Prakaraṇa 53 · SK 2563–2574

तिङन्तचुरादिप्रकरणम्

tiṅantacurādiprakaraṇam · 12 sūtras

SK 2563 · A 3.1.25V

सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् ॥ २५६३ ॥

satyāpapāśarūpavīṇātūlaślokasenālomatvacavarmavarṇacūrṇacurādibhyo ṇic

satyāpapāśarūpavīṇātūlaślokasenālomatvacavarmavarṇacūrṇacurādibhyo ṇic — The affix ṇic comes after satyāpa, pāśa, rūpa, vīṇā, tūla, śloka, senā, loman, tvaca, varman, varṇa and cūrṇa, and after cur and the rest [— the roots (dhātoḥ — carried forward (anuvṛtti) from dhātor ekāco halādeḥ kriyāsamabhihāre yaṅ, SK 2629)].

Rule. The affix ṇic comes after twelve words: satyāpa, pāśa, rūpa, vīṇā, tūla, śloka, senā, loman, tvaca, varman, varṇa and cūrṇa. It also comes after cur and the other roots of this class, the curādi. Of ṇic only i is added.

After the curādi roots, ṇic comes in the root's own sense (svārthe). It adds no meaning: corayati means "he steals", as the root does.

Example.

root 1534 cura "in stealing" (steye)

→ cur + ṇic → cur-i

→ ṇic is ārdhadhātuka, so the light penultimate u takes guṇa (SK 2189) → cor-i

→ cor-i ends in ṇic, so it is a dhātu (SK 2304)

→ the ending tip and the class-sign śap → cor-i + a + ti

→ guṇa of the i, and ay for the e before a vowel → corayati.

Applies when / blocked by. The word "after a root" (dhātoḥ) is carried forward from SK 2629, which is taught much later. One of Bhaṭṭoji's commentators draws a consequence. Ṇic is taught after a root, so it is an ārdhadhātuka affix. That is why the root vowel takes guṇa before it.

Why name the twelve words at all? A list-rule (gaṇasūtra) in this chapter, prātipadikād dhātvarthe (under SK 2573), already gives ṇic after any noun stem in the sense of a verb. So the twelve are named only for elaboration (prapañcārtham), Bhaṭṭoji says. One of his commentators adds that satyāpa is named, not satya, for the sake of the augment āpuk: satyāpayati.

Watch out. This ṇic is not the causative. "He makes someone steal" uses another ṇic, the ṇic of the hetu or prompter, taught from SK 2576 (hetumati ca) in the next chapter. The curādi ṇic is simply part of the root.

Siddhānta-kaumudī

{$ {!1534 चुर!} स्तेये$} ॥ एभ्यो णिच् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः । (गणसूत्रम् -) प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे इत्येव सिद्धे तेषामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे । पुगन्त-SK 2189 इति गुणः । सनाद्यन्ताः - SK 2304 इति धातुत्वम् । तिप्शबादि । गुणायादेशौ । चोरयति ॥

(1534) cura — in stealing (steye). Let ṇic come after these. As for [the twelve] ending with cūrṇa: since [ṇic in the sense of a root] is already established by the gaṇasūtra prātipadikād dhātvarthe ('[ṇic comes] after a prātipadika in the sense of a root'), their mention here is for elaboration (prapañcārtham). But after cur and the rest [ṇic comes] in [the root's] own sense (svārthe). [cur + ṇic → cur-i:] guṇa [of the u] by pugantalaghūpadhasya ca (SK 2189) [→ cor-i]. The status of root (dhātutva) [of cori] by sanādyantā dhātavaḥ (SK 2304). tip, śap and the rest. Guṇa and the substitution ay: corayati [laṭ, prathama-puruṣa singular].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 427

सत्यापपाश—॥ एतस्योदाहरणानि अग्रे नामधातुषु स्फुटीभविष्यन्तीति नास्माभिरुपपाद्यन्ते । त्वचशब्दोऽकारान्तः —प्रपञ्चार्थमिति । सत्यापग्रहणं तु आपुगर्थमिति ज्ञेयम् । अन्ये त्वाहुः । सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थमेषामुपादानम् । अन्यथा रमणीयं घटं करोतीत्यादाविव रमणीयं रूपयतीत्यादावपि णिज् न स्यादिति ॥—अचूचुरदिति । अत्र प्राचा व्याख्यात्रा ‘सन्वल्लघुनि—’ इति सन्वद्भाव इत्युक्तं तद्रभसात् । सन्वद्भावविषये हि जायमानो दीर्घः सन्वद्भावं नापेक्षत इति

Bālamanoramā

सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्ण- चूर्णचुरादिभ्यो णिच् - सत्याप । सत्याप पाश रूप वीणा तूल श्लोक सेना लोमन् त्वच वर्मन् वर्ण चूर्ण चुरादि — एषां द्वन्द्वात्पञ्चमी । तदाह - एभ्यो णिच्स्यादिति । कस्मिन्नर्थे इत्याकाङ्क्षायामाह — चूर्णान्तेभ्य इति । सत्यादिभ्यश्चूर्णान्तेभ्यो द्वादशभ्यः करोत्याचष्टे इत्याद्यथप्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुल॑मिति वक्ष्यमाणेन सिद्धमेवाऽर्थनिर्देशनमित्यर्थः । ननु तेनैव सिद्धत्वादिह चूर्णान्तानुक्रमणं व्य्रथमित्यत आह - तेषामिह ग्रहणं प्रपञ्चार्थमिति । नच तेभ्यः स्वार्थे एव णिज्विधिरस्त्विति वाच्यं,सत्यस्यतु कृञ्यापुङ्नपात्यते । सत्यं करोति सत्यापयती॑त्यादिभाष्यविरोधादिति भावः । नामधातुप्रकरणे सत्यादिचूर्णान्तानामुदाहरणानि मूल एव स्फुटीभविष्यन्ति । चुरादिभ्यस्तु स्वार्थे इति । अर्थान्तरस्याऽनिर्देशादिति भावः । अत्र 'धातोरेकाचः' इत्यतो धातोरित्यनुवर्तते । चुरादिभ्यो धातुभ्यो णिजिति फलितम् । ततश्च णिच आर्धधातुकत्वं सिध्यति । अन्यथा धातोरिति विहितत्वाऽभावादार्धधातुकत्वं न स्यादिति बोध्यम् । तदाह — पुगन्तेति गुण इति । णिचि कृते चुर् इ इति स्थिते णिच आर्धधातुकत्वात्तस्मिन् चकारादुकारस्यपुगन्तलघूपधस्ये॑ति गुण इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: the compound satyāpa … curādi is a dvandva, and the word is a fifth-case word (pañcamyanta); 'dhātoḥ' is carried forward (anuvartate) from 'dhātor ekācaḥ…' [SK 2629], so the result is 'ṇic after the roots cur and the rest'. Hence ṇic is ārdhadhātuka (it is taught after a root; otherwise it would not be ārdhadhātuka), and so guṇa by pugantalaghūpadhasya ca applies to cur-i. Followed: the bracketed anuvṛtti in sutra_en and the bracketed cur-i → cor-i in k1.
commentary BM reads 'cūrṇāntebhyaḥ' as the answer to the question 'in what sense?': for the twelve from satya to cūrṇa, the sense (karoti, ācaṣṭe and the like) is already established by the gaṇasūtra to be taught, prātipadikād dhātvarthe bahulam; hence 'prapañcārtham'. One may not say that for these ṇic should then be enjoined only in the own sense, since that contradicts the Bhāṣya 'satyasya tu kṛñy āpuṅ nipātyate — satyaṃ karoti satyāpayati'. 'curādibhyas tu svārthe' because no other sense is specified. Followed: the construal of 'cūrṇāntebhyaḥ' and 'already established'.
commentary TB (sk.2563.t1, lemma 'satyāpapāśa—'; re-filed from the tail of sk.2562.t1 on 2026-10-05): the examples of these will become clear later, under the nāmadhātus, so we do not set them out here; the word tvaca ends in a (OCR 'lacaśabdo', scan p. 417 reads the same glyphs; tvaca is evidently meant). Followed: 'tvaca' in sutra_en.
commentary TB on 'prapañcārtham': the mention of satyāpa [rather than satya] is for the augment āpuk. Others say these words are listed so that ṇic comes even from them when they are syntactically dependent (sāpekṣa); otherwise, as there is no ṇic in 'ramaṇīyaṃ ghaṭaṃ karoti', there would be none in 'ramaṇīyaṃ rūpayati'. Recorded.
textual NSP footnote, printed under sk.2560.n1 (footnote 2 of NSP p. 417, on Bhaṭṭoji's 'svārthe'): 'svārthe iti — but there is no anuvṛtti of karaṇe [from śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe, SK 2673], because it has been interrupted'. The OCR reads 'karaṇe ślasya'; the scan (page-0427, read) has 'karaṇe ityasya'. Followed: 'own sense', with no 'karaṇe' (instrument) carried forward.
textual Scan check, NSP p. 417 (scan page-0427, read): the kaumudī matches the print, which also marks prātipadikād dhātvarthe with '(ga)'. The print heads the section 'tiṅante curādayaḥ 50' and numbers cura 1535; our dhātu numbers run one lower throughout this stretch (collation batch04), and are given here as transmitted. The kryādi colophon belongs to SK 2562.
translator The gaṇasūtra is cited by its opening words; BM gives it in full as prātipadikād dhātvarthe bahulam. The (1534) line is the Dhātupāṭha entry printed before the sūtra.

SK 2564 · A 1.3.74V

णिचश्च ॥ २५६४ ॥

ṇicaśca

ṇicaś ca — And after [what ends in] ṇic [ātmanepada comes (ātmanepadam — carried forward (anuvṛtti) from anudāttaṅita ātmanepadam, SK 2157), when the fruit of the action goes to the agent (kartrabhiprāye kriyāphale — carried forward from svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale, SK 2158)].

Rule. After a stem ending in ṇic, the ātmanepada endings come when the fruit of the action goes to the agent. "Ātmanepada" is carried forward from SK 2157, and "when the fruit goes to the agent" from SK 2158. Otherwise the parasmaipada endings come (SK 2159). So every curādi root takes both sets of endings, unless it is marked otherwise.

Example.

cor-i + laṭ, fruit for the agent → corayate "he steals (for himself)".

Other lakāras: liṭ corayāmāsa; luṭ corayitā; āśīrliṅ coryāt, with the ṇi lost by SK 2313; ātmanepada āśīrliṅ corayiṣīṣṭa.

The aorist, luṅ, follows the frame of chapter 44:

cor-i + luṅ → caṅ in place of cli (SK 2312) → cor-i + a + t

→ the ṇi is lost (SK 2313) → cor a t

→ the penultimate o is shortened (SK 2314) → cur a t

→ doubling → cur cur a t

→ only the first consonant stays in the abhyāsa (SK 2179) → cu cur a t

→ a light vowel follows the abhyāsa, so its u is lengthened (SK 2318) → cū cur a t

→ the augment a → acūcurat; ātmanepada acūcurata.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji names only dīrgho laghoḥ (SK 2318) for the long ū. One of his commentators stresses the point you met in chapter 44. The lengthening arises where sanvadbhāva holds, but it does not itself depend on sanvadbhāva.

Roots listed after this rule.

1535 citi "in remembering": cintayati, aorist acicintat. The root ought to have been read as cinta. Bhaṭṭoji says its i-marker is a sign (liṅga) that ṇic is optional (pākṣika) for it.
Why a sign? Without ṇic, the penultimate n would be lost by SK 415 in cintyāt and cintyate. The i-marker blocks that loss. But if ṇic were always present, the marker would have nothing to block. So the ṇic-less forms exist: cintyāt, cintyate, and also cintati, cintet.
One of his commentators puts the objection sharply. Without such a sign, a curādi form without ṇic would be as unreal as a hare's horn.
How far does this sign reach? Some say it shows ṇic is optional for all curādi roots. They cite the Vṛtti, which gives jagāṇa, jagaṇatuḥ from gaṇa under SK 2260. Others say it covers citi only. On that view the later list-rule ā dhṛṣād vā, "optionally, up to dhṛṣ" (under SK 2572), is not useless. Bhaṭṭoji's commentators take the second view.
1536 yatri "in contracting": yantrayati. It could have been read as yantra. Here the i is merely useless. The n is not penultimate, so no rule could remove it anyway. Mādhava gave a ṇic-less yantrati "because of the i"; Bhaṭṭoji calls that questionable. Kudri, tatri and matri are the same.
1537 sphuḍi "in joking": sphuṇḍayati, and, because of the i, sphuṇḍati. A variant reads sphuṭi: sphuṇṭayati.
1539 kudri "in speaking untruth": kundrayati. 1540 laḍa "in fond attendance": lāḍayati. 1541 midi "in being affectionate": mindayati, mindati.
1542 olaḍi "in throwing up": olaṇḍayati, olaṇḍati. Some take the o as an it-marker: laṇḍayati, laṇḍati. Others say the root begins with u: ulaṇḍayati.
1543 jala "in warding off"; some read laja. 1544 pīḍa "in pressing": pīḍayati. Its aorist needs the next rule.

Watch out. Not every i-marker on a curādi root is such a sign. In yatri the i protects nothing, so it proves nothing. Ask whether the marker would have work to do without ṇic.

Siddhānta-kaumudī

णिजन्तादात्मनेपदं स्यात् कर्तृगामिनि क्रियाफले । चोरयते । चोरयामास । चोरयिता । चोर्यात् । चोरयिषीष्ट । णिश्रि - SK 2312 इति चङ् । णौ चङि - SK 2314 इति ह्रस्वः । द्वित्वम् । हलादिः शेषः SK 2179 । दीर्घो लघोः SK 2318 इत्यभ्यासदीर्घः । अचूचुरत् । अचूचुरत ।{$ {!1535 चिति!} स्मृत्याम्$} । चिन्तयति । अचिचिन्तत् । चिन्तेति । पठितव्ये इदित्करणं णिचः पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तेन चिन्त्यात् । चिन्त्यते इत्यादौ नलोपो न । चिन्तति । चिन्तेत् । एतच्च ज्ञापकं सामान्यापेक्षमित्येके । अत एकहल् - SK 2260 इत्यत्र वृत्तिकृता जगाण जगणतुरित्युदाहृतत्वात् विशेषापेक्षमित्यपरे । अत एव (गणसूत्रम् -) आधृषाद्वा इत्यस्य न वैयर्थ्यम् ।{$ {!1536 यत्रि!} संकोचे$} । यन्त्रयति । यन्त्रेति पठितुं शक्यम् । यत्तु इदित्करणाद्यन्त्रतीति माधवेनोक्तं तच्चिन्त्यम् । एवं कुद्रितत्रिमत्रिषु ।{$ {!1537 स्फुडि!} परिहासे$} । स्फुण्डयति । इदित्करणात् । स्फुण्डति । स्फुटीति पाठान्तरम् । स्फुण्टयति ।{$ {!1538 लक्ष!} दर्शनाङ्कनयोः$} ।{$ {!1539 कुद्रि!} अनृतभाषणे$} । कुन्द्रयति ।{$ {!1540 लड!} उपसेवायाम्$} । लाडयति ।{$ {!1541 मिदि!} स्नेहने$} । मिन्दयति । मिन्दति ।{$ {!1542 ओलडि!} उत्क्षेपणे$} । ओलण्डयति । ओलण्डति । ओकार इदित्येके । लण्डयति । लण्डति । उकारादिरयमित्यन्ये । उलण्डयति ।{$ {!1543 जल!} अपवारणे$} । लज इत्येके ।{$ {!1544 पीड!} अवगाहने$} । पीडयति ॥

Let ātmanepada come after what ends in ṇic when the fruit of the action goes to the agent. corayate [laṭ]. corayāmāsa [liṭ]. corayitā [luṭ]. coryāt [āśīrliṅ, parasmaipada]. corayiṣīṣṭa [āśīrliṅ, ātmanepada]. [In luṅ:] caṅ by ṇiśridrusrubhyaḥ kartari caṅ (SK 2312). Shortening by ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ (SK 2314). Doubling. halādiḥ śeṣaḥ (SK 2179). Lengthening of the abhyāsa by dīrgho laghoḥ (SK 2318). acūcurat [parasmaipada]. acūcurata [ātmanepada]. (1535) citi — in remembering (smṛtyām). cintayati. acicintat. Where [the root] ought to have been read as 'cinta', its being made i-marked is an indication (liṅga) that ṇic is optional (pākṣika). Therefore in cintyāt, cintyate and the like there is no deletion of the n. cintati. cintet. Some say that this jñāpaka relates to the general [class, i.e. to all the curādi roots], because under ata ekahalmadhye… (SK 2260) the author of the Vṛtti has given the examples jagāṇa, jagaṇatuḥ. Others say that it relates to the particular [root only]. For that very reason the gaṇasūtra ā dhṛṣād vā is not useless. (1536) yatri — in contracting (saṃkoce). yantrayati. It could have been read as 'yantra'. As for Mādhava's statement that 'yantrati' [is formed] because of the i-marking, that is questionable. The same with kudri, tatri and matri. (1537) sphuḍi — in joking (parihāse). sphuṇḍayati. Because of the i-marking: sphuṇḍati. 'sphuṭi' is a variant reading: sphuṇṭayati. (1538) lakṣa — in seeing and in marking (darśanāṅkanayoḥ). (1539) kudri — in speaking untruth (anṛtabhāṣaṇe). kundrayati. (1540) laḍa — in fond attendance (upasevāyām). lāḍayati. (1541) midi — in being affectionate (snehane). mindayati. mindati. (1542) olaḍi — in throwing up (utkṣepaṇe). olaṇḍayati. olaṇḍati. Some say that the o is an it: laṇḍayati, laṇḍati. Others say that this [root] begins with u: ulaṇḍayati. (1543) jala — in warding off (apavāraṇe). Some [read] 'laja'. (1544) pīḍa — in pressing (avagāhane). pīḍayati.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 427–428

—सामान्यापेक्षमिति । सर्वेऽपि चुरादयो विकल्पेन णिचं लभन्त इत्येतदर्थकमित्यर्थः । न चैवम् ‘आधृषाद्वा’ इति व्यर्थमिति वाच्यम् । ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वात् । एवं चास्मिन्पक्षे आधृषीयाणामेवैच्छिको विकल्पः, अन्येषां तु शिष्टप्रयोगाद्यवस्थित इत्यर्थः ॥—जगाण । जगणतुरिति । वृत्तौ चकाण चकणतुरिति प्रचुरः पाठस्त- सिंह पाठे नास्त्येव प्रकृतार्थसिद्धिः । केचित्तु णिजभावे गणयामासेत्यादिरूपाभावेऽपि गणधातोरदन्तत्वाद्गणामासेत्यामा भवितव्यमिति जगाणेत्यादिपाठश्चिन्त्य इत्याहुः ॥—न वैयर्थ्यमिति । वैयर्थ्यशङ्कापि नेत्ययमेव पक्षो युक्त इति भावः । न च पूर्वोक्तपक्षस्य शिथिलत्वे जगाण जगणतुरिति वृत्तिप्रयोगः कथं संगच्छतामिति शङ्क्यम् । भ्वादेराकृतिगणत्वात् तत्रत्यधातोस्तद्रूपसिद्धेः ॥—तच्चिन्त्यमिति । यत्रितत्रिमभ्यादिषु इकारो व्यर्थ एव न तु ज्ञापनार्थः । तेषां संयोगान्तत्वात् यन्त्रतन्त्रमन्त्र इति नकारे पठितेऽपि ‘अनिदिताम्’ इति लोपो न लभ्यते नकारस्यानुपधात्वात् । चिन्त्यादित्यत्र तु चिन्त स्मृत्यामिति नकारोपधपाठे नलोपः स्यादेवेति तद्वारणाय क्रियमाण इकारस्तु ज्ञापक इति भावः । लड । स्नेहपूर्विका सेवोपसेवा । लडयति पुत्रम् । लडयोरभेदाल्लालयति ॥—ओकार इदित्येक इति । ओदित्करणं ‘ओदितश्च’ इति धातोरव्यवहितस्य निष्ठातकारस्य नत्वार्थमिति तद्बलान्नेडित्येके । लण्ड्णः । ओदिद्वलादिड्व्यवधानेऽपि नत्वमित्यन्ये । लण्डिनः । पीड अवगाहने ।—‘भ्राजभास’ इति ह्रस्वपक्षे सन्वद्भावविषयत्वात् ‘दीर्घो लघोः’ इत्यभ्यासस्य दीर्घः । ह्रस्वाभावपक्षे तु न दीर्घ इत्याह—अपीपिडदित्यादि ॥ पृ पूरणे

Bālamanoramā

णिचश्च - णिचश्च ।अनुदात्तङितः॑इत्यत आत्मनेपदमिति,स्वरितञितः कत्र्रभिप्राये क्रियाफले॑ इति चानुवर्तते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया । णिजन्तादिति लभ्यते । तदाह — णिजन्तादित्यादिना । चोरयतीति । चोरयिष्यति । चोरयिष्यते । चोरयतु । चोरयताम् । अचोरयत् । अचोरयत । चोरयेत । आशीर्लिहि परस्मैपदे आह - चोर्यादिति ।णेरनिटी॑ति णिलोप इति भावः । आशीर्लिङि आत्मनेपदे आह - चोरयिषीष्टेति । लुङ्याह - णिश्रीत्यादि । दीर्घो लघोरिति ।सन्वल्लघुनी॑ति सन्वद्भावविषयत्वादिति भावः । चिति स्मृत्याम् । चिन्तयतीति । इदित्त्वान्नुमि णिजन्तात्तिङ उत्पत्तिरिति भावः । ननु इदित्करणं मास्तु, प्रक्रियालाघवात्चिन्त स्मृत्या॑मित्येवोच्यताम् । न च नलोपनिवृत्त्यर्थमिदित्त्वमिति वाच्यं, चिन्तयति चिन्तयांचकारेत्यादौ णिचः क्ङित्त्वाऽभावादेव नलोपस्याऽप्रसक्तेः । न च णिजभावे आशीर्लिङि चिन्त्यादिति, कर्मलकारे यकि चिन्त्यते इत्यत्र नलोपनिवृत्त्यर्थमिदित्त्वमिति शङ्क्यं, चुरादिणिचो नित्यत्वेन णिचं विना केवलात् चिन्त्यात् चिन्त्यते इति प्रयोगस्य शशशृङ्गायमाणत्वादित्यत आह — चिन्तेत्यादि । तेनेति । पाक्षिकत्वेनेत्यर्थः । तथा च कदाचित् चिन्त्यात् चिन्त्यते इति प्रयोगस्य सत्त्वात्तत्र नलोपनिवृत्त्यर्थमिदित्करणमिति भावः । ननु तथापि यत्र नलोपप्रसक्तिस्तत्रैव चिन्त्यात् चिन्त्यते इत्यत्र णिज्विकल्पः स्यान्नतु चिन्ततीत्यादौ, शपा व्यवधानेन तत्र नलोपस्याऽप्रसक्तेरित्याशङ्क्य ज्ञापकमिदं चिन्तधातुसामान्यापेक्षमित्यभिप्रेत्योदाहरति — चिन्तिति । चिन्तेदिति । ज्ञापकमिदं चुरादित्वसामान्यापेक्षमिति मतान्तरमाह — एतच्चेति । ज्ञापकस्य चुरादित्वसामान्यापेक्षत्वे वृद्धसंमतमाह- अत एकेति । ज्ञापकस्य चितिधातुमात्रिषयकत्वे गणधातोश्चौरादिकस्य जगणतुरित्युदाहरमानुपपत्तिः स्पष्टैवेति भावः । विशेषापेक्षमिति । चितिधातुमात्रविषमित्यर्थः । इदमेव मतं युक्तमित्याह — अत एवेति । सर्वस्यापि चुरादैर्णिज्विकल्पे सतिआ धृषाद्वा॑इति कतिपयचुराद्यन्तर्गणपठितानां णिज्विकल्पिविदिवैयथ्र्यमिति भावः । यत्रि सङ्कोचे । यन्त्रयतीति । अकारस्य उपधात्वाऽभावान्न वृद्धिः । अययन्त्रदिति । अकारस्य गुरुत्वादलघुत्वाल्लघुपरकत्वाऽभावात् सन्वद्भावाऽभावादित्त्वदीर्गौ न । एवमग्रेऽपि संयोगान्तधातूनां ज्ञेयम् । पठितुं शक्यमिति । नलोपाऽभावस्तु इदित्त्वस्य न फलं, नकारस्य उपधात्वाऽभावादेव नलोपस्याऽप्रसक्तेरिति भावः । तच्चिन्त्यमिति । यन्त्र्यादित्यणिजन्ते सत्यपि नकारस्य अनुपधात्वादेव लोपाऽप्रसक्त्या इत्त्वस्य प्रयोजनाऽभावादिति भावः । एवं 'कुद्रि अनृतभाषणे'तत्रि कुटुम्बधारणे॑ 'मत्रि गुप्तभाषणे' इति चुरादौ पठिष्यमाणेष्वपि इदित्त्वं त्यक्तुं शक्यमित्यर्थः । लड उपसेवायां । लाडयतीति । णिचि अतुपधावृद्धिः । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । अलीलडत् । पीड अवगाहने ।

translator notes

commentary BM: 'ātmanepadam' is carried forward (anuvartate) from 'anudāttaṅitaḥ' [SK 2157], and 'kartrabhiprāye kriyāphale' from 'svaritañitaḥ…' [SK 2158]; by the paribhāṣā on the mention of an affix (pratyayagrahaṇa), 'after what ends in ṇic' is obtained. Followed: the bracketed anuvṛttis in sutra_en and 'what ends in ṇic' in k1.
commentary BM fills in the paradigm (corayiṣyati, corayiṣyate, corayatu, corayatām, acorayat, acorayata, corayeta); coryāt has the ṇi deleted by ṇer aniṭi [SK 2313]; dīrgho laghoḥ applies because this is the domain of sanvadbhāva by sanvallaghuni [SK 2316]. Followed for the lakāra labels; the rest recorded.
commentary TB, printed under sk.2563.t1 (lemma 'acūcurat', OCR 'accūcurat'): an earlier commentator (prācā vyākhyātrā) said that sanvadbhāva operates here by sanvallaghuni; that was said hastily, for a lengthening arising in the domain of sanvadbhāva does not depend on sanvadbhāva [itself]. The English, like the kaumudī, names only dīrgho laghoḥ. Recorded.
commentary BM on citi: objection — why the i-marking? n-deletion is not in question in cintayati, cintayāṃcakāra, since ṇic is not kṅit; and a ṇic-less cintyāt or cintyate is as unreal as a hare's horn, curādi ṇic being obligatory. Bhaṭṭoji answers with 'cinteti…': 'tena' = by [ṇic's] being optional; so cintyāt and cintyate occur, and the i-marking serves to block the n-deletion there. BM adds that cintati, cintet (where śap intervenes and no n-deletion could arise) show that the jñāpaka concerns the root in general, not only where n-deletion threatens. BM's objection ('for economy of derivation let it simply be read cinta smṛtyām') settles 'paṭhitavye' as 'where it ought to have been read', in contrast with 'paṭhituṃ śakyam' ('could be read') under yatri. Followed: 'ought to have been read', 'Therefore' and the examples.
commentary BM on 'etac ca jñāpakam…': the first view (eke) is that the jñāpaka concerns curādi roots in general, and 'ata ekahal…' gives the support agreed by the elders for that view — if the jñāpaka concerned citi alone, the Vṛtti's example jagaṇatuḥ from the curādi root gaṇa would plainly be impossible. 'viśeṣāpekṣam' = concerning citi only; 'ata eva' shows that this view is right: if every curādi root had optional ṇic, the option taught in ā dhṛṣād vā for some roots of the curādi subgroups would be useless. Followed: the Vṛtti's examples are attached to the first view, not to 'apare' as the daṇḍas of our text might suggest.
commentary TB on 'sāmānyāpekṣam': it means that all curādi roots take ṇic optionally. It is not then useless to teach 'ā dhṛṣād vā', since what is established by a jñāpaka is not universal; in this view the option for the ādhṛṣīya roots is free, while for the others it is fixed by the usage of the learned. On 'jagāṇa jagaṇatuḥ': the common reading in the Vṛtti is cakāṇa cakaṇatuḥ, and on that reading the point in question is not established at all; some say that even without ṇic, gaṇa, being a-final, should take ām (gaṇāmāsa), so the reading jagāṇa is questionable. On 'na vaiyarthyam': there is not even a doubt of uselessness, so this view alone is right; the Vṛtti's jagāṇa is formed from a root in bhvādi, which is an ākṛtigaṇa. Followed: the same construal as BM's.
commentary BM on yatri: yantrayati has no vṛddhi, since the a is not penultimate; ayayantrat has no sanvadbhāva, since the a is heavy, so neither i nor lengthening, and likewise for other roots ending in a conjunct. 'paṭhituṃ śakyam': the absence of n-deletion cannot be the purpose of the i, since the n is not penultimate. 'tac cintyam': even in a ṇic-less yantryāt there is no n-deletion, for the same reason. kudri, tatri (kuṭumbadhāraṇe) and matri (guptabhāṣaṇe), to be read later in curādi, could likewise drop the i. Followed.
commentary TB on 'tac cintyam': in yatri, tatri, matri and the like the i is simply useless, not a jñāpaka: they end in a conjunct, so even if read with n (yantra, tantra, mantra) there is no deletion by aniditām… [SK 415], the n not being penultimate; but in cintyāt, with the root read with penultimate n as 'cinta smṛtyām', n-deletion would occur, so the i made to prevent it is the jñāpaka. Followed.
commentary TB on laḍa: upasevā is attendance preceded by affection: lāḍayati putram; by the non-distinction of ḍ and l, lālayati. Followed: 'fond attendance'.
commentary BM on laḍa: lāḍayati has vṛddhi of the penultimate a before ṇic; luṅ alīlaḍat. Recorded.
commentary TB on 'okāra id ity eke': the o-marking is for the n that oditaś ca gives to a niṣṭhā t immediately after the root, and on that strength there is no iṭ, say some: laṇḍṇaḥ; others say that on the strength of the o-marking the n comes even with iṭ intervening: laṇḍinaḥ. Recorded.
textual TB for SK 2565 (the lemma 'pīḍa avagāhane' and the note on apīpiḍat) is printed at the tail of sk.2564.t1; see sk.2565.
textual Scan check, NSP pp. 417–418 (scans page-0427, page-0428, read): the kaumudī matches the print (collation batch04 lists SK 2564 as clean). The print marks ā dhṛṣād vā with '(ga)'. Print dhātu numbers are ours + 1 (cura 1535 … pīḍa 1545).
translator The n-deletion in cintyāt, cintyate would be by aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti (SK 415). 'The Vṛtti' is presumably the Kāśikā, and 'Mādhava' the author of the Mādhavīya Dhātuvṛtti; neither is identified further in the text. The bracketed lakāra labels are the translator's.

SK 2565 · A 7.4.3V

भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥ २५६५ ॥

bhrājabhāsabhāṣadīpajīvamīlapīḍāmanyatarasyām

bhrājabhāsabhāṣadīpajīvamīlapīḍām anyatarasyām — Optionally, [a short vowel (hrasva) is substituted for the penultimate (upadhā)] of bhrāj, bhās, bhāṣ, dīp, jīv, mīl and pīḍ [before a ṇi followed by caṅ — ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ carried forward (anuvṛtti) from SK 2314].

Rule. For bhrāj, bhās, bhāṣ, dīp, jīv, mīl and pīḍ, the penultimate vowel is optionally (anyatarasyām) shortened before a ṇi that has caṅ after it. The rest of the wording, ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ, is carried forward from SK 2314. For other roots that shortening is obligatory.

Example.

pīḍ-i + luṅ → caṅ, and the ṇi is lost → pīḍ a t

With the shortening:

→ piḍ a t → doubling → pi piḍ a t

→ a light vowel follows the abhyāsa, so sanvadbhāva holds and SK 2318 lengthens → pī piḍ a t

→ apīpiḍat.

Without the shortening:

→ doubling → pi pīḍ a t

→ the long ī is not light, so there is no lengthening

→ apipīḍat.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators read the two forms as mirror images. In apīpiḍat the second syllable is short and the first long. In apipīḍat the second is long and the first short.

Roots listed after this rule.

1545 naṭa "in avaskandana": Bhaṭṭoji glosses avaskandana as nāṭya, dramatic representation.
1546 śratha "in effort"; some read "in setting out". 1547 badha "in restraining": bādhayati. The Cāndra grammar reads bandha.
1548 pṝ "in filling": pārayati. Bhaṭṭoji says the long ṝ is a sign that ṇic is optional for this root. A long ṝ only serves to make the root take the augment iṭ (seṭ). Forms like paritā already come from the other roots pṝ, pṛṇāti and piparti. So the gain is the ṇic-less parati, parate. Whether the long vowel really proves this, scholars discuss this.
1549 ūrja "in strength and in living". Bhaṭṭoji gives no forms. One of his commentators gives two aorists, aurjijat and aurjījat, by the two construals of SK 2316 met in chapter 44.
1550 pakṣa "in taking hold". 1551 varṇa, 1552 cūrṇa "in impelling". Some read varṇa "in describing".
1553 pratha "in proclaiming": prāthayati, with vṛddhi. It is not mit, Bhaṭṭoji says, because of nānye mito 'hetau (under SK 2570). One of his commentators explains the doubt. Pratha is in the ghaṭādi, which are mit. But that mit root, with the causative ṇic, gives prathayati; the curādi root does not.

Watch out. "Optional" here means the shortening, not the doubling. Both forms are doubled. What changes is whether a light vowel follows the abhyāsa, and so whether it is lengthened.

Siddhānta-kaumudī

एषामुपाधाया ह्रस्वो वा स्याच्चङ्परे णौ । अपीपिडत् । अपिपीडत् ।{$ {!1545 नट!} अवस्कन्दने$} । अवस्कन्दनं नाट्यम् ।{$ {!1546 श्रथ!} प्रयत्ने$} । प्रस्थान इत्येके ।{$ {!1547 बध!} संयमने$} । बाधयति । बन्धेति चान्द्रः ।{$ {!1548 पॄ!} पूरणे$} । पारयति । दीर्घोच्चारणं णिचः पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तद्धि सेट्कत्वाय । एवं च पृणातिपिपर्तिभ्यां परितेत्यादिसिद्धावपि परति परत इत्यादिसिद्धिः फलम् ।{$ {!1549 ऊर्ज!} बलप्राणनयोः$} ।{$ {!1550 पक्ष!} परिग्रहे$} ।{$ {!1551 वर्ण!} {!1552 चूर्ण!} प्रेरणे$} । (गणसूत्रम् -) वर्ण वर्णन इत्येके ।{$ {!1553 प्रथ!} प्रख्याने$} । प्राथयति । नान्ये मितोऽहेताविति वक्ष्यमाणत्वान्नास्य मित्त्वम् ॥

The penultimate of these is optionally shortened before a ṇi that is followed by caṅ [— carried forward (anuvṛtti) from ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ, SK 2314]. apīpiḍat [with the shortening: a light syllable follows the abhyāsa, so, this being the domain of sanvadbhāva, the abhyāsa is lengthened by dīrgho laghoḥ, SK 2318]. apipīḍat [without the shortening: no light syllable follows, so there is no lengthening]. (1545) naṭa — in avaskandana. avaskandana is dramatic representation (nāṭya). (1546) śratha — in effort (prayatne). Some [read] 'in setting out' (prasthāne). (1547) badha — in restraining (saṃyamane). bādhayati. Cāndra [reads] 'bandha'. (1548) pṝ — in filling (pūraṇe). pārayati. The pronunciation with a long [ṝ] is an indication (liṅga) that ṇic is optional (pākṣika) [for this root]. For that [long pronunciation] serves [the root's] being seṭ. And so, although paritā and the like are [already] established from pṛṇāti and piparti, the result is that parati, parate and the like are established. (1549) ūrja — in strength and in living (balaprāṇanayoḥ). (1550) pakṣa — in taking hold (parigrahe). (1551) varṇa, (1552) cūrṇa — in impelling (preraṇe). (gaṇasūtra) Some [read] 'varṇa — in describing (varṇane)'. (1553) pratha — in proclaiming (prakhyāne). prāthayati. Because 'nānye mito 'hetau' is going to be stated [under SK 2570], this [root] is not mit.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 428

—दीर्घोच्चारणमित्यादि । पारयतीत्यादिरूपाणि हस्वोच्चारणेऽपि सिध्यन्तीति परतीत्याद्यर्थ दीर्घोच्चारणमित्यर्थः । अत्र वदन्ति । धातुपाठकृता पाणिनिना विशिष्यैव उदात्ता अनुदात्ताश्च पठिताः । न हि ऋकारान्ताः सेट्का इति । तेन परिभाषितं येनेत्थं तस्याशयः कल्प्येत । कविकल्पद्रुमे त्वस्य नित्यण्यन्तत्वमुक्तमिति । एवं चास्मिन्पक्षे दीर्घोच्चारणं व्यर्थमिति फलितम् । अन्ये तु दीर्घोच्चारणं परिता परीतेत्यादौ ‘वॄतो वा’ इति इटो दीर्घविकल्पार्थम् । ततश्च णिज्विकल्पः सिद्ध एवेति परतीत्यादिरूपमाहुः । ऊर्ज । ऊर्जयति बल-वान्भवति । जीवति वेत्यर्थः

Bālamanoramā

भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् - भ्राजभास ।णौ चङ्युपधाया ह्रस्वः॑ इत्यनुवर्तते । तदाह - एषामिति । नित्ये उपधाह्रस्वे प्राप्ते विकल्पोऽयम् । ह्रस्वपक्षे लघुपरकत्वात्सन्वत्त्वादभ्यासदीर्घ इत्यभिप्रेत्य आह — अपीपिडदिति । अत्र उत्तरखण्डे ह्रस्वः, पूर्वखण्डे तु दीर्घः । ह्रस्वाऽभावपक्षे तु लघुपरकत्वाऽभावात्सन्वत्त्वविरहान्नाऽभ्यासदीर्घ इति मत्वाह — अपिपीडदिति । अत्र उत्तरखण्डे दीर्घः । पूर्वखण्डे ह्रस्वः । नट अवस्पन्दने । इति । अवस्पन्दनं नाटम् । नाटयति । अनीनटत् । श्रथ प्रयत्ने । श्राथयति । अशिश्रथत् । सन्वत्त्वविधौ नेकहल्व्यवधनेऽपि लघुपरत्वं न विरुध्यते, अत्स्मृदृत्वरे॑ति ईत्त्वापवादस्य अत्त्वस्य विधानाल्लिङ्गात् । अन्यथा अपप्रथदित्यादौ अनेकहल्व्यवधानाल्लघुपरत्वाऽभावादेव इत्त्वाऽप्रसक्त्या किं तेन । पृ पूरणे । ननु ह्रस्वात् एवायं धातुर्निर्दिश्यतां, तावतैव पारयतीत्यादि सिद्धेः । न च णिजभावपक्षे परिता परिष्यतीत्यत्र इडर्थं दीर्गोच्चारणम्, ऋदन्तत्वे अनिट्कत्वप्रसिङ्गादिति वाच्यं, चुरादिणिचो नित्यत्वेन ततो णिजभावस्य शशशृङ्गायमाणत्वादित्त आह - दीर्घोच्चारणं णिचः पाक्षिकत्वे लिङ्गमिति ।पृधातो॑रिति शेषः । णिचः पाक्षिकतवे तु परित#एत्यादौ पर्तेत्यादिवारणाय दीर्घोच्चारणमर्थवदिति भावः । ननु ह्रस्वान्तत्वेऽपि परितेत्यादौ इट् कुतो न स्यादित्यत आह- तद्धि सेट्कत्वायेति । हि = यतः, तत् = दीर्घोच्चारणं परितेत्यादौ सेट्कत्वार्थम् ऋदन्तत्वे तु इण्न स्यात्,ऊदृदन्तै॑रित्यनिट्कारिकासु ॠदन्तस्य पर्युदासेन ऋदन्तस्याऽनिट्कत्वावगमादिति भावः । ननु पृधातोर्णिचः पाक्षिकत्वज्ञापनस्य किं फलम् । श्नाविकरमश्नुविकरणपठिताभ्यामेव पृधातुभ्यां परितेत्यादिसिद्धेरित्यत आह — एवं चेति । उक्तरीत्या पृधातोर्णिचः पाक्षिकत्वे ज्ञापिते सतीत्यर्थः । [पारयति] परतीति ।उदोष्ठपूर्वस्ये॑त्युत्वं तु न भवति, पराभ्यां गुणवृद्धिभ्यां बाधादिति भावः । ऊर्ज बलेति ।सन्वल्लघूनी॑ति सूत्रं द्वेधा व्यख्यातं प्राक् । तत्र चङि 'न न्द्राः' इति निषेधात्, 'जि' इति णिजन्तस्य द्वित्वे उत्तरखण्डे चङ्परे णौ लघोरभावात्प्रथमव्याख्यानेऽभ्यासस्य तथाविधलघुपरकत्वविरहात्सन्वत्त्वविरहान्नाऽभ्यासदीर्घः, और्जिजत् । द्वितीयव्याख्याने तु चङ्परे णौ यदङ्गम् ऊर्ज इत्येतत्, तदीयस्याभ्यासस्य चङमादाय वा णिचं लुप्तमादाय वा लघुपरकत्वाभ्यासस्य दीर्घः, और्जीजत् । एवमेव एवंजातीयकेषु द्रष्टव्यम् । प्रथ प्रख्याने । प्राथयतीति । णिचि उपधावृद्धिरिति भावः । नन्वस्य घाटादिकत्वेन मित्त्वाद्ध्रस्वः स्यादित्यत आह — नान्ये इति । ज्ञपादिपञ्चकव्यतिरिक्तचुरादिषु मित्त्वनिषेधादिति भावः । घाटादिकस्य तु मित्त्वाद्धेतुमण्णिचिप्रथयती॑त्येव भवति । न च चौरादिकस्यैव मित्त्वार्थं घटादावनुवादः किं न स्यादिति वाच्यं, 'नान्ये मितोऽहेतौ' इति निषेधादित्यलम् ।

translator notes

commentary BM: 'ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ' is carried forward (anuvartate) [SK 2314], hence Bhaṭṭoji's 'eṣām…'; this option is taught where the shortening would otherwise be obligatory. In the shortening option the abhyāsa is lengthened because a light syllable follows and sanvadbhāva holds: apīpiḍat — short in the second part, long in the first. In the other option there is no light syllable following, so no sanvadbhāva and no lengthening of the abhyāsa: long in the second part, short in the first (BM's lemma is printed 'apīpīḍat', but its gloss describes apipīḍat). Followed: the bracketed anuvṛtti and the bracketed explanations of the two forms.
commentary TB, printed under sk.2564.t1: in the shortening option of 'bhrājabhāsa…', since this is the domain of sanvadbhāva, the abhyāsa is lengthened by 'dīrgho laghoḥ'; in the option without shortening there is no lengthening — hence 'apīpiḍat' and the rest. Followed.
commentary BM reads the entry as 'naṭa avaspandane' and glosses 'avaspandanaṃ nāṭam'; it adds nāṭayati, anīnaṭat. The English follows the kaumudī's avaskandana and nāṭya, which the print confirms. BM on śratha: śrāthayati, aśiśrathat; for sanvadbhāva, being followed by a light syllable is not ruled out by the intervention of several consonants, as the a-substitution of 'at smṛdṝtvara…' [SK 2566] shows. Recorded.
commentary BM on pṝ: objection — let the root be read with a short ṛ, which would give pārayati just as well; and one may not say the long vowel is for iṭ in paritā, pariṣyati when ṇic is absent, since a ṇic-less curādi form is as unreal as a hare's horn. Bhaṭṭoji answers 'dīrghoccāraṇaṃ…', supplying 'of the root pṝ' (śeṣa). 'tad dhi seṭkatvāya': hi = because; the long pronunciation is for [iṭ in] paritā etc., since an ṛ-final root would be aniṭ, the kārikā on aniṭ roots excluding ṝ-finals. 'evaṃ ca': once the optionality of ṇic for pṝ is so indicated, parati follows; there is no u by udoṣṭhyapūrvasya, it being blocked by guṇa and vṛddhi, which are later rules. Followed: '[for this root]' and the reading of 'tad dhi'.
commentary TB on 'dīrghoccāraṇam…': since pārayati etc. would be formed even with a short vowel, the long vowel is for parati etc. Some reply that Pāṇini, as author of the Dhātupāṭha, read the udātta and anudātta roots individually; there is no rule that ṝ-final roots are seṭ from which his intention could be inferred, and the Kavikalpadruma calls this root always ṇic-final, so on this view the long pronunciation is useless. Others hold that the long vowel is for the optional lengthening of iṭ by vṝto vā (paritā, parītā); the option of ṇic being established anyway, they give the form parati and the rest. Recorded.
textual NSP footnote, not in any source.json (footnote 1 of NSP p. 418, on the TB lemma 'dīrghoccāraṇam ityādi'; scan page-0428, read, partly under the digitizer's watermark): 'In fact this jñāpaka too is questionable, since the reading with a long [vowel] is doubtful — so some.'
commentary BM on ūrja: sanvallaghuni was explained earlier in two ways. On the first, with 'jī' doubled in the ṇi-final root (the n, d, r being barred from doubling by na ndrāḥ…), no light syllable follows the abhyāsa, so no lengthening: aurjijat. On the second, the abhyāsa of the aṅga ūrj before a caṅ-followed ṇi is followed by a light syllable, counting either caṅ or the deleted ṇic, so it is lengthened: aurjījat. Recorded: the kaumudī gives no forms of ūrja.
commentary TB on ūrja (sk.2565.t1): ūrjayati means 'becomes strong' or 'lives'. Consistent with 'in strength and in living'; recorded.
commentary BM on pratha: prāthayati has vṛddhi of the penultimate before ṇic. Objection: this root is mit, since it is in the ghaṭādi group, so it should be shortened. Answer 'nānye…': mit-ness is denied to curādi roots other than the five from jñapa. The ghaṭādi root, being mit, gives prathayati with hetumaṇṇic. Followed.
textual Our kaumudī reads 'eṣām upādhāyā'; NSP p. 418 (scan page-0428, read) has 'eṣām upadhāyā'. A typing slip; the English follows the print.
textual Scan check, NSP p. 418 (scan page-0428, read): otherwise the kaumudī matches the print, including apīpiḍat, apipīḍat and 'avaskandanaṃ nāṭyam'. The print, like ours, marks 'varṇa varṇana ity eke' with '(ga)'. Whether the root is printed pṝ or pṛ cannot be told at the scan's resolution (collation batch04). Print dhātu numbers are ours + 1 (naṭa 1546 … pratha 1554).
translator pṛṇāti and piparti are the kryādi and juhotyādi roots pṝ. The '(gaṇasūtra)' label on 'varṇa varṇane ity eke', which reads like a variant Dhātupāṭha entry, is kept as the source and the print have it.

