गुणाभावपक्षे प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घोऽपि ‘वा छन्दसि’ इति वचनादत्र न भवतीति यणादेशः प्रवर्तते ॥—पश्चे इति । ‘घेर्डिति’ इत्यस्याभावे यण् ॥—जुजोषदिति । जुषी प्रीतिसेवनयोः । लेद् व्यत्ययेन परस्मैपदम् तिप् । ‘इतश्च लोपः परस्मैपदेषु’ ‘लेटोडाटौ’ इत्यद् व्यत्ययेन शपः रङ्गः द्विर्वचनम्

—न छन्दसि—। इह यद्यानन्तर्यादीलमात्रं प्रतिषिध्येत तर्हि ‘अकृत्सार्व—’ इति दीर्घः स्यात् । अपवादे पुनरुत्सर्गस्थितेः, अत आह—ईत्व-दीर्घौ नेति । क्यचि यदुक्तं तत्रेति व्याख्यानादिति भावः । अत्र च ज्ञापकमनुपदमेव वक्ष्यति—पुत्रीयन्त इति । पुत्रमिच्छन्तः पुत्रीयन्तः । जनमिच्छन्तो जनीयन्तः । लटः शत्रादेशः । ‘उगिदचाम्—’ इति नुम्

—दुरस्यु—। दुष्टशब्दस्य दुरस्भावो द्रविणशब्दस्य द्रविणस्भावः वृषस्य वृषण्भावः रिष्टस्य रिषण्भावश्च निपात्यते ॥—दुष्टीयतीति । अरुतिमात्रे तात्पर्यम् । उप्रत्ययस्य समानार्थेन तृना दुष्टीयितेत्यादि बोध्यम्

—अश्वायन्त इति । अश्वशब्दात् क्यच् । लटः शत्रादेशः ॥ —अघायच इति । छन्दसि परेच्छायां क्यच् । ‘क्याच्छन्दसि’ इत्युप्रत्ययः ॥ —इदमेव सूत्रं ज्ञापकमिति । अन्यथा दीर्घेणैव सिद्धलादालवचनमनर्थकं स्यात्

—देवाञ्जिगातीति । नन्विदं प्रत्युदाहरणमङ्गद्वयविकलम् । यजुषि काठक इत्यंशद्वयस्यापि तत्र भावादित्याशङ्क्याह—वह्नुचानामप्यस्तीति । तत्रेदं दृष्टमिति भावः । काठक इति किम् । यजुर्वेदे शास्त्रान्तरे माभूत् । अन्यत्र सुन्नयुरिदमस्ति

—कव्यध्वर—। कवि अध्वर पृतना एषामन्त्यस्य लोपः स्यात् क्यचि परे ऋचि विषये । मृगय्वादिगणेऽध्वर्युशब्दः पठ्यते तद्युत्पत्त्यन्तरं बोध्यम्