SK 2566 · A 7.4.95V

अत् स्मृदॄत्वरप्रथम्रदस्तॄस्पशाम् ॥ २५६६ ॥

at smṛdṝtvaraprathamradastṝspaśām

at smṛdṝtvaraprathamradastṝspaśām — a is substituted [for the final] of the abhyāsa [(abhyāsasya — carried forward (anuvṛtti) from atra lopo 'bhyāsasya, SK 2620)] of smṛ, dṝ, tvar, prath, mrad, stṝ and spaś, [before a ṇi followed by caṅ (caṅpare — carried forward from sanvallaghuni caṅpare 'naglope, SK 2316)].

Rule. For smṛ, dṝ, tvar, prath, mrad, stṝ and spaś, a replaces the final vowel of the abhyāsa before a ṇi that has caṅ after it. "Of the abhyāsa" comes from SK 2620, and "that has caṅ after it" from SK 2316. The rule is an exception (apavāda) to the i of SK 2317.

Example.

prāth-i + luṅ → caṅ, the ṇi lost, the ā shortened (SK 2314) → prath a t

→ doubling, first consonant kept → pa prath a t

→ sanvadbhāva would give i (SK 2317); this rule gives a instead → pa prath a t

→ the a of pa stands before the cluster pr, so it is heavy, and is not lengthened

→ apaprathat.

Applies when / blocked by. Between the abhyāsa pa and the light a of prath stand two consonants, p and r. One of Bhaṭṭoji's commentators draws a lesson from this rule. Sanvadbhāva holds even when several consonants intervene. Otherwise there would be no i here for this rule to replace, and the rule would be pointless.

Roots listed after this rule. 1554 pṛtha "in throwing": parthayati, with guṇa of the light penultimate ṛ before ṇic. Its aorist needs the next rule.

Watch out. This rule changes only the vowel of the abhyāsa. It does not stop the doubling, and it does not touch the root syllable.

Siddhānta-kaumudī

एषामभ्यासस्य अकारोऽन्तादेशः स्याच्चङ्परे णौ । इत्वापवादः । अपप्रथत् ।{$ {!1554 पृथ!} प्रक्षेपे$} । पर्थयति ॥

Let a be the substitute for the final of the abhyāsa of these before a ṇi that is followed by caṅ [— 'abhyāsasya' and 'caṅpare' carried forward (anuvṛtti) from SK 2620 and SK 2316]. It is an exception to the i-substitution [by sanyataḥ, SK 2317]. apaprathat [luṅ of pratha]. (1554) pṛtha — in throwing (prakṣepe). parthayati.

Bālamanoramā

अत् स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तॄस्पशाम् - अत्स्मृ । अभ्यासस्येति ।अत्र लोपोऽभ्यासस्ये॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । चङ्परे णाविति ।सन्वल्लघुनीत्यततश्चङ्परे इत्यनुवर्तते । चङ् परो यस्मादिति बहुव्रीहिः । अन्यपदार्थस्त्वर्ताण्णिरेवेति भावः । इत्त्वेति । 'सन्यतः' इति इत्त्वस्यापवाद इत्यर्थः । अपप्रथदिति । अत्र अत्त्वविधानादेव सन्वत्त्वविधावनेकहल्व्यवधानेऽपि लघुपरकत्वमिति विज्ञायते । अन्यथा येन नाव्यवधानन्यायादेकहल्व्यवधानस्यैवाश्रयादत्र सन्वत्त्वविरहादेव इत्त्वाऽप्रवृत्त्या किं तेन । संयोगे परे गुरुत्वान्नाऽभ्यासदीर्घः । पृथ प्रक्षेपे । ऋदुपधः । पर्थयतीति । णिचि लघूपधगुणः । रपरत्वम् ।

translator notes

commentary BM: 'abhyāsasya' because it is carried forward (anuvṛtti) from 'atra lopo 'bhyāsasya' [SK 2620]; 'caṅpare' is carried forward from 'sanvallaghuni…' [SK 2316] — a bahuvrīhi, 'that after which caṅ comes', whose other member is, by implication, ṇi. Followed: the bracketed anuvṛttis in sutra_en and k1.
commentary BM: 'itva…' = an exception to the i of 'sanyataḥ' [SK 2317]. apaprathat: from the very teaching of a here it is understood that, for sanvadbhāva, being followed by a light syllable holds even when several consonants intervene; otherwise, relying only on one-consonant intervention by the maxim yena nāvyavadhānam, there would be no sanvadbhāva here and so no i to set aside, and the rule would be pointless. There is no lengthening of the abhyāsa, since [the a] is heavy before a conjunct. pṛtha has ṛ as its penultimate; parthayati has guṇa of the light penultimate before ṇic, with r following. Followed: '[by sanyataḥ, SK 2317]'.
textual No TB on SK 2566: NSP p. 418 (scan page-0428, read) runs the TB column from 'ūrja' (SK 2565) directly to 'ur ṛt' (SK 2567), and no neighbouring source.json carries a TB lemma for this sūtra (the 'at smṛdṝtvara…' cited in sk.2570.t1 belongs to TB on spaśa, SK 2571 ff.).
textual Scan check, NSP p. 418 (scan page-0428, read): the kaumudī matches the print. Whether the print's sūtra has ṝ or ṛ in 'dṝ' and 'stṝ' cannot be told at the scan's resolution; ours is the Pāṇinian form (collation batch04). Print dhātu number for pṛtha is 1555 (ours 1554).

SK 2567 · A 7.4.7V

उर्ऋत् ॥ २५६७ ॥

urṛt

ur ṛt — [Optionally (vā — carried forward (anuvṛtti) from jighrater vā, SK 2589)] ṛ is substituted for a penultimate ṛ-vowel [before a ṇi followed by caṅ (ṇau caṅy upadhāyāḥ — carried forward from ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ, SK 2314)].

Rule. Before a ṇi that has caṅ after it, a penultimate ṛ-vowel is optionally replaced by ṛ. "Optionally" (vā) comes from SK 2589, taught later, and "before a caṅ-followed ṇi, of the penultimate" from SK 2314. The rule is the exception to ir, ār and ar.

Example.

pṛth "to throw", luṅ.

With ṛ:

→ the guṇa due before ṇic is set aside; ṛ stays → pṛth a t

→ doubling → pṛth pṛth a t

→ the ṛ of the abhyāsa becomes a (SK 2244), first consonant kept → pa pṛth a t

→ a light vowel follows: i by sanvadbhāva → pi pṛth a t

→ lengthening (SK 2318) → apīpṛthat.

Without ṛ:

→ doubling comes first → pṛth pṛth a t → pa pṛth a t

→ guṇa of the root's ṛ before ṇic → pa parth a t

→ no light vowel follows, so neither i nor lengthening

→ apaparthat.

Applies when / blocked by. Why replace ṛ by ṛ? Bhaṭṭoji's commentators answer with the three things it prevents. In kṛt (SK 2571) the ṛ would become ir: compare acīkṛtat. In mṛj it would become ār. In pṛth it would become ar by guṇa. This rule sets each of these aside, optionally. Some read the root as patha: pāthayati.

Roots listed after this rule. The list runs from 1555 to 1625. The useful forms:

1555 ṣamba "in connecting": sambayati, aorist asasambat. 1556 śamba: aśaśambat.
1558 kuṭṭa "in cutting and reviling": kuṭṭayati.
1561 aṭṭa "in disregarding": aṭṭayati. Bhaṭṭoji says the root's penultimate is really d. The change of that d to a retroflex (ṣṭutva) is asiddha, not yet in effect, when the root is doubled. So SK 2446 (na ndrāḥ saṃyogādayaḥ) stops the d, which heads a cluster, from being doubled. Only ṭi is doubled, and the aorist is āṭṭiṭat. One of his commentators adds that a root taught with ṭ would give the wrong āṭiṭṭat.
1563 luṇṭha "in stealing": luṇṭhayati. luṇṭhati belongs to the bhvādi root luṭhi.
1566 tuji, 1567 piji: tuñjayati, piñjayati; because of the i, also tuñjati, piñjati.
1568 pisa "in going": pesayati. pesati belongs to the root with śap.
1573 smiṭa "in disregarding". It is not taught with ṣ (aṣopadeśa), so its s does not become ṣ: asismiṭat. Some read ṣmiṅ. Its ṅ has no purpose in the bare root, which never appears without ṇic. So the ṅ gives the ātmanepada (taṅ) to the ṇic-stem: smāyayate. One of Bhaṭṭoji's commentators adds that this ātmanepada comes even when the fruit does not go to the agent.
1575 pathi: panthayati, panthati. 1577 chadi "in covering": chandayati, chandati.
1578 śraṇa "in giving" mostly has vi before it: viśrāṇayati. 1579 taḍa "in striking": tāḍayati.
1580–1582 khaḍa, khaḍi, kaḍi "in breaking": khāḍayati; khaṇḍayati, khaṇḍati; kaṇḍayati, kaṇḍati. Under 1584 some read kuṭhi: avakuṇṭhayati, avakuṇṭhati.
1593 nakka "in destroying" is excluded from the roots taught with ṇ (ṇopadeśa). So pra does not make its n into ṇ: pranakkayati.
1599 tula "in weighing": tolayati, tolayāmāsa, aorist atūtulat. How, then, tulayati and tulanā? They come from the noun tulā, which SK 630 establishes by its very wording (nipātana). Ṇic is then added to that noun.
1600 dula "in throwing up": dolayati, adūdulat. 1603 mūla: mūlayati. 1604 kala: kālayati.
1615 paḍi, 1616 pasi: paṇḍayati, paṇḍati; paṃsayati, paṃsati. 1620 capi: campayati, campati. 1621 kṣapi: kṣampayati, kṣampati.
1617 vraja, 1618 mārga "in adorning and going". Bhaṭṭoji's commentators note that some take mārga as no separate root.
1625 jñapa "and it is mit" (mic ca). Bhaṭṭoji adds that it means both knowing and making known. Its mit status brings the next rule.

Watch out. Look at the list of i-marked roots: tuji, pathi, chadi, khaḍi, paḍi, capi and others. Each has a ṇic-less form beside its ṇic form, as citi did.

Siddhānta-kaumudī

उपधाया ऋवर्णस्य स्थाने ऋत्स्याद्वा चङ्परे णौ । इररारामपवादाः । अपीपृथत् । अपपर्थत् । पथ इत्येके । पाथयति ।{$ {!1555 षम्ब!} सम्बन्धने$} । सम्बयति- अससम्बत् ।{$ {!1556 शम्ब!} च$} । अशशम्बत् । साम्ब इत्येके ।{$ {!1557 भक्ष!} अदने$} ।{$ {!1558 कुट्ट!} छेदनभर्त्सनयोः$} । पूरण इत्येके । कुट्टयति ।{$ {!1559 पुट्ट!} {!1560 चुट्ट!} अल्पीभावे$} ।{$ {!1561 अट्ट!} {!1562 षुट्ट!} अनादरे$} । अट्टयति । अयं दोपधः । ष्टुत्वस्यासिद्धत्वात् नन्द्राः - SK 2246 इति निषेधः । आट्टिटत् ।{$ {!1563 लुण्ठ!} स्तेये$} । लुण्ठति । लुण्ठतीति । लुठि स्तेये इति भौवादिकस्य ।{$ {!1564 शठ!} {!1565 श्वठ!} असंस्कारगत्योः$} । श्वठि इत्येके ।{$ {!1566 तुजि!} {!1567 पिजि!} हिंसाबलादाननिकेतनेषु $}। तुञ्जयति । पिञ्जयति । इदित्करणात्तुञ्जति । पिञ्जति । तुज पिजेति केचित् । लजि लुजि इत्येके ।{$ {!1568 पिस!} गतौ$} । पेसयति । पेसतीति तु शपि गतम् ।{$ {!1569 षान्त्व!} सामप्रयोगे$} ।{$ {!1570 श्वल्क!} {!1571 वल्क!} परिभाषणे$} ।{$ {!1572 ष्णिह!} स्नहने$} । स्फिट इत्येके ।{$ {!1573 स्मिट!} अनादरे$} । अषोपदेशत्वान्न षः । असिस्मिटत् । ष्मिङ् अनादर इत्येके । ङित्त्वस्यावयवेऽचरितार्थत्वाण्णिजन्तात्तङ् । स्माययते ।{$ {!1574 श्लिष!} श्लेषणे$} ।{$ {!1575 पथि!} गतौ$} । पन्थयति । पन्थति ।{$ {!1576 पिच्छ!} कुट्टने$} ।{$ {!1577 छदि!} संवरणे$} । छन्दयति । छन्दति ।{$ {!1578 श्रण!} दाने$} । प्रायेणायं विपूर्वः । विश्राणयति ।{$ {!1579 तड!} आघाते$} । ताडयति ।{$ {!1580 खड!} {!1581 खडि!} {!1582 कडि!} भेदने$} । खाडयति । खण्डयति । खण्डति । कण्डयति । कण्डति ।{$ {!1583 कुडि!} रक्षणे$} ।{$ {!1584 गुडि!} वेष्टने$} । रक्षण इत्येके । कुठि इत्यन्ये । अवकुण्ठयति अकुण्ठति । गुठि इत्यपरे ।{$ {!1585 खुडि!} खण्डने$} ।{$ {!1586 वटि!} विभाजने$} । वडि इत्येके ।{$ {!1587 मडि!} भूषायां हर्षे च$} ।{$ {!1588 भडि!} कल्याणे$} ।{$ {!1589 छर्द!} वमने$} ।{$ {!1590 पुस्त!} {!1591 बुस्त!} आदरानादरयोः$} ।{$ {!1592 चुद!} संचोदने {!1593 नक्क!} {!1594 धक्क!} नाशने$} । णोपदेशलक्षणे पर्युदस्तोऽयम् । प्रनक्कयति ।{$ {!1595 चक्क!} {!1596 चुक्क!} व्यथने$} ।{$ {!1597 क्षल!} शौचकर्मणि$} ।{$ {!1598 तल!} प्रतिष्ठायाम्$} ।{$ {!1599 तुल!} उन्माने$} । तोलयति । लोलयामास । अतूतुलत् । कथं तुलयति तुलना इत्यादि । तुलोपमाभ्याम् - SK 630 इति निपातनादङन्तस्य तुलाशब्दस्य सिद्धौ ततो णिच् ।{$ {!1600 दुल!} उत्क्षेपणे$} । दोलयति । दोलयामास । अदूदुलत् ।{$ {!1601 पुल!} महत्त्वे$} ।{$ {!1602 चुल!} समुच्छ्राये$} ।{$ {!1603 मूल!} रोहणे$} ।{$ {!1604 कल!} {!1605 बिल!} क्षेपे$} । कालयति ।{$ {!1606 बिल!} भेदने$} ।{$ {!1607 तिल!} स्नेहने$} ।{$ {!1608 चल!} भृतौ$} ।{$ {!1609 पाल!} रक्षणे$} ।{$ {!1610 लूष!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1611 शुल्ब!} माने$} ।{$ {!1612 शूर्प!} च$} ।{$ {!1613 चुट!} छेदने$} ।{$ {!1614 मुट!} संचूर्णने$} ।{$ {!1615 पडि!} {!1616 पसि!} नाशने$} । पण्डयति । पण्डति । पंसयति । पंसति ।{$ {!1617 व्रज!} {!1618 मार्ग!} संस्कारगत्योः$} ।{$ {!1619 शुल्क!} अतिस्पर्शने$} ।{$ {!1620 चपि!} गत्याम्$} । चम्पयति । चम्पति ।{$ {!1621 क्षपि!} क्षान्त्याम्$} । क्षम्पयति । क्षम्पति ।{$ {!1622 छजि!} कृच्छ्रजीवने$} ।{$ {!1623 श्वर्त!} गत्याम्$} ।{$ {!1624 श्वभ्र!} च$} ।{$ {!1625 ज्ञप!} मिच्च $}। अयं ज्ञाने ज्ञापने च वर्तते ॥

In place of a penultimate ṛ-vowel (ṛvarṇa), let ṛ optionally be substituted before a ṇi that is followed by caṅ [— 'vā' carried forward (anuvṛtti) from SK 2589, and 'ṇau caṅy upadhāyāḥ' from SK 2314]. [This ṛ-substitution is] the exception to ir, ār and ar. apīpṛthat [with ṛ: the guṇa due by relying on ṇic is set aside; doubling; a for the abhyāsa's ṛ by urat (SK 2244); halādiḥ śeṣaḥ; i by sanvadbhāva; lengthening by dīrgho laghoḥ]. apaparthat [without ṛ: doubling first; a by urat; halādiḥ śeṣaḥ; guṇa of the root's ṛ, with r following; no light syllable follows the abhyāsa, so neither i nor lengthening]. Some [read] 'patha': pāthayati. (1555) ṣamba — in connecting (sambandhane). sambayati. asasambat. (1556) śamba — also [in that sense]. aśaśambat. Some [read] 'sāmba'. (1557) bhakṣa — in eating (adane). (1558) kuṭṭa — in cutting and in reviling (chedanabhartsanayoḥ). Some [read] 'in filling' (pūraṇe). kuṭṭayati. (1559) puṭṭa, (1560) cuṭṭa — in becoming small (alpībhāve). (1561) aṭṭa, (1562) ṣuṭṭa — in disregarding (anādare). aṭṭayati. This [aṭṭa] has d as its penultimate. Because ṣṭutva is asiddha, the prohibition by na ndrāḥ saṃyogādayaḥ (SK 2446) [applies to the d]: āṭṭiṭat. (1563) luṇṭha — in stealing (steye). [luṇṭhayati.] luṇṭhati is [a form] of the bhvādi [root] 'luṭhi steye'. (1564) śaṭha, (1565) śvaṭha — in being unrefined and in going (asaṃskāragatyoḥ). Some [read] 'śvaṭhi'. (1566) tuji, (1567) piji — in injuring, in [having] strength, in taking and in dwelling (hiṃsābalādānaniketaneṣu). tuñjayati. piñjayati. Because of the i-marking: tuñjati, piñjati. Some [read] 'tuja', 'pija'. Some [read] 'laji', 'luji'. (1568) pisa — in going. pesayati. But pesati is covered under [the roots taking] śap. (1569) ṣāntva — in using conciliation (sāmaprayoge). (1570) śvalka, (1571) valka — in speaking (paribhāṣaṇe). (1572) ṣṇiha — in being affectionate (snehane). Some [read] 'sphiṭa'. (1573) smiṭa — in disregarding (anādare). Because it is not taught with ṣ (aṣopadeśa), there is no ṣ: asismiṭat. Some [read] 'ṣmiṅ anādare'. Because the ṅ-marking would have no purpose in the member [i.e. in the root itself], taṅ [comes] after the ṇic-final [root]: smāyayate. (1574) śliṣa — in joining (śleṣaṇe). (1575) pathi — in going. panthayati. panthati. (1576) piccha — in pounding (kuṭṭane). (1577) chadi — in covering (saṃvaraṇe). chandayati. chandati. (1578) śraṇa — in giving. It mostly has vi before it: viśrāṇayati. (1579) taḍa — in striking (āghāte). tāḍayati. (1580) khaḍa, (1581) khaḍi, (1582) kaḍi — in breaking (bhedane). khāḍayati. khaṇḍayati. khaṇḍati. kaṇḍayati. kaṇḍati. (1583) kuḍi — in protecting (rakṣaṇe). (1584) guḍi — in surrounding (veṣṭane). Some [read] 'in protecting' (rakṣaṇe). Others [read] 'kuṭhi': avakuṇṭhayati, avakuṇṭhati. Still others [read] 'guṭhi'. (1585) khuḍi — in breaking into pieces (khaṇḍane). (1586) vaṭi — in dividing (vibhājane). Some [read] 'vaḍi'. (1587) maḍi — in adorning and in rejoicing (bhūṣāyāṃ harṣe ca). (1588) bhaḍi — in welfare (kalyāṇe). (1589) charda — in vomiting (vamane). (1590) pusta, (1591) busta — in respect and disrespect (ādarānādarayoḥ). (1592) cuda — in urging (saṃcodane). (1593) nakka, (1594) dhakka — in destroying (nāśane). This [nakka] is excluded in the definition of the roots taught with ṇ (ṇopadeśa): pranakkayati. (1595) cakka, (1596) cukka — in paining (vyathane). (1597) kṣala — in cleansing (śaucakarmaṇi). (1598) tala — in being established (pratiṣṭhāyām). (1599) tula — in weighing (unmāne). tolayati. tolayāmāsa. atūtulat. How then [are] tulayati, tulanā and the like [explained]? When the word tulā, ending in aṅ, has been established by the nipātana in atulopamābhyām… (SK 630), ṇic [comes] after that. (1600) dula — in throwing up (utkṣepaṇe). dolayati. dolayāmāsa. adūdulat. (1601) pula — in greatness (mahattve). (1602) cula — in rising up (samucchrāye). (1603) mūla — in growing (rohaṇe). [mūlayati. mūlayāmāsa.] (1604) kala, (1605) bila — in throwing (kṣepe). kālayati. (1606) bila — in splitting (bhedane). (1607) tila — in being unctuous (snehane). (1608) cala — in maintaining (bhṛtau). (1609) pāla — in protecting. (1610) lūṣa — in injuring. (1611) śulba — in measuring (māne). (1612) śūrpa — also [in that sense]. (1613) cuṭa — in cutting. (1614) muṭa — in crushing (saṃcūrṇane). (1615) paḍi, (1616) pasi — in destroying (nāśane). paṇḍayati. paṇḍati. paṃsayati. paṃsati. (1617) vraja, (1618) mārga — in adorning and in going (saṃskāragatyoḥ). (1619) śulka — in excessive touching (atisparśane). (1620) capi — in going. campayati. campati. (1621) kṣapi — in forbearance (kṣāntyām). kṣampayati. kṣampati. (1622) chaji — in living in hardship (kṛcchrajīvane). (1623) śvarta — in going. (1624) śvabhra — also [in that sense]. (1625) jñapa — and [it is] mit (mic ca). This [root] is used in [the senses of] knowing and making known.

Tattvabodhinī

NSP p. 428–429

—उर्ऋत् । ‘जिघ्रतेर्वा’ इत्यतो वेति वर्तते ॥—इररारामिति । ऋकारोपधे ‘उपधा-याश्च’ इत्यचीकृतदित्यादौ इर् प्राप्तः, अमीमृजदित्यत्र मृजेर्वृद्धिरार् प्राप्तः, इतरेषां ऋदुपधानां गुणेन अपीपृथदित्यादावर् इति विवेकः । नन्विह उरित्यनूत्यमानः सवर्णान् गृह्णाति, ऋदिति विधीयमानस्तु न गृह्णाति । तथा च अचीकृतदित्यत्र ‘उर्ऋत्’ इत्यनेन ऋवर्णं सति अचीकृपदिति प्रसज्येतेति चेत् । मैवम् । लत्वस्यासिद्धत्वेन प्रथमम् ‘उर्ऋत्’ इत्यस्य प्रवृत्तौ पश्चात् ‘कृपो रो लः’ इत्यनेन ऋकारैकदेशस्य लकारैकदेशविधानादिष्टसिद्धेः । न च चलीकृप्यत इत्यादौ रीगागमादेर्ल-लार्थ ‘कृपो रो लः’ इत्यस्यावश्यकत्वेऽपि कृपूधातुः ‘कृपू सामर्थ्यं’ इत्येव पठ्यताम् । एवं हि प्रक्रियालाघवं लभ्यते । ऋकारैकदेशस्य लकारैकदेश इति व्याख्यानक्लेशोऽपि न भवतीति वाच्यम् । अचीकृतदित्यत्र ‘उर्ऋत्’ इत्यस्य प्रवृत्तावनि-ष्टरूपप्रसङ्गात् । ‘कृपो रो लः’ इत्यनेन ऋकारैकदेशस्य लकारैकदेश इत्यभ्युपगमे तु उक्तव्याख्यानक्लेशध्रौव्यात् । इदं च कैयटरीत्योक्तम् । नत्विदं क्षोदक्षमम् ‘ऋत उत्’ इत्यनेन तपरकरणेन लवर्णग्राहकत्वे रूपसिद्धेः स्पष्टत्वात् ॥—अयं दोषध इति । टोपधत्वे त्वाटिट्टदिति स्यादिति भावः । शठ श्वठ । शठयति । असंस्कृतो भवति गच्छति वेत्यर्थः ॥ —स्माययत इति । आत्वं तु नेह भवति । ‘नित्यं स्मयतेः’ इति निर्देशेन ‘ष्मिङ् ईषद्धसने’ इति भौवादिकादेव हेतुमण्णौ तद्विधानात् । श्रण दाने । विश्राणनं वितरणम् । चुद् संचोदने । ‘ण्यासश्रन्थः—’ इति युचि चोदना । व्रज मार्ग । व्राजयति । मार्गयति । केचित्तु मार्गेति न धात्वन्तरं किं तु वजेत्येक एव धातुर्मार्गसंस्कारे गतौ चेति व्याचख्युः । ज्ञप मिच्च । चाद्गतावित्येके । ज्ञपधातुर्णिचं लभते मित्संज्ञकश्चेत्यन्ये ॥—ज्ञाने ज्ञापने चेति । ‘प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः’ । प्रच्छ ज्ञीप्सायामित्यत्र ज्ञाने । ‘श्लाघह्नुङ्—’ इति सूत्रे ज्ञीप्स्यमानो बोधयितुमिष्यमाण इति व्याख्याया ज्ञापने च प्रयोगदर्शनादिति भावः ॥—वेष्टनमिति । ‘परिवेषस्तु परिधिः’ इत्यमरः ॥—न त्वित्यादि । अयं भावः । घटादौ ‘यमोऽपरिवेषणे’ इति पठितं तत्र परिवेषणमिति हेतुमण्ण्यन्तस्य रूपम् । हेतुमण्ण्यन्तस्य हि भोजना वेष्टना चार्थः । तथा च परिवेषण इत्यनेन भोजनातो वेष्टनातश्चान्यत्र मित्त्वनिषेधेऽपि तयोरर्थयोस्त्वमन्तत्वादेव मित्त्वसिद्धेरिति । यद्यपि घटादौ यच्छतिभोजनातोऽन्यत्र मिदिति व्याख्यातं तथाप्यत्रत्यग्रन्थानुगुण्येनोपलक्षणतया तद्व्याख्येयमित्याहुः । अत्रेदं बोध्यम् । घटादौ ‘यमोऽपरिवेषणे’ इत्यत्र परिपूर्वकस्य विषेर्णिजन्तस्य ल्युटि रूपं, ‘यम च परिवेषणे’ इत्यत्र तु केवलस्यैव ल्युटि रूपं न तु णिजन्तस्य । तथा च भोजनावद्वेष्टनाया अपि परिवेषणशब्दार्थत्वादुभयत्राप्यमन्तत्वेनैव मित्त्वं सिध्यति । वेष्टने तु अपरिवेषण इत्यनेन अमन्तत्वप्रयुक्तमित्यस्य निषेधेऽपि ‘यम च परिवेषणे’ इत्यनेन मित्त्वं सिध्यतीति दिक्

Bālamanoramā

उरृत् - उरृत् । 'ऋ' इत्स्यउ॑रिति षष्ठन्तं रूपम् ।णौ चङ्युपधायाः॑इत्यनुवर्तते ।जिघ्रतेर्वे॑त्यतो वेति । तदाह — उपधाया इति । ननु ऋकारस्य ऋकारविधिव्र्यर्थ इत्यत आह — इररारामपवाद इति । 'कृत संशब्दने'अचीकृत॑दिदित्यादौउपधायाश्चे॑ति इत्त्वे रपरत्वे इर्प्राप्तः,अमीमृज॑दित्यत्र तुमृजेर्वृद्धि॑रित्यार्प्राप्तः, प्रकृतपृथधातौ तु चङि णिलोपे प्रत्ययलक्षणेन णिचमाश्रित्य लघूपधगुणे रपरत्वे अर्प्राप्तः, तेषामपवाद इत्यर्थः । अपीपृथदिति । णिचमाश्रित्य प्राप्तं गुणं बाधित्वा ऋकारे, द्वित्वे, उरदत्त्वे, हलादिशेष सन्वत्त्वादित्वे, दीर्गे, रूपमिति भावः । अपपर्थदिति । ऋत्वाऽभावपक्षेद्वर्वचनेऽची॑ति निषेधाद्गुणात्प्राक् द्वित्वे उरदत्वे हलादिशेषे ऋकारस्य णिचमाश्रित्य गुणे रपरत्वे अपपर्थदित्यतर्लघुपरकत्वाऽभावेन सन्वत्त्वविरहादित्त्वदीर्घौ नेति भावः । अट्ट षुट्ट अनादरे । अयं दोपध इति । अट्टधातुरित्यर्थः । दकारस्य ष्टुत्वचर्त्वाभ्यां निर्देशैति भावः । दोपधत्वस्य प्रयोजनमाह — ष्टुत्वस्येति । तथाच दकारं विहाय 'टि' इत्यस्य द्वित्व अद् टिटत् इति स्थिते दस्य ष्टुत्वे चत्व चआट्टिट॑दिति रूपमिष्टं सिद्ध्यति । स्वाभाविकटोपधत्वे तु 'न न्द्रा' इति निषेधाऽभावाट्टकारद्वयसहितस्य ण्यन्तस्य द्वित्वे हलादिशेषेणाऽभ्यासे प्रथमटकारस्य अनिवृत्तौ आटिट्टदिति अनिष्टं रूपं स्यादिति भावः । ष्मिङ् अनादरे । ननु णिचश्चेत्यात्मनेपदसिद्धेः किमर्थं ङित्करणमित्यताअह - णिजन्तात्तङिति । तङेवेत्यर्थः । अकत्र्रभिप्रायेऽपि फले णिजन्तादात्मेपदार्थं ङित्करणमिति यावत् । ननु कृतेऽपि ङित्करणे णिजन्तस्य ङित्त्वाऽभावात्कथमुक्तप्रयोजनलाभ इत्यत आह — अवयवेऽचरितार्थत्वादिति । ण्यन्तावयवे ष्मिङ्धातौ ङित्त्वं व्यर्थं, तस्य णिचं विना प्रयोगाऽभावात् । ततश्चाऽवयवे श्रुतं ङित्त्वं ण्यन्तादेव कार्यं साधयतीत्यर्थः । स्माययते इति । णिचि वृद्धौ आयादेशे स्मायीति ण्यन्ताल्लटस्तिपि शपि गुणाऽयादेशाविति भावः । असिष्मयत । तुल उन्माने । कथमिति । लघूपधगुणप्रसङ्गादिति भावः । तुलनेति ।ण्यासश्रन्थो यु॑जिति भावः । समाधत्ते — अतुलोपमाभ्यामिति । आदन्तस्येति । तुलधातोण्र्यन्तात्पचाद्यचि निपातनाद्गुणाऽभावे स्त्रीत्वे तुलाशब्द आदन्तः ।ततस्तत्करोति तदाचष्टे॑ इतिणिचि इष्ठवत्त्वाट्टिलोपे तुलीति ण्यनताल्लटस्तिपि युचि चचुलयती॑तितुलने॑ति च रूपम् । अकारलोपस्यअचः परस्मि॑न्निति स्थानिवत्त्वान्न गुण इति भावः । व्रज मार्गेति । व्राजयति । मार्गयति । यद्वा — मार्गेति न धात्वन्तरम् । व्रजधातुर्मार्गसंस्कारे गतौ चेत्यर्थः । ज्ञप मिच्चेति । ज्ञपधातुर्णिचं लभते, मित्संज्ञश्चेत्यर्थः । मित्त्वकार्यभागिति वा । धातुपाठेऽर्थनिर्देशाऽभावादाह — अयमिति ।प्रच्छ ज्ञीप्साया॑मित्यत्र ज्ञाने,श्लाघङ्नुङ्स्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः॑ इत्यत्र ज्ञापने च प्रयोगदर्शनादिति भावः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 429 चिस्फुरोरिति—अत्र णिशब्देन चुरादिणिच एव ग्रहणम् । प्रतिपदोक्तत्वात् । अतएव स्वादेश्चेरन्यस्य स्फुरश्चात्र न ग्रहणम् ।

translator notes

commentary BM: 'uḥ' is the sixth-case form (ṣaṣṭhyanta) of 'ṛ'; 'ṇau caṅy upadhāyāḥ' is carried forward (anuvartate) [from SK 2314], and 'vā' from 'jighrater vā' [SK 2589]; hence Bhaṭṭoji's 'upadhāyāḥ…'. Followed: the bracketed anuvṛttis in sutra_en and k1.
commentary TB: 'vā' continues (vartate) from 'jighrater vā'. Followed.
commentary BM on 'irarārām apavādaḥ': to the objection that enjoining ṛ for ṛ is pointless — in acīkṛtat (kṛta saṃśabdane) ir would come by upadhāyāś ca with r; in amīmṛjat ār by mṛjer vṛddhiḥ; and in the present pṛth, after ṇi-deletion before caṅ, ar by guṇa of the light penultimate relying on ṇic through pratyayalakṣaṇa; this rule is the exception to these. apīpṛthat: the guṇa due by relying on ṇic is set aside and ṛ comes; then doubling, a by urat, halādiśeṣa, i by sanvadbhāva, lengthening. apaparthat: in the option without ṛ, the doubling comes before guṇa because of the prohibition 'dvirvacane 'ci'; then urat, halādiśeṣa, guṇa of the ṛ relying on ṇic, with r; there is no light syllable following, hence no sanvadbhāva, and neither i nor lengthening. Followed: the bracketed derivations of the two forms.
commentary TB on 'irarārām': in ṛ-penultimate acīkṛtat ir would come by 'upadhāyāś ca', in amīmṛjat ār by mṛjer vṛddhiḥ, and in the other ṛ-penultimate roots ar by guṇa, as in apīpṛthat. TB then asks whether in acīklṛpat 'ur ṛt' (whose ṛ, being enjoined, does not include its savarṇas) would give a wrong form, and answers, following Kaiyaṭa, that since ḷ-substitution is asiddha, 'ur ṛt' applies first and 'kṛpo ro laḥ' then gives the l; TB adds that this is not robust, since the form follows plainly by taking the t-marked ṛ of 'ṛta ut' to include ḷ. Recorded.
commentary BM on 'ayaṃ dopadhaḥ': the root aṭṭa is taught with its d written through ṣṭutva and cartva. The purpose: with the d set aside [from doubling], 'ṭi' is doubled, giving ad-ṭiṭ-at, and ṣṭutva and cartva of the d yield the desired āṭṭiṭat. If ṭ were its original penultimate, na ndrāḥ would not prohibit it, the ṇi-final with both ṭ's would be doubled, the first ṭ would stay in the abhyāsa after halādiśeṣa, and the unwanted āṭiṭṭat would result. Followed: '[applies to the d]'.
commentary TB on 'ayaṃ dopadhaḥ': if ṭ were the penultimate, āṭiṭṭat would result (OCR 'lāṭiṣṭat'). Followed.
commentary TB on śaṭha, śvaṭha: śāṭhayati — becomes unrefined, or goes. On śraṇa: viśrāṇana is distribution. On cuda: codanā, with yuc by ṇyāsaśrantho yuc. Followed: 'in being unrefined and in going'.
commentary BM on ṣmiṅ: why the ṅ-marking, when ṇicaś ca already gives ātmanepada? 'ṇijantāt taṅ' means taṅ only — ātmanepada after the ṇic-final even when the fruit does not go to the agent. And how does the ṅ-marking reach the ṇic-final? 'avayave 'caritārthatvāt': the ṅ-marking is useless in the root ṣmiṅ as a member, since it is never used without ṇic, so the ṅ-marking heard on the member takes effect for the ṇic-final. smāyayate: vṛddhi before ṇic, āy, then laṭ, tip, śap, guṇa and ay. BM adds asiṣmayata. Followed: 'would have no purpose in the member'.
commentary TB on smāyayate: there is no ā here, since 'nityaṃ smayateḥ', by its wording, teaches it only for the hetumaṇṇic of the bhvādi 'ṣmiṅ īṣaddhasane'. Recorded.
commentary BM on tula: 'katham' — because guṇa of the light penultimate would be due; tulanā has yuc by ṇyāsaśrantho yuc. BM's lemma reads 'ādantasyeti' where our kaumudī and the print have 'aṅantasya': from ṇic-final tul, by pacādi ac with guṇa withheld by the nipātana, and in the feminine, tulā ends in ā; from it ṇic 'tat karoti, tad ācaṣṭe', the ṭi deleted by iṣṭhavadbhāva, gives tuli, whence tulayati and tulanā; there is no guṇa because the deletion of the a is sthānivat by acaḥ parasmin. Recorded: the English keeps 'ending in aṅ' as transmitted and printed.
commentary BM on vraja, mārga: vrājayati, mārgayati; or else mārga is not a separate root, and vraja is used in [the senses of] adorning of the road and going. Recorded; the English keeps the two numbered entries of our text.
commentary TB on vraja, mārga: vrājayati, mārgayati; some explain that mārga is not a separate root, vraja alone being used in [the senses of] adorning of the road and going. Recorded.
commentary BM on 'jñapa mic ca': the root jñapa takes ṇic and is named mit, or partakes of the operations of mit. Since the Dhātupāṭha gives no sense, Bhaṭṭoji states it, because usage is seen in the sense of knowing in 'praccha jñīpsāyām' and in the sense of making known in 'ślāghahnuṅsthāśapāṃ jñīpsyamānaḥ'. Followed: 'and [it is] mit'.
commentary TB on 'jñapa mic ca': some say that by 'ca' [the sense] 'in going' is meant; others, that the root jñapa takes ṇic and is named mit. On 'jñāne jñāpane ca': the same two usages as BM cites. Recorded; the English follows the second reading, as BM does.
textual Our kaumudī has 'luṇṭha steye | luṇṭhati | luṇṭhatīti …'; NSP p. 418 (scan page-0428, read) has 'luṇṭhayati' (printed with a broken y, 'luṇṭhaṭati') in place of the first 'luṇṭhati', which is what the following remark requires. Supplied in brackets.
textual NSP p. 419 (scan page-0429, read) against ours: 'ṣṇiha snehane' (ours 'snahane'); 'avakuṇṭhayati avakuṇṭhati' (ours 'akuṇṭhati'); 'tolayāmāsa' (ours 'lolayāmāsa'); 'atulopamābhyām' (ours 'tulopamābhyām', the initial a lost); 'mūla rohaṇe | mūlayati mūlayāmāsa |' (the two forms missing in ours, supplied in brackets). The English follows the print in each case.
textual Ours reads 'vaṭi vibhājane'; the print (NSP p. 419, scan page-0429, read) clearly has 'vaṭhi', with the same closed bowl as kuṭhi and guṭhi. vaṭi is the usual Dhātupāṭha form and Wikisource does not cover this page, so the English keeps vaṭi; the print reading is for the owner's check (mūla).
textual Both ours and the print (NSP p. 418) cite na ndrāḥ as SK 2246; in our numbering SK 2246 is ekāca upadeśe 'nudāttāt and na ndrāḥ saṃyogādayaḥ is SK 2446. The English gives SK 2446.
textual The print has 'vraja mārgasaṃskāragatyoḥ' with no number for mārga (1618 vraja, 1619 śulka); ours numbers mārga separately (1618), so the two numberings, otherwise ours + 1, meet at śulka (collation batch04). Otherwise the kaumudī matches NSP pp. 418–419, including sambayati, asasambat, kuṭṭayati, aṭṭayati, āṭṭiṭat and 'pesatīti tu śapi gatam'.
textual The tail of sk.2567.t1 from 'veṣṭanam iti' to 'iti dik' is TB on SK 2568 (see there). The NSP footnote filed under this unit as sk.2567.n1 ('cisphuror iti…') belongs to SK 2569 (see there).
translator 'No ṣ' in asismiṭat presumably means that the s after the abhyāsa does not become ṣ, as it would if the root were taught with ṣ; the text does not name the rule. The ṇopadeśa definition excludes nṛt, nand, nard, nakk, nāṭ, nāth, nādh and nṝ, so there is no ṇatva after pra in pranakkayati (translator's gloss). The bracketed labels in the derivations follow BM.

SK 2568 · A 6.4.92V

मितां ह्रस्वः ॥ २५६८ ॥

mitāṃ hrasvaḥ

mitāṃ hrasvaḥ — A short vowel (hrasva) is substituted [for the penultimate (upadhāyāḥ — carried forward (anuvṛtti) from ūd upadhāyā gohaḥ, SK 2364)] of mit [roots], [before ṇi (ṇau — carried forward from doṣo ṇau, SK 2604)].

Rule. The penultimate vowel of a mit root is shortened (hrasva) before ṇi. "Penultimate" (upadhāyāḥ) is carried forward from SK 2364, and "before ṇi" (ṇau) from SK 2604, taught later.

Example.

root 1625 jñapa, which is mit

→ jñap + ṇic → the penultimate a takes vṛddhi before ṇic → jñāp-i

→ this rule shortens it → jñap-i

→ jñapayati.

Roots listed after this rule.

1626 yama ca pariveṣaṇe. The ca "and" makes it mit too (cān mit). Pariveṣaṇa here means surrounding (veṣṭana). It does not mean serving food, nor causing to surround. Bhaṭṭoji's example is yamayati candram, "it surrounds the moon".
Bhaṭṭoji's commentators link this to a list-rule of chapter 44, yamo 'pariveṣaṇe: "yam is not mit, except in serving food". That rule would deny mit status in the sense "surround". This entry gives it back.
1627 caha "in deceiving". From here up to ciñ the ca, and with it mit status, is carried forward. So: cahayati, aorist acīcahat. A second caha will be taught among the roots ending in a (group F, root 1867). That one has lost an a before ṇi, so its aorist has neither lengthening nor sanvadbhāva: acacahat. Some read capa here: capayati.
1628 raha "in abandoning", according to some: arīrahat. The raha of the a-final roots gives ararahat.
1629 bala "in living": balayati. 1630 ciñ "in gathering" leads into the next two rules.

Watch out. A mit root still takes vṛddhi before ṇic, and then loses it again by this rule. Do not skip the vṛddhi step: for ci it is what produces āy in cayayati.

Siddhānta-kaumudī

मितामुपधायाह्रस्वः स्याण्णौ परे । ज्ञपयति ।{$ {!1626 यम!} परिवेषणे$} । चान्मित् । पिरवेषणमिह वेष्टनम् । न तु भोजनानापि वेष्टना । यमयति चन्द्रम् । परिवेष्टत इत्यर्थः ।{$ {!1627 चह!} परिकल्कने$} । चहयति । अचीचहत् । कथादौ वक्ष्यमाणस्य तु अदन्तात्वेनाग्लोपित्वाद्दीर्घसन्वद्भावौ न । अचचहत् । चप इत्येके । चपयति ।{$ {!1628 रह!} त्यागे इत्येके$} । अरीरहत् । कथादेस्तु अररहत् ।{$ {!1629 बल!} प्राणने$} । बलयति ।{$ {!1630 चिञ्!} चयने$} ॥

Let the penultimate of mit [roots] be shortened when ṇi follows [— 'upadhāyāḥ' and 'ṇau' carried forward (anuvṛtti) from SK 2364 and SK 2604]. jñapayati [vṛddhi before ṇic, then shortening]. (1626) yama — [and (ca)] in pariveṣaṇa. From the 'ca', [it is] mit. pariveṣaṇa here is surrounding (veṣṭana); not serving food (bhojanā), nor causing to surround (veṣṭanā). yamayati candram [— '(the halo) yamayati the moon'] — the meaning is 'surrounds' (pariveṣṭate). (1627) caha — in deceiving (parikalkane) [— from here up to 'ciñ cayane' the 'ca' (and with it mit-ness) is carried forward (anuvṛtti)]. cahayati. acīcahat. But for the [caha] to be taught in the kathādi [subgroup], since it is a-final and so has undergone deletion of an ak (aglopin), there is neither the lengthening nor sanvadbhāva: acacahat. Some [read] 'capa': capayati. (1628) raha — in abandoning (tyāge), according to some. arīrahat. But of the kathādi [root]: ararahat. (1629) bala — in living (prāṇane). balayati. (1630) ciñ — in gathering (cayane).

Bālamanoramā

मितां ह्रस्वः - मितां ह्रस्वः । 'ऊदुपधाया गोहः' इत्यत उपधाया इति, 'दोषो णौ' इत्यतो णाविति चानुवर्तते । तदाह — मितामुपधाया इत्यादिना । ज्ञपयतीति । णिचि उपधावृद्धौ ह्रस्व इति भावः । यम च परिवेषणे । चान्मिदिति । 'इति अनुकृष्यते' इति शेषः । यमधातुः परिवेषणे णिचं लभते, मित्कार्यभाक्चेत्यर्थः । मित्संज्ञक इति वा । परिवेषणामिह वेष्टनमिति ।पिरवेषस्तु परिधि॑रिति कोशादिति भावः । न तु भोजनमिति । भुजेर्हेतुमण्ण्यन्तात्स्त्रियामित्यधिकारेण्यासश्रन्थो युच् । क्लीबत्वं लोकात् ।भोजने॑त्येव क्वचित्पाठः । भोक्तुः पात्रे भोज्यद्रव्योपकल्पनमिह न परिवेषणमित्यर्थः । भोजनायां यमेर्हुतमण्ण्यन्तस्य अमन्तत्वादेव मित्त्वसिद्धेरिति भावः । परिवेष्टत इत्यर्थ इति । अनेन इह परिविषेरण्यन्ताल्ल्युटि परिवेषणशब्द इति सूचितम् । नच वेष्टनेऽप्यर्थे यमेरमन्तत्वादेव सिद्धे मित्त्विधिव्र्यर्थ इति वाच्यं,न कम्यमिचमा॑मिति मित्तवप्रतिषेधप्रकरणस्थे 'यमोऽपरिवेषणे' इति घटाद्यन्तर्गणसूत्रेऽपरिवेषणे इति पर्युदासेन भोजनेतोऽन्यत्र वेष्टनेऽर्थे मित्तवनिषेधस्य प्राप्तौ मित्त्वप्रापणार्थत्वात् । 'यमोऽपरिवेषणे' इत्यत्र परिवेषण शब्देन भोजनाया एव विवक्षितत्वेन वेष्टने यमेर्मित्त्वनिषेधस्य प्रसङ्गात् । अत एवयमिर्भोजनातोऽन्यत्र न मि॑दिति व्याख्यातं मूलकृता । भोजनायां तु 'यमोऽपरिवेषणे' इति मित्त्वनिषेधविधौ भोजनायाः पर्युदासादेव तत्र मित्त्वनिषेधाऽभावादम्नतत्वादेव मित्त्वप्राप्तेरिह चुरादौ पिरवेषणशब्देन वेष्टनमेव विवक्षितं नतु भोजनेत्यास्तां तावत् । चह परिकल्पने इति । इत आरभ्य 'चिञ् चयने' इत्येतत्पर्यन्तं चेत्यनुवर्तते । अतस्तेषां मित्त्वण्णिचि ह्रस्वः । तदाह - चहयतीति । नन्वनेनैव सिद्धे अग्रे चुराद्यन्तर्गणे कथादावस्य पाठो व्यर्थ इत्यत आह — कथादाविति ।कथादयोऽदन्ता॑इति वक्ष्यते । तस्माण्णिचि अल्लोपे चहयतीत्यादौ अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्वृद्ध्यबावे मित्त्वाद्ध्रस्वे च न विशेषः । तथापि अदन्ताच्चङि णौ अल्लोपे सति अग्लोपितया सन्वत्त्वदीर्घयोरभावेअचचह॑दिति रूपमस्ति फलमित्यर्थः । चप इत्येके इति । 'चह परिकल्पने' इत्यस्य स्थानेचपे॑त्येके पठन्तीत्यर्थः । 'रह त्यागे इत्येके' इत्यपि तथैव व्याख्येयम् । एवं च ज्ञपादिषु पञ्चसु चहधातुश्चपधातुः रहधातुर्वा अन्यतमस्तृतीयः, बलधातुश्चतुर्थः, चिञ्धातुः पञ्चम इति कृत्वा ज्ञपादिपञ्चानां मतत्रयेऽपि पञ्चत्वाज्ज्ञपादिपञ्चकत्वस्य न विरोधः ।रह त्यागे॑इत्यस्यापि कथादिपाठफलमाह — कथादेस्तु अररहदिति । अदन्तत्वेन अग्लोपित्वान्न दीर्घसन्वत्त्वे इति भावः । बल प्राणने ।चे॑त्यनुवृत्त्या मित्त्वस्यानुकर्षणाद्ध्रस्वं मत्वाह — बलयतीति ।

translator notes

commentary BM: 'upadhāyāḥ' is carried forward (anuvartate) from 'ūd upadhāyā gohaḥ' [SK 2364] and 'ṇau' from 'doṣo ṇau' [SK 2604]; hence Bhaṭṭoji's 'mitām upadhāyāḥ…'. jñapayati: shortening after vṛddhi of the penultimate before ṇic. Followed: the bracketed anuvṛttis and the bracket on jñapayati.
commentary BM on 'yama ca pariveṣaṇe': 'cān mit' — [mit] is drawn in (anukṛṣyate) by the 'ca'; the root yama in pariveṣaṇa takes ṇic and partakes of mit operations, or is named mit. pariveṣaṇa is veṣṭana, by the lexicon 'pariveṣas tu paridhiḥ'. BM's text reads 'na tu bhojanam' (noting a variant 'bhojanā') and has no 'nāpi veṣṭanā'; setting food in the eater's dish is not pariveṣaṇa here, since in that sense yam, being am-final, is mit anyway. 'pariveṣṭata ity arthaḥ' shows that pariveṣaṇa here is lyuṭ from ṇic-less pari-viṣ. The ghaṭādi gaṇasūtra 'yamo 'pariveṣaṇe', where pariveṣaṇa means bhojanā only, would deny mit-ness in the sense of veṣṭana; this entry supplies it. Followed: 'surrounding' for pariveṣaṇa; BM's shorter reading recorded.
commentary TB, printed under sk.2567.t1: 'veṣṭanam' — Amara, 'pariveṣas tu paridhiḥ'. 'na tu…': in ghaṭādi 'yamo 'pariveṣaṇe', pariveṣaṇa is the form of the hetumaṇṇic-final [pari-viṣ], whose senses are bhojanā and veṣṭanā; mit-ness is denied outside those, and in those two senses it follows anyway from [yam] being am-final. Though in ghaṭādi it was explained as 'yam is not mit outside bhojanā', that is to be taken as illustrative, to accord with the text here. In 'yama ca pariveṣaṇe', however, pariveṣaṇa is lyuṭ of the plain [viṣ], not of the ṇic-final, so it means veṣṭana, and mit-ness comes from this entry. Followed: the three-way contrast veṣṭana / bhojanā / veṣṭanā.
commentary BM on 'caha parikalpane' (BM's reading of the sense): from here up to 'ciñ cayane' the 'ca' is carried forward (anuvartate), so these are mit and are shortened before ṇic. The kathādi reading is not pointless: in cahayati there is no difference (the a-deletion is sthānivat, so there is no vṛddhi, and shortening applies as mit anyway), but the a-final root, being aglopin, lacks sanvadbhāva and lengthening in caṅ, giving acacahat. 'capa ity eke': some read capa in place of caha; 'raha tyāge ity eke' likewise; so under all three views the jñapādi group numbers five (jñapa, yama; caha, capa or raha as the third; bala the fourth; ciñ the fifth). With the 'ca' carried forward bala is mit: balayati. Followed: the bracketed anuvṛtti of 'ca'.
textual Our kaumudī reads 'piraveṣaṇam iha'; NSP p. 419 (scan page-0429, read) has 'pariveṣaṇam iha'. Ours 'bhojanānāpi' is the print's 'bhojanā nāpi' run together. Apart from these and the missing 'ca' (next note), the kaumudī matches the print, including acīcahat, acacahat, arīrahat, ararahat. The Wikisource witness (uttara-2/0077) resumes at 'acacahat' and agrees for the rest of the unit.
textual Our kaumudī reads the dhātu entry as 'yama pariveṣaṇe' without 'ca'. NSP p. 419 (scan page-0429, read) prints 'yama ca pariveṣaṇe', and BM's lemma is 'yama ca pariveṣaṇe'; the kaumudī's own next words 'cān mit' ('from the ca, mit') presuppose it. The English supplies '[and (ca)]' in brackets from the print and BM; the source layer is left as it is. This is a mūla disagreement for Ajai to check against his printed copy (missed by collation batch04).
translator The five mit roots of this stretch (jñapa, yama, caha, bala, ciñ) are the 'jñapādi' to which nānye mito 'hetau (SK 2570) refers. 'yamayati candram' presumably describes a halo round the moon; the subject is not stated.

SK 2569 · A 6.1.54V

चिस्फुरोर्णौ ॥ २५६९ ॥

cisphurorṇau

cisphuror ṇau — [ā (āt — carried forward (anuvṛtti) from ādeca upadeśe 'śiti, SK 2370) is optionally (vibhāṣā — carried forward from vibhāṣā līyateḥ, SK 2509) substituted] for ci and sphur before ṇi.

Rule. For ci and sphur, ā optionally replaces the root vowel before ṇi. "ā" (āt) is carried forward from SK 2370, and "optionally" (vibhāṣā) from SK 2509. Bhaṭṭoji's whole gloss is "let there optionally be ā".

Example.

ci + ṇic → ci-i

→ with this rule → cā-i.

The finished forms come with the next rule.

Applies when / blocked by. Which ṇi and which ci are meant? A note in the printed edition records two views. One takes only the curādi ṇic and the curādi ci; the other takes both *ṇic*s and both *ci*s. Scholars discuss this.

Watch out. The rule is optional. Keep both branches open: one with ā, one without.

Siddhānta-kaumudī

आत्वं वा स्यात् ॥

Let there optionally be ā-substitution [— 'āt' and 'vibhāṣā' carried forward (anuvṛtti) from SK 2370 and SK 2509].

Tattvabodhinī

NSP p. 429

—चिस्फुरोर्णौ । ‘आदेच उपदेशे’ इत्यत आदित्यनुवर्तते ‘विभाषा लीयतेः’ इत्यतो विभाषाग्रहणं च तदाह— आत्वं वा स्यादिति

Bālamanoramā

चिस्फुरोर्णौ - चिस्फुरोर्णौ । 'आदेच उपदेशे' इत्यत आदिति,विभाषा लीयते॑रित्यतो विभाषेति चानुवर्तते इति मत्वा शेषं पूरयति — आत्त्वं वा स्यादिति । चिञो णिचि आत्त्वे चा इ इति स्थिते —

translator notes

commentary BM: taking 'āt' as carried forward (anuvartate) from 'ādeca upadeśe…' [SK 2370] and 'vibhāṣā' from 'vibhāṣā līyateḥ' [SK 2509], Bhaṭṭoji supplies the rest: 'ātvaṃ vā syāt'. With ā for ciñ before ṇic, cā-i stands — leading into SK 2570. Followed: the bracketed anuvṛttis.
commentary TB: 'āt' is carried forward (anuvartate) from 'ādeca upadeśe', and the word 'vibhāṣā' from 'vibhāṣā līyateḥ'; hence 'ātvaṃ vā syāt'. Followed.
textual NSP footnote, printed under sk.2567.n1 (footnote 1 of NSP p. 419, on 'cisphuroḥ'; scan page-0429, read), continued at the foot of NSP p. 420 (scan page-0430, read, partly under the digitizer's watermark; in no source.json): 'Here only the curādi ṇic is taken by the word ṇi, it being mentioned by name (pratipadokta); for that very reason the svādi ci, and sphur, which belongs to another [class], are not taken here — so the older authorities (prāñcaḥ). The moderns, however, [hold that] by the force of the ñ-marking of ciñ both [ṇic's] are taken by the word ṇi and both [ci's] by the word ci, and sphur too by its word; the pratipadokta paribhāṣā is in this way not universal. And so for the svādi ci in hetumaṇṇic…' (the rest illegible).
textual Scan check, NSP p. 419 (scan page-0429, read): sūtra and kaumudī match the print ('2569 | cisphuror ṇau | 6.1.54 | ātvaṃ vā syāt ||'). The collation report lists SK 2569 as clean.
translator The kaumudī does not say what the ā replaces; BM's 'cā i' shows it replacing the root's vowel. The derived forms (capayati, cayayati) are given under SK 2570.

SK 2570 · A 7.3.36V

अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ ॥ २५७० ॥

artihrīvlīrīknūyīkṣmāyyātāṃ puṅṇau

artihrīvlīrīknūyīkṣmāyyātāṃ puṅ ṇau — [Read as puk ṇau:] the augment puk is added to arti (ṛ), hrī, vlī, rī, knūyī, kṣmāyī and [roots ending in] ā, before ṇi.

Rule. Before ṇi, the augment puk is added to ṛ (named arti), hrī, vlī, rī, knūyī, kṣmāyī, and to roots ending in ā. The k of puk is an it-marker and the u is for pronunciation; so p is added at the end of the root. The sūtra's puṅ ṇau is puk ṇau: the k becomes ṅ before the nasal ṇ.

Example.

With ā (SK 2569):

cā-i → puk, since the root now ends in ā → cāp-i

→ ciñ is mit, so the ā is shortened (SK 2568) → cap-i

→ capayati.

Without ā:

ci-i → vṛddhi → cai-i → āy before the vowel → cāy-i

→ shortened as mit → cay-i

→ cayayati.

Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators says puk comes first, before guṇa. It is the later rule and the more internal one (antaraṅga). So: arpayati, hrepayati, vlepayati, repayati, knopayati, kṣmāpayati, and sthāpayati. He also says puk reaches an ā that a rule has produced, as in cā here.

Ciñ is marked with ñ. That marker would be useless if ṇic always came, since SK 2564 already gives the ṇic-stem both sets of endings. So, by force of the marker, ṇic is optional for ciñ: cayati, cayate. With pra and ni: praṇicayati or pranicayati.

List-rule nānye mito 'hetau. "Others are not mit when the ṇic is not that of the hetu." When ṇic is in the root's own sense, curādi roots other than the jñapādi are not mit. The hetu ṇic is the causative ṇic of SK 2576. In chapter 44 a list-rule made every root ending in am mit. This rule cancels that for the curādi śama, ama and the rest. So śāmayate, āmayati keep their vṛddhi.

Roots listed after this rule. The list runs from 1631 to 1654.

1637 pula: some read pūrṇa, others puṇa. One of Bhaṭṭoji's commentators says such readings cannot be settled.
1639 ṭaki "in binding": ṭaṅkayati, ṭaṅkati.
1640 dhūsa "in beautifying": dhūsayati. It ends in the dental s; some say ṣ, others ś.
1646 śuṭhi "in drying": śuṇṭhayati, śuṇṭhati.
1648 gaja, 1649 mārja, in the sense of sound: gājayati, mārjayati. 1650 marca: marcayati.
1652 paci "in expanding": pañcayati, pañcati. pañcate belongs to the root meaning "be manifest", which takes śap.
1653 tija "in sharpening": tejayati.
1654 kṝta "in naming" leads into the next rule.

Watch out. Puk goes on an ā-final root, and ci is ā-final only after SK 2569. That is why capayati has a p and cayayati does not.

Siddhānta-kaumudī

चपयति । चययति । ञित्करणसामर्थ्यादस्य णिज्विकल्पः । चयति । चयते । प्रणिचयति । प्रनिचयति । (गणसूत्रम् -) नान्ये मितोऽहेतौ । अहेतौ स्वार्थे णिचि ज्ञपादिभ्योऽन्ये मितो न स्युः । तेन शमादीनाममन्तत्वप्रयुक्तं मित्त्वं न ।{$ {!1631 घट्ट!} चलने$} ।{$ {!1632 मुस्त!} संघाते$} ।{$ {!1633 खट्ट!} संवरणे$} ।{$ {!1634 षट्ट!} {!1635 स्फिट्ट!} {!1636 चुबि!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1637 पुल!} सङ्घाते$} । पूर्ण इत्येके । पुण इत्यन्ये ।{$ {!1638 पुंस!} अभिवर्धने$} ।{$ {!1639 टकि!} बन्धने$} । टङ्कयति । टङ्कति ।{$ {!1640 धूस!} कान्तिकरणे$} । धूसयति । दन्त्यान्तः । मूर्धन्यान्त इत्येके । तालव्यान्त इत्यपरे ।{$ {!1641 कीट!} वर्णे$} ।{$ {!1642 चूर्ण!} संकोचने$} ।{$ {!1643 पूज!} पूजायाम्$} ।{$ {!1644 अर्क!} स्तवने$} । तपन इत्येके ।{$ {!1645 शुठ!} आलस्ये$} ।{$ {!1646 शुठि!} शोषणे$} । शुण्ठयति । शुण्ठति ।{$ {!1647 जुड!} प्रेरणे$} ।{$ {!1648 गज!} {!1649 मार्ज!} शब्दार्थौ$} । गाजयति । मार्जयति ।{$ {!1650 मर्च!} च$} । मर्चयति ।{$ {!1651 घृ!} प्रस्रवणे$} । स्रावण इत्येके ।{$ {!1652 पचि!} विस्तारवचने$} । पञ्चयति । पञ्चति । पञ्चते इति व्यक्तार्थस्य शपि गतम् ।{$ {!1653 तिज!} निशाने$} । तेजयति ।{$ {!1654 कॄत!} संशब्दने$} ॥

[Let puk be added to these before ṇi.] capayati [ciñ with ā by cisphuror ṇau (SK 2569): cā-i → puk → cāp-i → shortened, being mit, by mitāṃ hrasvaḥ (SK 2568) → capi → capayati]. cayayati [without ā: ci-i → vṛddhi and āy → cāyi → shortened, being mit → cayi → cayayati]. By force of the ñ-marking (ñitkaraṇasāmarthya), ṇic is optional for this [root]: cayati, cayate. praṇicayati, pranicayati. (gaṇasūtra) nānye mito 'hetau — 'others are not mit when [the ṇic is] not [that of] hetu'. When [the ṇic is] not [that of] hetu, that is, when ṇic is in [the root's] own sense (svārthe), [roots] other than jñapa and the rest are not mit. Hence śama and the rest do not have the mit-ness occasioned by their ending in am. (1631) ghaṭṭa — in moving (calane). (1632) musta — in heaping (saṃghāte). (1633) khaṭṭa — in covering (saṃvaraṇe). (1634) ṣaṭṭa, (1635) sphiṭṭa, (1636) cubi — in injuring (hiṃsāyām). (1637) pula — in heaping (saṅghāte). Some [read] 'pūrṇa'; others 'puṇa'. (1638) puṃsa — in increasing (abhivardhane). (1639) ṭaki — in binding (bandhane). ṭaṅkayati. ṭaṅkati. (1640) dhūsa — in beautifying (kāntikaraṇe). dhūsayati. It ends in a dental [s]. Some say it ends in a retroflex [ṣ]; others, in a palatal [ś]. (1641) kīṭa — in colouring (varṇe). (1642) cūrṇa — in contracting (saṃkocane). (1643) pūja — in honouring (pūjāyām). (1644) arka — in praising (stavane). Some [read] 'in heating' (tapane). (1645) śuṭha — in idleness (ālasye). (1646) śuṭhi — in drying (śoṣaṇe). śuṇṭhayati. śuṇṭhati. (1647) juḍa — in impelling (preraṇe). (1648) gaja, (1649) mārja — having the sense of sound (śabdārthau). gājayati. mārjayati. (1650) marca — also [in that sense]. marcayati. (1651) ghṛ — in flowing (prasravaṇe). Some [read] 'in causing to flow' (srāvaṇe). (1652) paci — in [the sense of] expanding (vistāravacane). pañcayati. pañcati. pañcate, however, belongs to [the root] in the sense 'being manifest' (vyaktārtha) and is covered under śap. (1653) tija — in sharpening (niśāne). tejayati. (1654) kṝta — in naming (saṃśabdane).

Tattvabodhinī

NSP p. 429–431

—अर्तिह्री—परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च आदौ पुक् पश्चाद्गुणः । अर्पयति । हेपयति । व्लेपयति । रेपयति । यलोपः । क्नोपयति । क्ष्मापयति । स्थापयति ॥—चपयतीति । वर्णग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा न प्रवर्तते । ‘आतोऽनुपसर्गे’ इति कवाधनाय ‘ह्वावामश्च’ इत्यारम्भादिति भावः ॥—ज्ञपादिभ्य इति । मुख्यमते पञ्च ज्ञपादयः । मतान्तरे तु सप्त ॥—पूर्ण इत्येके । पुण्येत्यन्ये इति । ईदृशेषु पाठशुद्धिर्निर्णेतुमशक्या । अत एव क्षीर-स्वामिनोक्तम्—पाठेऽर्थे चागमभ्रंशान्महतामपि मोहतः । न विद्मः किं जहीमोऽत्र किमुपादद्महे वयम्’ इति । पूल । पूर्णादिषु पाठे भ्रंशः । वजधातोर्मार्गसंस्कारोऽर्थं उत संस्कार एवेत्यर्थे भ्रंशः । आगमभ्रंशात् शास्त्रभ्रंशात् । चूर्ण संको-चने । प्रेरणे पठितस्य पुनः पाठोऽर्थभेदकृतः ॥— मर्च चेति । क्वचिद्धातुपाठेऽस्यादृष्ट्वेऽपि नायमप्रामाणिक इति मन्तव्यम् । ‘मिदचोऽन्त्यात्परः’ इति सूत्रे कैयटेनास्योपन्यस्तत्वात् । ‘मर्तो मर्तं मर्चयति द्वयेन’ इति प्रयोगदर्शनाच्च ॥—उपधायाश्च । ‘ऋत इद्धातोः’ इति वर्तते तदाह—धातोरुपधाया इति । ननु ‘ऋत इद्धातोः’ इति सूत्रे धातोर्ऋत इति वैयधिकरण्येन व्याख्याने सिद्धमिष्टमिति किमनेन सूत्रेणेति चेत् । मैवम् । तथा हि सति ऋकारीयतीत्यत्रापि इत्यप्र-सङ्गात् ॥—अर्दन इत्येक इति । अत्र वदन्ति । अर्दने लुबितुबी भ्वादौ पठितौ तयोस्तत्र पाठो वृथा स्यात् । इदि-त्वादेव लुम्बति तुम्बतीत्यादिरूपसिद्धेः । अदर्शने त्वर्थेऽर्थभेदात् भ्वादिपाठः सार्थक इत्यर्दनार्थत्वं चौरादिकयोरयुक्तमि-त्यस्वरसादेक इत्युक्तमिति । म्रक्ष म्लेच्छने । म्रक्षणेऽप्ययम् । तच्च तैलादिनाऽभ्यजनम् । म्रक्षयति । अमम्रक्षत् । गुर्द पूर्व निकेतने । गुर्दयति । पूर्वयति । केचित्तु पूर्वनिकेतने इति पठित्वा गुर्दधातुः पूर्वनिवासे वर्तते इति व्याचक्षते । जसु हिंसायाम् । क्त्वायामिड्विकल्पार्थमुदित्करणमिति तत्सामर्थ्यादस्य णिजनित्यः । जासयति । जसति । जसित्वा । जस्त्वा । जस्त्वम् । चित संचेतने । संचेतनं मूर्छाद्यवस्थानिवृत्त्युत्तरकालिकं ज्ञानम् ॥—दंशतीति । इह ‘दंशसज्ज’—इति नलोपमाशङ्क्याह—सज्जिसाहचर्यादिति । स्पश । स्पाशयते । ‘अत्स्मृदृत्वर’—इत्यादिनाऽभ्यासस्य अत्त्वम् । इत्त्वापवादः । अपस्पशत् । तर्ज भर्त्स तर्जने । तर्जयते । भर्त्सयते । ‘तर्जयन्निव केतुभिः’ इति प्रयोगस्त णिजन्तादस्मा- द्भौवादिकात् तर्जतेर्वा हेतुमणिचि बोध्यः । भ्रूण । भ्रूणयते । ‘भ्रूणोऽर्भके ब्रैणगर्भे’ इत्यमरः । गूर उद्यमने । दीर्घो-पधोऽयम् । गूरयते । ह्रस्वोपधस्तु दिवादौ तुदादौ चेति मनोरमायां स्थितम् । यद्यपि तुदादौ गुरी उद्यमने इति पाठाद्ध्रस्वोपध एव तथापि दिवादौ धूरी गूरी हिंसागत्योरिति पाठान्नास्ति ह्रस्वोपध इति नव्याः । शम लक्ष । ननु ‘निशामय तदुत्पत्तिम्’ इत्यत्र शामय इत्येतत् शमु उपशम इत्यस्माणिचि रूपं चेत् अमन्तत्वान्मित्त्वे सति ह्रस्वेन भाव्यमित्याशङ्क्य कथमनेन सिद्धमिति वदन्ति । आकुस्मीयत्वात्तङि निशामयस्वेति रूपस्य सर्वसंमतत्वादिति चेत् । अत्राहुः । स्वार्थप्य-न्तादस्माद्धेतुमणिचि निशामयेति रूपम् । न चार्थासंगतिः । ‘निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थं णिजुच्यते’ इति सिद्धान्ता-दिति । कुत्स अवक्षेपणे । ‘यूनश्च कुत्सायाम्’ इति निर्देशादङ् । कुत्सा । ‘ण्यासश्रन्थ—’ इति युच् । कुत्सना । भल । आभण्डनं निरूपणमित्याहुः । वञ्चु प्रलम्भने । ल्युटि वञ्चनम् । उदित्करणस्य क्त्वायामिड्विकल्पार्थत्वाण्णिजनित्यः । वञ्च-यति । वञ्चति । वचित्वा वञ्चित्वा । वक्त्वा । ‘वञ्चिलुञ्च्यृतश्च’ इति सेटः क्त्वः कित्त्वविकल्पनात् पाक्षिको नलोपः । इङ-भावे तु नित्यम् । निष्ठायां तु वक्तम् । ‘यस्य विभाषा’ इतीणिनेषेधः नाम्नो वेति वाशब्दं व्याचष्टे—अथ वेति—

Bālamanoramā

अर्त्तिह्रीब्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ - अर्ति ह्यी व्ली री क्नूयी क्ष्मायी आत् एषां द्वन्द्वात्षष्ठी । 'पुक् णौ' इति छेदः । तदाह — एषां पुक्स्याण्णौ इति । पुकि ककार इत्, उकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्तावयवः । चाप् इ इति स्थिते चेत्यनुवर्त्त्य मित्त्वस्याऽनुकर्षणेन मित्त्वाद्ध्रस्वेचपी॑त्यस्मात्तिबादौ परिनिष्ठितमाह — चपयतीति । आत्त्वाऽभावपक्षे त्वाह — चययतीति । चेर्णिचि वृद्धौ आयादेशे मित्त्वादुपधाह्रस्व इति भावः । ननु चिञ्धातोरिह ञित्करणं व्यर्थम्, ण्यन्ताण्णिचश्चेत्येव उभयपदसिद्धेः । चौरादिकस्याऽस्य नित्यं ण्यन्तत्वेन चयति चयते इति केवलस्याऽण्यन्तस्य शशशृङ्गायमाणत्वदित्यताअह — ञित्करणसामर्थ्यादिति । एवं च णिजभावपक्षे उभयपदार्थमिह ञित्करणमर्थवदिति भावः । 'शेषे विभाषाऽकखादौ' इति णत्वनविकल्पं मत्वा आह — प्रणिचयति प्रनिचयतीति । 'नान्ये मितोऽहेतौ' इति । चुरादिगणसूत्रम् । अहेताबिति च्छेदः । किमपेक्षया अन्ये इत्याकाङ्क्षायां मितः प्राक् पठितज्ञपादिचिञन्तेभ्य इति लभ्यते । तदाह — अहेतौ स्वार्थं णिचीत्यादिना । अहेतावित्यस्य व्याख्यानं — स्वार्थे णिचीति । तेनेति । ज्ञपादिचिञन्तव्यतिरिक्तचुरादीनां मित्त्वनिषेधेनेत्यर्थः । शमादीनामिति । 'शम आलोचने'अम रोगे॑इत्यादीनामग्रे चुरादौ पठिष्यमाणानामित्यर्थः । अमन्तत्वेति ।जनीजृष्क्नसुरञ्जौऽमन्ताश्चे॑त्यमन्तत्वनिमित्तकमित्यर्थ- । कृत संशब्दने ।

translator notes

textual The gloss of the sūtra is missing in our kaumudī, which opens 'capayati | cayayati |'; NSP pp. 419–420 (scans page-0429, page-0430, read) likewise go straight from the sūtra number '7.3.36' to 'capayati'. Wikisource (uttara-2/0077) has 'eṣāṃ puk syāṇ ṇau |', and BM's 'tad āha — eṣāṃ puk syāṇ ṇau iti' shows the gloss in BM's text. Supplied in brackets.
commentary BM: arti, hrī, vlī, rī, knūyī, kṣmāyī, āt — a dvandva of these, a sixth-case word (ṣaṣṭhyanta); the split is 'puk ṇau'. In puk the k is an it and the u is for pronunciation; being k-marked it is added as a final member. Followed: '[Read as puk ṇau]' and 'augment' in sutra_en.
commentary BM: with cāp-i standing, 'ca' [of yama ca pariveṣaṇe] is carried forward and draws in mit-ness, so the vowel is shortened as mit, and capayati is the finished form from capi with tip and the rest. In the option without ā: cayayati — vṛddhi of ci before ṇic, āy, and shortening of the penultimate as mit. Followed: the bracketed derivations.
commentary TB on 'artihrī…': because it is later (para) and antaraṅga, puk comes first and guṇa afterwards: arpayati, hrepayati, vlepayati, repayati; with deletion of y, knopayati, kṣmāpayati; and sthāpayati. Recorded.
commentary TB on 'capayati': the paribhāṣā on lakṣaṇa- versus pratipadokta forms does not operate where a sound (varṇa) is named, since 'hvāvāmaś ca' is begun to block ka by 'āto 'nupasarge'; so the ā of cā, though produced by a rule, takes puk. Followed: puk applied to cā from SK 2569.
commentary BM on 'ñitkaraṇasāmarthyāt': the ñ-marking of ciñ would be useless, since ṇicaś ca gives both padas to the ṇic-final and a ṇic-less form of this curādi root would be as unreal as a hare's horn; it therefore serves both padas in the option without ṇic. praṇicayati, pranicayati: optional ṇatva by 'śeṣe vibhāṣā 'kakhādau…' [SK 2232]. Followed.
commentary BM on 'nānye mito 'hetau': a curādi gaṇasūtra, split as 'ahetau'; 'others' than what? — than jñapa … ciñ, read earlier as mit. 'ahetau' is explained by 'svārthe ṇici'; 'tena' = by this denial of mit-ness to curādi roots other than jñapa … ciñ; śamādi = 'śama ālocane', 'ama roge' and others to be read later in curādi; 'amanta…' = caused by being am-final through 'janījṝṣknasurañjo 'mantāś ca'. The fuller Wikisource BM adds that 'hetu' here means the ṇic taught by hetumati ca [SK 2576]. Followed: 'not [that of] hetu' and 'jñapa and the rest'.
commentary TB on 'jñapādibhyaḥ' (OCR 'hvāpādibhyaḥ'): in the main view the jñapādi are five; in another view, seven. Recorded.
commentary TB on 'pūrṇa ity eke, puṇ[y]ety anye': in such cases the correctness of the reading cannot be settled; hence Kṣīrasvāmin's verse that, tradition having been lost in reading and meaning, even the great are confused and cannot tell what to drop or keep. TB's examples: the reading of pūla (pūrṇa etc.), and whether vraja means adorning of the road or adorning alone. On 'cūrṇa saṃkocane': the root read under preraṇa [SK 2565] is read again for a difference of sense. On 'marca ca': though not seen in some Dhātupāṭhas it is not unauthoritative, since Kaiyaṭa cites it under 'mid aco 'ntyāt paraḥ' and the usage 'marto martaṃ marcayati dvayena' is found. Recorded.
textual NSP p. 420 (scan page-0430, read) prints '1637 pūla saṃghāte | pūrṇa ity eke | pūṇety anye |' where ours has 'pula … puṇa ity anye'; ours agrees with Wikisource (collation batch04, V). TB's lemma is also 'pūla'. The English keeps ours. Otherwise the kaumudī matches the print (print dhātu numbers = ours + 1 up to mārga, then equal: ghaṭṭa 1631 … kṝta 1654 in both).
textual Whether the print has kṝta or kṛta cannot be told at the scan's resolution (collation batch04). sk.2570.t1 from '—upadhāyāś ca' onward is TB on SK 2571 ff., not on this unit.
translator The five roots jñapa, yama, caha (or capa/raha), bala and ciñ were taught as mit in SK 2567–2568. The ghaṭādi gaṇasūtra janījṝṣknasurañjo 'mantāś ca makes am-final roots mit; nānye mito 'hetau cancels that for curādi roots in the own-sense ṇic.

SK 2571 · A 7.1.101V

उपधायाश्च ॥ २५७१ ॥

upadhāyāśca

upadhāyāś ca — In place of a penultimate (upadhā) [ṝ of a dhātu] also, [i occurs] ['ṝtaḥ', 'it' and 'dhātoḥ' carried forward (anuvṛtti) from ṝta id dhātoḥ, SK 2390].

Rule. I also replaces a ṝ that is the penultimate of a dhātu. The words "ṝ", "i" and "of a dhātu" are carried forward from SK 2390, ṝta id dhātoḥ. As there, the i is followed by r (raparatva).

Example.

root 1654 kṝta "in naming": kṝt + ṇic

→ i followed by r for the penultimate ṝ → kirt-i

→ the i before r and a consonant is lengthened (SK 2265) → kīrt-i

→ kīrtayati.

In the aorist:

→ with ṛ by SK 2567 → kṛt a t → ka kṛt a t (SK 2244) → i and lengthening → kī kṛt a t

→ the velar of the abhyāsa becomes a palatal (SK 2245) → cī kṛt a t → acīkṛtat

→ without it → kīrt a t → doubling → kī kīrt a t

→ the abhyāsa is shortened, and its velar becomes a palatal (SK 2245) → ci kīrt a t

→ the long ī is not light, so no lengthening → acikīrtat.

Applies when / blocked by. Why is this rule needed? One of Bhaṭṭoji's commentators raises the doubt. SK 2390 could be read as "a ṝ belonging to a root", and then cover the penultimate too. But that reading would wrongly give i in ṛkārīyati. So SK 2390 means a root ending in ṝ, and this rule is needed for the penultimate.

Roots listed after this rule.

Roots 1655–1673, with parasmaipada.

1656 kubi "in covering": kumbayati, and without ṇic kumbati. 1667 jasi: jaṃsayati, jaṃsati.
1661 ila "in impelling": elayati, aorist aililat.
1666 gurda pūrvaniketane. This is either two roots, gurda and pūrva, "in dwelling", or one root gurda, "dwelling first". One of Bhaṭṭoji's commentators takes it as two roots, and reports others who read one; the question is left open.

List-rule ā kusmād ātmanepadinaḥ: roots 1674–1712. "The roots up to kusma are ātmanepadin." The ā "up to" includes kusma itself (abhividhi). These roots take the ātmanepada even when the fruit does not go to the agent. SK 2564 already covers the case where it does. They are called the ākusmīya.

1674 cita "in becoming conscious": cetayate, aorist acīcitata.
1675 daśi "in biting": daṃśayate, adadaṃśata. It is i-marked, so without ṇic there is daṃśati. Bhaṭṭoji explains both features. He cites the commentators: the ātmanepada of these roots holds only together with ṇic. Hence the parasmaipada daṃśati. And the n is not lost by SK 2396, which takes only the bhvādi daṃś, the one named with sañj.
1676 dasi: daṃsayate, daṃsati. 1679 tatri "in maintaining a household": tantrayate. The Cāndra grammarians make two roots of it and give kuṭumbayate.
1684 basta, 1685 gandha: bastayate, gandhayate.
1696 śama "in observing": nānye mito 'hetau (SK 2570) denies it mit status, so śāmayate.
1705 vṛṣa "in śaktibandhana", the power to procreate: varṣayate. 1706 mada: mādayate. 1708 gṛ "in knowing": gārayate.
1709 vida "in perceiving, declaring and dwelling": vedayate. Bhaṭṭoji adds a verse on the other roots vid. In the sense "to exist" it is vidyate; "to know", vetti; "to deliberate", vinte; "to obtain", vindate and vindati. The class-signs are śyan, luk, śnam and śa, in that order.
1710 māna "in pride": mānayate. 1711 yu "in censure": yāvayate.
1712, a list-rule: kusma nāmno vā. Ṇic comes from the root kusma, or from kusma as a noun. The root means "to smile with contempt": kusmayate, aorist acukusmata. Or kusma is a noun stem, and ṇic comes from it in a verbal sense. Here end the ākusmīya.

Roots 1713–1749, parasmaipada again.