—विभाषा— जहातेरङ्गस्य विभाषा हि आदेशः स्यात् ॥ —हीत्वेति । हिआदेशाभावे ‘युमास्था—’ इतीत्यम् । क्वचित्तु हात्वेति पाठस्तत्र छान्दसलात् ‘युमास्था—’ इतीत्याभावः ॥ —वसुधितमिति । कर्मधारय इति हरदत्तः । वसूनां धातारं प्रदातारमित्यर्थं इति वेदभाष्यम् ॥ —नेमधितमिति । सामिपर्यायो नेमशब्दः । अयं कर्मधारयः ॥ —धत्स्वेति । ‘श्राभ्यस्तयोरातः’ इत्याकारलोपः । ‘दधस्तयोश्च’ इति भष्भावः ॥ —धिषीयेति । आशीर्लिङ्गत्मनेपदोत्तमपुरुषैकवचने दधातेरित्वं निपात्यते तदाह—आशीर्लिङ्गीति ॥ —माद्भिरिति । ‘पद्मनोमास्—’ इति मासशब्दस्य मास्आदेशः ॥ — न कवतेरिति । अनुवृत्त्यर्थं उपन्यासः ॥ —करीकृष्यत इति । ‘रुग्रिकौ च लुकि’ इति रीगांगमः । लोके तु चरी कृष्यते कृषीवलः ॥ —धृङ्ग इति । धृङ् अनवस्थाने ॥ —धारयतेर्वेति । स एव ण्यन्तः । तत्र दाधर्तीत्यत्र धारयतेः शपः श्लौ णिलुक् अभ्यासस्य दीर्घत्वं च निपात्यते । धृङ्गे वा शे प्राप्ते व्यत्ययेन शप् तत्र श्लावभ्यासस्य दीर्घत्वं च । अत्र परस्मैपदमपि निपात्य तस्यैव यङ्लक्यभ्यासस्य रुगाद्यपवादकं दीर्घत्वं निपात्यत इति । दर्धर्तीत्यत्र यङ्लक्पक्षे दाधर्तीति निपातनेन प्राप्तस्य दीर्घस्याभावो निपात्यते । ‘रुग्रिकौ च लुकि’ ‘ऋतश्च’ इत्येव रुक् सिद्धः । इलुपक्षे तु रुगपि निपात्यः । दर्धर्षीत्यत्र यङ्क्पक्षे न किञ्चिन्निपातनं किं तु श्लावेव । भवतेर्यङ्लगन्ताल्लोद्र गुणाभाव इति । ननु ‘भूसुवोस्तिङि’ इत्येव गुणनिषेधे सिद्धे निपातनमनर्थकमिति चेत्सत्यम् । ज्ञापकार्थं तर्हि निपातनम् । एतज्ज्ञापयति अन्यत्र यङ्लगन्तस्य गुणप्रतिषेधो न भवतीति । तेन बोभवीतीत्यत्र भाषायां गुणः सिद्धस्तदेतदाह—तेन भाषायामिति । तिजेर्यङ्लक्यात्मनेपदं निपात्यते तदाह—तिजेरिति । ऋ गतौ लटि सिपि ‘श्लौ’ इति द्वित्वम् । अभ्यासस्य हलादिःशेषापवादो रेफस्य लत्वं निपात्यते । ‘अर्तिपिपत्योश्च’ इत्यभ्यासस्य प्राप्तस्येत्यस्याभावो निपात्यते । इत्यस्मैपि करोतेर्यङ्लगन्तस्य शतरि अभ्यासस्य चुलाभावो निपाल्यते ‘ऋतश्च—’ इति रिगागमस्तदाह—करोतेरिति ॥—चुत्वाभाव इति । ‘कुहोश्चुः’ इति प्राप्तस्य । विभर्तेर्यङ्छुगन्तस्य शतरि अभ्यासस्य जश्लाभावो निपाल्यते तदाह—विभर्तेरिति ॥—जश्लाभाव इति । ‘अभ्यासे चर्च’ इति प्राप्तस्य ॥—दविध्वत इति । ध्वरतेर्यङ्छुगन्तस्य शतरि रूपम् । ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ इति नुम्प्रतिषेधः । द्युतेर्यङ्छुगन्तस्य शतरि अभ्यासस्य संप्रसारणाभावोऽत्वं च निपाल्यते तदाह—द्युतेरिति ॥—संप्रसारणाभाव इति । ‘द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम्’ इति प्राप्तस्य

—ससूत्रेति निगमे । दाधर्त्यादिध्वेतपठितव्यम् ॥—विवग्रीति । वश कान्तौ । लटि तिपि शपः श्लौ द्विलम् अभ्यासस्येत्वं ‘ब्रश्च’ इति पलम् पुलम् ॥ इति सुवोधिन्यां सप्तमोऽध्यायः ॥ प्रसमुपोदः पादपूरणे । समाहारद्वन्द्वः । समासान्तविधेरनिल्लाद् ‘द्वन्द्वाच्चुदपहान्तात्—’ इति न टच् ॥—प्रप्रायमग्निरिति । नात्र द्विवचनस्य किञ्चिद्द्योत्यं केवलं पादपूरणमेव कार्यम् । नचैवंविधस्य भाषायां प्रयोगोऽस्तीति सामर्थ्याच्छन्दस्येवेदं विधानमिलाहुः

—छन्दसीरः ॥—हरिवते इति । हरयो विद्यन्ते यस्येति हरिवान् तस्मै । हरिशब्दान्मनुप् मकारस्य वकारः ॥—गीर्वानिति । ‘वोंरुपधाया दीर्घ इकः’ इति दीर्घः

—अक्षण्वन्त इति । अक्षिशब्दान्मनुप् ‘अस्थिदधिसक्थ्यक्षणामनङ्गुदात्तः’ । ‘छन्दस्यपि दृश्यते’ इत्यनङ् । नुटोऽसिद्धलात्पूर्वं नलोपे भूतपूर्वगल्या नुट् णलम् । ननु यदि परादिर्नुट् क्रियते तस्य मनुवग्रहणेन ग्रहणात् ‘मादुपधायाः—’ इति वत्वं मनुपस्तु न स्यात् नुटा व्यवधानात् । यदि नु पूर्वान्तो नुट् क्रियते तर्हि णत्वं न स्यात् । ‘पदान्तस्य’ इति निषेधादिति चेत्सलम् । नुटोऽसिद्धलात्रोक्तदोषः । नन्वेवमवग्रहे दोषः स्यात् अक्षणिति णान्तं ह्यवग्रहन्ति अक्षेत्यकारान्तमवग्रहीनुमुचितमिति चेत्सलम् । न लक्षणेन पदकारा अनुवर्त्याः पदकारैर्नामलक्षणमनुवर्तनीयं तस्माद्यथालक्षणं पदं कर्तव्यमिति महाभाष्ये स्थितम् । किञ्च ईयिवांसमिल्यादौ पदत्वं विनापि अवग्रहः क्रियते । पूर्वेभिरमिनेल्यादौ सत्यपि पदत्वे न क्रियते इति ॥—घस्येति । तरप्तमपोरित्यर्थः । ‘तरप्तमपौ घः’ इति तरप्तमपोर्घसंज्ञाविधानात्

—सुपथिन्तर इति । सुपथिन्शब्दात् ‘द्विवचनविभज्योपपदे—’ इति तरप् नलोपः । तरपो नुट् तस्यानुस्वारः परसवर्णः ॥—भूरिदात्र इति । भूरिदात्रः परस्य घस्य नुट् वाच्य इत्यर्थः ॥—भूरिदावत्तर इति । ‘आतो मनिन्—’ इत्यादिना दाधातोर्वनिप् तदन्तात्रप् ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इति नलोपः तुडागमः ॥—ईद्रथिन इति । रथिन ईकारोऽन्तादेशो घे परे ॥—रथीतर इति । रथशब्दात् ‘अत इनिटनौ’ इति मलर्थीय इनिः । तदन्तात्रप् नकारलोपे कृते ईकारस्य ईकारादेशः । यदि नु नकारलोपापवादो नकारस्थाने ईकारो विधीयते तदा तस्यासिद्धलादेकादेशो न स्यात् ॥—रथीतममिति । इह पदकारा हस्वान्तमवग्रहन्ति । ‘अन्येषामपि’ इति संहितायां दीर्घ इति तदाशयः

—नसत्त—। एतानि छन्दसि विषये निपाल्यन्ते ॥—नत्वाभाव इति । ‘रदाभ्याम्—’ इति प्राप्तस्य ॥—निषत्तमिति । ‘सदिरप्रतेः’ इति पलम् ॥—अनुत्तमिति । अनुत्तमिति भाषायाम् । एतन्निपातनारम्भसामर्थ्याद्भाषायां ‘नुदविदोन्दत्र—’ इति विकल्पो नेल्याहुः ॥— प्रतूर्तमिति । यदा लरतेस्तदा ‘ज्वरलर-’ इत्यादिना ऊट् । यदा तुर्वी हिंसायामित्यस्य तदा ‘रास्त्रोपः’ ॥—सृ इत्यस्येति । निपातनादुत्तम् । रपरत्वं तु ‘उरण् रपरः’ इत्येव सिद्धम् । कार्यकालपक्षाश्रयणेन परिभाषाणामसिद्धलप्रकरणेऽपि प्रवृत्तेः ॥—गूर्तमिति । गूर्णमिति भाषायाम् ॥—अम्न-। उभययेति व्याचष्टे—रुवां रेफो वेति । ‘ससजुषो रुः’ इति नित्यं रुत्वे प्राप्ते पक्षे रेफादेशार्थमिदम् । अम्नस्शब्द ईपदर्थं । अम्नरस्तमितमिति यथा । अवो रक्षणम् ॥— अम्न पवेति । यदा रुत्वं तदा ‘भोभगो-’ इति रोयत्वं ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति लोपः

—भुवश्च-। महाव्याहतेर्भुवस् इत्येतस्य छन्दसि विषये रुवां रेफो वा । तिस्रो महाव्याहतयः पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गाणां वाचिकाः । इह तु मध्यमाया प्रहणम् । महाव्याहतेरिति किम् । भुवो विश्वेषु भुवनेषु । तिङन्तमेतद्भवतेः ‘छन्दसि लुङ्लङ्लिटः’ इति वर्तमाने लङ् सिप् शपि गुणाभावद्छान्दसः ‘वहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि’ इत्यडभावः । लाक्षणिकलादेवास्याग्रहणे सिद्धे महाव्याहतिग्रहणमस्याः परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थं, तेन कापयतीत्यादौ युक् सिध्यति ॥—भुव इति । भुव इत्येतदव्ययमन्तरिक्षवाचि महाव्याहतिः ॥—ओम-। अभ्यादानमारम्भस्तदाह—आरम्भे इति । अत्र मुतश्चुत्याच्परिभाषोपस्थानादव एव मुतः । मकारस्त्वर्धमात्रः इति समुदायोऽध्यर्धतुर्यमात्रः संपद्यते

—ये यज्ञ-। ये इत्येतस्य यज्ञकर्मणि मुतो भवति

—प्रणवः-। यज्ञकर्मणीति वर्तते । यज्ञकर्मणि टेः प्रणवादेशः स्यात्तदाह—यज्ञकर्मणीत्यादि ॥—जिन्वतोमिति । जिविः प्रीणनार्थः । लट् तिप् टेः प्रणवादेशः ॥—टेः किमिति । ‘वाक्यस्य टेः-’ इत्यतः टेरित्यनुवर्तमाने पुनष्टेर्ग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नः । असति हि टिग्रहणे ‘अलोऽन्त्यस्य’ इति वचनाटेः योऽन्त्योऽल् तस्यौकारः स्यात् तस्मात्सर्वादेशार्थं टिग्रहणमित्याह—हलन्तेत्यस्य माभूदिति । अजन्ते विशेषाभावाद्धलन्ते इत्युक्तम्