1715 śabda, with a prefix, "in making manifest". pratiśabdayati means "he makes manifest what was promised". A further line, anupasargāc ca, gives it without a prefix too, still meaning "making manifest": śabdayati.
1716 kaṇa "in closing one eye": kāṇayati. In the aorist, SK 2314 would shorten the ā. A vārttika, a supplementary statement, makes this optional: kāṇyādīnāṃ vā, "optionally for kāṇi and the rest". So acīkaṇat, with shortening and lengthening, or acakāṇat, with neither. One of Bhaṭṭoji's commentators says the vārttika is read in the Bhāṣya on SK 2565, which names six such roots: kāṇi, rāṇi, śraṇi, bhaṇi, heṭhi and lopi.
1717 jabhi: jambhayati, jambhati. 1718 ṣūda "in oozing": sūdayati, aorist asūṣudat. 1719 jasu: jāsayati, jasati. 1720 paśa: pāśayati.
1721 ama "in disease": āmayati, with mit status denied by nānye mito 'hetau. The bhvādi ama "to go" with the causative ṇic also gives āmayati; there na kamyamicamām (chapter 44) denies mit status.
1723 sphuṭa "in splitting". In the sense "to blossom", sphuṭati and sphoṭate have been given, with śa and śap.
1724 ghaṭa "in massing": ghāṭayati.
A list-rule, hantyarthāś ca: roots meaning "to strike" (the sense of han) also take ṇic in their own sense, though they are listed in the other nine classes. So ghātayati means the same as hanti.
1725 divu "in crushing": being u-marked, also devati. 1726 arja: also in other senses, dravyam arjayati, "he acquires wealth".
1727 ghuṣir "in proclaiming": ghoṣayati. SK 3063, ghuṣir aviśabdane, bars iṭ before the participle in -ta (the niṣṭhā) of ghuṣ, except in the sense "proclaiming". That exclusion would be pointless if ṇic always stood between this root and the affix. So it is a sign that ṇic is optional here: ghoṣati. Bhaṭṭoji adds that the root is ir-marked, so its aorist takes aṅ optionally: aghuṣat or aghoṣīt; scholars discuss this. With ṇic the aorist is ajūghuṣat.
1728 kranda after āṅ "in continuity": ākrandayati. Others read ghuṣi after āṅ: āghoṣayati.
1730 tasi: avataṃsayati, avataṃsati. 1731 bhūṣa: bhūṣayati.
1733 jñā "in commanding": ājñāpayati, with puk, since the root ends in ā (SK 2570).
1735 śṛdhu "in mocking": aorist aśaśardhat or aśīśṛdhat, the two branches of SK 2567.
1739 añcu "in distinguishing": añcayati. The u-marker is for an optional iṭ before the affix ktvā, taught later (udito vā, SK 3328). That option can only arise without ṇic. So ṇic is optional: añcati. The same holds for śṛdhu, jasu and the rest.
1740 ligi: liṅgayati, liṅgati. 1741 muda "in mixing": modayati saktūn ghṛtena, "he mixes the barley-meal with ghee".
1743 udhrasa "in gleaning". Some count the u as part of the root, others not: dhrāsayati, dhrasati, udhrāsayati.
1747 cyu: cyāvayati; some read cyusa: cyosayati.
1748 bhuvo 'vakalkane: bhū in the sense avakalkana (mixing, or thinking): bhāvayati. 1749 kṛpeś ca, kṛp in the same sense: kalpayati, with l by SK 2350.

List-rule ā svadaḥ sakarmakāt: from 1750 up to svad. "Up to and including svad, ṇic comes only from roots that can take an object." These are the āsvadīya.

1750 grasa: grāsayati phalam, "he seizes the fruit". 1751 puṣa: poṣayaty ābharaṇam, "he wears the ornament". 1752 dala: dālayati.
1753–1783, thirty-one roots "having the sense of speaking" (bhāṣārtha), from paṭa to vṛdhu: pāṭayati, poṭayati, loṭayati, tuñjayati, piñjati, ghāṭayati, ghaṇṭayati. One of Bhaṭṭoji's commentators says ghaṭa is listed again for a different meaning.
The list closes with lokṛ, locṛ, vṛtu and vṛdhu, whose forms need the next rule.

Watch out. A list-rule with ā "up to" includes the root it names. The ākusmīya end with kusma; the āsvadīya end with svad.

Siddhānta-kaumudī

धातोरुपधाभूतस्य ऋत इत्स्यात् । रपरत्वम् । उपधायां च SK 2265 इति दीर्घः । कीर्तयति । उर्ऋत् SK 2567 । अचीकृतत् । अचिकार्तत् ।{$ {!1655 वर्ध!} छेदनपूरणयोः$} ।{$ {!1656 कुबि!} आच्छादने$} । कुम्बयति । कुम्बति । कुभि इत्येके ।{$ {!1657 लुबि!} {!1658 तुबि!} अदर्शने$} । अर्दन इत्येके ।{$ {!1659 ह्लप!} व्यक्तायां वाचि$} । क्लप इत्येके ।{$ {!1660 चुटि!} छेदने$} ।{$ {!1661 इल!} प्रेरणे$} । एलयति । ऐलिलत् ।{$ {!1662 म्रक्ष!} म्लेच्छने$} ।{$ {!1663 म्लेच्छ!} अव्यक्तायां वाचि$} ।{$ {!1664 ब्रूस!} {!1665 बर्ह!} हिंसायाम्$} । केचिदिह गर्ज गर्द शब्दे, गर्ध अभिकाङ्क्षायामिति पठन्ति ।{$ {!1666 गुर्द!} पूर्वनिकेतने$} ।{$ {!1667 जसि!} रक्षणे$} । मोक्षण इति केचित् । जंसयति । जंसति ।{$ {!1668 ईड!} स्तुतौ$} ।{$ {!1669 जसु!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1670 पिडि!} संघाते$} ।{$ {!1671 रुष!} रोषे$} । रुट इत्येके ।{$ {!1672 डिप!} क्षेपे$} ।{$ {!1673 ष्टुप!} समुच्छ्राये$} ॥ आ कुस्मादात्मनेपदिनः । कुस्मनाम्नो वेति वक्ष्यते तमभिव्याप्येत्यर्थः । अकर्तृगामिफलार्थमिदम् ।{$ {!1674 चित!} संचेतने$} । चेतयते । अचीचितत ।{$ {!1675 दशि!} दंशने$} । दंशयते । अददंशत । इदित्त्वाण्णिजभावे । दंशति । आकुस्मीयमात्मनेपदं णिच्सन्नियोगेनैवेति व्याख्यातारः । नलोपे सञ्जिसाहचर्याद् भ्वादेरेव ग्रहणम् ।{$ {!1676 दसि!} दर्शनदंशनयोः$} । दंसयते । दंसति । दसेत्यप्येके ।{$ {!1677 डप!} {!1678 डिप!} संघाते$} ।{$ {!1679 तत्रि!} कुटुम्बधारणे$} । तन्त्रयते । चान्द्रास्तु धातुद्वयमिति कृत्वा कुटुम्बयते इत्युदाहरन्ति ।{$ {!1680 मत्रि!} गुप्तपरिभाषणे$} ।{$ {!1681 स्पश!} ग्रहणसंश्लेषणयोः$} ।{$ {!1682 तर्ज!} {!1683 भर्त्स!} तर्जने$} ।{$ {!1684 बस्त!} {!1685 गन्ध!} अर्दने$} । बस्तयते । गन्धयते ।{$ {!1686 विष्क!} हिंसायाम्$} । हिष्केत्येके ।{$ {!1687 निष्क!} परिमाणे$} ।{$ {!1688 लल!} ईप्सायाम्$} ।{$ {!1689 कूण!} सङ्कोचे$} ।{$ {!1690 तूण!} पूरणे$} ।{$ {!1691 भ्रूण!} आशाविशङ्कयोः$} ।{$ {!1692 शठ!} श्लाघायाम्$} ।{$ {!1693 यक्ष!} पूजायाम्$} ।{$ {!1694 स्यम!} वितर्के$} ।{$ {!1695 गूर!} उद्यमने$} ।{$ {!1696 शम!} {!1697 लक्ष!} आलोचने$} । नान्ये मित इति मित्त्वनिषेधः । शामयते ।{$ {!1698 कुत्स!} अवक्षेपणे$} ।{$ {!1699 त्रुट!} छेदने$} । कुट इत्येके ।{$ {!1700 गल!} स्नवणे$} ।{$ {!1701 भल!} आभण्डने$} ।{$ {!1702 कूट!} आप्रदाने$} । अवसादने इत्येके ।{$ {!1703 कुट्ट!} प्रतापे$} ।{$ {!1704 वञ्चु!} प्रलम्भने$} ।{$ {!1705 वृष!} शक्तिबन्धने$} । शक्तिबन्धनं प्रजननसामर्थ्यं शक्तिबन्धश्च । वर्षयते ।{$ {!1706 मद!} तृप्तियोगे$} । मादयते ।{$ {!1707 दिवु!} परिकूजने$} ।{$ {!1708 गृ!} विज्ञाने$} । गारयते ।{$ {!1709 विद!} चेतनाख्याननिवासेषु $}। वेदयते । विन्दति प्राप्तौ श्यन्लुक्श्नम्शेष्विदं क्रमात् ।{$ {!1710 मान!} स्तम्भे$} । मानयते ।{$ {!1711 यु!} जुगुप्सायाम्$} । यावयते । (गणसूत्रम् -){$ {!1712 कुस्म!} नाम्नोवा$} । कुस्मेति धातुः कुत्सितस्मयने वर्तते । कुस्मयते । अचुकुस्मत । अथवा कुस्मेति प्रातिपदिकं ततो धात्वर्थो णिच् । इत्याकुस्मीयाः ॥ {$ {!1713 चर्च!} अध्ययने$} ।{$ {!1714 बुक्क!} भषणे$} ।{$ {!1715 शब्द!} उपसर्गादाविष्कारे च$} । चाद्भषणे । प्रतिशब्दयति । प्रतिश्रुतमाविष्करोतीत्यर्थः । अनुपसर्गाच्च । आविष्कारे इत्येव । शब्दयति ।{$ {!1716 कण!} निमीलने$} । काणयति । णौ चङ्युपाधाया ह्रस्वः SK 1324 ॥

In place of a ṝ that is the penultimate (upadhā) of a dhātu [— ṝtaḥ, it and dhātoḥ carried forward (anuvṛtti) from ṝta id dhātoḥ, SK 2390 —] i occurs. [The i is] followed by r (raparatva). Lengthening by upadhāyāṃ ca (SK 2265): kīrtayati [from kṝta, 1654]. [In the caṅ-form, in the option with ṛ for the penultimate] by uḥ ṛt (SK 2567): acīkṛtat [the abhyāsa takes a by urat, then i by sanvadbhāva and lengthening by dīrgho laghoḥ, since a light syllable follows]; [in the other option] acikīrtat [no lengthening of the abhyāsa, since no light syllable follows]. (1655) vardha — in the sense of cutting and filling. (1656) kubi — in the sense of covering. kumbayati. kumbati [without ṇic]. Some [read the root as] kubhi. (1657) lubi, (1658) tubi — in the sense of not seeing (adarśana). Some [read] 'in the sense of tormenting (ardana)'. (1659) hlapa — in the sense of articulate speech. Some [read] klapa. (1660) cuṭi — in the sense of cutting. (1661) ila — in the sense of impelling. elayati. aililat [luṅ]. (1662) mrakṣa — in the sense of speaking indistinctly (mlecchana). (1663) mleccha — in the sense of indistinct speech. (1664) brūsa, (1665) barha — in the sense of injuring. Some read here: garja, garda 'in the sense of sound', gardha 'in the sense of longing'. (1666) gurda pūrvaniketane — [either: gurda (and pūrva), in the sense of dwelling (niketana); or: gurda, in the sense of dwelling first]. (1667) jasi — in the sense of protecting. Some [read] 'in the sense of releasing (mokṣaṇa)'. jaṃsayati. jaṃsati. (1668) īḍa — in the sense of praising. (1669) jasu — in the sense of injuring. (1670) piḍi — in the sense of massing together (saṃghāta). (1671) ruṣa — in the sense of anger. Some [read] ruṭa. (1672) ḍipa — in the sense of throwing. (1673) ṣṭupa — in the sense of heaping up (samucchrāya). ā kusmād ātmanepadinaḥ — '[The roots] up to kusma are ātmanepadin.' The meaning is: [up to] and including (tam abhivyāpya) that [root] which will be stated [below] as 'kusma nāmno vā'. This [prescription of ātmanepada] is for [the case where] the fruit [of the action] does not go to the agent (akartṛgāmiphala). (1674) cita — in the sense of becoming conscious (saṃcetana). cetayate. acīcitata [luṅ]. (1675) daśi — in the sense of biting. daṃśayate. adadaṃśata [luṅ]. Because [the root] is i-marked, in the absence of ṇic: daṃśati. The commentators (vyākhyātāraḥ) [say] that the ātmanepada of the ākusmīya [roots] holds only in conjunction with ṇic [hence parasmaipada daṃśati]. In [the rule of] deletion of the n [daṃśasañjasvañjāṃ śapi, SK 2396], only the bhvādi [daṃś] is taken, by association with sañj [so the n remains in daṃśati]. (1676) dasi — in the sense of seeing and biting. daṃsayate. daṃsati. Some [read it] as dasa too. (1677) ḍapa, (1678) ḍipa — in the sense of massing together. (1679) tatri — in the sense of maintaining a household (kuṭumbadhāraṇa). tantrayate. The Cāndras, however, treating [this] as two roots [tatri and kuṭumba], give the example kuṭumbayate. (1680) matri — in the sense of secret speaking (counsel). (1681) spaśa — in the sense of taking and joining. (1682) tarja, (1683) bhartsa — in the sense of threatening. (1684) basta, (1685) gandha — in the sense of tormenting (ardana). bastayate. gandhayate. (1686) viṣka — in the sense of injuring. Some [read] hiṣka. (1687) niṣka — in the sense of [determining] quantity (parimāṇa). (1688) lala — in the sense of desire (īpsā). (1689) kūṇa — in the sense of contracting. (1690) tūṇa — in the sense of filling. (1691) bhrūṇa — in the sense of hope and apprehension. (1692) śaṭha — in the sense of boasting (ślāghā). (1693) yakṣa — in the sense of worship. (1694) syama — in the sense of deliberation (vitarka). (1695) gūra — in the sense of exertion (udyamana). (1696) śama, (1697) lakṣa — in the sense of observing (ālocana). The mit-status [of śama] is prohibited by nānye mito 'hetau: śāmayate [with vṛddhi retained]. (1698) kutsa — in the sense of reviling. (1699) truṭa — in the sense of cutting. Some [read] kuṭa. (1700) gala — in the sense of flowing (sravaṇa). (1701) bhala — in the sense of ābhaṇḍana [— ascertaining (nirūpaṇa)]. (1702) kūṭa — in the sense of āpradāna. Some [read] 'in the sense of sinking (avasādana)'. (1703) kuṭṭa — in the sense of heating (pratāpa). (1704) vañcu — in the sense of deceiving (pralambhana). (1705) vṛṣa — in the sense of śaktibandhana. śaktibandhana is the capacity to procreate, and [likewise (ca)] śaktibandha. varṣayate. (1706) mada — in the sense of satisfying (tṛptiyoga). mādayate. (1707) divu — in the sense of lamenting (parikūjana). (1708) gṛ — in the sense of knowing. gārayate. (1709) vida — in the sense of perceiving, declaring and dwelling. vedayate. [In the sense of existence, vidyate; in knowing, vetti; in deliberating, vinte; in obtaining, vindate and] vindati — this [root takes] śyan, luk, śnam and śa, in that order. (1710) māna — in the sense of pride (stambha). mānayate. (1711) yu — in the sense of censure (jugupsā). yāvayate. (gaṇasūtra) (1712) kusma nāmno vā — '[ṇic comes] from kusma [as a root], or from [kusma as] a nominal (nāman).' kusma is a root used in the sense of contemptuous smiling (kutsitasmayana): kusmayate; acukusmata [luṅ]. Alternatively, kusma is a nominal stem (prātipadika), and from it ṇic [comes] in the sense of a root-meaning (dhātvartha). Thus [end] the ākusmīya [roots]. (1713) carca — in the sense of studying. (1714) bukka — in the sense of barking (bhaṣaṇa). (1715) śabda upasargād āviṣkāre ca — 'śabda, after an upasarga, in the sense of making manifest, and…'. By the ca: [also] in the sense of bhaṣaṇa. pratiśabdayati — the meaning is: he makes manifest what has been promised. anupasargāc ca — 'and [also] when no upasarga precedes': [here] only 'in the sense of making manifest' [is carried forward (anuvṛtti)]: śabdayati. (1716) kaṇa — in the sense of closing [one eye] (nimīlana). kāṇayati. [In the caṅ-form, shortening of the penultimate would be due by] ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ (SK 2314).

vārttika

काण्यादीनां वेति विकल्प्यते

(vārttika) kāṇyādīnāṃ vā — '[The shortening is] optional for kāṇi and the rest': by this it is made optional.

(वार्तिकम्) ॥ अचीकणत् । अचकाणत् ।{$ {!1717 जभि!} नाशने$} । जम्भयति । जम्भति ।{$ {!1718 षूद!} क्षरणे$} । सूदयति । असूषुदत् ।{$ {!1719 जसु!} ताडने$} । जासयति । जसति ।{$ {!1720 पश!} बन्धने$} । पासयति ।{$ {!1721 अम!} रोगे$} । आमयति । नान्ये मित इति निषेधः । अम गत्यादौ शपि गतः । तस्माद्धेतुमण्णौ न कम्यमिचमामिति निषेधः । आमयति ।{$ {!1722 चट!} {!1723 स्फुट!} भेदने$} । विकासे शशपोः स्फुटति स्फोटते इत्युक्तम् ।{$ {!1724 घट!} सङ्घाते$} । घाटयति हन्त्यर्थाश्च (गणसूत्रम् -) नवगण्यामुक्ता अपि हन्त्यर्थाः स्वार्थे णिचं लभन्ते इत्यर्थः ।{$ {!1725 दिवु!} मर्दने$} । उदित्त्वादेवतीत्यपि ।{$ {!1726 अर्ज!} प्रतियत्ने$} । अयमर्थान्तरेऽपि । द्रव्यमर्जयति ।{$ {!1727 घुषिर्!} विशब्दने$} । घोषयति । घुषिरवि शब्दने SK 3063 इति सूत्रेऽविशब्देन इति निषेधाल्लिङ्गादनित्योऽस्य णिच् । घोषति । इरित्वादङ्वा । अघुषत् । अघोषीत् । ण्यन्तस्य तु अजूघुषत् ।{$ {!1728 आङः!} क्रन्द सातत्ये$} । भौवादिकः क्रन्दधातुराह्वानाद्यर्थे उक्तः स एवाङ्पूर्वो णिचं लभते । सातत्ये । आक्रन्दयति । अन्ये तु आङ्पूर्वो घुषिः क्रन्दसातत्ये इत्याहुः । आघोषयति ।{$ {!1729 लस!} शिल्पयोगे$} ।{$ {!1730 तसि!} {!1731 भूष!} अलंकरणे$} । अवतंसयति । अवतंसति । भूषयति ।{$ {!1732 अर्ह!} पूजायाम्$} ।{$ {!1733 ज्ञा!} नियोगे$} । आज्ञापयति ।{$ {!1734 भज!} विश्राणने$} ।{$ {!1735 शृधु!} प्रहसने$} । अशशर्धत् । अशीशृधत् ।{$ {!1736 यत!} निकारोपस्कारयोः$} ।{$ {!1737 रक!} {!1738 लग!} आस्वादने$} । रघ इत्येके । रग इत्यन्ये ।{$ {!1739 अञ्चु!} निशेषणे$} । अञ्चयति । उदित्त्वमिड्विकल्पार्थम् । अत एव विभाषितो णिच् । अञ्चति । एवं शृधुजसुप्रभृतीनामपि बोध्यम् ।{$ {!1740 लिगि!} चित्रीकरणे$} । लिङ्गयति । लिङ्गति ।{$ {!1741 मुद!} संसर्गे$} । मोदयति सक्तून् घृतेन ।{$ {!1742 त्रस!} धारणे$} । ग्रहण इत्येके । वारण इत्यन्ये ।{$ {!1743 उध्रस!} उञ्छे$} । उकारो धात्ववयव इत्येके । नेत्यन्ये । ध्रासयति । ध्रसति । उध्रासयति ।{$ {!1744 मुच!} प्रमोचने मोदने च$} ।{$ {!1745 वस!} स्नेहच्छेदापहरणेषु $}।{$ {!1746 चर!} संशये$} ।{$ {!1747 च्यु!} सहने$} । हसने चेत्येके । च्यावयति । च्युसेत्येके । च्योसयति ।{$ {!1748 भुवो!} ऽवकल्कने$} । अवकल्कनं मिश्रीकरणमित्येके । चिन्तनमित्यन्ये । भावयति ।{$ {!1749 कृपेश्च!} (अवकल्कने) $}। कल्पयति ॥ (गणसूत्रम् -) आ स्वदः सकर्मकात् ॥ स्वदिमभिव्याप्य संभवत्कर्मभ्य एव णिच् ।{$ {!1750 ग्रस!} ग्रहणे$} । ग्रासयति फलम् ।{$ {!1751 पुष!} धारणे$} । पोषयत्याभरणम् ।{$ {!1752 दल!} विदारणे$} । दालयति ।{$ {!1753 पट!} {!1754 पुट!} {!1755 लुट!} {!1756 तुजि!} {!1757 मिजि!} {!1758 पिजि!} {!1759 लुजि!} {!1760 भजि!} {!1761 लघि!} {!1762 त्रसि!} {!1763 पिसि!} {!1764 कुसि!} {!1765 दशि!} {!1766 कुशि!} {!1767 घट!} {!1768 घटि!} {!1769 बृहि!} {!1770 बर्ह!} {!1771 वल्ह!} {!1772 गुप!} {!1773 धूप!} {!1774 विच्छ!} {!1775 चीव!} {!1776 पुथ!} {!1777 लोकृ!} {!1778 लोचृ!} {!1779 णद!} {!1780 कुप!} {!1781 तर्क!} {!1782 वृतु!} {!1783 वृधु!} भाषार्थाः$} । पाटयति । पोटयति । लोटयति । तुञ्जयति । पिञ्जति । एवं परेषाम् । घाटयति । घण्टयति ॥

acīkaṇat [with shortening, the abhyāsa then being followed by a light syllable, hence sanvadbhāva]; acakāṇat [without shortening]. (1717) jabhi — in the sense of destroying. jambhayati. jambhati. (1718) ṣūda — in the sense of oozing (kṣaraṇa). sūdayati. asūṣudat [luṅ]. (1719) jasu — in the sense of striking. jāsayati. jasati. (1720) paśa — in the sense of binding. pāśayati. (1721) ama — in the sense of disease (roga). āmayati. [The mit-status] is prohibited by nānye mito 'hetau. ama 'in the sense of going etc.' has been dealt with under śap [in the bhvādi class]. From that [root], with the causal (hetumat) ṇic, the prohibition [of mit-status] is by 'na kamyamicamām': āmayati. (1722) caṭa, (1723) sphuṭa — in the sense of splitting. In the sense of blossoming, [the forms] with śa and śap, sphuṭati and sphoṭate, have been stated. (1724) ghaṭa — in the sense of massing together. ghāṭayati. (gaṇasūtra) hantyarthāś ca — 'And [roots] having the meaning of han.' The meaning is: [roots] having the meaning of han, though stated in the nine [other] gaṇas, take ṇic in their own sense (svārthe). (1725) divu — in the sense of crushing (mardana). Because [the root] is u-marked, devati too. (1726) arja — in the sense of pratiyatna [— imparting a quality (guṇādhāna)]. This [root is used] in another sense too: dravyam arjayati, 'he acquires wealth'. (1727) ghuṣir — in the sense of proclaiming (viśabdana). ghoṣayati. From the indicatory sign (liṅga) that is the exclusion 'aviśabdane' ('not in the sense of proclaiming') in the sūtra ghuṣir aviśabdane (SK 3063), ṇic is not invariable for this [root] [— an exclusion that would be pointless if ṇic always intervened between this root and the niṣṭhā]: ghoṣati. Because [the root] is ir-marked, aṅ optionally [in luṅ]: aghuṣat, aghoṣīt. Of the ṇic-final [stem], however: ajūghuṣat. (1728) kranda — after āṅ (āṅaḥ), in the sense of continuity (sātatya). The bhvādi root kranda has been stated in the sense of calling etc.; that same [root], preceded by āṅ, takes ṇic — in [the sense of] continuity: ākrandayati. Others, however, say: ghuṣi preceded by āṅ [— ghuṣi being carried forward (anuvṛtti) after āṅaḥ —] in the sense of continuous crying (krandasātatya): āghoṣayati. (1729) lasa — in the sense of the exercise of skill (śilpayoga). (1730) tasi, (1731) bhūṣa — in the sense of adorning. avataṃsayati. avataṃsati. bhūṣayati. (1732) arha — in the sense of worship. (1733) jñā — in the sense of commanding (niyoga). ājñāpayati [with āṅ, and puk because ā-final]. (1734) bhaja — in the sense of giving (viśrāṇana). (1735) śṛdhu — in the sense of mocking (prahasana). aśaśardhat. aśīśṛdhat [luṅ]. (1736) yata — in the sense of nikāra and upaskāra. (1737) raka, (1738) laga — in the sense of tasting. Some [read] ragha, others raga. (1739) añcu — in the sense of distinguishing (viśeṣaṇa). añcayati. The u-marking is for the option of iṭ [before ktvā, by udito vā, SK 3328, from the non-ṇic root]. For this very reason ṇic is optional: añcati. The same is to be understood for śṛdhu, jasu and the rest. (1740) ligi — in the sense of painting (citrīkaraṇa). liṅgayati. liṅgati. (1741) muda — in the sense of mixing. modayati saktūn ghṛtena, 'he mixes the barley-meal with ghee'. (1742) trasa — in the sense of holding. Some [read] 'in the sense of taking', others 'in the sense of warding off'. (1743) udhrasa — in the sense of gleaning. Some [say] the u is part of the root; others, not. dhrāsayati. dhrasati. udhrāsayati. (1744) muca — in the sense of releasing, and of gladdening. (1745) vasa — in the sense of affection, cutting and taking away. (1746) cara — in the sense of doubt. (1747) cyu — in the sense of enduring. Some [add] 'and in the sense of laughing'. cyāvayati. Some [read] cyusa: cyosayati. (1748) bhuvo 'vakalkane — [ṇic comes] from bhū in the sense of avakalkana. Some [say] avakalkana is mixing; others, thinking. bhāvayati. (1749) kṛpeś ca — and from kṛp [in the sense of avakalkana — carried forward (anuvṛtti) from the preceding]: kalpayati [l for r by kṛpo ro laḥ, SK 2350]. (gaṇasūtra) ā svadaḥ sakarmakāt — '[ṇic comes], up to svad, from transitive [roots].' [Up to and] including svadi, ṇic [comes] only from those [roots] that can take an object: (1750) grasa — in the sense of seizing. grāsayati phalam, 'he seizes the fruit'. (1751) puṣa — in the sense of holding. poṣayaty ābharaṇam, 'he wears the ornament'. (1752) dala — in the sense of splitting. dālayati. (1753) paṭa, (1754) puṭa, (1755) luṭa, (1756) tuji, (1757) miji, (1758) piji, (1759) luji, (1760) bhaji, (1761) laghi, (1762) trasi, (1763) pisi, (1764) kusi, (1765) daśi, (1766) kuśi, (1767) ghaṭa, (1768) ghaṭi, (1769) bṛhi, (1770) barha, (1771) valha, (1772) gupa, (1773) dhūpa, (1774) viccha, (1775) cīva, (1776) putha, (1777) lokṛ, (1778) locṛ, (1779) ṇada, (1780) kupa, (1781) tarka, (1782) vṛtu, (1783) vṛdhu — [these] have the sense of speaking (bhāṣārtha). pāṭayati. poṭayati. loṭayati. tuñjayati. piñjati. Likewise for the rest. ghāṭayati. ghaṇṭayati.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 431–432

—प्रातिपदिकमिति । ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ इति सूत्रे अन्येभ्योऽपीति वक्ष्यमाणत्वात्कुपूर्वात्सयतेर्ङप्रत्यये टिलोपे ‘कु-गति—’ इति समासे च निष्पन्नमित्यर्थः । यद्यपि कुपूर्वस्य स्मिडो लडादिषु कुस्मयते इत्यादि सिद्धं तथापि प्रकुस्मयते इत्यादि न सिध्येदुपसर्गस्य धातुना व्यवधानायोगात् । कुस्मयांचक्रे इत्याद्यर्थमपि कुस्मेति पाठोऽर्थवान् ॥ इत्याकुस्मीयाः ॥ चर्चः । सर्वोऽपि चुरादिणिच् पाक्षिक इति पक्षे ‘गुरोश्च हलः’ इत्यप्रत्ययः । चर्चा । कण निमीलने । एकनेत्रनिमीलन एवायं शब्दः स्वभावात् । काणः ॥—काण्यादीनामिति । एते हेतुमण्यन्तेषु वक्ष्यन्ते । हन्त्यर्थाश्च । तेन घातयति हन्तीत्येतौ समानार्थौ । अर्ज । प्रतियत्नो गुणाधानम् ॥—अर्जयतीति । संगृह्णातीत्यर्थः । घुषिर् । अविशब्दनं प्रति-ज्ञानम् ॥—निषेधाल्लिङ्गादिति । घुषिरविशब्दन इति सूत्रेण अविशब्दने निष्ठाया इण्निषिध्यते विशब्दनार्थादेतस्मा-दनन्तरा निष्ठा नास्त्येव णिचा व्यवधानात् । अतो घुषिरविशब्दन इति भौवादिकादेव निष्ठाया इण्निषेधो भवेदिति किं विशब्दनप्रतिषेधेन । ततश्चानेनैव विशब्दनप्रतिषेधेनानित्योऽस्य णिजिति ज्ञाप्यते इति भावः । इरित्करणादपि णिज्वि-कल्पः सिध्यतीति केचित् ॥—शिल्पयोग इति । क्रियाकौशलं शिल्पम् । यत निकारोपस्कारयोः । यत्नो वा प्रैषो वा निकारः । निकारोपस्कारयोरिति पाठान्तरम् । क्रियानिघण्टौ च ‘यत्ने प्रैषे निराकारे पादपे चाप्युपस्कृतौ । नित्योऽयं धान्यधनयोः प्रतिदाने’ इत्युक्तम् । अस्यार्थः । यत्नाद्यर्थेषु चतुर्षु यतधातुं प्रयुज्जीत । निसः परभागे चेत्प्रयुज्यते तदाऽयं धान्यधनयोः प्रतिदाने वर्तत इति । ऋणं निर्यातयति । प्रतिददातीत्यर्थः । अञ्चु विशेषणे । विशेषणं व्यावर्तनम् । भुवोऽवकल्कने । भूधातोर्णिच् स्यात्—॥ भावयतीति । मिश्रीकरोतीति चिन्तयति वेत्यर्थः । कृपेश्च । कृपेर्णिच् स्यादवकल्कने । आस्वदः ॥—अभिव्याप्येति । आकुस्मादिति पूर्वत्र आधृषादागर्वादिति परत्र च आङोऽभिविध्यर्थतायाः सर्वसंमतत्वेन तन्मध्यपतितेऽत्रापि तथैव व्याख्यानमुचितमिति भावः । अन्ये त्वाङ्पूर्वकात्स्वदः सकर्मकाणिजिति व्याचख्युः । आस्वदीयेषु धातवः सर्वे सकर्मकाः ॥—घाटयतीति । अयं चुरादावेव संघाते गतः, पुनः पाठस्तु अर्थमेदात्

Bālamanoramā

उपधायाश्च - उपधायाश्च ।ऋत इद्धातो॑रित्यनुवर्तते । तदाह — धातोरित्यादिना । चङिउरृ॑दित्युपधाया ऋत्त्वपक्षे आह — अचीकृतदिति । उपधाया ऋत्त्वे कृदित्यस्य द्वित्वे उरदत्त्वे लघुपरतया सन्वत्त्वादित्त्वेदीर्घो लघो॑रिति दीर्घं इति भावः । ऋत्त्वाऽभावपक्षे आह — अचिकीर्तदिति । ॠत इत्त्वे रपरत्वे 'उपधायां च' इति दीर्घे कीर्दित्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे अभ्यासह्रस्वे चुत्वमिति भावः । लघुपरकत्वाऽभावेन सन्वद्भावविषयत्वाऽभावान्नाऽभ्यासदीर्घः ।आकुस्मा॑दित्यत्र आङभिविधाविति मत्वाह — तमभिव्याप्येति । ननुणिचश्चे॑ति सिद्धे आत्मनेपदविधानं व्यर्थमित्यत आह - अकर्तृगामीति । ननु 'दशि दंशने' णिजभावेदंशती॑ति कथम् । आकुस्मीयत्वेन णिजभावेऽपि तङो दुर्वारत्वादित्यत आह — आकुस्मीयमिति ।दंशसञ्जस्वञ्जां शपी॑ति नलोपमाशङ्क्य आह — नलोपे सञ्जीति । स्पश ग्रहणेति । अपस्पशत ।अत्स्मृदृत्वरे॑ति अभ्यासस्य अत्त्वम् — इत्त्वापवादः । गूर उद्यमने । अयं दीर्घोपधः । गूरयते । तुदादौ तु 'गुरी उद्यमने' इति ह्रस्वोपधः । दिवादौ तुधूरी, गूरी हिंसागत्यो॑रिति दीर्घोपध एवेति केचित् । ह्रस्वोपध इत्यन्ये । विदधातोरर्थभेदे विकरणभेदं सङ्गृह्णाति — सत्ताया#ं विद्यतेइत्यादिश्लोकेन । कुस्म नाम्नो वा । गणसूत्रम् ।कुस्मे॑ति पृथक्पदमविभक्तिकम् ।तदाह — कुस्म इति धातुरिति ।कुत्सितस्मयने वर्तते॑ इति शेषपूरणं, व्याख्यानादिति भावः । णादिति भावः । अचुकुस्मतेति । उकारस्य गुरुतया अभ्यासस्य लघुपरकत्वाऽभावान्न सन्वत्त्वमिति भावः ।नाम्नो गृह्रते, प्रत्यासत्त्या । तथा चकुस्मेति धातोः, कुस्मेतिप्रातिपदिकाद्वा णिजिति फलितम् । तत्रधातोर्णिचः स्वार्थिकत्वमभिप्रेत्य प्रातिपदिकाण्णिचि विशेषमाह — ततिति । तस्मात् = प्रातिपदिकादित्यर्थः । धात्वर्थे इति । करोतीत्यर्थे, आचष्टे इत्यर्थे वेत्यर्थः । नच 'तत्करोति तदाचष्टे' इत्येव प्रातिपदिकाण्णिच् सिद्ध इति वाच्यम्,आकुस्मादात्मनेपदिनः॑ इत्यात्मनेपदनियमार्थत्वात् । इत्याकुस्मीयाः । शब्द उपसर्गादिति । उपसर्गात्परः शब्दधातुराविष्कारे वर्तते इत्यर्थः । अनुपसर्गाच्चेति । अनुपसर्गात्परोऽपि शब्दधातुर्णिचं लभते इत्यर्थः ।आविष्कारे॑इत्यस्यैवानुवृत्त्यर्थं पृथगुक्तिः ।शब्द आविष्कारे चे॑त्येतावत्येवोक्ते अनुपसर्गाद्भाषणेऽपि स्यात् । तदाह — आविष्कारे इत्येवेति । काण्यादीनामिति । इदं वार्तिकं भ्राजभासभाषे॑ति सूत्रे भाष्ये पठितम् ।काणिराणिश्रणिभणिहेठिलोपयः षट्काण्यादयः॑ इत भाष्यम् । अचीकणदिति । ह्रस्वत्वपक्षे लघुपरकत्वादभ्यासस्य सन्वत्त्वमिति भावः । शशपोरिति । शविकरणे, शब्विकरणे चेत्यर्थः । हन्त्यर्थाश्चेति । गणसूत्रमिदम् । हन हिंसागत्योरिति हनधातोर्हिंसा गमनं चार्थः । एतदर्थका ये धातवो भ्वादिषु नवसु गणेषु पठितास्ते सर्वेऽपि चुरादौ पठिताः प्रत्येतव्या इत्यर्थः । ततश्च तेभ्यः स्वार्थे णिजपि पक्षे भवतीति फलितम् । तदाह — नवगण्यामित्यादि । दिवु मर्दने । उदित्तवादिति । उदित्करणम् ।उदितो वे॑ति क्त्वायामिड्विकल्पार्थम् । द्यूत्वा देवित्वा । इडभावे ऊठ् । इटि तु — न क्त्वा से॑डिति कित्तवनिषेधाद्गुण इति स्थितिः । अस्य नित्यण्यन्तत्वे सति णिचा व्यवहितत्वेन क्त्वयामिड्विकल्पस्य अप्रसक्तेरुदित्करणं व्यर्थं सत् ज्ञापयति अस्य दिवुधातोर्णिज्विकल्प इतीति भावः । घुषिर्विशब्दने । विशब्दनं = शब्देन स्वाभिप्रायाविष्करणं, प्रतिज्ञानं च । भ्वादौ त्वयं धातुरविशब्दनार्थकः पठितः । घोषयतीति । शब्देन स्वाभिप्रायमाविष्करोतीत्यर्थः, प्रतिजानीते इति वा । लिङ्गादिति । इण्निषेधप्रकरणे 'घुषिर् अविशब्दने' इति सूत्रम् । अविशब्दनार्थकाद्धुषधातोर्निष्ठआमिण्न स्यादित्यर्थः । यथा — ॒घुष्टा रज्जुः॑ । प्रसारितेत्यर्थः । अविशब्दने इति किम् । अवघुषितं वाक्यम् । प्रतिज्ञातमित्यर्थः । अत्र विशब्दनार्थकत्वान्नेण्निषेध इति स्थितिः । तत्र विशब्दनार्थकस्य घुषधातोश्चौरादिकत्वेन ण्यन्तत्वनियमाण्णिचा व्यवधानात्ततः परा निष्ठा नास्त्येवेतीण्निषेधे विशब्दनपर्युदासो व्यर्थः सन् चौरादिकस्याऽस्य विशब्दनार्थकस्य घुषेर्णिचो विकल्पं गमयति । एवं चअवघुषितं वाक्य॑मित्यत्र चौरदिकघुषेर्विशब्दनार्थकस्य निष्ठायामिण्निषेधो नेति भाष्ये स्पष्टम् । इरित्त्वादङ् वेति ।णिजभावपक्षे॑इति शेषः । ननु इरित्त्वादेव णिजविकल्पे सिद्धे 'घुषिरविशब्दने' इति इण्निषेधसूत्रे 'अविशब्दने' इति पर्युदासास्य णिज्विकल्पज्ञापकत्वाश्रयणक्लेशो भाष्ये व्यर्थ इति चेन्न, अत एव भाष्यादिरित्त्वाऽभावविज्ञानात् । एवं च 'घुषिर्विशब्दने' इत्यत्रघुषी॑रित्यस्य इका निर्देशमाश्रित्य प्रथमान्तत्वमेवाश्रयणीयम् ।इरित्त्वादङ्वे॑ति मूलं तु भाष्यविरोधादुपेक्ष्यमेवेत्यास्तां तावत् । आङः क्रन्द सातत्ये इति । आङः परः क्रन्दधातुराह्वानसातत्येऽर्थे णिचं लभते इत्यर्थः । यद्वाआह॑इत्यनन्तरं 'घुषि' रित्यनुवर्तते । 'क्रन्दसातत्ये' इत्यर्थन#इर्देशः । तदाह — अन्ये त्विति । लस शिल्पयोगे इति । कौशले इत्यर्थः । तसि भूषेति । अत्र तसिः प्रायेण अवपूर्वः । तदाह — अवतंसयतीति । ज्ञा नियोगे इति । आङ्पूर्वः । तदाह — आज्ञापयतीति । आदन्तत्वात्पुक् । अजिज्ञपत् । यत निकारेति । तालव्याऽन्तः स्थादिः । यत्नो वा प्रैषो वा - निकारः । यातयति । अयीयतत् । अञ्च विशेषण इति । व्यावर्तने इत्यर्थः । उदित्त्वमिति ।उदितो वे॑त्यण्यन्तात् क्त्वायामिड्विकल्पार्थमित्यर्थः । ण्यन्तात्तु णिचा व्यवधानादिड्विकल्पस्य न प्रसक्तिरिति भावः । नन्वस्यनित्यण्यन्तत्वादण्यन्तत्वमसिद्धमित्यत आह — अत एवेति । च्यु सहने इति । च्यावयति । अचुच्यवत् । भुवोऽवकल्कने इति । अवकल्कनवृत्तेर्भूधातोर्णिच् स्यादित्यर्थः । कृपेश्चेति । अवकल्कनवृत्तेः कृपेर्णिच् स्यादित्यर्थः । कल्पयतीति । 'कृपो रो लः' इति लत्वम् । आ स्वदः सकर्मकादिति । आङभिविधौ । तदाह — स्वदिमभिव्याप्येति । तत्र 'ष्वद आस्वादने' इत्यस्य अकर्मकत्वादाह — संभवत्कर्मभ्य इति । इत आरभ्य आस्वदीयाः सकर्मकाः । स्वदिस्त्वकर्मकः । पट पुटेति । एकत्रिंशद्धातवः । आद्यास्त्रयष्टान्ताः । आद्यद्वितीयौ पवर्गं प्रथमादी । चतुर्थाद्या एकादशैदितः । त्रसिपिसी इदुपधौ इत्येके । अदुपधावित्यन्ये । षोडशसप्तदशाविदितौ । अलुलोकत् अलुलोचदित्यत्र उपधाह्रस्वे प्राप्ते —