—याज्यान्तः—ये याज्या मन्त्रा इति । याज्याकाण्डे पत्यन्ते ये मन्त्रा याज्यानुवाक्याकाण्डमिति समाख्याते प्रकरणे ये मन्त्रा इत्यर्थः ॥— तेषामिति । मन्त्राणामित्यर्थः । तासामिति पाठे तासां याज्यानाम् । इहेदमन्तग्रहणं टेरित्यस्य निवर्तकं वा स्याद्विशेषणं वा । आये चान्ते विशेषिते अजन्ताया एव याज्यायाः मुतः स्यात् । पक्षान्तरे त्वन्तग्रहणमनर्थकं टेरन्तत्वाव्यभिचारादित्यभिप्रायेणाह—अन्तः किमिति । इतरोऽपि विदिताभिप्राय आह—याज्यानामृचामिति । याज्या नाम ऋचः काश्चिद्वाक्यसमुदायरूपाः तत्र यावन्ति वाक्यानि तेषां सर्वेषां टेः मुतः प्राप्नोति स चान्तस्यैवेष्यते तदर्थमन्तग्रहणमिति भावः

—अग्नीत्प्रेषणे परस्य च । अग्नीधः प्रेषणमग्नीत्प्रेषणं तस्मिन् तदाह—अग्नीधः प्रेषण इति

—विभाषा पृष्टप्रतिवचने । विभाषा हेः मुतो भवति

—निगृह्या-। निगृह्येति त्यवन्तम् । स्वमतात्प्रच्यवनं निग्रहः तस्यैव स्वमतस्य । एवं किल त्वं निरुपपत्तिकमात्थेति शब्देन प्रतिपादनमनुयोगः तत्र यद्वाक्यं तदाह—अत्र यद्वाक्यमिति । निष्टस्योत्यात्येति । तदेव विवृणोति—अमावास्येत्येवमित्यादि

—दस्यो३दस्यो३ इति । ‘वाक्यादेरामन्त्रितस्य’ इत्यादिना द्विर्वचनम् । ननु द्विरुक्तसमुदाये परभागस्यैव मुतः प्राप्नोति स ता एवं स्यात् । तस्य वाक्यप्रेषितम्’ इति परमागस्यैवाम्नेडितसंज्ञाविधानात् इष्यते द्वयोरपीलाह—आम्नेडितग्रहणमित्यादि ॥—द्विरुकोपलक्षणार्थमिति । द्विरुक्तसमुदाये भागद्वयोपलक्षणमित्यर्थः । एतच्चाम्नेडितस्य भर्त्सने वृत्त्यसंभवाल्लभ्यते

—अङ्गयुक्तम् । आकाङ्क्षतीत्याकाङ्क्षं पचाद्यच् ॥—तिङ्न्तमिति । आकाङ्क्षं तिङ्न्तमित्यर्थः ॥—अङ्ग कूज ३ इति । अङ्गशब्दोऽमर्वे कूज अव्यक्ते लोणमध्यमपुरुषैकवचनम् ॥—ज्ञास्यसि जाल्मेति । कूजनफलमस्मिन्नेव क्षणे ज्ञास्यसीत्यर्थः ॥—अङ्ग देवदत्तेति । अङ्गशब्दोऽत्रानुनये अङ्ग देवदत्तेत्येकं वाक्यम् । एतच्च मिथ्या वदस्येतदपेक्षते

—विचार्यमाणानाम् । ‘कोटिद्वयस्पृश्वज्ञानं विचार इति कथ्यते । विचार्यमाणस्तज्ज्ञानविषयीभूत उच्यते ॥’ इह तु विचार्यमाणविषयलाद्वाक्यानि विचार्यमाणानि ॥—गृहा ३ इति । सप्तम्येकवचनान्तस्य गृहे इत्यस्य ‘एचोऽग्रगृह्यस्ये’ति इति विकारः

—पूर्वं तु—पूर्वं गैव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तुशब्दस्त्वर्थतोऽवधारणार्थः । यथैवं विज्ञायेत पूर्वमेव इति इति मैवं विज्ञायि पूर्वं भाषायामेवेति । उदाहरणे तुशब्दो वितर्के

—प्रतिश्रव—प्रतिश्रवणार्थमाह—अभ्युपगमे इत्यादि । अङ्गीकारे इत्यर्थः ॥—प्रतिज्ञाने इति । अत्रोभयत्रापि गतिसमासः । अर्थद्वयेऽपि प्रतिपूर्वः शृणोतिः प्रसिद्धः ॥— आभिमुख्ये चेति । अत्र ‘लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये’ इत्यव्ययीभावः ॥—दत्त किमात्य ३ इ इति । किं व्रूषे इत्येव पृच्छ्यते । अत्र श्रवणाभिमुख्यं गम्यते

—अनुदात्तं प्रश्नान्त—प्रश्नवाक्ये यच्चरमं प्रयुज्यते स प्रश्नान्तः । नानेन इतो विधीयते किं तु दूराद्धूतादिषु विहितस्य इतस्योदात्तत्वे प्राप्ते प्रश्नान्ताभिपूजितयोरनुदात्तलगुणमात्रं विधीयते तदाह—दुराद्धूतादिष्विति । तत्रैषा वचनव्यक्तिः । प्रश्नान्ते अभिपूजिते च यः इतः सोऽनुदात्तो भवतीति । तत्राभिपूजिते ‘दूराद्धूते च’ इति इति । इतरत्र तु अनन्त्यस्यापि ‘प्रश्नाख्यानयोः’ इति ॥—अग्निभूत ३ इ इति ॥—पट ३ उ इति । अगमाः पूर्वान् ग्रामान् इत्येतद्वाक्यं अग्निभूते पटो इत्यनन्तरेण समाप्तं तत्र अगमा इत्येवमादीनामनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः’ इति स्वरितः । इतः अग्निभूते पटो अनयोरनुदात्तः । अभिपूजिते उदाहरणमाह— शोभनः खल्वसीत्यादि

—चिदिति चोप—। चिदित्येतन्निपाते उपमानेऽर्थे प्रयुज्यमाने वाक्यस्य टेरनुदात्तः इतो भवतीत्यर्थः । इतोऽप्यत्राज्जिधीयते न गुणमात्रम् । इतीति किम् । अक्रियमाणे तस्मिन्नुपमानेऽर्थे कस्मिंश्चिच्छब्दे प्रयुज्यमाने चिच्छब्दः इति विज्ञायते । इतिशब्दे तु सति प्रयुज्यमान इत्येतच्चिच्छब्दस्य विशेषणं इतस्तु ‘वाक्यस्य टेः—’ इत्यधिकारात्तस्यैव भवतीति मनसि विभाव्योदाहरणमुखेनाह—अग्निचिदिव भायादिति । अत्र न चिच्छब्दस्य इतः किं तु भायादित्यस्यैव । अक्रियमाणे तु इतिशब्दे चिच्छब्दस्यैव इतः स्यात् अग्निचिद्भाया ३ दित्यत्र न स्यादिति भावः ॥—कथंचिदिति । अत्र कष्टे चिच्छब्दः ॥—अग्निमाणवको भायादिति । अग्निरिव माणवको दीप्यत इत्यर्थः । अत्रोपमानार्थस्य गम्यमानलादस्ति चिच्छब्दस्य प्रतीतिः । प्रयोगस्तु नास्ति । यद्यन्येषामप्युपमानार्थानामिवादीनामस्ति प्रतीतिस्तथापि चिच्छब्दस्यापि तावदस्तीति भावः

—उपरिस्विदासीदिति । अत्रापि विचार्यमाणानामिति विहितस्य इतस्य गुणमात्रं विधीयते

—स्वरितमाम्नेडिते—। उदाहरणे सर्वत्र वाक्यादेरामच्चित्तस्येति द्विर्व- चनम्

—क्षियाशीः—। क्षिया आचारोल्लङ्घनम् । इष्टाशंसनमाशीः ॥—दीर्घायुरसि अग्नीदग्नीन्विहरेति । क्षियायां तु न प्रत्युदाहतं नित्यसाकाङ्क्षलात् । न हि खयं ह रथेन यातीत्युक्ते आचारभेदो गम्यते किं तर्हि उपाध्यायं पदातिं गमयतीत्युक्ते ॥—भुतावै—। उदाहरणे 'गुरोरनृतः'—इति भुतः ॥—चतुर्मात्राविति । एचौ समाहारवर्णौ तत्र मात्रा अवर्णस्य मात्रेवर्णवर्णयोः । तत्र ईद्वृत्तोः भुते कृते तयोस्तिस्रो मात्राऽवर्णस्य चैका मात्रेति समुदायश्चतुर्मात्र इत्यर्थः । नन्वत्रार्धमात्राऽवर्णस्याध्यर्धमात्रेवर्णोवर्णयोरिति मतेऽर्धचतुर्थमात्रावप्येचौ प्रामुतः । सत्यम्, 'चतुर्मात्रः भुत इष्यते' इति भाष्यात् समविभाग एवात्राश्रीयत इति भावः ॥ परिगणनमाह—प्रश्नान्तेत्यादि । 'अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः' 'अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः' इति चानुदात्तः स्वरितो वा भुतः । अभिपूजिते अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः' इति भुतः । विचार्यमाणे 'विचार्यमाणानाम्' इति भुतः । प्रत्यभिवादे 'प्रत्यभिवादेऽश्वदे' इति भुतः । याज्यान्ते 'याज्यान्ते' इति भुतः ॥—विष्णुभूते इति । नन्विदं परिगणनस्योदाहरणमयुक्तं यावता सूत्रे एवाद्दूराद्भूत इत्युच्यते अत आह— अदूराद्भूत इति न वक्तव्यमिति । अन्यार्थमवश्यं कर्तव्ये परिगणने तेनैव सिद्धत्वात् अदूराद्भूत इति न वक्तव्यम्