translator notes

commentary BM: 'ṝta id dhātoḥ' is carried forward (anuvartate); with this in view Bhaṭṭoji says 'dhātoḥ…'. Followed: the anuvṛtti is bracketed in sutra_en and k1.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: 'ṝta id dhātoḥ' continues (vartate). Objection: if in 'ṝta id dhātoḥ' dhātoḥ and ṝtaḥ were construed non-appositionally (vaiyadhikaraṇyena) — 'the ṝ belonging to a dhātu' rather than 'a ṝ-final dhātu' —, the desired result would follow without this sūtra. Answer: no, for then i would wrongly arise in ṛkārīyati too. Followed for the anuvṛtti; the justification is not in the kaumudī.
commentary BM: acīkṛtat is given for the option in which the penultimate becomes ṛ by 'ur ṛt' in the caṅ-form — after doubling, a for the abhyāsa by urat, sanvadbhāva since a light syllable follows, i, and lengthening by 'dīrgho laghoḥ'; acikīrtat is the option without ṛ — i and r, lengthening by 'upadhāyāṃ ca', doubling of kīrt, halādiśeṣa, shortening and palatalization of the abhyāsa; no light syllable follows, so no sanvadbhāva and no lengthening of the abhyāsa. Followed for the brackets on both forms.
commentary BM: in 'ā kusmāt' the āṅ is taken as inclusive (abhividhi), hence 'tam abhivyāpya'. Objection: the ātmanepada is already established by 'ṇicaś ca' (SK 2564), so the prescription is pointless. Answer: 'akartṛgāmi…' — it is for when the fruit does not go to the agent. Followed.
commentary BM on daśi: Objection — how can daṃśati stand in the absence of ṇic, since as an ākusmīya root taṅ would be unavoidable? Answer: 'ākusmīyam…' — the ātmanepada holds only with ṇic. Then, anticipating deletion of n by 'daṃśasañjasvañjāṃ śapi', he says 'nalope sañji…'. Followed: the two brackets on daṃśati.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: on daṃśati, fearing n-deletion by 'daṃśasañja[svañjāṃ śapi]', Bhaṭṭoji says 'sañjisāhacaryāt'. Agrees with BM; followed.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1, on 'ardana ity eke': lubi and tubi are read in bhvādi in the sense of ardana; if the curādi pair also meant ardana, that bhvādi reading would be pointless (idittva alone gives lumbati, tumbati), whereas in the sense of adarśana the difference of meaning justifies it — hence the dissatisfied 'eke'. Recorded.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: mrakṣa is also used in the sense of mrakṣaṇa, smearing with oil etc.: mrakṣayati, amamrakṣat. On gurda: TB reads 'gurda pūrva niketane', giving gurdayati and pūrvayati (two roots), and reports that some read 'pūrvaniketane' as one word, explaining that gurda means dwelling first. Followed: the English leaves both construals open.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1, on jasu hiṃsāyām: the u-marking is for optional iṭ before ktvā, so by its capacity ṇic is not invariable for this root: jāsayati, jasati, jasitvā, jastvā. Taken as the ground for 'evaṃ śṛdhujasuprabhṛtīnām' in k3; followed there.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: saṃcetana is the knowledge that arises after a state such as fainting has ended. Followed for 'becoming conscious'.
commentary BM: gūra is long-penultimate here: gūrayate; in tudādi 'gurī udyamane' has a short penultimate; in divādi ('dhūrī gūrī hiṃsāgatyoḥ') some say it is long, others short. Recorded; the English gives gūra as transmitted.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: gūra is long-penultimate here; the Manoramā places the short-penultimate root in divādi and tudādi; though tudādi reads 'gurī udyamane' with a short vowel, the moderns (navyāḥ) hold that, since divādi reads 'dhūrī gūrī hiṃsāgatyoḥ', there is no short-penultimate form there. Recorded.
commentary BM: 'sattāyāṃ vidyate…' is the verse by which Bhaṭṭoji collects the different vikaraṇas of the root vid according to its different meanings. Followed: this confirms the first half of the kārikā that our kaumudī lacks (textual note), and it is supplied in brackets.
commentary BM: 'kusma nāmno vā' is a gaṇasūtra; 'kusma' is a separate word without case-ending; 'kutsitasmayane vartate' supplies what is left unsaid, on the authority of explanation (vyākhyāna); 'nāmnaḥ' means from a nominal (nāma = prātipadika), and by proximity (pratyāsatti) only the nominal consisting of the word kusma is meant; the upshot is ṇic from the root kusma or from the prātipadika kusma. (Our OCR garbles the pratyāsatti sentence, 'nāmno gṛhrate, pratyāsattyā'; Wikisource uttara-2/0080 has it in full.) 'tataḥ' = from the prātipadika; 'dhātvarthe' = in the sense 'makes it' or 'says it'. acukusmata: the u is heavy, so the abhyāsa is not followed by a light syllable and there is no sanvadbhāva. Followed: the two brackets '[as a root]' and '[kusma as]' in the rendering of the gaṇasūtra.
commentary TB (tail of sk.2570.t1 and head of sk.2571.t1): 'athavā' explains the word vā; the prātipadika kusma is formed from smi preceded by ku with ḍa (by 'anyeṣv api dṛśyate'), ṭi-deletion, and compounding by 'kugati…'. Although kusmayate etc. would follow from smiṅ preceded by ku, prakusmayate would not, since an upasarga cannot be separated from its dhātu; and kusmayāṃcakre also needs the reading kusma. Recorded.
commentary BM on śabda: 'upasargāt' — śabda after an upasarga is used in the sense of making manifest; 'anupasargāc ca' — śabda not after an upasarga also takes ṇic; it is stated separately so that 'āviṣkāre' alone is carried forward, for had one said only 'śabda āviṣkāre ca', ṇic would arise without an upasarga in the sense of bhāṣaṇa ('speaking') too. BM thus reads bhāṣaṇa where our kaumudī and the print read bhaṣaṇa (see the textual note). Followed: the anuvṛtti is bracketed.
commentary TB (sk.2571.t1): kaṇa nimīlane by nature refers only to closing one eye: kāṇaḥ. Followed for '[one eye]'.
commentary TB, printed at the tail of sk.2570.t1: 'bhala: ābhaṇḍana is nirūpaṇa (ascertaining), they say.' Followed for the bracketed gloss on ābhaṇḍana.
commentary TB (sk.2571.t1; OCR 'pratiyanno'): 'arja: pratiyatna is guṇādhāna (imparting a quality)'; on arjayati, 'the meaning is: he collects'. Followed for the bracketed gloss on pratiyatna.
translator 'śaktibandhanaṃ prajananasāmarthyaṃ śaktibandhaś ca' (1705) is not glossed by either commentator. 'śaktibandhaś ca' may add a second sense of the root or may give śaktibandha as an equivalent (or alternative reading) of the dhātu's gloss; the English '[likewise (ca)] śaktibandha' leaves this open. Wikisource reads 'śaktisambandhaś ca'.
commentary BM: this vārttika is read in the Bhāṣya on 'bhrāja-bhāsa-bhāṣa…' (SK 2565); the Bhāṣya lists six kāṇyādi roots — kāṇi, rāṇi, śraṇi, bhaṇi, heṭhi, lopi. acīkaṇat: in the shortening option the abhyāsa is followed by a light syllable, hence sanvadbhāva. Followed for the brackets in k2 and k3.
commentary TB (sk.2571.t1): these [kāṇi etc.] will be stated among the hetumat-ṇic roots. Recorded.
commentary BM: 'śaśapoḥ' means with the vikaraṇa śa and with the vikaraṇa śap. Followed.
commentary BM: 'hantyarthāś ca' is a gaṇasūtra; han means injuring and going; the roots with these meanings read in the nine gaṇas from bhvādi on are all to be understood as read in curādi too, so that ṇic in their own sense also occurs optionally. Followed for 'in their own sense'.
commentary TB (sk.2571.t1) on hantyarthāś ca: hence ghātayati and hanti have the same meaning. Agrees with BM; followed.
commentary BM on divu mardane: the u-marking is for optional iṭ before ktvā (dyūtvā, devitvā); if this root always ended in ṇic, ṇic would intervene and the option could never arise, so the u-marking, pointless otherwise, indicates optional ṇic for it. Followed: devati is a non-ṇic form.
commentary BM on ghuṣir: viśabdana is making one's intention manifest by speech, or promising. 'ghuṣir aviśabdane' bars iṭ for the niṣṭhā of ghuṣ not meaning viśabdana (ghuṣṭā rajjuḥ, but avaghuṣitaṃ vākyam). Since the curādi ghuṣ meaning viśabdana always takes ṇic, no niṣṭhā could follow it directly, so the exclusion of viśabdana would be pointless; it therefore shows that this root's ṇic is optional, as the Bhāṣya makes clear. Followed for the bracket on the liṅga.
commentary TB (sk.2571.t1; scan NSP p. 421, page-0431, read): the lemma is printed 'ghuṣir | aviśabdanaṃ pratijñānam'; TB then argues as BM does — since no niṣṭhā directly follows this root meaning viśabdana (ṇic intervenes), the exclusion of viśabdana in 'ghuṣir aviśabdane' would be pointless, so it shows that this root's ṇic is anitya. Some say the option of ṇic follows from the ir-marking too. Followed for the bracket on the liṅga; the last point is recorded.
commentary BM on 'iritvād aṅ vā': 'in the option without ṇic' is to be supplied. Objection: if the option of ṇic followed from the ir-marking alone, the Bhāṣya's labour of taking the exclusion as a jñāpaka would be pointless. Answer: no — from that very Bhāṣya it is known that the root is not ir-marked; 'ghuṣir' in 'ghuṣir viśabdane' is a first-case word (prathamānta) of ghuṣi taught with ik; so the mūla 'iritvād aṅ vā' should be disregarded as contrary to the Bhāṣya. Recorded: BM rejects what Bhaṭṭoji says, while TB reports some as deriving the ṇic-option from the ir-marking; the English translates the kaumudī as it stands (§16).
commentary BM on āṅaḥ kranda sātatye: kranda after āṅ takes ṇic in the sense of continuous calling; alternatively, after 'āṅaḥ' the word 'ghuṣiḥ' is carried forward (anuvartate) and 'krandasātatye' is the statement of meaning — this is the view Bhaṭṭoji reports as 'anye tu'. Followed: the anuvṛtti is bracketed in the 'others' view.
commentary BM: tasi is mostly preceded by ava, hence avataṃsayati; jñā is preceded by āṅ, and puk comes because it is ā-final: ajijñapat. Followed for the bracket on ājñāpayati.
commentary BM on yata: it begins with the palatal semivowel; nikāra is effort or directing (yatno vā praiṣo vā); yātayati, ayīyatat. Recorded; nikāra and upaskāra are left untranslated.
commentary TB (sk.2571.t1 and scan NSP p. 422, page-0432) on yata: nikāra is effort or directing; it notes a variant reading of the gloss, and quotes the Kriyānighaṇṭu, by which yat is used in four senses and, after nis, in repaying grain or money (ṛṇaṃ niryātayati). Recorded.
commentary BM on añcu: viśeṣaṇa means distinguishing (vyāvartana); the u-marking is for optional iṭ before ktvā by 'udito vā' from the non-ṇic root — from the ṇic-final root no option can arise, ṇic intervening; objection: since the root always ends in ṇic, a non-ṇic root is not established; answer: 'ata eva'. Followed for the bracket and 'distinguishing'.
commentary TB (sk.2571.t1, OCR 'aśru' = scan 'añcu', NSP p. 422): viśeṣaṇa means distinguishing (vyāvartana). Followed.
commentary BM: 'bhuvo 'vakalkane' — ṇic comes from bhū used in the sense of avakalkana; 'kṛpeś ca' — ṇic comes from kṛp used in the sense of avakalkana; kalpayati has l by 'kṛpo ro laḥ'. Followed: the carried-forward sense is bracketed in kṛpeś ca, and the bracket on kalpayati.
commentary TB (sk.2571.t1): ṇic from bhū; bhāvayati means he mixes or he thinks; kṛpeś ca — ṇic from kṛp in the sense of avakalkana. Agrees with BM; followed.
commentary BM on ā svadaḥ sakarmakāt: āṅ in the inclusive sense, hence 'svadim abhivyāpya'; since ṣvada āsvādane is intransitive, he says 'sambhavatkarmabhyaḥ'; from here the āsvadīya roots are transitive, svad itself intransitive. Followed.
commentary TB (sk.2571.t1): the āṅ is inclusive here as in 'ā kusmāt' before and 'ā dhṛṣāt', 'ā garvāt' after; others (anye tu) explained 'ṇic from transitive svad preceded by āṅ' (the OCR reads 'lāṅpūrvakāt sadaḥ'; the scan, NSP p. 422, page-0432, has 'āṅpūrvakāt svadaḥ'); all āsvadīya roots are transitive. Recorded; the English follows the inclusive reading both commentators give first.
commentary BM on paṭa puṭa…: thirty-one roots; the first three are ṭ-final, the first two begin with p; the eleven from the fourth are i-marked; trasi and pisi have i in the penultimate according to some, a according to others; the sixteenth and seventeenth are i-marked. Recorded.
commentary TB (sk.2571.t1) on ghāṭayati [in the bhāṣārtha list]: this root was already given in curādi in the sense of saṃghāta (1724); its re-reading is due to a difference of meaning. Recorded.
textual Collation (batch04) and scan, NSP p. 420 (scan page-0430, read): ours 'ṛta it syāt' has short ṛ; the print cannot be told apart at the scan's resolution; Wikisource has ṝ, which the anuvṛtti from ṝta id dhātoḥ (7.1.100) and the example kṝta require. The English gives ṝ.
textual Collation (batch04), NSP p. 420 (scan page-0430, read): ours 'acikārtat' → print 'acikīrtat' (Wikisource agrees; BM's lemma is also acikīrtat). The English follows the print.
textual Collation (batch04), NSP pp. 420–421 (scans page-0430, page-0431): ours 'ruṭa ity eke' vs print 'ruṭha' (ours = Wikisource); ours 'kūṇa saṅkoce' vs print 'saṃkocane' (ours = Wikisource); ours 'divu parikūjane' vs print 'diva' (ours = Wikisource). Variants, kept as transmitted. Ours 'gala snavaṇe' → print 'sravaṇe' (Wikisource agrees); the English follows the print. Further Wikisource variants where ours = print (collation batch04): 'kuṭṭa pratāpane' for 'pratāpe' (1703), and 'śaktisambandhaś ca' for 'śaktibandhaś ca' (1705); the English follows ours and the print.
textual Ours 'bukka bhaṣaṇe' (1714) and 'cād bhaṣaṇe' (under 1715) agree with the print (NSP p. 421, scan page-0431, read: bhaṣaṇe). Wikisource's mūla reads 'bhāṣaṇe' in both places, and BM's argument on śabda ('anupasargād bhāṣaṇe 'pi syāt') presupposes bhāṣaṇa, 'speaking'. The English keeps bhaṣaṇa, 'barking'. A variant rather than a corruption; a mūla item for Ajai to check against his printed copy.
textual Scan, NSP p. 421 (scan page-0431, read): the print has the whole kārikā — 'sattāyāṃ vidyate jñāne vetti vinte vicāraṇe | vindate vindati prāptau śyanlukśnamśeṣv idaṃ kramāt' — where ours has only 'vindati prāptau śyanlukśnamśeṣv idaṃ kramāt'. The first half and 'vindate' are missing from ours (collation batch04; Wikisource has the full verse). Supplied in brackets in the English. Mūla omission: for Ajai's printed copy.
textual Scan, NSP p. 421 (scan page-0431, read): the cross-reference after 'ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ' reads 1324 in the print as in ours; the sūtra is SK 2314 (7.4.1). The English gives SK 2314. The print marks 'kusma nāmno vā' with (ga), as our '(gaṇasūtram -)' tag does.
textual The '(vārttikam)' tag that opens our k3 is editorial: the print marks the vārttika 'kāṇyādīnāṃ vā' (our k2) with a sign before it (NSP p. 421, scan page-0431). The tag is dropped from the English; the vārttika is labelled in k2.
textual Collation (batch04), NSP pp. 421–422 (scans page-0431, page-0432): ours 'pāsayati' → print 'pāśayati'; ours 'udittvād evati' → print 'udittvād devati' (d dropped); ours 'aviśabdena iti niṣedhāt' → print 'aviśabdana iti' (the pratīka of the sūtra); ours 'añcu niśeṣaṇe' → print 'viśeṣaṇe' (TB and BM lemmas agree); ours 'kṛpeś ca (avakalkane)' → print 'kṛpeś ca' (the parenthesis is editorial). Wikisource agrees with the print in each case. The English follows the print.
textual Markup, per collation (batch04): our '(gaṇasūtram -)' tag for 'hantyarthāś ca' stands after the gaṇasūtra, whereas the print has '(ga) hantyarthāś ca'; and our dhātu-number tag 1728 sits on 'āṅaḥ', whereas the print numbers kranda ('āṅaḥ 1728 kranda sātatye'). The English follows the print.
textual Neighbour-filed commentary: the TB on the first half of this unit (upadhāyāś ca through 'athavā' on kusma) is printed at the tail of sk.2570.t1; sk.2571.t1 continues it from 'prātipadikam iti' to ghāṭayati. The scan (NSP p. 422, page-0432) shows no TB between that point and 'svāda ity eka iti' (sk.2572.t1). The last lines of sk.2571.b1 ('alulokat alulocad ity atra upadhāhrasve prāpte —') lead into SK 2572.
translator The bracketed lakāra labels, '[without ṇic]' on kumbati, '[from kṝta, 1654]' and the bracketed derivational reasons are the translator's, following BM where noted. 'bhāṣārthāḥ' is rendered literally ('having the sense of speaking'); neither commentator glosses it here. '[in the sense of avakalkana]' after kṛpeś ca follows BM and TB.

SK 2572 · A 7.4.2V

नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ २५७२ ॥

nāglopiśāsvṛditām

nāglopiśāsvṛditām — [Shortening of the penultimate (upadhā) when ṇi followed by caṅ follows — carried forward (anuvṛtti) from ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ, SK 2314 —] does not take place for [a stem] that has undergone deletion of an ak [before ṇi], for śās, and for ṛ-marked [roots].

Rule. The penultimate vowel is not shortened before a ṇi that has caṅ after it in three cases:

a stem that has lost a vowel of the group ak (a, i, u, ṛ, ḷ) before ṇic; such a stem is an aglopin;
the root śās;
a root marked with ṛ (ṛdit).

The shortening is carried forward from SK 2314. One of Bhaṭṭoji's commentators says the word ṇau is read twice: once with the loss of the ak, once as the following condition.

Example.

root 1777 lokṛ, marked with ṛ: lok-i + luṅ

→ caṅ, and the ṇi is lost → lok a t

→ this rule: the o is not shortened

→ doubling; the abhyāsa keeps one consonant and a short vowel → lu lok a t

→ the heavy o follows the abhyāsa, not a light vowel, so no sanvadbhāva and no lengthening

→ alulokat. Likewise locṛ: alulocat.

Roots listed after this rule.

1782 vṛtu, 1783 vṛdhu: vartayati, vardhayati. Being u-marked, they also have vartati, vardhati.
1784–1803: more roots in the sense of speaking.
1804 pūrī "in swelling". Its ī-marker bars iṭ before the niṣṭhā. That too could only happen without ṇic. So ṇic is optional: pūrayati, pūrati.
1806 ṣvada "in tasting": aorist asiṣvadat. Some read svāda, with a long vowel. That root is not taught with ṣ, so its aorist is asisvadat. Here end the āsvadīya.

List-rule ā dhṛṣād vā: roots 1807–1851. "Up to and including dhṛṣ, optionally." From here the roots have optional ṇic. They are called the ādhṛṣīya. Bhaṭṭoji now gives the ṇic-less forms beside the ṇic forms.

1807 yuja: yojayati, yojati, aorist ayaukṣīt; without ṇic the root takes no iṭ (it is aniṭ). 1808 pṛca: parcayati, parcati, luṭ parcitā, aorist aparcīt.
1810 ṣaha "in enduring": sāhayati. Without ṇic, in a verse: sa evāyaṃ nāgaḥ sahati kalabhebhyaḥ paribhavam, "this same elephant endures insult from the young elephants".
1812 lī "in melting": lāyayati, layati, luṭ letā. Bhaṭṭoji's commentators explain the absences. There is no n by līlor nuk (SK 2591), which serves only the causative ṇic. There is no ā in letā, because SK 2509 takes only the lī of the kryādi and the divādi.
1814 vṛñ "in covering": vārayati, varati, varate, luṭ varitā or varītā (SK 2391). 1815 jṝ: jārayati, jarati, jaritā, jarītā. 1816 jri: jrāyayati, jrayati, jretā.
1817 rica: recayati, recati, and, being aniṭ, rektā. 1818 śiṣa: śeṣayati, śeṣati, śeṣṭā, aorist aśikṣat with ksa (SK 2336). With vi it means "to excel".
1819 tapa: tāpayati, tapati, taptā. 1820 tṛpa: tarpayati, tarpati, and tarpitā with iṭ.
1821 chṛdī: chardayati, chardati, charditā, chardiṣyati. The option of SK 2506 does not apply; that rule takes only the rudhādi root.
1822 dṛbhī: darbhayati, darbhati, darbhitā. 1825 mī: māyayati, mayati, metā. 1826 grantha: granthayati, granthati.
1829 arda, marked with a svarita it-vowel: ardayati, ardati, ardate.
1830 hisi: hiṃsayati, hiṃsati. hinasti belongs to the rudhādi.
1832 ṣada after āṅ, "to go": āsādayati; without ṇic āsīdati, with sīda by SK 2360; āsattā, āsātsīt.
1833 śundha: śundhitā, aśundhīt, aśundhiṣṭām. 1835 juṣa: joṣayati, joṣati; juṣate is tudādi.
1836 dhūñ "in shaking". Here a vārttika applies before ṇi: dhūñprīñor nug vaktavyaḥ, "the augment nuk should be stated for dhūñ and prīñ". So dhūnayati; without ṇic, dhavati, dhavate. Some read dhūñprīṇoḥ, and give nuk only to the kryādi dhū: then dhāvayati.
The root dhū is also in the svādi (with a short u as well), the kryādi and the tudādi. A verse of the Kavirahasya uses all its forms of "shaking": dhūnoti and dhunoti (svādi), dhunāti (kryādi), dhuvati (tudādi), and vidhūnayati and dhavati (curādi).
1837 prīñ "in pleasing": prīṇayati, with nuk. On Haradatta's reading of the vārttika: prāyayati, prayati, prayate.
1840 āpḷ "in obtaining": āpayati, aorist āpipat; without ṇic āpati, āptā, and āpat with aṅ, the root being ḷ-marked. Some make it svarita-marked: āpate.
1841 tanu. A further line, upasargāc ca dairghye, adds it after a prefix in the sense "lengthen": tānayati, vitānayati, tanati, vitanati.
1842 vada: vādayati; svarita-marked, so vadati, vadate; liṭ vavadatuḥ, vavaditha, vavade; āśīrliṅ vadyāt.
1843 vaca: vācayati, vacati, vaktā, aorist avākṣīt. There is no aṅ, because SK 2438 names vac in its form vakti.
1844 māna "in honouring": mānayati, mānati, mānitā. Compare māna "in pride", among the ākusmīya: mānayate.
1845 bhū "in obtaining", ātmanepadin: bhāvayate, bhavate. Some say the ātmanepada holds only with ṇic: then bhavati.
1849 mṛjū: mārjayati, mārjati, mārjitā, mārṣṭā. 1850 mṛṣa, svarita-marked: marṣayati, marṣati, marṣate.
1851 dhṛṣa: dharṣayati, dharṣati. Here end the ādhṛṣīya.

The roots ending in a (athādantāḥ). "Now the roots ending in a." In these roots the final a is part of the root. It is not an it-marker and not for pronunciation. They are called adanta, or kathādi.

1852 katha "in composing speech". Before ṇi its a is lost (SK 2308). That loss counts as the a itself by SK 50. With the a in place, the root's a is not penultimate, so it takes no vṛddhi: kathayati.
The stem has lost an ak before ṇic: it is an aglopin. So the aorist has neither the lengthening (SK 2318) nor sanvadbhāva (SK 2316): acakathat.
1853 vara "in desire": varayati. (vārayati was vṛñ.)
1854 gaṇa "in counting": gaṇayati. Its aorist needs the next rule.

Applies when / blocked by. The deleted a does two jobs. It "counts" (SK 50), so the penultimate takes no vṛddhi. And it was lost, so the stem is an aglopin, and SK 2316 gives no sanvadbhāva. One of Bhaṭṭoji's commentators adds that the lengthening, though it lives where sanvadbhāva lives, does not depend on it. That is why Bhaṭṭoji names both.

Watch out. kathayati has a short a, but not because katha is mit. The vṛddhi never applies, because the lost a still counts.

Siddhānta-kaumudī

णिच्यग्लोपिनः शास्तेर्ऋदितां च उपधाया ह्रस्वो न स्याच्चङ्परे णौ । अलुलोकत् । अलुलोचत् । वर्तयति । वर्धयति । उदित्त्वाद्वर्तति । वर्धति ।{$ {!1784 रुट!} {!1785 लजि!} {!1786 अजि!} {!1787 दसि!} {!1788 भृशि!} {!1789 रुशि!} {!1790 शीक!} {!1791 रुसि!} {!1792 नट!} {!1793 पुटि!} {!1794 जि!} {!1795 चि!} {!1796 रघि!} {!1797 लघि!} {!1798 अहि!} {!1799 रहि!} {!1800 महि!} भाषार्थाः$} ।{$ {!1801 लडि!} {!1802 तड!} {!1803 नल!} भाषार्थाः$} ।{$ {!1804 पूरी!} आप्ययने$} । ईदित्त्वं निष्ठायामिण्निषेधाय । अत एव णिज्वा । पूरयति । पूरति ।{$ {!1805 रुज!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1806 ष्वद!} आस्वादने$} । स्वाद इत्येके । असिष्वदत् । दीर्घस्य त्वषोपदेसत्वात् । असिस्वदत् । इत्यास्वदीयाः ॥ (गणसूत्रम् -) आ धृषाद्वा । इत उर्ध्वं विभाषितणिचो धृषधातुमभिव्याप्य ।{$ {!1807 युज!} {!1808 पृच!} संयमने$} । योजयति । योजति । अयौक्षीत् । पर्चयति । पर्चति । पर्चिता । अपर्चीत् ।{$ {!1809 अर्च!} पूजायाम्$} ।{$ {!1810 षह!} मर्षणे$} । साहयति । स एवातं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवम् ।{$ {!1811 ईर!} क्षेपे$} ।{$ {!1812 ली!} द्रवीकरणे$} । लाययति । लयति । लेता ।{$ {!1813 वृजी!} वर्जने$} । वर्जयति । वर्जति ।{$ {!1814 वृञ्!} आवरणे$} । वारयति । वरति । वरते । वरिता । वरीता ।{$ {!1815 जॄ!} वयोहानौ$} । जारयति । जरति । जरिता । जरीता ।{$ {!1816 ज्रि!} च $}। ज्राययति । ज्रयति । ज्रेता ।{$ {!1817 रिच!} वियोजनंपर्चनयोः$} । रेचयति । रेचति । रेक्ता ।{$ {!1818 शिष!} असर्वोपयोगे$} । शेषयति । शेषति । शेष्टा । अशिक्षत् । अयं विपूर्वोऽतिशये ।{$ {!1819 तप!} दाहे$} । तापयति । तपति । तप्ता ।{$ {!1820 तृप!} तृप्तौ$} । संदीपन इत्येके । तर्पयति । तर्पति । तर्पिता ।{$ {!1821 छृदी!} सन्दीपने$} ॥ छर्दयति । छर्दति । छर्दिता । छर्दिष्यति । सेसिचि - SK 250 इति विकल्पो न । साहचर्यात्तत्र रौधादिकस्यैव ग्रहणात् । चृप छृप तृप दृप संदीपन इत्येके । चर्पयति । छर्पयति ।{$ {!1822 दृभी!} भये$} । दर्भयति । दर्भति । दर्भिता ।{$ {!1823 दृभ!} संदर्भे$} ॥ अयं तुदादावीदित् ।{$ {!1824 श्रथ!} मोक्षणे$} । हिंसायां इत्येके ।{$ {!1825 मी!} गतौ$} । माययति-मयति । मेता ।{$ {!1826 ग्रन्थ!} बन्धने$} । ग्रन्थयति-ग्रन्थति ।{$ {!1827 शीक!} आमर्षणे$} ।{$ {!1828 चीक!} च$} ।{$ {!1829 अर्द!} हिंसायाम्$} । स्वरितेत् । अर्दयति । अर्दति । अर्दते ।{$ {!1830 हिसि!} हिंसायाम्$} । हिंसयति । हिंसति । हिनस्तीति श्नमि गतम् ।{$ {!1831 अर्ह!} पूजायाम्$} ।{$ {!1832 आङः!} षद पद्यर्थे$} । आसादयति । आसीदति । पाघ्रा - SK 2360 इति सीदादेशः । आसत्ता । आसात्सीत् ।{$ {!1833 शुन्ध!} शौचकर्मणि$} । शुन्धिता । अशुन्धीत् । अशुन्धिष्टाम् ।{$ {!1834 छद!} अपवारणे$} । स्वरितेत् ।{$ {!1835 जुष!} परितर्कणे$} । परितर्कणमूहो हिंसा वा । परितर्पण इत्यन्ये । परितर्पणं परितृप्तिक्रिया । जोषयति । जोषति । प्रीतिसेवनयोर्जुषते इति तुदादौ ।{$ {!1836 धूञ्!} कम्पने$} । णावित्यधिकृत्य ।

Shortening of the penultimate [— carried forward (anuvṛtti) from ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ, SK 2314 —] does not take place, when ṇi followed by caṅ follows, for [a stem] that has undergone deletion of an ak before ṇic, for śās, and for ṛ-marked [roots]: alulokat, alulocat [from lokṛ, locṛ, 1777–1778: no shortening, so the abhyāsa is not followed by a light syllable and is not lengthened]. vartayati. vardhayati. Because [vṛtu and vṛdhu] are u-marked: vartati, vardhati [without ṇic]. (1784) ruṭa, (1785) laji, (1786) aji, (1787) dasi, (1788) bhṛśi, (1789) ruśi, (1790) śīka, (1791) rusi, (1792) naṭa, (1793) puṭi, (1794) ji, (1795) ci, (1796) raghi, (1797) laghi, (1798) ahi, (1799) rahi, (1800) mahi — and [these too have the sense of speaking]. (1801) laḍi, (1802) taḍa, (1803) nala — and [these too]. (1804) pūrī — in the sense of swelling (āpyāyana). The ī-marking is for the prohibition of iṭ before the niṣṭhā. For this very reason ṇic is optional: pūrayati. pūrati. (1805) ruja — in the sense of injuring. (1806) ṣvada — in the sense of tasting. Some [read] svāda. asiṣvadat [luṅ]. But of the long-vowelled [svād], since it is not taught with ṣ (aṣopadeśa): asisvadat. Thus [end] the āsvadīya [roots]. (gaṇasūtra) ā dhṛṣād vā — 'Up to dhṛṣ, optionally [ṇic].' From here onward [the roots] have optional ṇic, up to and including the root dhṛṣ. (1807) yuja, (1808) pṛca — in the sense of restraining (saṃyamana). yojayati. yojati. ayaukṣīt [luṅ without ṇic, the root being aniṭ]. parcayati. parcati. parcitā [luṭ]. aparcīt [luṅ]. (1809) arca — in the sense of worship. (1810) ṣaha — in the sense of enduring. sāhayati. [Without ṇic:] 'sa evāyaṃ nāgaḥ sahati kalabhebhyaḥ paribhavam' — 'This same elephant endures insult from the young elephants.' (1811) īra — in the sense of throwing. (1812) lī — in the sense of melting (dravīkaraṇa). lāyayati [no nuk by līlor nuk…, SK 2591]. layati. letā [luṭ; no ā by vibhāṣā līyateḥ, SK 2509]. (1813) vṛjī — in the sense of avoiding. varjayati. varjati. (1814) vṛñ — in the sense of covering. vārayati. varati. varate. varitā, varītā [luṭ, the iṭ optionally lengthened by vṝto vā, SK 2391]. (1815) jṝ — in the sense of ageing (vayohāni). jārayati. jarati. jaritā. jarītā. (1816) jri — and [in the same sense]. jrāyayati. jrayati. jretā. (1817) rica — in the sense of separating and joining. recayati. recati. rektā [luṭ without ṇic, the root being aniṭ]. (1818) śiṣa — in the sense of not using up entirely (asarvopayoga). śeṣayati. śeṣati. śeṣṭā [aniṭ]. aśikṣat [luṅ, with ksa by śala igupadhād aniṭaḥ ksaḥ, SK 2336]. This [root], preceded by vi, [is used] in the sense of excelling. (1819) tapa — in the sense of burning. tāpayati. tapati. taptā. (1820) tṛpa — in the sense of satisfaction. Some [read] 'in the sense of kindling (saṃdīpana)'. tarpayati. tarpati. tarpitā [seṭ]. (1821) chṛdī — in the sense of kindling. chardayati. chardati. charditā. chardiṣyati: the option [of iṭ] by se 'sici [kṛtacṛtachṛdatṛdanṛtaḥ] (SK 2506) does not [apply], because there, by association, only the rudhādi [chṛd] is taken. Some [read] cṛpa, chṛpa, tṛpa, dṛpa 'in the sense of kindling': carpayati. charpayati. (1822) dṛbhī — in the sense of fearing. darbhayati. darbhati. darbhitā. (1823) dṛbha — in the sense of stringing together (saṃdarbha). This [root] is ī-marked in the tudādi class. (1824) śratha — in the sense of releasing. Some [read] 'in the sense of injuring'. (1825) mī — in the sense of going. māyayati, mayati. metā. (1826) grantha — in the sense of binding. granthayati, granthati. (1827) śīka — in the sense of āmarṣaṇa. (1828) cīka — and [in the same sense]. (1829) arda — in the sense of injuring. It is svarita-marked: ardayati. ardati. ardate. (1830) hisi — in the sense of injuring. hiṃsayati. hiṃsati. hinasti has been dealt with under śnam [in the rudhādi class]. (1831) arha — in the sense of worship. (1832) ṣada — after āṅ (āṅaḥ), in the sense of pad [going]. āsādayati. āsīdati: the substitute sīda by pāghrā… (SK 2360). āsattā [luṭ]. āsātsīt [luṅ]. (1833) śundha — in the sense of the act of purifying. śundhitā. aśundhīt. aśundhiṣṭām. (1834) chada — in the sense of covering (apavāraṇa). It is svarita-marked. (1835) juṣa — in the sense of paritarkaṇa. paritarkaṇa is reasoning (ūha), or injuring. Others [read] paritarpaṇa: paritarpaṇa is the act of satisfying. joṣayati. joṣati. juṣate, in the sense of liking and resorting to, is in the tudādi class. (1836) dhūñ — in the sense of shaking. With 'ṇau' ('when ṇi follows') as the governing [expression]:

vārttika

धूञ्प्रीञोर्नुग्वक्तव्यः

(vārttika) dhūñprīñor nug vaktavyaḥ — 'nuk should be stated for dhūñ and prīñ.'

(वार्तिकम्) ॥ धूनयति । धवति । धवते । केचित्तु धूञ्प्रीणोरिति पठित्वा प्रीणातिसाहचर्याद्धुनातेरेव नुकमाहुः । धावयति । अयं स्वादौ क्र्यादौ तुदादौ च । स्वादौ क्र्यादौ तुदादौ च । स्वादौ ह्रस्वश्च । तथा च कविरहस्ये ॥ धूनोतिचम्पकवनानि धुनोत्यशोकं चूतं धुनाति धुवति स्फुटितातिमुक्तिम् ॥ वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून्यत्कानने धवति चन्दनमञ्जरीश्च ।{$ {!1837 प्रीञ्!} तर्पणे$} ॥ प्रीणयति । धूञ्प्रीणोरिति हरदत्तोक्तपाठे तु । प्राययति । प्रयति । प्रयते ।{$ {!1838 श्रन्थ!} {!1839 ग्रन्थ!} सन्दर्भे$} ।{$ {!1840 आप्लृ!} लम्भने$} । आपयति । आपिपत् । आपति । आप्ता । आपत् । स्वरितेदयमित्येके । आपते ।{$ {!1841 तनु!} श्रद्धोपकरणयोः$} ॥ उपसर्गाच्च दैर्घ्ये ॥ तानयति । वितानयति । तनति । वितनति । चन श्रद्धोपहननयोरित्येके । चानयति । चनति ।{$ {!1842 वद!} संदेशवचने$} ॥ वादयति । स्वरितेत् । वदति । वदते । अनुदात्तेदित्येके । ववदतुः । ववदिथ । ववदे । वद्यात् ।{$ {!1843 वच!} परिभाषणे$} । वाचयति । वचति । वक्ता । अवाक्षीत् ।{$ {!1844 मान!} पूजायाम्$} । मानयति । मानति । मानिता । विचारणे तु भौवादिको नित्यसन्नन्तः । स्तम्भे मानयते । इत्याकुस्मीयाः । मन्यते इति दिवादौ । मनुते इति तनादौ च ।{$ {!1845 भू!} प्राप्तावात्मनेपदी $}। भावयते । भवते । णिच्सन्नियोगेनैवात्मनेपदमित्येके । भवति ।{$ {!1846 गर्ह!} विनिन्दने$} ।{$ {!1847 मार्ग!} अन्वेषणे$} ।{$ {!1848 कठि!} शोके$} । उत्पर्वोऽयमुत्कण्ठायाम् । कण्ठते इत्यात्मनेपदी गतः ।{$ {!1849 मृजू!} शौचालंकारयोः$} । मार्जयति । मार्जति । मार्जिता । मार्ष्टा ।{$ {!1850 मृष!} तितिक्षायाम्$} । स्वरितेत् । मर्षयति । मर्षति । मर्षते । मृष्यति मृष्यते इति दिवादौ । सेचने शपि मर्षति ।{$ {!1851 धृष!} प्रहसने$} । धर्षयति । धर्षति । इत्याधृषीयाः ॥ अथादन्ताः ॥{$ {!1852 कथ!} वाक्यप्रबन्धे$} । अल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्नवृद्धिः । कथयति । अग्लोपित्वान्न दीर्घसन्वद्भावौ । अचकथत् ।{$ {!1853 वर!} ईप्सायाम्$} । वरयति । वारयतीति गतम् ।{$ {!1854 गण!} संख्याने$} । गणयति ॥

dhūnayati. dhavati. dhavate. Some, however, reading 'dhūñprīṇoḥ', say that, by association with prīṇāti [of the kryādi class], nuk is only for dhunāti [the kryādi dhū]: dhāvayati. This [root] is also in the svādi, kryādi and tudādi classes, and in svādi also [with] short [u]. And so in the Kavirahasya: 'dhūnoti campakavanāni dhunoty aśokaṃ cūtaṃ dhunāti dhuvati sphuṭitātimuktam | vāyur vidhūnayati campakapuṣpareṇūn yat kānane dhavati candanamañjarīś ca ||' — 'The wind that in the forest shakes (dhūnoti) the campaka groves, shakes (dhunoti) the aśoka, shakes (dhunāti) the mango, shakes (dhuvati) the atimukta in bloom, scatters (vidhūnayati) the pollen of campaka flowers and shakes (dhavati) the sandal blossoms' [dhūnoti and dhunoti svādi, dhunāti kryādi, dhuvati tudādi, vidhūnayati and dhavati curādi, with and without ṇic]. (1837) prīñ — in the sense of pleasing. prīṇayati [with nuk by the vārttika]. On the reading 'dhūñprīṇoḥ' stated by Haradatta, however: prāyayati. prayati. prayate. (1838) śrantha, (1839) grantha — in the sense of stringing together (saṃdarbha). (1840) āpḷ — in the sense of obtaining. āpayati. āpipat. āpati. āptā. āpat [luṅ, with aṅ because ḷ-marked]. Some [say] this [root] is svarita-marked: āpate. (1841) tanu — in the sense of faith and assisting (śraddhopakaraṇa). upasargāc ca dairghye — 'and after an upasarga, in the sense of lengthening': tānayati. vitānayati. tanati. vitanati. Some [read] cana 'in the sense of faith and striking': cānayati. canati. (1842) vada — in the sense of conveying a message (saṃdeśavacana). vādayati. It is svarita-marked: vadati, vadate. Some [say] it is anudātta-marked. vavadatuḥ, vavaditha, vavade [liṭ]. vadyāt [āśīrliṅ]. (1843) vaca — in the sense of speaking (paribhāṣaṇa). vācayati. vacati. vaktā. avākṣīt [luṅ: no aṅ, since in asyativaktikhyātibhyo 'ṅ, SK 2438, vac is named in its luk-form vakti]. (1844) māna — in the sense of honouring (pūjā). mānayati. mānati. mānitā. In the sense of deliberation, however, the bhvādi [root] is invariably desiderative (nityasannanta). In the sense of pride (stambha): mānayate [— given above] among the ākusmīya [roots]. manyate is in the divādi class, and manute in the tanādi class. (1845) bhū — in the sense of obtaining; ātmanepadin. bhāvayate. bhavate. Some say the ātmanepada holds only in conjunction with ṇic: bhavati. (1846) garha — in the sense of reproaching. (1847) mārga — in the sense of seeking. (1848) kaṭhi — in the sense of grieving. Preceded by ut, this [root is used] in the sense of longing (utkaṇṭhā). kaṇṭhate, ātmanepadin, has been dealt with [in the bhvādi class]. (1849) mṛjū — in the sense of cleaning and adorning. mārjayati. mārjati. mārjitā. mārṣṭā. (1850) mṛṣa — in the sense of forbearance. It is svarita-marked: marṣayati. marṣati. marṣate. mṛṣyati, mṛṣyate are in the divādi class. In the sense of sprinkling, with śap: marṣati. (1851) dhṛṣa — in the sense of prahasana. dharṣayati. dharṣati. Thus [end] the ādhṛṣīya [roots]. Now the a-final [roots] (athādantāḥ). (1852) katha — in the sense of composing speech (vākyaprabandha). Because the deletion of the a is treated as the original (sthānivadbhāva) [by acaḥ parasmin pūrvavidhau, SK 50], there is no vṛddhi: kathayati. Because [the stem] has undergone deletion of an ak, neither lengthening [of the abhyāsa, dīrgho laghoḥ, SK 2318] nor sanvadbhāva [sanvallaghuni caṅpare 'naglope, SK 2316]: acakathat. (1853) vara — in the sense of desire (īpsā). varayati. vārayati has been dealt with [under vṛñ, 1814]. (1854) gaṇa — in the sense of counting. gaṇayati.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 432–434