— भद्रं करोषि गौरिति । अत्रासर्वनामस्थान इति प्रतिषेधात्सौ परतः पूर्वपदं न भवति ॥—शोभने माले ३ इति । 'ईद्ददेद्'—इति प्रगृह्यसंज्ञा ॥—आमन्त्रिते इति । अप्राप्ते एव भुते वचनम् ॥—अग्न ३ इ इति । अग्निशब्दस्य संयुद्धौ रूपं 'सामन्त्रितम्' इति आमन्त्रितसंज्ञा ॥—तयोर्ध्वा—। नन्विदं व्यर्थम् 'इको यणचि' इत्यनेनैव सिद्धमत आह—इदुतोरसिद्धत्वादिति । ननु सिद्धः भुतः स्वरसन्धिषु कथं ज्ञायते । 'भुतप्रगृह्या अचि'—इति प्रकृतिभावविधानात् । यस्य हि विकारः प्राप्तस्तस्य प्रकृतिभावो विधेयः, भुतस्यासिद्धत्वेन तस्य स्वरसन्ध्याख्यो विकारः प्राप्नोति । अस्तु भुतः सिद्धः किमायातमिदुत्तोः । उच्यते । भुतकरणे यत्कार्यं तत्स्वरसन्धिषु सिद्धमिति सामान्येन ज्ञापकमाश्रयिष्यते, ततश्चेदुतोरपि सिद्धत्वात्सिद्ध एव यणादेशोऽत आह—सवर्णदीर्घत्वस्येति । यदीदं नोच्यत अग्न ३ इ इन्द्रं पट ३ उ उदकमित्यत्र षाष्टिकं यणादेशं वाधित्वा सवर्णदीर्घः स्यात् । अग्न ३ याशेत्यादौ च 'इकोऽसवर्णे शाकल्यस्'— इति प्रकृतिभावः स्यात्तद्वाधनार्थमिदं वक्तव्यमेव । ननु च तन्निवृत्तये यत्नान्तरमस्ति किं पुनस्तत्सुतस्य यणादेशो वक्तव्यः सवर्णदीर्घनिवृत्त्यर्थः शाकलनिवृत्त्यर्थश्च । तच्चावश्यं वक्तव्यं य इक् भुतपूर्वः न च भुतविकारः भो इ इन्द्रं भो इ यिन्द्रं गायतीति भोशब्दस्य छान्दसः भुतः, ततः परस्येकारस्य निपातत्वात् प्रकृतिभावे प्राप्ते तं वाधित्वा यणादेशः । तदेवं तस्यावश्यं कर्तव्यत्वेनैव यणा सिद्धेऽत आह—यवयोरिति । तथाचोक्तं वृत्तिकृता—'किं तु यणा भवतीह न सिद्धं ध्वाविदुतोर्यदयं विदधाति । तौ च मम स्वरसन्धिषु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवर्त्यौ ॥ इक् च यदा भवति भुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपनादाम् ॥ जेन तमोश्च न शाकलदीर्घविधी यणस्वरवाधनमेव तु हेतुः' ॥ अयमर्थः । 'इको यणचि' इति यणादेशेन किं रूपं प्रसिध्यति यतोऽयमाचार्यः इदुतोऽर्थों विधदाति तौ चेदुतौ खरसन्धिषु सिद्धौ । ममेति सूत्रकारेणैकीभूतस्य वचनम् । एवं चोदिते परिहरति—शाकलदीर्घविधौ तु निवत्यांविति । शाकलस्येदं शाकलं ‘कण्वादिभ्यो गोत्रे’ इत्यण् । पुनश्चोदयति—इक् च यदेति । वार्तिककारोऽपि इकः इत्यपूर्वस्य यणं विदधाति । स च प्रकृतिभावस्येव शाकलदीर्घविध्योरप्यपवादः । ततश्च तेनैव यणा एतयोरपि इदुतोः शाकलदीर्घो न भविष्यति इति नार्थं एतेन । परिहरति— यण्खरेति । यण्खरवाधनार्थमेव हेतुः सूत्रारम्भस्येति ॥—मतु—। अनुवन्धपरित्यागेन सकारान्तस्य वस् इत्यस्य मतुपा सह द्वन्द्वः । अल्पाच्चतरस्यापि सौत्रः परनिपातः ॥—मरुत्व इति । मरुतो यस्य सन्तीति मतुप् ‘झञः’ इति वत्वं ‘तसौ मत्वये’ इति भत्वाज्ज्वलं न ॥—हरिवो मेदिनमिति । हरयों विद्यन्ते यस्येति मतुप् । हरिवच्छब्दात्संद्युच्चेकवचने ‘उगिदचाम्—’ इति नुम् । हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तलोपे च कृते नकारस्य रुः ‘संयोगान्तलोपो रुत्वे सिद्धो वक्तव्यः’ इति वचनात् ‘हशि च’ इत्युत्तम् ॥ प्रसङ्गादाह—दाश्वानिति ॥—कनिब्वनिपोः सामान्येन ग्रहणमिति । अनुवन्धनिर्देशात्तदनुवन्धकपरिभाषाया अनुपस्थानात् कनिपोऽपि ग्रहणम् ॥—प्रातरित्व इति । प्रातरेतीति छवि ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ इति कनिप् । ‘हस्वस्य पिति कृति तुरु’ । तदाह—इनः कनिविति ॥—उभयथा—। ‘नदल्यप्रशान्’ इति वर्तते । तेनैव नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थं वचनम्