—स्वाद इत्येक इति । अस्मिन् मते पूर्वत्राप्यास्वादः सकर्मकादिति पाठ्यम् । ननु दीर्घपाठो व्यर्थः । ह्रस्वपाठेऽप्युपधावृद्ध्या स्वादयतीति रूपाणां तुल्यत्वादत आह—दीर्घस्य त्विति । ‘सः स्विदिस्वदिसहीनां च’ इति सूत्रेण अभ्यासेणः परस्य सस्य सकारो न तु षत्वमिति वक्ष्यमाणत्वात्सन्नन्तेऽपि सिस्वादयिषतीत्यादि रूपं तुल्यमेवेत्यभिप्रेत्याह—असिस्वददिति ॥ इत्यास्वदीयाः ॥—आधृषाद्वा । व्याख्यानात्, योग्यतावलाद्वा णिजिति संवध्यते ॥— अयौक्षीदिति । णिजभावपक्षे अनिद्कोऽयमिति भावः । ली द्रवीकरणे । लिनातिलीयत्योर्यका निर्देश इति भाष्यकारोक्तत्वात् ‘विभाषा लीयतेः’ इत्यात्वमिह न प्रवर्तत इति ध्वनयति—लेतेति ॥—वरीतेति । ‘वृतो वा’ इति वा दीर्घः । लिङि वूर्यात् । आत्मनेपदे तु वृषीष्ट । वरिषीष्ट । ‘लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु’ इति वेट् । ‘न लिङि’ इति इटो दीर्घनि- षेधः । इडभावपक्षे ‘उश्च’ इति कित्वान्न गुणः । लुङि अवारीत् । अवारिष्टाम् । अवारिषुः । ‘सिचि च परस्मैपदेषु’ इति दीर्घनिषेधः । आत्मनेपदे तु । अवरिष्ट । अवरीष्ट । इडभावे सिचो लोपः । अवृत । रिच । णिजभावे अयमनिडित्याह— रेकेति ॥—अशिक्षदिति । ‘शल इगुपधात्—’ इति क्सः । तृप । अनिट्सु श्यना निर्देशादयं सेडिति ध्वनयति— तर्पितेति । छृदी । ईदित्त्वान्निष्ठायामनिट् । ऋवर्णान्नस्य णत्वम् । छृण्णः । छृण्णवान् ॥—ह्रस्वश्चेति । धुञ् कम्पने इत्यर्थः ॥—अवाक्षीदिति । ‘अस्यतिवक्ति—’ इति लुका निर्देशादङ् नेति भावः । ‘वचिस्वपि—’ इति संप्रसारणम् । उच्यात् । धृष प्रसहने । केचित्त्वादितमाहुस्तन्मते धृष्टो मुख्यमते तु धृपितः । नन्वत्र ‘निष्ठा शीङ्—’ इत्यादिना सेण्निष्ठायाः कित्वनिषेधाद्बुणेन भाव्यमिति चेत् । अत्राहुः । आदित्साहचर्यादादित एव ञिधृषेत्यस्य तत्र ग्रहणात् । न च आदितो निष्ठाया इट् दुर्लभ इति शङ्क्यम् । ‘विभाषा भावादिकर्मणोः’ इति तत्संभवादिति ॥ इत्याधृषीयायुजादयः ॥ ॥ अथादन्ता इति । वक्ष्यमाणेषु धातुषु अन्त्यावयवोऽकारो न तूच्चारणार्थं इत्यर्थः ॥—स्थानिवत्वान्न वृद्धिरिति । ‘अचः परस्मिन्—’ इति सूत्रेणेत्यर्थः । न च स्थानिनि सति यत्कार्यं तदेव स्थानिवदित्यनेनातिदिश्यते न त्वादेशप्रयुक्तं वार्यते । अन्यथा नायकः पावकः इत्यादि न सिद्ध्येदिति वृद्धिरत्र दुर्वारेति वाच्यम् । ‘अचः परस्मिन्’ इत्यत्र स्थानिवदित्यनुवर्त्य शब्दाधिकारपक्षाश्रयेण भावाभावावुभावप्यतिदिश्येते इति सिद्धान्तात् । स्थानिनि सत्यभवन्त्या वृद्धेरादेशेऽप्यभावात् । स्थानिनि सति यन्न भवति तदादेशेऽपि न भवतीत्यत्र तु ‘न पदान्त-’ इति सूत्रस्ययलोपादिग्रहणमेव लिङ्गमिति दिक् ॥ ई च गणः । ‘अत्स्मृदृत्वर-’ इत्यत्र योऽत् स चकारेण समुच्चीयते । स्तन गदी । गदीत्यत्र इका निर्देशादतो लोपः । अनेकाच्त्वेनाषोपदेशत्वात्षत्वं न ॥—तिस्तनयिषति । ‘स्तनिहृषिपुषि-’ इति णेरिष्णुचि ‘अयामन्ता-’ इत्यादेशः । ‘स्तनयित्नुर्बलाहकः’ । पत गतौ वा । गणसूत्रमिदम् ॥—कृपयतीति । ‘कृपो रो लः’ इति न प्रवर्तते । तत्र कृप् सामर्थ्यं इत्यस्य ग्रहणात् । कृपप्रकृतिकणिजन्तस्य तु धात्वन्तरत्वात् । स्पृह । आप्तुमिच्छा ईप्सा ॥—अबभाम- दिति । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् ‘णौ चङि-’ इत्युपधाह्रस्वो न । सूच । पिशुनो दुर्जनस्तस्य कर्म पैशुन्यम् ॥—अषो- पदेशत्वादिति । अनेकाच्त्वादिति भावः ॥—साम सान्त्वने इत्यतीतस्य त्विति । अयं धातुः इतः प्राङ् मूलपुस्तके न कुत्रापि दृष्टः पुस्तकान्तरेषु मृग्यः । केचित्तु साम सान्त्वने इत्यस्य काप्यपठितत्वेऽपि षान्त्व सामप्रयोगे इति प्राक्पठितमेव । तत्र च षान्त्व सामेति धातुद्वयं प्रयोगे वर्तते । प्रयोगश्च सान्त्वप्रयोगपरः । स च सान्त्वनमेवेत्येवं ग्रन्थकाराशयं वर्णयित्वा स्थितस्य गतिं समर्थयन्ते । गवेष । मार्गणमन्वेषणम् । ऊन परिहाणे । अस्माण्णौ चङि द्वित्वा- त्परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च अल्लोपेन ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ इति णिचा सह द्वित्वे औनिनदित्यनिष्टं प्रसज्येत, किं तु औननदित्येवं रूपमिष्टम् । तच्च नशब्दस्य द्वित्वं विना न संभवति । न च ‘द्विर्वचनेऽचि’ इति सूत्रेण द्वित्वे कर्तव्ये अल्लोपस्य स्थानिव- द्भावान्निषेधाद्वा नशब्दस्य द्वित्वं सिध्यतीति वाच्यम् । णिचो द्वित्वनिमित्तत्वाभावादत आह—ओः पुयण्जीत्यादि । संपूर्णसूत्रं लिङ्गमिति केषांचिद् भ्रमं निवर्तयितुमाह—पययोरिति । अयं भावः । ‘स्मिपूङ्रञ्चशां सनि’ ‘सनीवन्तर्ध-’ इति सूत्राभ्यां पूङ्यौतिभ्यां परस्य सन इडागमे कृते ‘द्विर्वचनेऽचि’ इति स्थानिवद्भावादादेशनिषेधाद्वा उवर्णान्तस्यैव द्वित्वमिति पुपविषते । पुपविषतीत्यनिष्टं प्रसज्यते । ततश्चाभ्यासोवर्णस्येत्यार्थं पययोरित्यपेक्षितम् । अन्यथा पिपविषते । पिपविषतीति न सिद्धेदिति

Bālamanoramā

नाग्लोपिशास्वृदिताम् - नाग्लोपि । 'णौ चङ्युपदायाः' इत्यनुवर्तते । णावित्यावर्तते । एकमग्लोपिन इत्यत्रान्वेति, द्वितीयं तु निषेधे परनिमित्तं । तदाह — णिच्यग्लोपन इत्यादि । अलुलोकदिति । ऋदित्त्वाऽन्नाग्लोपीति निषेधेन उपधाह्रस्वाऽभावे सति लघुपरकत्वाऽभावान्नाऽभ्यासदीर्घ इति भावः । उदितत्वादिति । 'वृतु वृधु' इत्युदितत्वम्उदितो वे॑त्यण्यन्तात् क्त्वायामिड्विकल्पार्थम् । ण्यन्तात्तु णिचा व्यवधानान्नेड्विकल्पप्रसक्तिः, अतो णिज्विकल्पो विज्ञायते इति भावः । पूरी आप्यायने । इण्निषेधायेति । अण्यन्तात्क्त्वायामिण्निषेधार्थमीदित्त्वम् । ण्यन्तात्तु णिचा व्यवधानादप्रसक्तेः । अतो णिज्विकल्पो विज्ञायते इत्यर्थः । स्वदधातुः षोपदेशः । तदाह - असिष्वददिति । आदेशसकारत्वात्षः । अभ्यासेऽकारस्य संयोगपरकत्वेन गुरुत्वान्नाऽभ्यासदीर्घः ।दीर्घस्य त्विति.दीर्घमध्यस्य त्वित्यर्थः । अषोपदेशत्वादिति । ह्रस्वमध्यस्यैव स्वदेः षोपदेशेषु पररिगणनादिति भावः । इत्यास्वदीयाः । आ धृषाद्वेति । गणसूत्रम् । विभाषितणिचेति । विकल्पितणिच्काः प्रत्येतव्या इत्यर्थः । आङभिव्याप्ताविति मत्वा आह - धृषधातुमभिव्याप्येति । णिजभावपक्षे आह — अयौक्षीदिति । अर्च पूजायामिति । अयमनुदात्तेदिति शाकटायनः । अर्चयते । अर्चते । अस्य भ्वादौ पाठोऽनार्षः, अनेनैव सिद्धेः । न च परस्मैपदार्थं भ्वादावर्चेः पाठ इति वाच्यम्, भ्वादौ तस्याप्यात्मनेपदीयतायाः शाकटायनसंमतत्वेन माधवोक्तेः । एवमत्रत्यानामाधृषीयाणां भ्वादौ परस्मैपदिषु पाठः प्रामादिकएवेत्याहुः । ली द्रवीकरणे । लाययतीति । लीलोरिति नुक्तु न, लासाहचर्याद्धेतुमण्णावेवाऽस्य प्रवृत्तेः । लेतेति ।विभाषा लीयते॑रित्यात्त्वं तु न, तत्र श्नाश्यन्विकरणयोरेव यका निर्देश इति भाष्यात् । वृञ् आवरणे । वरिता - वरीतेति ।वृतो वे॑ति दीर्घः । आशीर्लिङि - व्रियात् । आत्मनेपदे तुलिङिसचो॑रितिवेट् । वृषीष्ट — वरिषीष्ट । इडभावपक्षेउश्चे॑ति कित्त्वान्न गुणः ।न लिङी॑ति इटो न दीर्घः । अवृत । ज्रि चेति । ह्रस्वान्तोऽयम् । रिच वियोजनेइति । अनिडयम् । ततश्च णिजभावपक्षे नेट् । तदाह — रेक्तेति । शिष असर्वेति । अयमप्यनिट् । तदाह — शेष्टेति । अशिक्षदिति ।शल इगुपधा॑दिति क्सः । अयं विपूर्वोऽतिशये इति । 'वर्तते' इति शेषः । अयमस्माद्विशिष्ट इत्यत्र अधिक इति गम्यते । तृप तृप्ताविति । अनिट्सु श्यना निर्देशादयं सेट् । तदाह — तर्पितेति । छृदी संदीपने इति । ईदित्त्वं निष्ठायामिण्निषेधार्थम् । धुवति स्फुटितेति । शविकरणस्य रूपम् । शस्य ङित्त्वाद्गुणाऽभावे उवङ् । प्रीञ् तर्पणे । प्रीणयतीति ।धूञ्प्रीञो॑रिति वार्तिकान्नुगिति भावः । हरदत्तेति । अनेन भाष्याऽसंमतत्वं सूचितम् । उपसर्गाच्चेति । दैघ्र्ये तूपसर्गादनुपसर्गाच्च परस्तनुधातुराधृषीयो वेदितव्य इत्यर्थः । श्रद्धोपकरमयोस्त्वनुपसर्गादेवेति भावः । वच परिभाषणे । अवाक्षीदिति ।अस्यातिवक्ती॑ति लुका निर्देशादङ्नेति भावः ।वचिस्वपी॑ति संप्रसारणम्- उच्यात् । इत्याधृषीयाः । अथाऽदन्ता इति । 'वक्ष्यन्ते' इति शेषः । अन्ते अकारो नेत्संज्ञको, नाप्युच्चारणार्थ इति भावः । तत्र कथदातोर्णिचि अतोलोपे 'कथि' इत्यस्मात्तिपि शपि गुणेऽयादेशे कथयतीति रूपं वक्ष्यति । तत्र णिचमाश्रित्य उपधावृद्धिमाशङ्क्याह - अल्लोपस्य स्थानिवद्भावादिति ।अचः परस्मि॑न्नित्यनेनेति भावः । अत्रेदमवधेयं — स्थानिनि सति शास्त्रीयं यत्कार्यं तदेव स्थानिवदादेशोऽनल्विधावित्यत्रातिदिश्यते यत्तु स्थानिनि सति निमित्तव्याघातान्न भवति तस्याऽभावस्याऽशास्त्रीयत्वान्नाऽतिदेशः । अन्यथा 'नायक' इत्यत्र ईकार स्थानिकस्य ऐकारस्य आयादेशानापत्तेः । ईकारे स्थानिनि सति आयभावस्य दृष्टत्वेन तस्याप्यैकारे अतिदेशप्रसङ्गात् ।अचः परस्मि॑न्नित्यत्र तु स्थानिनि सति यच्छास्त्रीयं कार्यं प्रसज्यते तस्य, तदभावस्य चाऽशास्त्रीयस्याप्यतिदेश इति भाष्ये स्पष्टम् । अतोऽत्र थकारादकारे सति प्रसक्तस्य उपधावृद्ध्यभावस्याऽशास्त्रीयत्वेऽप्यतिदेश इतीति सिद्धम् । लुङि चङि 'अचकथ' दित्यत्र सन्वत्त्वमाशङ्क्याह — अग्लोपित्वादिति । सन्वत्वविषये जायमानोऽभ्यासदीर्घः सन्वत्त्वं नापेक्षत इति पृथगुक्तिः । एवं वरादौ सर्वत्र ज्ञेयम् । गण सङ्ख्याने । चङि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाद्दीर्घसन्वद्भावयोरभावेअजगण॑दित्येव प्राप्ते आह —

translator notes

commentary BM: 'ṇau caṅy upadhāyāḥ' is carried forward (anuvartate); 'ṇau' is repeated (āvartate): one [ṇau] connects with 'aglopinaḥ' [an ak deleted before ṇi], the second is the external condition of the prohibition; with this in view Bhaṭṭoji says 'ṇicy aglopinaḥ…'. Followed: anuvṛtti bracketed in sutra_en and k1; 'before ṇic' is kept in k1.
commentary BM: alulokat — being ṛ-marked, shortening of the penultimate is barred by this sūtra; so the abhyāsa is not followed by a light syllable, and there is no lengthening of the abhyāsa. Followed for the bracket.
commentary BM: 'udittvāt' — vṛtu and vṛdhu are u-marked for optional iṭ before ktvā from the non-ṇic root by 'udito vā'; from the ṇic-final root ṇic intervenes and no such option arises, so an option of ṇic is understood. Followed: '[without ṇic]'.
commentary BM on pūrī: the ī-marking is 'for the prohibition of iṭ before ktvā from the non-ṇic root' (so transmitted), since from the ṇic-final root [the prohibition] could not arise, ṇic intervening; hence an option of ṇic is understood. Bhaṭṭoji says 'niṣṭhāyām'; the English follows the kaumudī and BM's reasoning for 'ata eva'. Recorded.
commentary BM on ṣvada: the root is taught with ṣ, hence asiṣvadat — ṣ because the s is [the product of] a substitution (ādeśa); the a of the abhyāsa, being followed by a conjunct, is heavy, so no lengthening of the abhyāsa. 'dīrghasya tu' means of the one with long medial vowel; 'aṣopadeśatvāt' because only svad with short medial vowel is enumerated among the ṣopadeśa roots. Followed.
commentary TB (sk.2572.t1): on the view 'svāda ity eke' the preceding gaṇasūtra too should be read 'ā svādaḥ sakarmakāt'. Objection: the long reading is pointless, since with the short reading upadhā-vṛddhi gives the same svādayati. Answer: 'dīrghasya tu…'; since by 'saḥ svidisvadisahīnāṃ ca' the s after the abhyāsa does not become ṣ in the desiderative, sisvādayiṣati is the same either way, so Bhaṭṭoji shows the difference with asisvadat. Recorded.
commentary BM: 'ā dhṛṣād vā' is a gaṇasūtra; 'vibhāṣitaṇicaḥ' means they are to be understood as having optional ṇic; taking the āṅ as inclusive, he says 'dhṛṣadhātum abhivyāpya'; ayaukṣīt is given for the option without ṇic. Followed.
commentary TB (sk.2572.t1): in 'ā dhṛṣād vā' ṇic is connected by explanation (vyākhyāna) or by suitability (yogyatā); ayaukṣīt — in the option without ṇic the root is aniṭ. Followed: '[ṇic]' in the gaṇasūtra and the bracket on ayaukṣīt.
commentary BM on arca: Śākaṭāyana holds it anudātta-marked (arcayate, arcate); its reading in bhvādi is not ṛṣi-sanctioned, being covered by this one; Mādhava reports that Śākaṭāyana holds the bhvādi root ātmanepadin too; so, they say, the reading of the ādhṛṣīya roots among the bhvādi parasmaipadins is an error. Recorded; the kaumudī gives no forms.
commentary BM on lī: lāyayati — no nuk by 'līloḥ', which by association with lā operates only with the hetumat ṇi; letā — no ā by 'vibhāṣā līyateḥ', because there [līyateḥ] is named with yak to cover only the śnā- and śyan-vikaraṇa roots, according to the Bhāṣya. Followed for both brackets.
commentary TB (sk.2572.t1): by the Bhāṣyakāra's statement that līnāti and līyati are named with yak, ā by 'vibhāṣā līyateḥ' does not operate here — this is what Bhaṭṭoji suggests (dhvanayati) with letā. Agrees with BM; followed.
commentary BM on vṛñ: varitā, varītā — optional lengthening by 'vṝto vā'; it adds āśīrliṅ vriyāt, and in the ātmanepada optional iṭ by 'liṅsicoḥ' (vṛṣīṣṭa, variṣīṣṭa), no guṇa by 'uś ca', no lengthening of iṭ by 'na liṅi', and avṛta. Followed for the bracket on varītā; the further forms are not in the kaumudī.
commentary TB (sk.2572.t1): varītā — optional lengthening by 'vṝto vā'; further forms: vūryāt, vṛṣīṣṭa, variṣīṣṭa, avārīt, avāriṣṭām, avāriṣuḥ, avariṣṭa, avarīṣṭa, avṛta. Agrees with BM on varītā; followed. The further forms are recorded only.
commentary BM: jri is short-vowel-final; rica is aniṭ, so without ṇic there is no iṭ — hence rektā; śiṣa is aniṭ too — śeṣṭā; aśikṣat has ksa by 'śala igupadhāt'; 'vi-pūrvo 'tiśaye' — 'vartate' is to be supplied (ayam asmād viśiṣṭaḥ, 'he excels him'); tṛpa is seṭ because among the aniṭ roots [tṛp] is named with śyan — hence tarpitā; chṛdī is ī-marked for the prohibition of iṭ in the niṣṭhā. Followed for the brackets on rektā, śeṣṭā, aśikṣat, the supplied '[is used]' and tarpitā.
commentary TB (sk.2572.t1): rica is aniṭ without ṇic (rektā); aśikṣat — ksa by 'śala igupadhāt'; tṛpa is seṭ since among the aniṭ roots it is named with śyan (tarpitā); chṛdī — ī-marked, so aniṭ in the niṣṭhā: chṛṇṇaḥ, chṛṇṇavān. Agrees with BM; followed.
commentary BM: 'dhuvati sphuṭita…' — the form of the śa-vikaraṇa [root]: śa is ṅit, so no guṇa, and uvaṅ. prīṇayati — nuk by the vārttika 'dhūñprīñoḥ'. 'haradatta' — by naming him, [Bhaṭṭoji] indicates that [the reading] is not accepted by the Bhāṣya. Followed for the brackets on dhuvati and prīṇayati; the last point is recorded.
commentary TB (sk.2572.t1): 'hrasvaś ca' means [the svādi root] dhuñ kampane [with short u]. Followed: '[with] short [u]'.
commentary BM on 'upasargāc ca': in the sense of lengthening, tanu after an upasarga as well as without one is to be known as ādhṛṣīya; in the senses of faith and assisting, only without an upasarga. Recorded; it matches the forms given.
commentary BM on avākṣīt: in 'asyativakti…' vac is named with luk, so no aṅ; 'vacisvapi…' gives saṃprasāraṇa in ucyāt. Followed for the bracket.
commentary TB (sk.2572.t1): avākṣīt — no aṅ, since in 'asyativakti…' vac is named with luk; ucyāt by 'vacisvapi…'. Agrees with BM; followed.
commentary TB (sk.2572.t1) reads the lemma 'dhṛṣa prasahane' (the kaumudī and the print have 'prahasane'): some make it ā-marked, so dhṛṣṭaḥ on their view, dharṣitaḥ on the main view; 'ity ādhṛṣīyā yujādayaḥ'. Recorded; the English keeps the kaumudī's prahasana.
commentary BM: 'athādantāḥ' — 'vakṣyante' is to be supplied; the final a is neither an it nor for pronunciation. On kathayati: vṛddhi of the penultimate is anticipated on the strength of ṇic, and he answers 'allopasya sthānivadbhāvāt' — by 'acaḥ parasmin'. Under 'sthānivad ādeśo 'nalvidhau' only an operation that is prescribed when the original is present is extended, not the non-occurrence of an operation (otherwise nāyaka would fail); but under 'acaḥ parasmin' both the operation and its non-occurrence are extended, as the Bhāṣya makes clear; so the non-occurrence of upadhā-vṛddhi that obtains while the a stands after th is extended. Followed: '[by acaḥ parasmin pūrvavidhau, SK 50]'.
commentary TB (sk.2572.t1): 'athādantāḥ' — in the roots to be stated the final a is part [of the root], not for pronunciation. 'sthānivattvān na vṛddhiḥ' — by 'acaḥ parasmin'; to the objection that only what occurs when the original is present is extended (else nāyakaḥ, pāvakaḥ would fail), the answer is that under 'acaḥ parasmin', with 'sthānivat' carried forward and the śabdādhikāra view, both occurrence and non-occurrence are extended; that what does not occur with the original does not occur with the substitute is shown by the mention of yalopa etc. in 'na padānta…'. Agrees with BM; followed.
commentary BM on acakathat: sanvadbhāva is anticipated, and he says 'aglopitvāt'; the lengthening of the abhyāsa, though it arises in the domain of sanvadbhāva, does not depend on sanvadbhāva, hence it is named separately; the same holds for vara etc. Followed for the brackets naming both rules.
textual Collation (batch05) and scan, NSP p. 422 (scan page-0432, read): ours closes both lists with 'bhāṣārthāḥ' ('…1800 mahi bhāṣārthāḥ', '…1803 nala bhāṣārthāḥ'); the print has 'ca' in both places ('1800 mahi ca', '1803 nala ca'), as does Wikisource. The English follows the print. Mūla: for Ajai's printed copy.
textual Collation (batch05), NSP pp. 422–423 (scans page-0432, page-0433): ours 'āpyayane' → print 'āpyāyane'; 'tv aṣopadesatvāt' → 'tv aṣopadeśatvāt'; 'ita urdhvaṃ' → 'ita ūrdhvaṃ'; 'sa evātaṃ nāgaḥ' → 'sa evāyaṃ nāgaḥ'; 'viyojanaṃparcanayoḥ' → 'viyojanasaṃparcanayoḥ'; 'sesici (SK 250)' → 'sesici 2506'. Wikisource agrees with the print in each. The English follows the print.
textual Collation (batch05) and scan, NSP p. 422 (scan page-0432, read): for lī the print reads 'lāpayati' with a footnote (only partly legible under the scan's watermark: 'lāpayatīti — līloḥ iti nuk na bhavati, …'); ours and Wikisource read 'lāyayati', and BM's lemma is 'lāyayatīti'. The English keeps lāyayati. The footnote is carried by no source.json editorial_notes. This is an unresolved mūla disagreement (ours, Wikisource and BM's lemma against the print): a mūla item for Ajai to check against his printed copy, footnote included.
textual Markup, per collation (batch05) and scan NSP p. 423 (page-0433): our dhātu-number tag 1832 sits on 'āṅaḥ'; the print numbers ṣada ('āṅaḥ 1832 ṣada padyarthe'), so ṣada is the headword. The English follows the print.
textual The '(vārttikam)' tag that opens our k3 is editorial: the print marks 'dhūñprīñor nug vaktavyaḥ' (our k2) with a sign before it (NSP p. 423, page-0433). Dropped from the English; the vārttika is labelled in k2.
textual Collation (batch05), NSP p. 423 (scan page-0433): ours repeats 'svādau kryādau tudādau ca' ('ayaṃ svādau kryādau tudādau ca | svādau kryādau tudādau ca | svādau hrasvaś ca'); the print and Wikisource have it once. Ours 'sphuṭitātimuktim' → print 'sphuṭitātimuktam'; ours 'utparvo 'yam' → print 'utpūrvo 'yam'. The English follows the print.
textual Neighbour-filed commentary: the print has no TB on the opening of this unit (sūtra through pūrī): on the scan (NSP p. 422, page-0432) TB passes directly from ghāṭayati (end of sk.2571.t1) to 'svāda ity eka iti' (head of sk.2572.t1). sk.2572.t1 runs on past this unit into TB on SK 2573 ('ī ca gaṇaḥ…' onward), and the last line of sk.2572.b1 ('ajagaṇad ity eva prāpte āha —') leads into SK 2573.
translator The bracketed lakāra labels and derivational reasons are the translator's, following BM and TB where noted. '[these too have the sense of speaking]' reads the print's 'ca' as continuing 'bhāṣārthāḥ' from the list closing SK 2571; '[in the same sense]' after jri ca and cīka ca likewise takes ca as continuing the preceding root's meaning. In 'stambhe mānayate | ity ākusmīyāḥ' the 'ity ākusmīyāḥ' is taken as referring back to māna stambhe (1710) among the ākusmīya roots, not as a closing colophon.
translator The labels after the Kavirahasya verse assign each form to its class as Bhaṭṭoji's preceding sentence and BM (on dhuvati) require; dhavati is taken as the curādi form without ṇic, as in 'dhūnayati. dhavati. dhavate' just above.

SK 2573 · A 7.4.97V

ई च गणः ॥ २५७३ ॥

ī ca gaṇaḥ

ī ca gaṇaḥ — [In place of the abhyāsa — 'abhyāsasya' carried forward (anuvṛtti) from atra lopo 'bhyāsasya, SK 2620 —] of gaṇa, ī comes, and [a — 'at' drawn in by ca (anukṛṣṭa) from the preceding at smṛdṝtvaraprathamradastṝspaśām, SK 2566 —] [when a ṇi followed by caṅ follows — 'caṅpare' carried forward (anuvṛtti) from sanval laghuni caṅpare 'naglope, SK 2316].

Rule. For the abhyāsa of gaṇa, ī comes before a ṇi that has caṅ after it. By ca "and", a also comes. "Of the abhyāsa" is carried forward from SK 2620, and "caṅ after it" from SK 2316. The a is drawn in by ca from SK 2566, Bhaṭṭoji's commentators say.

Example.

gaṇ-i + luṅ → caṅ, the ṇi lost → gaṇ a t

→ doubling → ga gaṇ a t

→ this rule, ī → gī gaṇ a t

→ the velar of the abhyāsa becomes a palatal (SK 2245) → jī gaṇ a t → ajīgaṇat

→ or a → ga gaṇ a t → palatal (SK 2245) → ja gaṇ a t → ajagaṇat.

Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators says why the rule is needed. Gaṇa is an aglopin. So without this rule it would have neither lengthening nor sanvadbhāva, and only ajagaṇat.

Roots listed after this rule. The list runs from 1855 to 1915. Sort the forms by what the lost a does.

The lost a counts as present (SK 50): no vṛddhi, no guṇa, no shortening.

No guṇa: 1899 gṛha: gṛhayate; 1900 mṛga: mṛgayate. (mṛgyati is a form of another group.)
No shortening before caṅ: 1873 bhāma: ababhāmat; 1880 sāma: asasāmat; 1884 gaveṣa: ajagaveṣat. Bhaṭṭoji adds that the sāma read earlier, which is not a-final, gives asīṣamat; which earlier entry he means, scholars discuss this.
1870 kṛpa "in weakness": kṛpayati. Its r does not become l (SK 2350); this a-final root is a different root.

The stem is an aglopin: no sanvadbhāva, no lengthening.

ararahat (1859 raha), ajagadat (1861 gadī), acacahat (1867 caha, given under SK 2568), ajugomat (1877 goma), acukumārat (1878 kumāra), avavātat (1883 vāta), aninivāsat (1886 nivāsa), adadhvanat (1890 dhvana).
In the ātmanepada: apapadata (1898 pada), atusthūlata (1904 sthūla), asasatrata (1906 satra).
Also apapārat, atitīrat (1911 pāra, 1912 tīra) and adidhekat (1914 dheka).

Deletion beats vṛddhi.

1905 artha "in requesting": arthayate. Bhaṭṭoji's commentators cite the maxim vṛddher lopo balīyān, "deletion is stronger than vṛddhi". There is no augment āpuk either. Aorist ārtathata.

Roots of more than one syllable are not taught with ṣ. A root with more than one vowel (anekāc) is never a ṣopadeśa root. So its s stays s after the abhyāsa.

1897 stena: atistenat. 1906 satra: desiderative sisatrayiṣate. 1908 sūtra: asusūtrat.
1874 sūca: sūcayati, aorist transmitted as asūsucat; the a-final pattern would give asusūcat (compare asusūtrat).

Other entries.

1860 stana, 1861 gadī "in thundering": stanayati, gadayati.
1862 pata gatau vā, "to go, optionally". Two views. On the first, ṇic is optional: patayati (no vṛddhi, the a counting), patati, liṭ patāṃcakāra, aorist apatīt. On the second, the a-final status is optional: pātayati, with vṛddhi, and apīpatat.
1863 paṣa, without a prefix, still "to go": paṣayati. 1864 svara: svarayati. 1865 raca: racayati. 1868 maha: mahayati; mahati is the bhvādi root.
1881 vela: velayati. Some make kāla a separate root: kālayati. 1888 sabhāja: sabhājayati.
1892–1895 saṅketa, grāma, kuṇa, guṇa, and by ca also kūṭa, "in inviting": kūṭayati, saṅketayati, grāmayati, kuṇayati, guṇayati. A variant reading has keta instead: ketayati, abhiketayati.

The aorist of ūna. 1889 ūna "in diminishing": ūnayati, with the a lost before ṇi (SK 2308).

The aorist raises a problem. The loss of the a is the later rule. If it came first, ni would be doubled, and the abhyāsa would show i.
Bhaṭṭoji finds a sign in SK 2577, oḥ puyaṇjy apare, taught in the next chapter. It could have said "before p and y". It names a whole class (pu), a pratyāhāra (yaṇ) and j instead. A pratyāhāra is a short name for a group of sounds; yaṇ = y, v, r, l. That wording is a sign: when doubling is due, a vowel-substitute caused by ṇic does not come first.
The sign is limited to cases like its own. It holds only where the first vowel after the abhyāsa is an a-vowel, during the derivation or in the finished form.
In ūna an a stands there during the derivation. So na is doubled first, and then the a of the second copy is lost.

ūna-i + caṅ → ū na i a t

→ doubling of na before the deletion → ū na na i a t

→ the a of the second na is lost before ṇi (SK 2308) → ū na n i a t

→ the ṇi is lost (SK 2313) → ū na n a t

→ the augment āṭ → aunanat.

After mā: mā bhavān ūnanat. The ū is not shortened, the stem being an aglopin.

The same limit keeps kṝt safe. No a-vowel follows its abhyāsa, so its ṝ becomes ir before doubling: acikīrtat.

List-rule ā garvād ātmanepadinaḥ: roots 1898–1907. "Up to garva, ātmanepadin." These are the āgarvīya.

1898 pada: padayate, apapadata. gṛha, mṛga, sthūla, artha and satra are of this group.
1907 garva "in pride": garvayate. Its a-final status would have no purpose with ṇic. So, by the force of that status, ṇic is optional for it. Without ṇic, the final a still has work to do. The root takes the udātta accent on that final a, and it takes ām in liṭ. Here end the āgarvīya.
"So also in what follows": mūtrayati and mūtrati (1909 mūtra), katrayati and katrati, or with karta, kartayati and kartati (1915).

List-rules: ṇic from a noun stem.

prātipadikād dhātvarthe bahulam iṣṭhavac ca. After a noun stem (prātipadika), in a verbal sense, ṇic comes variously (bahulam). The stem is treated as before the superlative affix iṣṭha. So whatever a stem undergoes before iṣṭha, it also undergoes before ṇi. Bhaṭṭoji lists these operations. One of his commentators illustrates them, first before iṣṭha, then before ṇi:
the masculine form (puṃvadbhāva): paṭiṣṭhā; before ṇi, etayati;
ra as a substitute: draḍhiṣṭha, draḍhayati;
loss of the ṭi, the last vowel and whatever follows it: sādhiṣṭha; before ṇi, paṭayati (below);
loss of vin: srajiṣṭha, srajayati;
loss of matup: gaviṣṭha, gavayati;
loss of yaṇ and what follows: sthaviṣṭha, sthavayati;
the substitutes pra, stha, spha and the rest: preṣṭha; before ṇi, prāpayati, sthāpayati;
the name bha: srajiṣṭha again, where it stops the change to a velar.
paṭum ācaṣṭe "he calls him clever" → paṭayati, with the ṭi u lost as before iṣṭha.
Aorist: vṛddhi comes first, being the later rule; then the ṭi is lost. What is lost is au, not an ak, so the stem is not an aglopin. Sanvadbhāva and lengthening apply (SK 2316, 2318) → apīpaṭat.
But the Bhāṣya on SK 2314 settles that deletion beats vṛddhi. Then the u, an ak, is lost first; the stem is an aglopin, with no sanvadbhāva → apapaṭat. Bhaṭṭoji's commentators accept both forms.
tat karoti tad ācaṣṭe, "he makes that, he declares that". It spells out the previous rule. Only the meaning of the root is the meaning of ṇic. The present tense of karoti and ācaṣṭe is not intended.
tenātikrāmati, "he outstrips by means of that": aśvenātikrāmati → aśvayati; hastinātikrāmati → hastayati.
dhāturūpaṃ ca, "and the form of the root". The base of ṇic takes the form of a dhātu. The ca brings in what is not stated, namely a vārttika:
ākhyānāt kṛtas tad ācaṣṭe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivac ca kārakam. After a word made with a kṛt affix that names a story (ākhyāna), ṇic comes in the sense "he tells that". Three things follow: the kṛt affix is lost (luk), its base comes back, and the kāraka, the role-word, is as with that base.
kaṃsavadham ācaṣṭe "he tells the killing of Kaṃsa" → kaṃsaṃ ghātayati. The kṛt affix of vadha is lost, and han returns. We now stand at kaṃsaṃ han i, and the next rule takes over.

Watch out. Not every a-final aorist has a short abhyāsa. Gaṇa has ajīgaṇat too, by this rule. And pata, on the second view, is not a-final at all: apīpatat.

Siddhānta-kaumudī

गणेरभ्यासस्य ई स्याच्चाच्चङ्परे णौ । अजीगणत् । अजगणत् ।{$ {!1855 शठ!} {!1856 श्वठ!} सम्यगवभाषणे$} ।{$ {!1857 पठ!} {!1858 वठ!} ग्रन्थे$} ।{$ {!1859 रह!} त्यागे$} । अररहत् ।{$ {!1860 स्तन!} {!1861 गदी!} देवशब्दे$} । स्तनयति । गदयति अजगदत् ।{$ {!1862 पत!} गतौ वा$} । वा णिजन्तः । वाऽदन्त इत्येके । आद्ये । पतयति । पतति । पतांचकार । अपतीत् । द्वितीये । पातयति । अपीपतत् ।{$ {!1863 पष!} अनुपसर्गात्$} । गतावित्येव । पषयति ।{$ {!1864 स्वर!} आक्षेपे$} । स्वरयति ।{$ {!1865 रच!} प्रतियत्ने$} । रचयति ।{$ {!1866 कल!} गतौ संख्याने च$} ।{$ {!1867 चह!} परिकल्कने$} । परिकल्कनं दम्भः शाठ्यं च ।{$ {!1868 मह!} पूजायाम्$} । महयति । महतीति शपि गतम् ।{$ {!1869 सार!} {!1870 कृप!} {!1871 श्रथ!} दौर्बल्ये$} । सारयति । कृपयति । श्रथयति ।{$ {!1872 स्पृह!} ईप्सायाम्$} ।{$ {!1873 भाम!} क्रोधे$} । अबभामत् ।{$ {!1874 सूच!} पैशून्ये$} ॥ सूचयति । अषोपदेशत्वान्न षः । असूसुचत् ।{$ {!1875 खेट!} भक्षणे$} ॥ तृतीयान्त इत्येके । खोट इत्यन्ये ।{$ {!1876 क्षोट!} क्षये$} ।{$ {!1877 गोम!} उपलेपने$} । अजुगोमत् ।{$ {!1878 कुमार!} क्रीडायाम्$} । अचुकुमारत् ।{$ {!1879 शील!} उपधारणे$} । उपधारणमभ्यासः ।{$ {!1880 साम!} सान्त्वप्रयोगे$} । अससामत् । साम सान्त्वने इत्यतीतस्य तु असीषमत् ।{$ {!1881 वेल!} कालोपदेशे$} । वेलयति । काल इति पृथग्धातुरित्येके । कालयति ।{$ {!1882 पल्पूल!} लवनपवनयोः$} ।{$ {!1883 वात!} सुखसेवनयोः$} । वातयति । अववातत् ।{$ {!1884 गवेष!} मार्गणे$} । अजगवेषत् ।{$ {!1885 वास!} उपसेवायाम् $}।{$ {!1886 निवास!} आच्छादने$} । अनिनिवासत् ।{$ {!1887 भाज!} पृथक्कर्मणि$} ।{$ {!1888 सभाज!} प्रीतिदर्शनयोः$} । प्रीतिसेवनयोरित्यन्ये । सभाजयति ।{$ {!1889 ऊन!} परिहाणे$} । ऊनयति । ओः पुयण्जि SK 2577 इति सूत्रे पययोरिति वक्तव्ये वर्गप्रत्याहारजग्रहोलिङ्गं णिच्यच आदेशो न स्याद्द्वित्वे कार्ये इति । यत्र द्विरुक्तावभ्यासोत्तरखण्डस्याद्योऽच् प्रक्रियायां परिनिष्ठिते रूपे वाऽवर्णो लभ्यते तत्रैवायं निषेधः । ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वात् । तेनाचिकीर्तदिति सिद्धम् । प्रकृते तु नशब्दस्य द्वित्वं तत उत्तरखण्डेऽल्लोपः । औननत् । माभवानूननत् ।{$ {!1890 ध्वन!} शब्दे$} । अदध्वनत् ।{$ {!1891 कूट!} परितापे$} । परिदाहे इत्यन्ये ।{$ {!1892 सङ्केत!} {!1893 ग्राम!} {!1894 कुण!} {!1895 गुण!} चामन्त्रणे$} । चात्कूटोऽपि । कूटयति । सङ्केतयति । ग्रामयति । कुणयति । गुणयति । पाठान्तरम् - केत श्रावणे निमन्त्रणे च । केतयति । अभिकेतयति । कुण गुण चामन्त्रणे । चकारात्केतेति ।{$ {!1896 कूण!} सङ्कोचने इति$} ।{$ {!1897 स्तेन!} चौर्ये$} ॥ अतिस्तेनत् ॥ आ गर्वादात्मनेपदिनः ॥{$ {!1898 पद!} गतौ$} । पदयते । अपपदत ।{$ {!1899 गृह!} ग्रहणे$} । गृहयते ।{$ {!1900 मृग!} अन्वेषणे$} । मृगयते । मृग्यतीति कण्ड्वादिः ।{$ {!1901 कुह!} विस्मापने$} ।{$ {!1902 शूर!} {!1903 वीर!} विक्रान्तौ$} ।{$ {!1904 स्थूल!} परिबृंहणे$} । स्थूलयते । अतुस्थूलत ।{$ {!1905 अर्थ!} उपायाच्ञायाम्$} । अर्थयते । आर्तथत ।{$ {!1906 सत्र!} सन्तानक्रियायाम्$} । अससत्रत । अनेकाच्त्वान्न षोपदेशः । सिसत्रयिषते ।{$ {!1907 गर्व!} माने$} ॥ गर्वयते । अदन्तत्वसामर्थ्याण्णिज्विकल्पः । धातेरन्त उदात्तो लिट्याम् च फलम् । एवमग्रेऽपि । इत्यागर्वीयाः ॥ {$ {!1908 सूत्र!} वेष्टने$} । सूत्रयति । असुसूत्रत् ।{$ {!1909 मूत्र!} प्रस्रवणे$} । मूत्रयति । मूत्रति ।{$ {!1910 रूक्ष!} पारुष्ये$} ।{$ {!1911 पार!} {!1912 तीर!} कर्मसमाप्तौ$} । अपपारत् । अतितीरत् ।{$ {!1913 पुट!} संसर्गे$} । पुटयति ।{$ {!1914 धेक!} दर्शन इत्येके$} । अदिधेकत् ।{$ {!1915 कत्र!} शैथिल्ये$} । कत्रयति । कत्रति । कर्तेत्यप्येके । कर्तयति । कर्तति ॥ (गणसूत्रम् -) प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च ॥ प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिच् स्यादिष्ठे यथा प्रातिपदिकस्य पुंवद्भाव-रभाव-टिलोप-विन्मतुब्लोप-यणादिलोपप्रस्थ-स्फाद्यादेश-भसंज्ञास्तद्वण्णावपि स्युः । पटुमाचष्टे पटयति । परत्वाद्वृद्धौ सत्यां टिलोपः । अपीपटत् । णौ चङि - SK 2314 इत्यत्र भाष्ये तु वृद्धेर्लोपो बलीयानिति स्थितम् । अपपटत् । (गणसूत्रम् -) तत्करोति तदाचष्टे ॥ पूर्वस्य प्रपञ्चः । करोत्याचष्ट इति धात्वर्थमात्रं णिजर्थः ॥ लडर्थस्त्वविक्षितः ॥ (गणसूत्रम् -) तेनातिक्रामति । अश्वेनातिक्रामति अश्वयति । हस्तिनातिक्रामति हस्तयति ॥ (गणसूत्रम् -) धातुरूपं च ॥ णिच्प्रकृतिर्धातुरूपं प्रतिपद्यते ॥ चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तथा च वार्तिकम् ।

In place of the abhyāsa of gaṇa, ī comes, and, by the ca, [a (at)], when a ṇi followed by caṅ follows. ajīgaṇat, ajagaṇat [luṅ]. (1855) śaṭha, (1856) śvaṭha — in the sense of speaking properly (samyag-avabhāṣaṇa). (1857) paṭha, (1858) vaṭha — in the sense of composing (grantha). (1859) raha — in the sense of abandoning. ararahat [luṅ]. (1860) stana, (1861) gadī — in the sense of the sound of the god [i.e. thunder] (devaśabda). stanayati, gadayati [laṭ]; ajagadat [luṅ]. (1862) pata — in the sense of going, optionally (vā). [That is,] it optionally ends in ṇic. Some say: it optionally ends in a (adanta). On the first [view]: patayati [with ṇic; no vṛddhi, the deletion of the a being sthānivat]; patati [without ṇic]; patāṃcakāra [liṭ: ām, since the root ends in a even without ṇic]; apatīt [luṅ, without ṇic]. On the second [view]: pātayati [the root not being a-final, vṛddhi of the penultimate]; apīpatat [luṅ]. (1863) paṣa — when without an upasarga. 'In the sense of going' holds here as well (gatāv ity eva) [— carried forward (anuvṛtti) from (1862) pata]. paṣayati. (1864) svara — in the sense of reproach (ākṣepa). svarayati. (1865) raca — in the sense of preparing (pratiyatna). racayati. (1866) kala — in the sense of going and of counting. (1867) caha — in the sense of parikalkana. parikalkana is hypocrisy (dambha) and roguery (śāṭhya). (1868) maha — in the sense of honouring. mahayati. mahati is already dealt with under śap [i.e. as a bhvādi root]. (1869) sāra, (1870) kṛpa, (1871) śratha — in the sense of weakness. sārayati. kṛpayati [the r is not replaced by l by kṛpo ro laḥ, SK 2350, this a-final root being a different root]. śrathayati. (1872) spṛha — in the sense of desire to obtain (īpsā). (1873) bhāma — in the sense of anger. ababhāmat [luṅ: the penultimate is not shortened by ṇau caṅi, SK 2314, the deletion of the a being sthānivat]. (1874) sūca — in the sense of malice (paiśunya). sūcayati. Because it is not taught with ṣ (aṣopadeśa) [being anekāc], there is no ṣ [for its s]: asūsucat [luṅ; so transmitted — see the textual note]. (1875) kheṭa — in the sense of eating. Some say it ends in the third [consonant of the ṭ-class, i.e. kheḍa] (tṛtīyānta); others, that it is khoṭa. (1876) kṣoṭa — in the sense of wasting (kṣaya). (1877) goma — in the sense of smearing (upalepana). ajugomat [luṅ]. (1878) kumāra — in the sense of play. acukumārat [luṅ]. (1879) śīla — in the sense of upadhāraṇa. upadhāraṇa is repeated practice (abhyāsa). (1880) sāma — in the sense of using conciliatory speech (sāntva-prayoga). asasāmat [luṅ: the penultimate is not shortened, the deletion of the a being sthānivat]. But of the [root] sāma 'sāntvane' read earlier, [the luṅ is] asīṣamat. (1881) vela — in the sense of indicating the time. velayati. Some say that kāla is a separate root: kālayati. (1882) palyūla — in the sense of cutting (lavana) and cleansing (pavana). (1883) vāta — in the sense of pleasure and serving (sukha, sevana). [Some say: in the sense of going, pleasure and serving.] vātayati; avavātat [luṅ]. (1884) gaveṣa — in the sense of searching (mārgaṇa). ajagaveṣat [luṅ: the penultimate not shortened, the deletion of the a being sthānivat]. (1885) vāsa — in the sense of upasevā. (1886) nivāsa — in the sense of covering. aninivāsat [luṅ]. (1887) bhāja — in the sense of the act of separating. (1888) sabhāja — in the sense of affection and showing (prīti, darśana). Others: in the sense of affection and serving (prīti, sevana). sabhājayati. (1889) ūna — in the sense of diminution (parihāṇa). ūnayati [laṭ: the a deleted before ṇi by ato lopaḥ, SK 2308]. In the sūtra oḥ puyaṇjy apare (SK 2577), where 'payayoḥ' [before p and y] should have been said, the mention of a class (varga) [in 'pu'], of a pratyāhāra [yaṇ] and of j is an indicator (liṅga) that, when doubling is to be done, a substitute (ādeśa) for an ac conditioned by ṇic (ṇici) does not take place. This prohibition holds only where, in the doubling, the first ac of the part after the abhyāsa (abhyāsottarakhaṇḍa) is found to be an a-vowel (avarṇa), either in the course of the derivation (prakriyāyām) or in the finished form (pariniṣṭhite rūpe), because an indicator (jñāpaka) has regard to [cases] of the same kind (sajātīya) [as those in which it is found]. Therefore acikīrtat is established [the ṝ of kṝt becoming ir before doubling, as no a-vowel is found after the abhyāsa]. In the present case, however, [an a being found in the second part during the derivation, the substitute conditioned by ṇic — deletion of the a — does not take place before doubling, so there is] doubling of the syllable na, and after that deletion of the a in the second part (uttarakhaṇḍa): aunanat [luṅ]. mā bhavān ūnanat [luṅ, without āṭ after mā; the ū is not shortened, the root being ag-lopin]. (1890) dhvana — in the sense of sound. adadhvanat [luṅ]. (1891) kūṭa — in the sense of paining (paritāpa). Others: in the sense of burning (paridāha). (1892) saṅketa, (1893) grāma, (1894) kuṇa, (1895) guṇa, and (ca) — in the sense of inviting (āmantraṇa). By the ca, kūṭa too [is included (samuccīyate)]: kūṭayati. saṅketayati. grāmayati. kuṇayati. guṇayati. A variant reading (pāṭhāntara): 'keta — in the sense of making heard and of inviting'. ketayati. abhiketayati. 'kuṇa, guṇa, and (ca) — in the sense of inviting' — by the ca, keta [is included]. '(1896) kūṇa — in the sense of contracting' — [here the variant reading ends] (iti). (1897) stena — in the sense of stealing. atistenat [luṅ; no ṣ for the s, the root being anekāc and so not taught with ṣ]. [The roots] up to garva are ātmanepadin. (1898) pada — in the sense of going. padayate [laṭ]; apapadata [luṅ]. (1899) gṛha — in the sense of taking. gṛhayate [no guṇa, the deletion of the a being sthānivat]. (1900) mṛga — in the sense of searching. mṛgayate [no guṇa, likewise]. mṛgyati is a kaṇḍvādi [form]. (1901) kuha — in the sense of causing astonishment (vismāpana). (1902) śūra, (1903) vīra — in the sense of showing valour (vikrānti). (1904) sthūla — in the sense of growing stout (paribṛṃhaṇa). sthūlayate; atusthūlata [luṅ]. (1905) artha — in the sense of requesting (upayācñā). arthayate [the a deleted before ṇi, not vṛddhi]; ārtathata [luṅ]. (1906) satra — in the sense of the act of extending (santāna-kriyā). asasatrata [luṅ]. Because it is anekāc it is not taught with ṣ (ṣopadeśa): sisatrayiṣate [desiderative, the s not becoming ṣ]. (1907) garva — in the sense of pride (māna). garvayate. From the a-final status having to have a purpose (adantatva-sāmarthya), [it follows that] ṇic is optional; the result [of the a-final status, in the form without ṇic,] is the udātta on the end of the dhātu (dhātor antaḥ udāttaḥ) and ām in liṭ. So also in what follows. [Here end] the āgarvīya [roots]. (1908) sūtra — in the sense of wrapping (veṣṭana). sūtrayati; asusūtrat [luṅ; no ṣ, the root being anekāc]. (1909) mūtra — in the sense of passing urine (prasravaṇa). mūtrayati. mūtrati. (1910) rūkṣa — in the sense of roughness. (1911) pāra, (1912) tīra — in the sense of completing a task. apapārat, atitīrat [luṅ]. (1913) puṭa — in the sense of contact. puṭayati. (1914) dheka — in the sense of seeing, according to some. adidhekat [luṅ]. (1915) katra — in the sense of slackness. katrayati. katrati. Some [read it] as karta too: kartayati, kartati. (gaṇasūtra) prātipadikād dhātvarthe bahulam iṣṭhavac ca — "After a prātipadika, in the sense of a dhātu, [ṇic comes] variously (bahulam), and [the prātipadika is treated] as before iṣṭha." After a prātipadika, in the sense of a dhātu, ṇic comes; and just as, before iṣṭha, a prātipadika undergoes masculine-like treatment (puṃvadbhāva), substitution of ra (rabhāva), deletion of the ṭi (ṭilopa), deletion of vin and matup, deletion of yaṇ and what follows (yaṇādilopa), the substitutes pra, stha, spha and the rest, and the designation bha, so these take place before ṇi too. paṭum ācaṣṭe paṭayati ['he calls [someone] clever']. [Vṛddhi comes first] because it is later (paratvāt); once vṛddhi has taken place, deletion of the ṭi: apīpaṭat [luṅ]. In the Bhāṣya on ṇau caṅi (SK 2314), however, it is settled that deletion is stronger than vṛddhi: apapaṭat. (gaṇasūtra) tat karoti tad ācaṣṭe — "[After a prātipadika — carried forward (anuvṛtti) from the preceding gaṇasūtra —, ṇic comes in the sense] 'he makes that', 'he declares that'." This is an elaboration of the preceding [gaṇasūtra]. [In] 'karoti', 'ācaṣṭe', only the meaning of the dhātu is the meaning of ṇic; the meaning of the laṭ is not intended. (gaṇasūtra) tenātikrāmati — "[After a prātipadika, ṇic comes in the sense] 'he surpasses by means of that'." aśvenātikrāmati [he surpasses by means of a horse] — aśvayati. hastinātikrāmati [he surpasses by means of an elephant] — hastayati. (gaṇasūtra) dhāturūpaṃ ca — "And the form of the dhātu [is taken]." The base of ṇic (ṇic-prakṛti) takes on the form of the dhātu. The word ca serves to include what has not been stated. And accordingly there is the vārttika:

vārttika

आख्यानात्कृतसतदाचष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकमिति

(vārttika) ākhyānāt kṛtas tad ācaṣṭe kṛlluk prakṛtipratyāpattiḥ prakṛtivac ca kārakam — "After a kṛt-derived [word] denoting a narrative (ākhyāna), in the sense 'he narrates that', [ṇic comes, and there is] luk of the kṛt, restoration of the base (prakṛti-pratyāpatti), and the kāraka is as with the base."

(वार्तिकम्) ॥ कंसवधामाचष्टे कंसं घातयति । इह कंसं हन् इ इति स्थिते ॥

kaṃsavadham ācaṣṭe ['he narrates the slaying of Kaṃsa'] — kaṃsaṃ ghātayati. Here, when [the string] kaṃsam han i stands —

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 434–437

—वर्गप्रत्याहारेति । पुयण्जीति वर्गादिग्रहणफलं तु अवीभवत् अमीमवत् अरीरवत् अलीलवत् अजीजवत् विभावयिषति मिमावयिषति रिरावयिषति लिलावयिषतीत्यादिरूपसिद्धिरिति वाच्यम् । तद्दुरुपपादम् । णिचि परलादन्तरङ्गलाच्च वृद्ध्यादौ कृते द्वित्वे सत्यभ्यासे उवर्णस्य दुर्लभलादकारस्य ‘सन्यतः’ इतीत्वेन रूपसिद्धेश्च । ततो वर्गादिग्रहणं व्यर्थं सदुक्तार्थे ज्ञापकमिति भावः । ज्ञापनफलं तु यत्र ‘ओः पुयण्जि-’ इत्यस्याप्राप्तिस्तत्र बोध्यम् । तद्यथा । चुक्षावयिषति । चङ्यचुक्षवत् । उडुरिवाचरति । उडवति । ‘सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-’ इत्याचारे क्विप् तदन्ताद्धातोर्णौ सन् । उड्डावयिषति । चङि औड्डवत् । तु इति सौत्रो धातुस्ततो णौ सन् । तुतावयिषति । चङि अतूतवत् । तुनावयिषति । अनूनवत् । पुस्फारयिषति । अपुस्फुरत् । ‘चिस्फुरोर्णौ’ इति वालम् । अपुस्फरदित्यादिष्वभ्यासे उकारश्रवणं भवति ज्ञाप- नात्, अन्यथा चिक्षावयिषतीत्यादि प्रसज्येत । तदेतत्सकलमभिप्रेत्य वार्तिककृतोक्तम् ‘ओः पुयण्जिषु वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावस्य’ इति । स्थानिवद्भावः प्रतिषेधस्याप्युपलक्षणम् । अच्च आदेशो न स्यादिति । प्रतिषेधपक्षो मुख्य इत्यभिप्रेत्येदमुक्तम् । प्रतिषेधः स्थानिवद्भावस्याप्युपलक्षणमिति बोध्यम् । नन्वेवं कृत संशब्देन इति धातोर्णौ चङि इरा- वेशात्प्रागेव कृत इत्यस्य द्वित्वे उरदत्वे च अचकीर्तदिति स्यान्न तु अचिकीर्तदित्यत आह—यत्र द्विरुक्ताविति ॥—आद्योऽजिति । चङ्सहितस्योत्तरखण्डलमभ्युपेत्येदमुक्तम् । अन्ये तु आदामहणं क्षमामुपेत्येदमुक्तम् । अत्र स्यादिति प्रत्यर्थं काचो द्वित्वे सत्यभ्यासोत्तरखण्डे अज्द्रयासंभवादित्याहुः । औजढत् औननदित्यादौ परिनिष्ठिते अवर्णस्यालाभादाह—प्रक्रिया-यामिति । चुक्षावयिषतीत्यादौ प्रक्रियायामवर्णो न लभ्यते इत्याह—परिनिष्ठिते रूपे वेति । वाशब्दोऽनास्थायां क्वचिदवर्णपरत्वं विवक्षितं न तु अमुकत्रैवेत्याग्रह इति भावः ॥—सजातीयापेक्षत्वादिति । पुयण्जीत्यभ्यासोत्तर-खण्डे अवर्णपरा भवन्ति । अतस्तथैव ज्ञापकमित्यर्थः । अत एव भाष्यकृता पवर्गादेरन्यस्मिन्नपि हलि अवर्णपरे एव स्थानिवत्त्वमिति अचिकीर्तदित्यादौ नातिव्याप्तिरिति सिद्धान्तितम् । ननु ‘ओः पुयण्जि—’ इति सूत्रे णिचि इति नास्ति तथा च णिच्यच आदेशो न स्यादित्यर्थे कथमिदं ज्ञापकं भवेत् । न च सामान्यतो द्वित्वे कार्ये अच आदेशो न स्यादि-त्येव ज्ञाप्यतामिति वाच्यम् । दिदवनीयिपति निनवयिषतीत्यादावभ्यासे उकारश्रवणप्रसङ्गादिति चेत् । अत्राहुः । येन नाव्यवधानमित्येकेन प्रत्ययेन द्विलनिमित्तप्रत्ययस्य व्यवधानमाश्रीयते । तच्च णेरेव संभवतीति णिज्विषयकमेव ज्ञापकं, दिदवनीयिषतीत्यत्र तु ल्युटा क्यचा व्यवधानादनेकव्यवधानमिति न तद्विषयकं ज्ञापनमिति । अस्मिन् मते आचारक्रि-वन्ताद्द्वनशब्दात्सनि दुदवनिषतीति स्यात्, तच्च नेष्यते, णौ स्थानिवद्भावस्य ज्ञापकमिति वार्तिकोक्तेः । स्थानिवत्त्वेन प्रतिषेधेन वा णावेवाभ्यासे उकारेण भवितव्यम् । अतो वार्तिककारवचनादेव णौ स्थानिवदिति स्वीकर्तव्यम् । तथा च ना पूर्वोदाहरणेषु दोष इति दिक् । फलितमाह—प्रकृते त्विति ॥—औननदिति । ‘नोनयति ध्वनयति—’ इति चङ्गिषे-धस्त्विह न । तत्र छन्दसीत्यनुवृत्त्या ‘मा त्वावतो जरितुः काममूनयीः’ इत्यादावेव तन्निषेधात् । यथापि परिनिष्ठित एवावर्णपरत्वमित्याशयेन उवर्णादेश एव स्थानिवत्स्यान्नान्य इति वदतां वोपदेवादीनां मते औनिनदित्येव भाव्यम् । अव-र्णादेशस्य स्थानिवत्त्वे तु परिनिष्ठितरूपे अवर्णपरत्वालाभात्तथापि अचिकीर्तदित्यादौ स्थानिवत्त्वमाशङ्क्य उत्तरभागे अव-र्णाभावादिति भाष्यकारोक्तपरिहारपर्यालोचनया उवर्णादेश एव स्थानिवदिति नियमो नास्तीत्यौननदिति रूपं निर्बोधमेव । किं च उवर्णादेश एवेति नियमे ‘लोपः पिवतेरीच्चाभ्यासस्य’ इति सूत्रे अपीप्यदित्यत्र पिवतेर्णौ ‘शाच्छासा—’ इत्यादिना युकि चङि उपधालोपे तस्य स्थानिवत्त्वात्पाप्शब्दस्य द्विलमिति वृत्तिग्रन्थो विरुच्येत । अपि च ‘शुष्किका शुष्कजङ्घा च क्षामिमानौजढत्तथा’ इति वैयाघ्रपद्यवार्तिकस्य औजढदिति प्रयोगोऽपि विरुच्येत । एतद्वि पूर्वत्रासिद्धमित्यस्य प्रयोजनक-थनवार्तिकम् । तद्यथा । शुष्किकेत्यत्र तु ‘उदीचामातः—’ इतीत्वविकल्पो न । ‘शुषः कः’ इति कलस्यासिद्धत्वेन यकपूर्व-त्वाभावात् । शुष्कजङ्घेत्यत्र कलस्यासिद्धत्वादेव ‘न कोपधायाः’ इति पुंवद्भावनिषेधो न । क्षामिमानित्यत्र तु ‘मादुप-धाया—’ इति वत्त्वं न । ‘क्षायो मः’ इति मलस्यासिद्धत्वात् । वहेः क्तान्ताणिचि चङि औजढदित्यत्र ढलस्यासिद्धत्वाण्णौ कृतस्य टिलोपस्य स्थानिवत्त्वाच्च हतशब्दस्य द्वित्वं ‘कुहोक्षुः’ ‘अभ्यासे चर्च’ सन्वदित्वं तु अनग्लोपीति प्रतिषेधात्र भवति । एवं काशिकायामपि ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इति सूत्रे औजढदित्युदाहृत्य ऊढिमाख्यदौजिढदित्येतत्तु किन्नन्तस्य ऊढि-शब्दस्य भवतीत्युक्तं तदपि विरुच्येत । उवर्णादेश एव स्थानिवदिति नियमे णौ कृतस्य टिलोपस्यात्र स्थानिवत्त्वाभावेन हत-शब्दस्य हतिशब्दस्य वा द्वित्वासंभवात् । एवं चाङ्घधातोर्णिच्यलोपे चङि स्थानिवत्त्वात्कशब्दस्य द्वित्वे आञ्चकदिति रूपमेव सर्वसंमतं न त्वाञ्चिकदिति वोपदेवोक्तमिति वोध्यम् । नन्वभिकीर्तदित्यादौ स्थानिवत्त्वमाशङ्क्योत्तरभागे अवर्णाभावादिति वदन्भाष्यकारो न वोपदेवग्रन्थस्य प्रतिकूलः । उत्तरभागे परिनिष्ठितरूपे अवर्णपरत्वमुवर्णादेशस्यैवं संभवति नान्यस्येत्या-शयेनैव भाष्यकारेण तथोक्तमिति वक्तुं शक्यत्वादिति चेत् । मैवम् । तथा हि सति यत्र ‘ओः पुयण्जि—’ इत्यस्याप्राप्ति-स्तत्राप्युवर्णादेश एव स्थानिवज्ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वादित्येवमेव भाष्यकारो वदेत् । ऋजुमार्गेण सिध्यतोऽर्थस्य वक्रेण साधनायोगादिति दिक् । संकेतिताश्वत्वारोऽत्र धातवः ॥—पाठान्तरमिति । संकोचन इत्येतत्पर्यन्तम् । अनेकाच्च्चेना-षोपदेशत्वात्पत्वं नेति ध्वनयति—अतिस्तेनदिति ॥—गृह्यते इति । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात्र गुणः । लुङि अजगृहत् । अग्लोपात्र सन्वद्भावः॥—मृगयते इति । मार्गयति । मार्गतीति तु मार्ग अन्वेषण इत्याधृषीयस्य । अर्थ ॥—अर्थयत इति । ‘वृद्धेर्लोपो बलीयान्’ इत्यल्लोपान्न वृद्धिः । वोपदेवस्तु वृद्धौ कृतायां पुकि चाऽर्थापयते इति रूपमाह तद्रभसात् । न च ‘अर्थवेदसत्यानाम्’- इत्यापुक् स्यादेवेति वाच्यम् । तत्र प्रातिपदिकस्य ग्रहणात् ॥—अदन्तत्वसामर्थ्यादिति । कथादिपूपधावृद्धिदीर्घसन्वद्भावविरहेण सारभामप्रभृतीनामुपधाहस्वस्य गृहमृगप्रभृतीनामुपधागुणस्य च व्यावर्तनेनादन्तत्वं सार्थकम् । इह लदन्तत्वे प्रागुक्तफलाभावाणिचः पाक्षिकत्वं ज्ञापयतीति भावः । ननु अदन्तत्वसार्थकत्वाय वाल्लोप इति प्राचोक्तमेवाभ्युपगम्यतामिति चेत् । अत्राहुः । चिन्तयतेरिदित्वं सामान्यापेक्षं ज्ञापकमिति मते इह अदन्तत्वस्य फलं स्पष्ट-मेव । विशेषापेक्षं ज्ञापकमिति मते तु तत्र तत्र आकार ईकार उकार ऊकाराश्चेत्यनुवन्धा यथा ज्ञापकतया स्वीकृताः तथा अदन्ततापि णिच्विकल्पमेव ज्ञापयतु, क्लृप्तेनैव णिज्विकल्पेन कृतार्थत्वे अपूर्वस्य लोपवाधस्य कल्पनाया अन्याय्यत्वात् । एवं हि सति मतद्वयेऽप्येकरूपमेव फलं लभ्यत इति ॥—असुसूत्रदिति । अनेकाच्छान्न षलम् ॥—प्रातिपदिका-दिति । यदि सुवन्ताणिच् स्यात्तदा स्रजयतीत्यादौ कुत्वं स्यादिति भाव इति केचित् । तन्न । इष्ठवद्भावेन भत्वे कुल-स्याप्रसक्तेः । अत्र बहुलं णिच् स्यात् । स च णिच् इष्ठवद्भवतीति अन्वयात्पक्षे वाक्यमपि भवतीत्याह—पटुमाचष्ट इति । धात्वर्थं इत्यनेन करणाख्यानादिर्गृह्यत इति भावः । ननु बहून्याचष्टे भावयतीत्यत्र ‘इष्टस्य यिट् च’ इति णिचोऽपि यिट् स्यात् । अत्राहुः । टेरिति सूत्रे णाविष्टवत्प्रातिपदिकस्येति वार्तिके प्रातिपदिकग्रहणं प्रत्ययकार्याणामतिदेशो माभूदि-त्येवमर्थम् । तेनात्र णिचोपीण्न भवति तदभावे भूभावेनापि न भवितव्यं संनियोगशिष्टत्वात् । किंतु बह्यतीत्येव भवितव्यमिति मतान्तरम् । एतच्च तत्रैव सूत्रे कैयटे स्पष्टमिति । अन्ये त्वाहुः । इष्ठवदिति हि सप्तम्यन्ताद्वतिर्णावित्युप-मेये सप्तमीदर्शनात्तेन इष्टनि परे पूर्वस्य यत्कार्यं तदतिदिश्यते न लिष्टनोऽपीति ॥—पुंवद्भावेति । अतिशयेन पद्वी पटिष्टेत्यत्र ‘भस्याढे तद्धिते’ इति पुंवद्भावः । कशिष्टः द्रढिष्टः इत्यत्र ‘र ऋतो हलादेः’- इति रभावः । साधिष्ठ इत्यादौ टिलोपः । अतिशयेन स्रग्वी सजिष्ठ इत्यत्र ‘विन्मतोर्लुक्’ इति विनो लुक् । अतिशयेन गोमान् गविष्ठ इत्यादौ मतुपो लुक् । स्थविष्ठ इत्यादौ ‘स्थूलवूर्’- इत्यादिना यणादिलोपः । प्रेष्ठ इत्यादौ ‘प्रियस्थिर’- इत्यादिना प्रस्थाद्यादेशः ॥—तद्वरणावपीति । पुंवद्भावस्योदाहरणमेणीमाचष्टे एतयति । टिलोपेनैव सन्नियोगशिष्टत्वान्नकारनिवृत्तौ सिद्धायां पुंवद्भा-वग्रहणं दरदमाचष्टे दारदयतीत्यादिसिध्यर्थमिति बोध्यम् । द्रढयतीत्यादौ रभावः । स्रग्विणमाचष्टे स्रजयतीत्यत्र विनो लुक् । गोमन्तमाचष्टे गवयतीत्यत्र मतुपो लुक् । अङ्गवृत्तपरिभाषया वृद्धिरत्र न भवति । प्रियमाचष्टे प्रापयति । स्थिरमा-चष्टे स्थापयतीत्यादौ तु वृद्धिर्भवत्येव । द्वयोरिति निर्देशेन तस्याः परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनादिति दिक् ॥—परत्वा-द्वृद्धाविति । लोपः शब्दान्तरप्राप्त्याऽनित्यः । वृद्धिरप्यनित्या । उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । तस्यां कृतायामौकारस्या-वादेशात्प्रागेव परत्वाद्वार्णादाङ्गस्य वलीयस्त्वाच्च लोप इत्यर्थः । एवं चानग्लोपित्वादीर्घसन्वद्भावौ स्त इत्याह—अपीपट-दिति । इह टिलोपस्य स्थानिवद्भावेन व्यवधानादीर्घसन्वद्भावौ नेति न भ्रमितव्यम् । स्थानिवत्त्वेऽप्यङ्गस्य णिच्परत्वान-पायात् । चङ्परे णौ यल्लध्विति पक्षेऽपि अभ्यासस्य आदिष्टादचः पूर्वत्वेन स्थानिवत्त्वमेव नास्तीति दीर्घसन्वद्भावौ स्त एव । केचित्तु चङ्परे णौ यल्लध्विति पक्षे पटुशब्दोकारस्य वृद्धौ कृतायां णिच्परं लघु दुर्लभमिति सन्वद्भावाप्राप्त्याऽपपट-दित्येव रूपम् । प्रथमं टिलोपः पश्चाद्विर्वचनमिति मत्वा अभ्यासस्य आदिष्टादचः पूर्वत्वेन स्थानिवत्त्वमेव नास्तीति म-नोरमोक्तं यत्, तन्नादर्तव्यम् । णिच्यच आदेशो न स्याद्वित्वे कर्तव्ये इति निषेधपक्षस्य मुख्यतया प्रागुक्तत्वेन प्रथमं टिलोपस्य दुरुपपादत्वादित्याहुस्तन्मन्दम् । अपीपटदित्यत्र द्वितीयाच्पर्यन्तस्य प्रथमावयवस्य द्वित्वमिति हि निर्विवादम् । तथाच द्वितीयस्याचो द्वित्वाकरणात्प्रथमं टिलोपः स्यादेवेति ॥—वृद्धेर्लोप इति । कृताकृतप्राप्तिमात्रेण लोपो नित्यः । वृद्धिस्त्वनित्या, टिलोपे सति स्थानिनः पूर्वत्र कर्तव्यायां लोपस्य स्थानिवत्त्वात्, स्वविधौ स्वस्य स्थानिवत्त्वाभावाच्च । अ-स्मिन्नु पक्षे ‘मुण्डमिश्र’- इति सूत्रे हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनस्य वैयर्थ्यमेव । वृद्धेः प्राक् टिलोपे सति अग्लोपित्वसंभ-वात् । तथा चादन्तत्वनिपातनसामर्थ्यादिलोपस्य दृढिरेवेत्यवपलोपित्वादपीपटदित्येव रूपं साध्विति प्रतीयते । भाष्य- द्वयप्रामाण्याद्रूपद्वयमपि साध्विति वहवः ॥—लडर्थस्त्विति । करोलाचष्टे इति हि कर्तरि वर्तमाने लडेकवचनम् । लडर्थविवक्षायां तु ण्यन्ताद्भावकर्मणोः भूतभविष्यतोर्द्विलवहुलयोश्च प्रलयो भवत्येवेति भावः । यद्यप्येकलादिसंख्या लडथों न भवति तथापि लडादेशतिङ्थोंऽपीह लडर्थत्वेन गृहीत इति ज्ञेयम् ॥—तेनातिक्रामति । तृतीयाप्रकृतिभूता-त्प्रातिपदिकाण्णिच् । तृतीयान्ताणिजिल्यन्ये । एवं तत्करोतीलत्रापि द्वितीयाप्रकृतिभूताद्वितीयान्ताद्वा णिच् । न च सुबन्ताण्णिचि वाचं-करोलाचष्टे वाचाऽतिक्रामति वा वाचयतीलत्र कुत्वं स्यादिति शङ्क्यम् । इष्ठवद्भावेन भसंज्ञया पदसंज्ञाया वाधात् । यशस्विनमाचष्टे यशसयति स्रग्विणमाचष्टे स्रजयतीत्यादौ विनो लुकि प्राप्तस्य पदकार्यस्य वाधार्थं भसंज्ञातिदेश-स्यावश्यकलात् ‘तत्करोति—’ इत्यादिनिर्देशानुगुणलाच सुबन्ताणिजिति पक्ष एव ज्यायानिलाहुः ॥—णिच्प्रकृतिरिति । वधशब्दो णिच्प्रकृतिरिदानीं तु कृल्लुक्यवशिष्टभाग एव प्रकृतिरित्यर्थः ॥—आख्यानात्कृत इति । यद्यपि वधशब्दः कृदन्तः स आख्यानं न भवति तथाप्याख्यानवाची कृदन्तश्च कंसवधशब्दो भवत्येव कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् ॥—कृल्लुगिति । ‘हनश्च वधः’ इति विहितस्य अप्प्रलयस्य लुक् ॥—प्रकृतिप्रत्यापत्तिरिति । विकारपरित्यागेन स्वरूपेणावस्थितिरित्यर्थस्तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह—कंसं हन् इ इति स्थिते इति

Bālamanoramā

ई च गणः - ई च गणः । 'सन्वल्लघुनी' त्यतश्चङ्परे इति,अत्र लोपे॑त्यतोऽभ्यासस्येति चानुवर्तते । तदाह - गणेरभ्यासस्येति ।अत्स्मृदृत्वरे॑ति पूर्वसूत्रादद्ग्रहणं चकारादनुकृष्यते । तदाह — चाददिति । स्तनगदी देवशब्दे इति । पर्जन्यगर्जने इत्यर्थः । स्तनश्च गदिश्चेति द्वन्द्वः । गदीति इका निर्देशः । गदेत्यकारान्तदिकि अल्लोपे गदीति निर्देशः । एवं च प्राकरणिकमदन्तत्वं न व्याहन्यते । पत गतौ वेति । गतावर्थे पतधातुर्णिचं वा लभत इत्यर्थः । तदाह — वा णिजन्त इति । आधृषीयत्वाऽभावाद्विकल्पविधिः । यद्वा वाशब्दस्य अदन्तत्व एवाऽन्वयः । णिच् तु नित्य एव । तदाह — वा अदन्त इत्येके इति । प्रथमपक्षे तु अदन्तत्वमेव । तदाह — आद्ये पतयतीति । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न वृद्धिः । पतांचकारेति । णिजभावेऽप्यदन्तत्वात्कास्यनेकाजित्यामिति भावः । चङि — अपपतत् । अग्लोपित्वान्न दीर्घसन्वत्त्वे । द्वितीये पातयतीति । तकारादकारस्युच्चारणार्थत्वादुपदावृद्धिरिति बावः । अपीपतदिति । अग्लोपित्वाऽभावाद्दीर्घसन्वत्त्वे इति भावः । कृपयतीति । अदन्तस्य त्वस्य धात्वन्तरत्वात् 'कृपो रो लः' इति न भवति । स्पृह ईप्सायाम् । आप्तुमिच्छा- ईप्सा । अबभामदिति । चङि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधाह्रस्वः । सूच पैशुन्ये । अषोपदेशत्वादिति । अनेकाच्त्वादिति भावः । खेट भक्षणे । तृतीयान्त इति । टवर्गतृतीयान्त इत्यर्थः । साम सान्त्वप्रयोगे । सान्त्वप्रयोगः = अकटुभाषणम् । अससामदिति । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधाह्रस्वः । ननु 'साम सान्त्वने' इति कथादेः प्राक् चुरादौ पाठो व्यर्थः, अनेनैव सिद्धेरित्यत आह — सामसान्त्वने इत्यतीतस्य तु असीषमदिति । पूर्वपठिते सामधातौ मकारादकारस्य उच्चारणार्थतया उपधाह्रस्वे, दीर्घसन्वत्त्वे चेत्यर्थः । यद्यपिसाम सान्त्वप्रयोगे॑ इत्येव प्राक् चुरादौ पठितम्,ततापि सान्त्वनस्य सामप्रयोगादनन्यत्वात्तथोक्तिरिति भावः । गवेष मार्गणम् - अन्वेषणम् । चङि अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधाह्रस्वः । तदाह - अजगवेषदिति । निवास आच्छादने । अनिनिवासत् । ऊन परिहाणे । परिहाणम् - न्यूनीभावः । ऊनयतीति । णावतो लोप इति भावः । ननु लुङि चङि ऊन इ अ त् इति स्थिते णिलोपेचङी॑त्यजादेर्द्वितीयस्य नशब्दस्य द्वित्वे अतो लोपे अग्लोपित्वेन सन्वत्त्वाऽभावादभ्यासे इत्त्वदीर्घयोरभावे आटो वृद्धौ औननदिति रूपं वक्ष्यति, तदनुपपन्नं, द्वित्वात्प्रागेव परत्वादतो लोपे कृते निशब्दस्य द्वित्वे औनिनदित्येवमभ्यासे इकारश्रवणप्रसङ्गात् । न च द्वित्वे कार्ये अतो लोपस्यद्विर्वचनेऽची॑ति निषेधः शङ्क्यः, ओः पययोरपरयो॑रित्येव वक्तव्ये 'पु' इति पवर्गस्य,य॑णिति प्रत्याहारस्य , जकारस्य च ग्रहणं लिङ्गमित्यन्वयः । कुत्र लिङ्गमित्यत आह — णिचीत्यादि । द्वित्वे कार्ये णिज्निमित्तकोऽच आदेशो न स्यादित्यत्र लिङ्गमिति पूर्वेणान्वयः ।तथाहि - 'ओः पुयण्ज्यपरे' इति सूत्रम् ।सनि परे यदङ्गं तदवयवाऽभ्यासोवर्णस्य इकारः स्यादवर्णपरकेषु पवर्गयण्जकारेषु परत॑ इति तद । 'पुङ्' पिपवायिषति,भू॑बिभावयिषति,यु॑- यियावयिषति,रु॑- रिरावयिषति,लूञ्- लिलावयिषति,जु॑- जिजवयिषतीत्युदाहरणानि । अत्र द्वित्वं प्रत्यनिमित्ते णिचिद्विर्वचनेऽची॑ति निषेधाऽप्रवृत्त्या द्वित्वात्प्रागेव परत्वाद्वृद्ध्यावादेशयोः कृतयोरभ्यासेष्वाकारस्य ह्रस्वे सति 'सन्यतः' इत्येव इत्त्वसिद्धेः पवर्गयण्प्रत्याहारजकारग्रहणं व्यर्थम् । पकारयकारग्रहणं तु न व्यर्थं, पिपावयिषति यियावयिषतीत्यत्र उक्तरीत्या 'सन्यतः' इति इत्त्वसिद्धावपि पिपविषते यियविषतीत्यत्र पूङ्धातोर्युधातोश्च अण्यन्तात्सनि अब्यासे इत्त्वार्थं तदावश्यकत्वात् । तत्र हि — इको झ॑ल#इति सनः कित्त्वात् 'श्र्युकः किति' इति प्राप्तमिण्निषेधं बाधित्वा,स्मिपूङ्रञ्ज्वशां सनी॑ति,सनीवन्तद्र्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसना॑मिति च सूत्राभ्यामिटि कृते इडादेः सनो द्वित्वनिमित्तत्वेन इटोऽपि द्वित्वनिमित्ततयाद्विर्वचनेऽची॑ति गुणावाऽदेशयोर्निषेधे सति 'पू' 'यु' इत्यनयोर्द्वित्वे अभ्यासे अकाराऽभावेन 'सन्यतः' इत्यस्याऽप्रवृत्त्या तत् इत्त्वार्थंपययो॑रित्यावश्यकम् । वर्गप्रत्याहारजकारग्रहणंतु द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो ने॑त्यनाश्रयणे व्यर्थमेव । तदाश्रयणे तु बिभावयिषतीत्यादिषु णिचि लुपते सतिचङी॑ति द्वित्वे कार्ये प्रत्ययलक्षममाश्रित्य णिचि गुणाऽवादेशयोः प्रतिषेधे सति उवर्णान्तानां द्वित्व अभ्यासे अकाराऽभावेन 'सन्यतः' इत्यस्याऽप्रवृत्त्या वर्गप्रत्याहारजकारग्रहणमर्थवत् । अतो द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो नेति विज्ञायत इत्यर्थः । ननु 'कृत संशब्दने' अस्मात् णौउपधायाश्चे॑ति दीर्घे अचिकीर्तदिति रूपमिष्यते । तन्न युज्यते । द्वित्वे कर्तव्ये णावच आदेशस्य निषिद्धतया इत्त्वात्प्रागेव कृदित्यस्य द्वित्वे, उरदत्त्वे, रपरत्वे, हलादिशेषे, कस्य चुत्वे, उत्तरखण्डे, ऋत इत्त्वे, रपरत्वे, उपधादीर्घे, अचकीर्तदित्यापत्तेरित्यत आह — यत्र द्विरुक्तावित्यादि । यत्र धातौ चङि द्विर्वचने कृते अभ्यासोत्तरखण्डस्य आद्योऽच् अवर्णो लभ्यते तत्रैव द्वित्वे कार्ये णावच आदेशो नेत्ययं निषेध इत्यन्वयः । यद्यपि धातोरवयवस्य एकाचो द्वित्वे कृते अभ्यासोत्तरखण्डे द्वितीयस्याऽचोभावादाद्योऽजिति व्यर्थमेव, तथापि स्पष्टार्थं तदित्याहुः । नन्वभ्यासोत्तरखण्डस्याद्योऽजवर्णो लभ्यते इत्यत्र किमवर्णो द्वित्वप्रवृत्तिवेलायां विवक्षितः, उत परिनिष्ठिते रूपे विवक्षितः , नाद्यः, क्षुधातोण्र्यन्तात्सनि चुक्षावयिषतीत्यत्र 'क्षु' इत्यस्य द्वित्वे कृते अभ्यासोत्तरखण्डे प्रक्रियादशायामवर्णाऽभावेन वृद्ध्यावादेशयोर्निषेधाऽप्रवृत्त्या द्वित्वात्प्रागेव परत्वाद्वृद्ध्यावादेशयोः क्षावित्यस्य द्वित्वे चिक्षावयिषतीत्यापत्तेः । न द्वितीयः, ऊन इ अ त् इति स्थिते सतिने॑त्यस्य द्वित्वेऽभ्यासोत्तरखण्डेऽल्लोपे सत्यवर्णाऽभावेन णावल्लोपस्य निषेधाऽप्रवृत्या द्वित्वात् प्रागेव परत्वादतो लोपे सति 'नी' त्यस्य द्वित्वे औननदित्यापत्तेरित्यत आह — प्रक्रियायां परिनिष्ठिते रूपे वेति । न त्वमुकत्रैवेत्याग्रह इति भावः । सजातीये पुयण्जामभ्यासोत्तरखण्डेऽवर्णपरत्वनियमादिति भावः । सिद्धमिति । प्रक्रियायां परिनिष्ठिते वा उत्तरखण्डे अवर्णाऽभावादृत इत्त्वस्य न निषेध इति भावः । एवं चचुक्षावयिषती॑त्यत्र 'क्षु' इत्यस्य द्वित्वे प्रक्रियादशायामभ्यासोत्तरखण्डेऽवर्णाऽभावेऽपि परिनिष्ठिते रूपे तत्सत्त्वाण्णौ गुणावादेशयोर्भवत्येव द्वित्वे कार्ये निषेधः । औननदित्यत्रापि णौ भवत्येवाऽल्लोपस्य निषेध इत्याह — प्रकृते त्विति । औननदित्यत्रेत्यर्थः । नशब्दस्येति । अल्लोपात्प्रागेव नशब्दस्य द्वित्वाश्रयणे प्रक्रियादशायामुत्तरखण्डेऽवर्णलाभादल्लोपस्य निषेधे सति नशब्दस्यैव द्वित्वं, न तु निशब्दस्येति भावः । तत इति । नशब्दस्य द्वित्वाऽनन्तरमुत्तरखण्डे अल्लोप इति भावः । अत्र नशब्दद्वित्वार्तमेव ऊनधातोरदन्तत्वं स्थितम् । फलान्तरं सूचयन्नाह — मा भवानूननदिति । अग्लोपित्वान्नोपधाह्रस्व इति भावः । पाठान्तरमिति । 'केत श्रावणे' इत्यादि ज्ञेयमित्यर्थः । चकारात्केतेति । 'समुच्चीयते' इतिशेषः । सङ्कोचने इतीति । इतिशब्दः पाठान्तरसमाप्तौ । स्तेन चौर्ये । अनेकाच्त्वान्न षोपदेशोऽयमिति मत्वा आह — अतिस्तेनदिति । गृह ग्रहणे । ऋदुपधोऽयम् । गृहयते इति । अल्ल#ओपस्य स्थानिवत्त्वान्न गुण इति भावः । लुङि - अजगृहत । अग्लोपित्वान्न सन्वत्तवम् । मृग अन्वेषणे । मृगयते इति । इहाऽप्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न गुणः । 'मार्ग् अन्वेषणे' इत्याधृषीयस्य तु मार्गयति,मार्गतीति च गतम् । अर्थ उपयाच्ञायाम् । अर्थयते इति । अर्थ इ इति स्थिते अतो लोपः, न तुअचो ञ्णिती॑ति वृद्धि,वृद्धेर्लोपो बलीया॑ निति न्यायात् ।अर्थवेदयो॑रित्यापुक्तु न, तत्र प्रातिपदिकस्य ग्रहणात् । गर्व माने । अभिमाने इत्यर्थः । ननु कथादावस्य पाठो व्यर्थः, अदन्तत्वे फलाऽभावात् । नच सन्वत्त्वनिवृत्तये अग्लोपित्वाय अदन्तत्वमिति शङ्क्यं, लघुपरकत्वाऽभावादेव तदप्रसक्तेः । नाऽप्यल्लोपस्य स्थानिवद्भावादुपधावृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तत्वमिति, शङ्क्यं, गकारादकारस्यानुपधात्वादेव तदप्रसक्तेरित्यत आह- - अद्नतत्वसामर्थ्याण्णिज्विकल्प इति । ननु 'गर्वते' इत्यत्र णिजभावेऽप्यदन्तत्वं निष्फलमिति कतं तस्य विकल्पज्ञापकतेत्यत आह — धातोरन्त उदात्त इति । तेन 'गर्वते' इत्यत्र वकारादकारौदात्तः फलति । अदन्तत्वाऽभावे तु गकारादकार उदात्तः स्यादिति भावः । लिटआम् चेति । 'गर्वाचक्रे' इतय्त्र 'कास्यनेकाचः' इत्याम्प्रत्ययोऽप्यदन्तत्वस्य फलमित्यर्थः । अन्यथा अनेकाच्त्वाऽभावादाम्न स्यादिति भावः । एवमग्रेऽपीति । 'मूत्र प्रस्रवणे' इत्यादावित्यर्थः । इत्यागर्वीयाः । सूत्र वेष्टने । अनेकाच्त्वादषोपदेशत्वार्थमस्य अदन्तत्वमिति न ततोऽस्य णिज्विकल्पः । कत्र शैथिल्ये । कर्त इत्यपीति । अदन्तत्वसामर्थ्यादस्य णिज्विकल्प इति मत्वाह — कर्तयति कर्ततीति । प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे । चुरादिगणसूत्रमिदम् ।इष्ठ॑वदिति सप्तम्यन्ताद्वतिः । तेन भुवमाचष्टे भावयीत्यत्रइष्ठस्य यिट् चे॑ति यिडागमो न भवति । तदाह — इष्ठे यथेति । अत्रधात्वर्थे इत्यनेन करणमाख्यानं दर्शनं वचनं श्रवणमित्यादि गृह्रते । पुंवद्भावेति । अतिशयेन पट्वी पटिष्ठेत्यत्र 'भस्याऽढे' इति पुंवत्त्वम् । 'द्रढिष्ठ' इत्यत्रर ऋतो हलादेर्लघो॑रिति रभावः । अतिशयेन साधुः साधिष्ठ इत्यत्र टिलोपः । अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठ इत्यत्रविन्मतोर्लु॑गिति विनो लुक् । अतिशयेन गोमान् गविष्ठ इत्यत्र मतुपो लुक्ऽतिशयेन स्थूलः स्थविष्ठ इत्यादौस्थूलदूरयुवे॑त्यादिना यणादिलोपः, पूर्वस्य च गुणः । अतिशयेन प्रियः प्रेष्ठ इत्यादौप्रियस्थिरे॑त्यादिना प्रस्थाद्यादेशः । अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठ इत्यत्र भत्वान्न कुत्वम् । एते इष्ठे इव णावपि परतः स्युरित्यर्थः । पटयतीति । पटुमाचष्टे इत्याद्यर्थे णिच् । इष्ठवत्त्वाट्टेरिति टिलोप इति भावः । ननु उकारस्य टेर्लोपे सति अग्लोपित्वात्सन्वत्त्वं न स्यादित्यत आह - परत्वादद्वृद्धौ सत्यां टिलोप इति ।अचो ञ्णितीत॑ति उकारस्य वृद्धौ कृतायामेकारस्य टेर्लोपः । अकृतायां तु वृद्धावुकारस्य टेर्लोपः । ततश्चशब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यः॑ इति न्यायेन टिलोपोऽनित्यः । वृद्धिस्तु टिलोपे कृते सति नैव भवतीति साऽप्यनित्या । एवंच वृद्धिटोलोपयोरुभयोर्मध्ये परत्वादुकारस्य वृद्धिरौकारः । तस्याऽवादेशात्प्रागेव परत्वाद्वार्णादाङ्गस्य बलीयस्त्वाच्च औकारस्य टेर्लोपैत्यर्थः । एवं च अनग्लोपित्वात्सन्वत्त्वमिति मत्वाऽऽह - अपीपटदिति । एतच्चमुण्डमिश्रे॑ति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । स्थितमिति । तथा च वृद्धेः प्रागुकारस्य लोपेऽग्लोपित्वान्न सन्वत्त्वमित्यर्थः । भाष्ये उभयथा दर्शनाद्रूपद्वयमपि साध्विति बोध्यम् । शब्देन्दुशेखरे तु — वृद्धेर्लोपो बलीया॑नितिणौ चङी॑ति सूत्रभाष्यमेव प्रमाणं ।मुण्डमिश्रे॑ति सूत्रभाष्यं त्वेकदेश्युक्तिरिति प्रपञ्चितम् । अत्र पुंवद्भावादिकमुदाह्यियते — एनीमाचष्टे एतयति । पुंवद्भावान्ङीब्नकारयोर्निवृत्तिः । दृढमाचष्टे द्रढयति । 'र ऋतः' इति रभावः । स्रग्विणमाचष्टे स्रजयति ।विन्मतो॑रिति विनो लुक् । गोमन्तमाचष्टे गवयति । मतुपो लुक् । अङ्गवृत्तपरिभाषया न वृद्धिः । स्थूलमाचष्टे स्थवयतीत्यादिषु यणादिलोपः । प्रियमाचष्टे प्रापयति, स्थिरमाचष्टे स्थापयतीत्यादिषु प्रस्थस्फाद्यादेशाः । अत्र वृद्धिर्भवत्येव,द्वयो॑रिति निर्देशेन अङ्गवृत्तपरिभाषया अनित्यत्वाश्रयणात् । स्रग्विणमाचष्टे स्रजयति । सुबन्ताद्विहितस्य विनो लुक्यन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वात् प्राप्तं कुत्वं भत्वान्न भवति । तत्करोति तदाचष्टे । इदमपि चुरादिगणसूत्रम् । प्रातिपदिकादित्यनुवर्तते । तत्करोति, तदाचष्टे इति चार्थे प्रातिपदिकाण्णिच् स्यादित्यर्थः । आचारक्विबिव प्रातिपदिकादेवेदम् । ननुप्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इत्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — पूर्वस्यैव प्रपञ्चेति । ननु करोति आचष्टे इति वर्तमानानिर्देशादकरोदित्याद्यर्थेषु न स्यादित्यत आह — करोत्यचष्टे इत्यादि । लडर्थ इत्युपलक्षणम् । तेन भूते भविष्यति द्वित्वे बहुत्वे च प्रत्ययो भवत्येव । तेनातिक्रामति । इदमपि गणसूत्रम् ।प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इत्यस्यैव प्रपञ्चः । वाचाऽतिक्रामति वाचयति इत्यत्र कुत्वं तु न शङ्क्यम्, असुबन्तादेव प्रातिपदिकात्प्रत्ययोत्पत्तेः । धातुरूपं चेति । इदमपि गणसूत्रम् । णिच्प्रकृतिरिति, प्रतिपद्यते #इति चाध्याह्मत्य वयाचष्टे — णिच्प्रकृतिर्धातुरूपं प्रतिपद्यत इति । ननु प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिज् भवति, णिच्प्रकृतिर्धातुरूपं च प्रतिपद्यते इति प्रतीयमानार्थश्रयणे भुक्तमाचष्टे भुक्तयतीति न स्यात् । भुक्तशब्दस्य भुजदातुरादेशः स्यादित्यत आह — वशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थ इति । किमनुक्तं समुच्चीयते इत्यत आह — तथा च वार्तिकमिति । आख्यानात्कृत इति.॒हेतुमति चे॑ति सूत्रे इदं वार्तिकं स्थितम् । आख्यानं — वृत्तकथाप्रबन्धः । तद्वाचिनः कृदन्तात्कंसवधादिशब्दात्तदाचष्टे इत्यर्थे णिचि कृते णिच्प्रकृत्यवयवभूतस्य कृतः लुक्, तस्यैव कृतो या प्रकृतिर्हनादिधातुरूपा, तस्याः प्रत्यापत्तिः = आदेशादिविकारपरित्यागेन स्वरूपेणाऽवस्थानं भवतीत्यर्थः ।प्रकृतिवच्च कारकटमित्यशस्तु मूल एव व्याख्यास्यते । कंसवधमाचष्टे कंसं घातयतीत्युदाहरणम् । हननं वधः । 'हनश्च वधःर' इति भावे हनधातोरप्प्रत्ययः प्रकृतेर्वधादेशश्च । कंसस्य वधः कंसवधः । तदन्वाख्यानपरवाक्यसन्दर्भो विवक्ष#इतः । तमाचष्टे इत्यर्थे णिच् । अप्प्रत्ययस्य कृतो लुक् , प्रकृतिभूतस्य हनधातोर्वधादेशस्य च निवृत्तिः । तथा च फलितं दर्शयति — इह कंसं हन् इ इति स्थिते इति ।