—पशून्तांश्चक्रे इति । पशून् तानिति स्थिते नस्य रुः । पूर्वत्र ‘अत्रानुनासिकः—’ इति वानुनासिकः । उत्तरत्र तु ‘आतोऽटि नित्यम्’ इत्यनुनासिकः । रेफस्य विसर्गः । तस्य ‘विसर्जनीयस्य’ इति सः

—दीर्घादृटि समानपादे । एकपर्यायः समानशब्दस्तदाह— तौ चेन्नाटावेकपादस्थाविति । नाटौ नकाराटौ ॥—देवाँ अच्छा ॥—महाँ इन्द्रो इति । देवान् अच्छा महा-निति नस्य रुः । ‘आतोऽटि नित्यम्’ इति नित्यमनुनासिकः ॥—नेहेति । एतेन महान् हि स इति वङ्मवानां पाठोऽपि व्याख्यातः । आकरे तु महां हीत्युदाहृतं तच्छाखान्तरे अन्वेषणीयम् ॥—एवं चेति । विकल्पस्यैव व्यवस्थिततया प्रकृतसूत्रत्यागेन महाशयवं सूत्रारम्भे तु व्यत्ययोऽपि शरणीकरणीय इति महान् क्लेश इति भावः

—स्वतवान् । स्वत-वानित्येतस्य नकारस्य रुर्वा पायुशब्दे परे ॥—स्वतवा इति । तु वृद्धो सौत्रो धातुः ततोऽपुन् । स्वं तवो यस्यासौ स्वतवान् । ‘दक्खवःस्वतवसां छन्दसि’ इति नुम्

—परुषः परुष इति । वीप्सायां द्विर्वचनम्

—कः करत्—करिति कृत्रो लुङ् ‘मन्त्रे घस—’ इत्यादिना च्छेलुक् तिपि गुणः । हल्ङ्यादिलोपः । ‘वहुलं छन्दस्यमाङ्ग्योगेपि’ इत्यङ्-भावः । करदिति कृत्र एव लुङ् । ‘क्रुमृदरुहिभ्यश्छन्दसि’ इति च्छेरङ् । ‘कृदृशोऽङ्कि—’ इति गुणः । करतीति लट् व्यत्ययेन शप् । कृधीति लोट् मेहिः । ‘शुभ्रगुप्तकृदृभ्यश्छन्दसि’ इति हेर्धिरादेशः । कृत इति कृत्र एव क्तः ॥—पर्योज इति । अत्र परिः सर्वतोभावे

—पातौ च—। क्वचित्प्रकाते पताविति ॥—धातुनिर्देश इति । अन्ये तूदाहरण- पर्यालोचनया लोडन्तानुकरणं मन्यन्ते

—षष्ठ्याः—॥—वाचस्पतिमिति । ‘तत्पुरुषे कृतिवहुलम्’ इति षष्ठ्यलङ्क्

—निसस्तपता—। आसेवनं पौनःपुन्यं ततोऽन्यस्मिन्नित्यर्थः

—युष्मत्तत्तत्क्षुष्विति ॥ सकारान्तानुकरणात् परस्य सुप्सकारस्य ‘नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि’ इति षलम् ॥ ‘ह्रस्वात्तादौ—’ इत्यतः तादाविति वर्तते । तदाह—तकारादिष्विति । एतद्युष्मद एव विशेषणं नेतरयोरव्यभिचारात् ॥—त्वं त्वा ते तवा इति । एतेषामेव संभव इत्यर्थः

—स्तुतस्तोमयोः—। एतयोः परतः सस्य षत्वं स्यात् ॥—पूर्वपदादित्येव सिद्धं इति । पूर्वं पदं पूर्वं-पदमिति सामान्यत आश्रीयते न तु समासावयव एवेति वाक्येऽपि तेनैव सिद्धं षलमिति भावः । ततश्च स्तुतस्तोमग्रहणं प्रपञ्चार्थं छन्दोग्रहणं तूतरार्थं कर्तव्यमेव ॥—ऊषुण इत्यादि । ‘इकः सुञ्जि’ इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वं नस् इत्यादेशस्य ‘नश्व धातुस्थोरुषुभ्यः’ इति णलम्

—सनोतेरनः । अन्नन्तस्य सनोतेः सस्य षः स्यात् ॥—गोषा इति । ‘जनस-नखनक्रमगमो विट्’ । ‘विड्डनो—’ इत्यालम् ॥—गोसनिरिति । ‘छन्दसि वनिसनिरक्षिमथाम्’ इतीन्प्रत्ययः

—निव्यभिभ्यो—। ‘न रपर—’ इत्यतो नेति वर्तते तत्र निषेधविकल्पे विधिविकल्प एव फलतीत्याह—मूर्धन्यो वा स्यादिति ॥—अभ्यग्रौदिति । ‘उतो वृद्धिर्लुकि हलि’ इति वृद्धिः

—छन्दस्यृदव—। अवगृह्यते ‘विच्छिद्य पठ्यते इत्यवग्रहः । ऋचासाववग्रहश्च ऋदवग्रहस्तसात् ॥—नृमणा इति । अत्र संहिताधिकारात्संहिताकाल एव एतेषां णत्वं पदकाले चावग्रहः क्रियते । तेनावग्रहयोग्यत्वादकारोऽवग्रह इत्युक्तः न तु तद्दशापन्नः । अत्र हि नृमना इति पदकालेऽवग्रह्यते ॥—नश्च—। धातुस्थान्निमित्तादुत्तरस्य उरुशब्दात् षुशब्दाच्च परस्य नस् इत्येतस्य णः स्यात् । धातौ तिष्ठतीति धातुस्थो रेफः षकारश्च । उरु इति स्वरूपग्रहणं । षु इति कृतषलस्य सुञ्जो ग्रहणं न सप्तमीवहुवचनस्य । तेन ‘इन्द्रो धर्ता गृहेषु नः’ इत्यादौ न । नसिति नासिकादेशस्य नसादेशस्य च सामान्येन ग्रहणम् ॥—रक्षा ण इति । रक्षेति लोटो मध्यमपुरुषैकवचनान्तं ‘ब्यचोतस्तिङः’ इति दीर्घः

—उरुणस्कृधीति । कृञ्जो लोट् सेर्हिः ‘शुभ्रणुपूकृष्ट्व-भ्यश्छन्दसि’ इति हेर्धिः । ‘कः करत्—’ इत्यादिना विसर्जनीयस्य सलम् ॥—अभीषुण इति । ‘इकः सुञ्जि’ इति दीर्घः । एवं मोषुण इत्यत्रापि । सर्वत्रोदाहरणे अस्मदादेशो नस् ॥ अनुदात्तं पदम्—परिभाषेयमिति । नाधिकारोऽखरितलात् । ‘आद्युदात्तश्च’ ‘समानोदरे शयित ओ चोदात्तः’ इत्यादीनामसंग्रहश्च स्यात् ॥ परिभाषाया लिङ्गापेक्षायामाह—स्वरविधीति । सूत्रे अनुदात्तशब्दोऽशंआद्यजन्तः पद-सामानाधिकरण्यात् । अत्रानुदात्तस्य क्रियमाणलात् तद्भिन्न उदात्तः स्वरितो वा वर्ज्यत इत्याह—तमेकमिति । यत्तदोर्नित्यसंबन्धाद्यस्योदात्तस्वरितविधानं तस्यैव वर्जनम् । एकग्रहणं विधीयमानस्योपलक्षणम् । तेन ‘तवै चान्तश्च युगपत्’ इति द्वयोर्वर्जनम् । इन्द्रावृहस्पती इत्यत्र ‘देवताद्वन्द्वे च’ इति सूत्रेण पदद्वयस्यापि प्रकृतिस्वरे विधेये त्रयाणां वर्जनम् । वृहस्पतिशब्दो हि वनस्पत्यादिलादाद्युदात्त इति स्थितम् ॥—गोपायतमिति । गुप इत्यस्य ‘धातोः’ इत्यन्त उदात्तः । तत आयः प्रत्ययः ‘आद्युदात्तश्च’ इति प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । ततः ‘सनाद्यन्ताः’— इति धातुसंज्ञायां ‘धातोः’ इति यकाराकार उदात्तः । स च प्रायुक्तयोरुदात्तयोः सतोः पश्चात्प्रवृत्तलात्सति शिष्टः अतो वलवान् । तस्य ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ इत्यनेनानुदात्तेन शवकारेण सह ‘अतो गुणे’ इति पररूपे कृते ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ इत्युदात्तः । यसस्तमादेशः । तस्य ‘तास्यनुदात्तेन्द्रिद्रुपदेशात्’— इत्यनेनादुपदेशात्परत्वादनुदात्तलम् । तस्य ‘उदात्तादनुदात्तस्य’— इति स्वरितः । नन्वत्र तमिति स्वरितमाश्रित्य ‘अनुदात्तं पदम्’— इति परिभाषया शेषनिधातः स्यादिति चेन्मैवम् । यथोदेश-पक्षाश्रयणेनेयं परिभाषा त्रिपाद्यां न प्रवर्तते इत्यत्र ज्ञापकं तव्यतस्तित्त्वं ‘यतोऽनावः’ इति च