translator notes

commentary BM: 'caṅpare' is carried forward (anuvartate) from 'sanval laghuni…' and 'abhyāsasya' from 'atra lopo…'; the 'at' of the preceding sūtra 'at smṛdṝtvara…' is drawn in (anukṛṣyate) by the ca — hence Bhaṭṭoji's 'cāt'. Followed: all three brackets in sutra_en and the gloss in k1.
commentary TB, printed at the end of sk.2572.t1: the at in 'at smṛdṝtvara…' is gathered in by the ca. Agrees with BM; followed.
commentary BM, printed at the end of sk.2572.b1 (on gaṇa saṃkhyāne): in caṅ, the deletion of the a being sthānivat, neither lengthening nor sanvadbhāva would arise, so only ajagaṇat would result — hence the sūtra. Recorded; it explains why ajīgaṇat needs the rule.
commentary BM on stana, gadī: 'devaśabda' means the thundering of the rain-cloud (parjanya-garjana); 'stanagadī' is a dvandva of stana and gadi; 'gadī' is a mention with the marker ik, the a of a-final gada being deleted before that ik, so the a-final status required by the section is not contradicted. Followed: '[i.e. thunder]'; 1861 is left as transmitted, 'gadī'.
commentary TB, printed under sk.2572.t1: in 'gadī' the a is deleted because the mention is with ik; [stana] is anekāc and so not ṣopadeśa, hence no ṣ: tistanayiṣati; with iṣṇuc after ṇi by 'stanihṛṣipuṣi…', ay by 'ayāmanta…': stanayitnu. Agrees with BM on gadī; the added forms are TB's own, not the kaumudī's. Recorded.
commentary BM on pata gatau vā: in the sense of going, pata takes ṇic optionally; the option has to be stated because pata is not an ādhṛṣīya root. Alternatively 'vā' goes with the a-final status only and ṇic is then obligatory — hence 'vā 'danta ity eke'. On the first view the root is simply a-final: patayati — no vṛddhi, al-lopa being sthānivat; patāṃcakāra — ām by 'kāsyanekāca [ām vaktavyaḥ]' since it is a-final even without ṇic; [luṅ with caṅ] apapatat — no lengthening or sanvattva, being ag-lopin. On the second view: pātayati — the a after t is only for pronunciation, so vṛddhi of the penultimate; apīpatat — not ag-lopin, so lengthening and sanvattva. Followed for the brackets on patayati, patāṃcakāra and pātayati; BM's apapatat is not in the kaumudī and is not added.
commentary TB, printed under sk.2572.t1: 'pata gatau vā — this is a gaṇasūtra.' TB thus takes the optional wording as a gaṇa rule rather than an ordinary dhātu gloss. Recorded; the English renders the entry as transmitted.
commentary BM on kṛpayati: this a-final root is a separate root, so 'kṛpo ro laḥ' does not apply. Followed: the bracket on kṛpayati.
commentary TB, printed under sk.2572.t1: 'kṛpo ro laḥ' does not operate, since there kṛp 'sāmarthye' is taken, and the ṇic-final [stem] from the base kṛpa is a different root. Agrees with BM; followed.
commentary BM: īpsā is the wish to obtain; ababhāmat — in caṅ, al-lopa being sthānivat, no shortening of the penultimate; sūca — 'aṣopadeśatvāt' because it is anekāc; kheṭa — 'tṛtīyānta' means ending in the third of the ṭ-class; sāntvaprayoga is speaking without harshness; asasāmat — no penultimate shortening, al-lopa being sthānivat; gaveṣa — mārgaṇa is searching, and in caṅ no penultimate shortening (ajagaveṣat). Followed for the brackets on ababhāmat, sūca, kheṭa, asasāmat and ajagaveṣat.
commentary TB, printed under sk.2572.t1: [ababhāmat] — al-lopa being sthānivat, no penultimate shortening by 'ṇau caṅi'; paiśunya is the deed of a piśuna, a wicked man; 'aṣopadeśatvāt' — because it is anekāc. Agrees with BM; followed. (OCR 'avadhāmat' = ababhāmat, read on the scan, NSP p. 424 = page-0434.)
commentary BM on 'sāma sāntvane ity atītasya tu asīṣamat': objection — reading sāma before kathādi would be pointless, as this [adanta] root gives the same; answer — in the root read earlier the a after m is only for pronunciation, so there is penultimate shortening, lengthening and sanvattva; although what was read earlier in curādi is [a root] 'sāntvaprayoge', it is so described because sāntvana is not different from sāma-prayoga. Followed: 'read earlier'.
commentary TB, printed under sk.2572.t1: this root [sāma sāntvane] is not found anywhere earlier in the original text (mūlapustaka); it should be looked for in other copies. Some, although sāma sāntvane is read nowhere, take 'ṣāntva sāma prayoge' read earlier as two roots, ṣāntva and sāma, in the sense of prayoga, i.e. sāntva-prayoga = sāntvana, and so defend the text as it stands. Recorded (§16): the English keeps 'read earlier' as the kaumudī says.
commentary BM on ūna: parihāṇa is becoming less; ūnayati — a deleted before ṇi. Objection: in ūna-i-a-t, if the second syllable na is doubled by 'ajāder dvitīyasya' and then the a deleted, aunanat results; but deletion of the a, being later, would come before doubling, ni would be doubled, and the abhyāsa would show i (auninat); nor can 'dvirvacane 'ci' block it. Answer: in 'oḥ puyaṇjy apare', where 'payayoḥ' would do, 'pu' (the p-class), the pratyāhāra yaṇ and j are mentioned — the indicator is that when doubling is to be done a ṇic-conditioned ac-substitute does not take place. Followed: '[in pu]', '[yaṇ]', 'conditioned by ṇic'.
commentary BM on 'yatra dviruktau…': objection — then kṛt 'saṃśabdane' would give acakīrtat, the ir-substitute being blocked before doubling; answer — the prohibition holds only where an a-vowel is found as the first ac after the abhyāsa; 'prakriyāyāṃ pariniṣṭhite rūpe vā' — neither only during the derivation (else cikṣāvayiṣati for cukṣāvayiṣati) nor only in the finished form (else auninat), 'vā' showing no insistence on one of the two; 'sajātīyāpekṣatvāt' — in pu, yaṇ, j the part after the abhyāsa is invariably followed by an a-vowel; acikīrtat — no a-vowel after the abhyāsa either way, so the i[r] is not prohibited; 'prakṛte tu' — na is doubled before al-lopa since an a is found during the derivation, then al-lopa in the second part; ūnanat — no penultimate shortening, being ag-lopin. Followed for the brackets on acikīrtat, 'in the present case' and ūnanat.
commentary TB (sk.2572.t1 tail and sk.2573.t1): the mention of the class etc. is otherwise pointless, since forms like avībhavat, bibhāvayiṣati come by vṛddhi before doubling and 'sanyataḥ'; hence an indicator, as the vārttika 'oḥ puyaṇjiṣu vacanaṃ jñāpakaṃ ṇau sthānivadbhāvasya' says; 'prakriyāyām' is for aujaḍhat, aunanat, 'pariniṣṭhite rūpe vā' for cukṣāvayiṣati, 'vā' expressing no insistence; 'sajātīya…' — in pu-yaṇ-j the part after the abhyāsa is a-final, hence the indicator is so limited (so acikīrtat is not overreached). TB rejects Vopadeva's auninat and defends aunanat; 'nonayati dhvanayati…' does not block caṅ here, being Vedic. Agrees with BM; followed.
commentary TB: 'saṃketitāś catvāro 'tra dhātavaḥ' — four roots are listed here [under 'cāmantraṇe']; 'pāṭhāntaram' runs up to 'saṃkocane'. Followed: the variant reading is closed at kūṇa.
commentary BM: 'pāṭhāntaram' — 'keta śrāvaṇe…' and so on is to be understood [as the variant]; 'cakārāt keta' — 'samuccīyate' ('is included') is to be supplied; 'saṅkocane iti' — the iti marks the end of the variant reading. The ca thus gathers a root (keta in the variant, as kūṭa in the main reading), not a further meaning. Followed: 'By the ca, kūṭa too [is included (samuccīyate)]', '[is included]' and '[here the variant reading ends]'.
commentary TB (sk.2573.t1), just before its lemma 'pāṭhāntaram': 'saṃketitāś catvāro 'tra dhātavaḥ' — four roots, saṅketa and the others, are [listed] here; TB treats the entry as a list of roots, consistent with BM's reading of the ca. Recorded.
commentary BM on stena: thinking it is not ṣopadeśa, being anekāc, he gives atistenat. Followed for the bracket on atistenat.
commentary TB on stena: being anekāc it is not ṣopadeśa, so there is no ṣ — this is what atistenat indicates. Agrees with BM; followed.
commentary BM: gṛha has ṛ as penultimate; gṛhayate — no guṇa, al-lopa being sthānivat; luṅ ajagṛhata — no sanvattva, being ag-lopin; mṛgayate — likewise no guṇa; mārgayati, mārgati are from the ādhṛṣīya mārga. Followed for the brackets on gṛhayate and mṛgayate.
commentary TB: gṛhayate — no guṇa, al-lopa being sthānivat; ajagṛhata — no sanvadbhāva, being ag-lopin; mārgayati, mārgati belong to the ādhṛṣīya mārga. Agrees with BM; followed.
commentary BM on arthayate: in artha-i, ato lopaḥ, not vṛddhi by 'aco ñṇiti', by the maxim 'vṛddher lopo balīyān'; no āpuk by 'arthaveda…', since a prātipadika is taken there. Followed: '[the a deleted before ṇi, not vṛddhi]'.
commentary TB on arthayate: no vṛddhi, al-lopa [prevailing] by 'vṛddher lopo balīyān'; Vopadeva's arthāpayate (vṛddhi and puk) is hasty; no āpuk by 'arthavedasatyānām', a prātipadika being taken there. Agrees with BM; followed.
commentary BM on garva: objection — reading it among kathādi is pointless, a-final status having no result: not to block sanvattva (there is no light syllable), not to block penultimate vṛddhi (the a of ga is not penultimate). Answer: 'adantatvasāmarthyāt' ṇic is optional. Then in garvate the a-final status has a result: 'dhātor anta udāttaḥ' puts the udātta on the a after v, and ām in liṭ (garvāṃcakre, by 'kāsyanekāca'). 'evam agre 'pi' — in mūtra etc. Followed: '[of the a-final status, in the form without ṇic,]'.
commentary TB on 'adantatvasāmarthyāt': in kathā etc. the a-final status is useful by excluding penultimate vṛddhi, lengthening and sanvadbhāva, in sāra, bhāma etc. penultimate shortening, in gṛha, mṛga etc. penultimate guṇa; here, lacking such results, it indicates that ṇic is optional (not, as an earlier writer held, an optional al-lopa). Agrees with BM; followed.
commentary BM on sūtra: its a-final status serves to make it anekāc, hence not ṣopadeśa, so no optional ṇic follows from it; katra: 'kartayati kartati' — the a-final status implies optional ṇic. Followed for the bracket on asusūtrat; katrati / kartati kept as the kaumudī gives them.
commentary TB: asusūtrat — no ṣ, being anekāc. Agrees with BM; followed.
commentary BM: 'prātipadikād dhātvarthe' is a curādi gaṇasūtra; 'iṣṭhavat' is vati from a seventh-case word (saptamyanta), so the yiṭ of 'iṣṭhasya yiṭ ca' does not come in bhuvam ācaṣṭe bhāvayati; 'dhātvarthe' covers making, telling, seeing, speaking, hearing and the like; the list is illustrated by paṭiṣṭhā (puṃvadbhāva), draḍhiṣṭha (ra), sādhiṣṭha (ṭilopa), srajiṣṭha (vin), gaviṣṭha (matup), sthaviṣṭha (yaṇādilopa), preṣṭha (pra etc.), srajiṣṭha again (bha, so no ku); before ṇi: etayati, draḍhayati, srajayati, gavayati, sthavayati, prāpayati, sthāpayati. Followed: 'as before iṣṭha' and the rendering of the list.
commentary TB: 'bahulam' ṇic, and that ṇic is iṣṭhavat — by this construal the sentence (vākya) is also available in the alternative, hence paṭum ācaṣṭe; 'dhātvarthe' takes in making, telling etc. On iṣṭhavat TB records two views: that 'prātipadika' in the related vārttika stops the transfer of affix-operations (bahūn ācaṣṭe → bahayati, not bhāvayati), and that iṣṭhavat is vati from a seventh-case word, transferring only what happens to the preceding [base] before iṣṭhan. Recorded; the English renders 'as before iṣṭha', matching Bhaṭṭoji's own gloss 'iṣṭhe yathā'.
commentary BM on 'paratvād vṛddhau satyāṃ ṭilopaḥ': ṭi-deletion is anitya (it would apply to a different sound after vṛddhi) and vṛddhi is anitya (it would not apply after ṭi-deletion); between the two, vṛddhi u → au, being later; then before āv, by paratva and because an aṅga rule is stronger than a varṇa rule, the ṭi au is deleted; so not ag-lopin, and sanvattva gives apīpaṭat. The Bhāṣya on 'ṇau caṅi' ('vṛddher lopo balīyān'): u is deleted before vṛddhi, ag-lopin, no sanvattva: apapaṭat. The Bhāṣya shows both, so both forms are correct; the Śabdendu-śekhara takes the 'ṇau caṅi' Bhāṣya as authoritative. Followed: '[Vṛddhi comes first] because it is later'.
commentary TB on the same: both anitya, vṛddhi by paratva, then deletion of au before āv by paratva and 'vārṇād āṅgaṃ balīyaḥ'; not ag-lopin, so lengthening and sanvadbhāva; on 'vṛddher lopaḥ' the deletion is nitya and vṛddhi anitya, which makes the adanta nipātana of hali, kali in 'muṇḍamiśra…' pointless; 'many hold both forms correct on the authority of both Bhāṣya passages'. TB also rejects some who would argue apapaṭat from 'ṇicy aca ādeśo na…'. Agrees with BM on the ordering; followed.
commentary BM: 'tat karoti tad ācaṣṭe' is also a curādi gaṇasūtra; 'prātipadikāt' is carried forward (anuvartate); it is from a prātipadika only, like ācāra-kvip; 'pūrvasya prapañcaḥ' answers why it is needed after 'prātipadikād dhātvarthe'; 'laḍarthaḥ' is an upalakṣaṇa, so the affix comes also for past and future and for dual and plural. Followed: the anuvṛtti bracket in the gaṇasūtra.
commentary TB on 'laḍarthas tu': karoti, ācaṣṭe are laṭ singulars in the agent in present time; where the laṭ meaning is not intended the affix comes also in bhāva and karman, past and future, dual and plural; 'laḍartha' here includes the meaning of the tiṅ replacing laṭ, [such as number]. Agrees with BM; recorded.
commentary BM: 'tenātikrāmati' is also a gaṇasūtra, an elaboration of 'prātipadikād dhātvarthe'; in vācātikrāmati vācayati there is no ku, the affix arising from a prātipadika without sup. BM thus holds the prātipadika view (against the sup-final view TB reports). Followed: '[After a prātipadika…]'.
commentary TB on 'tenātikrāmati': ṇic after the prātipadika that underlies the third case; others say after the third-case word (tṛtīyānta) itself — and likewise under 'tat karoti' after the base of, or the word in, the second case; TB reports that some prefer the sup-final view (the bha-transfer then being needed to block pada-operations, e.g. yaśasayati, srajayati). Recorded (§16): the English says 'after a prātipadika', following the carried-forward word, without settling the dispute.
commentary BM on 'dhāturūpaṃ ca': 'ṇicprakṛtiḥ' and 'pratipadyate' are supplied (adhyāhṛtya); taken literally, bhuktam ācaṣṭe bhuktayati would fail, bhukta being replaced by the dhātu bhuj — hence 'ca' includes what is unstated, namely the vārttika. Followed: the gloss is rendered as Bhaṭṭoji's supplying of those words.
commentary BM: the vārttika stands under 'hetumati ca' (SK 2576); ākhyāna is a narrative composition about events; after a kṛdanta word like kaṃsavadha denoting it, with ṇic in the sense 'tad ācaṣṭe', the kṛt that is part of ṇic's base takes luk, and that kṛt's base, the dhātu han, is restored — it stands in its own form, giving up substitutes and other modifications; 'prakṛtivac ca kārakam' is explained in the mūla [SK 2574]. Followed: 'restoration of the base' and 'as with the base'.
commentary BM on kaṃsavadham ācaṣṭe: vadha is killing — ap in bhāva after han by 'hanaś ca vadhaḥ' (SK 3253), with vadha substituted for the base; kaṃsavadha is the killing of Kaṃsa, meaning the composition narrating it; ṇic in the sense 'tam ācaṣṭe'; luk of the kṛt ap and withdrawal of the substitute vadha for han — hence 'kaṃsaṃ han i'. Followed for the gloss of the example.
commentary TB: though vadha, a kṛdanta, is not itself a narrative, kaṃsavadha, a kṛdanta denoting a narrative, is, since 'kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam'; 'kṛlluk' is luk of the ap prescribed by 'hanaś ca vadhaḥ'; 'prakṛtipratyāpatti' is standing in its own form, giving up modification; the base of ṇic [vadha] is now only the part left after the kṛt's luk. Agrees with BM; recorded.
textual Collation against the 1915 print (NSP pp. 424–427 = scan page-0434 to page-0437, scans read): ours 'palpūla' → print 'palyūla' (1882; ours agrees with Wikisource, but the print clearly has ya); ours 'cakārāt keteti' → print 'cakārāt keta' (no iti; BM's lemma 'cakārāt keteti' carries only the lemma-marking iti); ours 'upāyācñāyām' → print 'upayācñāyām'; ours 'dhāter anta udāttaḥ' → print 'dhātor anta udāttaḥ' (BM also 'dhātor'); ours 'laḍarthas tv avikṣitaḥ' → print 'laḍarthas tv avivakṣitaḥ'. The English follows the print.
textual Under 1883 vāta the print (NSP p. 424 = page-0434, scan read) has a sentence missing from ours: 'gatisukhasevanayor ity eke' (Wikisource: 'gatisukhasevaneṣu ity eke'). It is supplied in square brackets in the English.
textual Opening gloss: ours 'gaṇer abhyāsasya ī syāc cāc caṅpare ṇau', and the print reads the same (NSP p. 424, scan page-0434, read). Wikisource (uttara-2/0087) has 'ī syāc caṅpare ṇau | cād at |', and BM's pratīka is 'cād at iti', with the gloss that at is drawn in by the ca from at smṛdṝtvara… (SK 2566). In ours and the print 'at' appears to have dropped out after 'cāt'. The English supplies '[a (at)]' in brackets after 'by the ca'; the source layer is left as it is. A mūla item for Ajai to check against his printed copy.
textual sūca (1874): ours, the print (NSP p. 424, scan page-0434, read) and Wikisource all read the luṅ form 'asūsucat'. But sūca is adanta: the a-deletion is sthānivat and the root aglopin, so there is no shortening of the penultimate, and hence no sanvadbhāva or lengthening of the abhyāsa; this gives asusūcat, on the pattern of the unit's own asusūtrat, acukumārat and of ababhāmat and asasāmat, where TB and BM state the rule ('no shortening of the penultimate, the a-deletion being sthānivat'). Neither commentator glosses this form. The English keeps the transmitted asūsucat. Probably an inherited misprint: a mūla item for Ajai.
textual Dhātu numbering: the print (NSP p. 425 = page-0435) numbers the variant 'keta śrāvaṇe nimantraṇe ca' as 1896, so from kūṇa onward the print runs one higher than our markup (kūṇa 1897, stena 1898, pada 1899 … garva 1908, sūtra 1909 … katra 1916). The English gives the numbers as transmitted in our source.
textual The '(gaṇasūtram -)' tags before 'prātipadikād dhātvarthe…', 'tat karoti…', 'tenātikrāmati' and 'dhāturūpaṃ ca' correspond to the print's '(ga)' sign and are kept as '(gaṇasūtra)'. 'ā garvād ātmanepadinaḥ' has no such sign in the print or in ours.
textual Ours 'ākhyānāt kṛtasatad ācaṣṭe' → print 'ākhyānāt kṛtas tad ācaṣṭe' (NSP p. 427 = page-0437, OCR and scan agree; sa written for sta). The print marks the vārttika with its sign (✱) before 'ākhyānāt'. The English follows the print.
textual Ours opens k3 with the editorial tag '(vārttikam)' and a double daṇḍa, closing the vārttika of k2; the print has no such tag (NSP p. 427 = page-0437). It is left untranslated. Ours 'kaṃsavadhām ācaṣṭe' → print 'kaṃsavadham ācaṣṭe' (ā inserted; BM also 'kaṃsavadham'). The English follows the print.
translator The bracketed lakāra labels ([laṭ], [luṅ], [liṭ]) and the bracketed reasons are the translator's, drawn from BM and TB as recorded above, with one exception: on mā bhavān ūnanat, BM gives only the reason that the ū is not shortened (the root being aglopin); 'without āṭ after mā' (by na māṅyoge, 6.4.74) is the translator's own, stated by neither commentator. The meanings of the dhātus are rendered as glosses of the Dhātupāṭha's seventh-case words (saptamyanta) ('in the sense of …'); where a gloss word is itself technical or ambiguous (upasevā, parikalkana, upadhāraṇa) the Sanskrit is kept. 'dhātor antaḥ udāttaḥ' is Bhaṭṭoji's paraphrase of the accent rule, not a sūtra quoted verbatim, and is left unnumbered.
translator On 'sāma sāntvane read earlier': the curādi list earlier has 1569 ṣāntva 'sāmaprayoge' (under SK 2567), not 'sāma sāntvane'; this is the discrepancy TB and BM address.
translator The kaumudī breaks off at 'iha kaṃsaṃ han i iti sthite' and continues under the next sūtra, hanas to 'ciṇṇaloḥ (SK 2574); the English leaves the sentence open accordingly.

SK 2574 · A 7.3.32V

हनस्तोऽचिण्णलोः ॥ २५७४ ॥

hanasto'ciṇṇaloḥ

hanas to 'ciṇṇaloḥ — In place of [the final of — by alo 'ntyasya, SK 42 —] han, t [is substituted] when [an affix that is] ñit or ṇit [— carried forward (anuvṛtti) from aco ñṇiti, SK 254 —] follows, other than ciṇ and ṇal.

Rule. For han, t replaces the final sound before an affix marked with ñ or ṇ, other than ciṇ and ṇal. "The final sound" comes from SK 42, and "marked with ñ or ṇ" from SK 254.

Example.

kaṃsaṃ han i (from SK 2573)

→ vṛddhi of the a before ṇic, and gh for h (SK 358) → kaṃsaṃ ghān i

→ this rule: t for the final n → kaṃsaṃ ghāt i

→ kaṃsaṃ ghātayati "he tells the killing of Kaṃsa".

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji raises an objection. Ṇic was added after the whole word kaṃsavadha. So the names aṅga (base) and dhātu belong to the whole stem, kaṃsa included. Then:

the augment a of the aorist would come before kaṃsa, and kaṃsa would be doubled;
gh for h (kutva) and t for n (tatva) would fail. A rule that names a root by its own form works only before an affix taught after a root. This ṇic was taught after a noun.

His reply: "True." The names do belong to the whole, but the faults do not follow. In the vārttika, the ca of prakṛtivac ca kārakam is out of its place (bhinnakrama). Read it as "kārakaṃ ca", and let the ca bring in the operation (kārya). So two things are "as with the base". The base is han before the causative ṇic.

The kāraka: the second-case word kaṃsam, which is not part of the root.
The operations: kutva, tatva and the like.

So the augment and the doubling fall on han alone. The aorist frame of chapter 44 works on ghāt-i: kaṃsam ajīghatat.

Bhaṭṭoji's commentators widen the vārttika. Any report of an event counts as a story. So rājāgamanam ācaṣṭe "he reports the king's coming" gives rājānam āgamayati.

Watch out. T replaces only the final n. The gh comes from a separate rule, SK 358. Both work here only because the vārttika makes the operations "as with the base".

List-rule kartṛkaraṇād dhātvarthe. Ṇic comes after a word for the agent's instrument (karaṇa), in a verbal sense. Bhaṭṭoji glosses: the instrument that serves the agent's action, not merely the eye and the like. asinā hanti "he strikes with a sword" → asayati. Whether the word "agent" adds anything, and whether the compound means "agent and instrument", scholars discuss this.

Roots listed after this rule. The last a-final roots, 1916 to 1938.

1917 citra "in making a picture". A further line, "sometimes in seeing", gives citra the sense "to see something wondrous": citrayati.
1919 vaṭa "in dividing", 1920 laja "in making manifest". Some read them vaṭi and laji: vaṇṭayati, lañjayati. Others take vaṇṭa, lañja as a-final by their place in this list. Since that status must have some purpose, the final a takes vṛddhi (SK 254) instead of being lost (SK 2308), and puk follows (SK 2570): vaṇṭāpayati, lañjāpayati. Śākaṭāyana gives puk to all the kathādi: kathāpayati, gaṇāpayati and so on.
1922 saṃgrāma "in battle". It is an anudāttet, a root that takes the ātmanepada: an anudātta a is fused (praśleṣa) with its final a. So: asasaṃgrāmata.
1923 stoma: atustomat. 1925 andha: āndadhat. 1927 aṅka: āñcakat. 1928 aṅga: āñjagat. 1932 vyaya: avavyayat. 1934 cheda: acicchedat. 1935 chada: chadayati.
1929 sukha, 1930 duḥkha "in doing that": in producing happiness, in producing sorrow.
1933 rūpa "in rūpakriyā": seeing or making a form.
1938 varṇa: suvarṇaṃ varṇayati "he colours the gold"; kathāṃ varṇayati "he spreads out a story"; hariṃ varṇayati "he praises Hari".

List-rule bahulam etan nidarśanam. "This list is an illustration, variably (bahulam)." It illustrates the a-final roots, and others are to be understood too. One of Bhaṭṭoji's commentators counts this line as a list-rule.

For example: 1939 parṇa "in being green" (apaparṇat), 1940 viṣka, 1941 kṣipa, 1942 vasa, and 1943 tuttha "in covering", the last root of the list.
Likewise āndolayati, preṅkholayati, viḍambayati, avadhīrayati.
Others take "bahula" differently. For some, the whole list of the ten classes is illustrative. So unlisted roots also count: those found only in the sūtras (sautra), in ordinary usage (laukika) and in the Veda (vaidika).
For others, the list of the nine other classes is illustrative. So own-sense ṇic sometimes comes after roots outside the curādi: rāmo rājyam acīkarat, "Rāma ruled the kingdom".
For still others, "bahula" means only that ṇic comes variably after the curādi roots. All these views are found in the older works.

List-rule ṇiṅ aṅgān nirasane. After a noun for a limb of the body (aṅga), in the sense "throw out", the affix ṇiṅ comes. hastau nirasyati "he throws out his hands" → hastayate; likewise pādayate. Being marked with ṅ, ṇiṅ always gives the ātmanepada, one of Bhaṭṭoji's commentators notes.

List-rule śvetāśvāśvataragāloḍitāhvarakāṇām aśvataretakalopaś ca. Take the four words śvetāśva, aśvatara, gāloḍita and āhvaraka. Their parts aśva, tara, ita and ka are lost, and ṇiṅ comes in a verbal sense. "In a verbal sense" is carried forward from prātipadikād dhātvarthe; "throw out" lapses.

śvetāśvam ācaṣṭe "he speaks of the white horse", or "he outstrips by it" → śvetayate.
aśvataram ācaṣṭe "he speaks of the mule" → aśvayate.
gāloḍita is the examination of words; "he does that" → gāloḍayate. Also āhvarayate.
Some carry only ṇic into this rule. On their view the parasmaipada occurs too.

List-rule pucchādiṣu dhātvartha ity eva siddham. For puccha and the like, ṇic is already obtained by prātipadikād dhātvarthe. The ātmanepada comes from the word bahula. So the ṇiṅ of SK 2676 (pucchabhāṇḍacīvarāṇ ṇiṅ) is not needed. Bhaṭṭoji's commentators say this line is by Bhīmasena, composer of the Dhātupāṭha.

Its last word, siddha "established", closes the Dhātupāṭha for auspiciousness (maṅgala).
Here end the curādi roots. The next chapter opens with the causative: SK 2575, tatprayojako hetuś ca.

Siddhānta-kaumudī

हन्तेस्तकारोऽन्तादेशः स्याच्चिण्णिल्वर्जे ञिति णिति । नन्वत्राङ्गसंज्ञा धातुसंज्ञा च कंसविशिष्टस्य प्राप्ता । ततश्चाट्द्वित्वयोर्दोषः । किंच कुत्वतत्वे न स्याताम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । सत्यम् । प्रकृतिवच्चेति चकारो भिन्नक्रमः । कारकं च चात्कार्यम् । हेतुमण्णिचः प्रकृतेर्हन्यादेर्हेतुमण्णौ यादृशं कारकं धातावनन्तर्भूतं द्वितीयान्तं यादृशं च कार्यं कुत्वतत्वादि तदिहापीत्यर्थः । कंसमजीघतत् । (गणसूत्रम् -) कर्तृकरणाद्धात्वर्थे ॥ कर्तुव्यापारार्थंयत्करणं न तु चक्षुरादिमात्रमित्यर्थः । असिना हन्ति असयति ।{$ {!1916 वल्क!} दर्शने$} ।{$ {!1917 चित्र!} चित्रीकरणे$} । आलेख्यकरण इत्यर्थः । कदाचिद्दर्शने । चित्रेत्ययमद्भुतदर्शने णिचं लभते । चित्रयति ।{$ {!1918 अंस!} समाघाते$} ।{$ {!1919 वट!} विभाजने$} ।{$ {!1920 लज!} प्रकाशने$} ॥ वटि लजि इत्येके । वण्टयति । लञ्जयति । अदन्तेषु पाठबवलाददन्तत्वे वृद्धिरित्यन्ये । वण्टापयति । लञ्जापयति । शाकटायनस्तु कथादीनां सर्वेषां पुकमाह । तन्मते कथापयति । गणापयतीत्यादि ।{$ {!1921 मिश्र!} सम्पर्के$} ।{$ {!1922 संग्राम!} युद्धे$} । अयमनुदात्तेत अकारप्रश्लेषात् । अससंग्रामत ।{$ {!1923 स्तोम!} श्लाघायाम्$} । अतुस्तोमत् ।{$ {!1924 छिद्र!} कर्णभेदने$} । करणभेदन इत्यन्ये । कर्णेति धात्वन्तरमित्यन्ये ।{$ {!1925 अन्ध!} दृष्ट्युपघाते$} । उपसंहार इत्यन्ये । आन्दधत् ।{$ {!1926 दण्ड!} दण्डनिपातने$} ।{$ {!1927 अङ्क!} पदे लक्षणे च$} । आञ्चकत् ।{$ {!1928 अङ्ग!} च$} । आञ्जगत् ।{$ {!1929 सुख!} {!1930 दुःख!} तत्क्रियायाम्$} ।{$ {!1931 रस!} आस्वादनस्नेहनयोः$} ।{$ {!1932 व्यय!} वित्तसमुत्सर्गे$} । अवव्ययत् ।{$ {!1933 रूप!} रूपक्रियायाम्$} । रूपस्य दर्शनं करणं वा रूपक्रिया ।{$ {!1934 छेद!} द्वैधीकरणे$} । अचिच्छेदत् ।{$ {!1935 छद!} अपवारण इत्येके$} । छदयति ।{$ {!1936 लाभ!} प्रेरणे$} ।{$ {!1937 व्रण!} गात्रविचूर्णने$} ।{$ {!1938 वर्ण!} वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु$} । वर्णक्रिया वर्णकरणम् । सुवर्णं वर्णयति । कथां वर्णयति । विस्तृणातीत्यर्थः । हरिं वर्णयति । स्तौतीत्यर्थः । बहुलमेतन्निदर्शनम् । अदन्तधातुनिदर्शनमित्यर्थः । बाहुलकमन्येऽपि बोध्याः ॥ तद्यथा ।{$ {!1939 पर्ण!} हरितभावे$} । अपपर्णत् ।{$ {!1940 विष्क!} दर्शने$} ।{$ {!1941 क्षिप!} प्रेरणे$} ।{$ {!1942 वस!} निवासे$} ।{$ {!1943 तुत्थ!} आवरणे$} ॥ एवमान्दोलयति । प्रेङ्खोलयति । विडम्बयति । अवधीरयतीत्यादि । अन्ये तु दशगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठिता अपि सौत्रलौकिकवैदिका बोध्याः । अपरे तु नवगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापठितेभ्योऽपि क्वचित्स्वार्थेणिच् । रामो राज्यमचीकरत् इति यथेत्याहुः । चुरादिभ्यो एव बहुलं णिजित्यर्थ इत्यन्ये । सर्वे पक्षाः प्राचां ग्रन्थे स्थिताः ॥ (गणसूत्रम् -) णिङङ्गान्निरसने ॥ अङ्गवाचिनः प्रातिपदिकान्निरसनेऽर्थे णिङ् स्यात् । हस्तौ निरस्यति हस्तयते । पादयते ॥ (गणसूत्रम् -) श्वेताश्वाश्वतरगालोडिताह्वरकाणामश्वतरेतकलोपश्च ॥ श्वेताश्वादीनां चतुर्णामश्वादयोलुप्यन्ते णिङ् च धात्वर्थे । श्वेताश्वतादीनां तेनातिक्रामति वा श्वेतयति । अश्वतरमाचष्टेऽश्वयते । गालोडितं वाचां विमर्शः, तत्करोति गालोडयते । आह्वरयते । केचित्तु णिचमेवानुवर्तयन्ति तन्मते परस्मैपदमपि ॥ (गणसूत्रम् -) पुच्छादिषु धात्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ णिजन्तादेव बहुलवचनादात्मनेपदमस्तु ॥ मास्तु पृच्छभाण्ड-SK 2676 इति णिङ्विधिः । सिद्धशब्दो ग्रन्थान्ते मङ्गलार्थः ॥

For han, t is substituted for the final [sound] when a ñit or ṇit [affix] other than ciṇ and ṇal follows. Objection: here [in kaṃsaṃ han i] the designation aṅga and the designation dhātu accrue to what is qualified by kaṃsa [i.e. to the whole word from which ṇic was prescribed]. And consequently there is a fault with regard to aṭ and doubling [: aṭ would come before kaṃsa, and kaṃsa would be doubled]. Moreover, the velar substitution (kutva) and the t-substitution (tatva) would not take place, because, when a dhātu is mentioned by its own form, the operation is understood [to apply only] when an affix [prescribed after] that [dhātu] follows. [Response:] True [— the designations do accrue; but the faults do not follow]. In 'prakṛtivac ca [kārakam]' the word ca is out of its place (bhinnakrama): [read] 'kārakaṃ ca', and by the ca the operation (kārya) [is included]. The meaning is: whatever kāraka, not included within the dhātu, [expressed by] a second-case word (dvitīyānta), and whatever operation, kutva, tatva and the like, [obtain] for the base (prakṛti) of hetumat ṇic, [namely] han etc., when hetumat ṇic [follows], that [holds] here too. kaṃsam ajīghatat [luṅ, with aṭ and doubling on the han part only]. (gaṇasūtra) kartṛkaraṇād dhātvarthe — [ṇic comes] after [a word denoting] the instrument (karaṇa) of the agent, in the sense of the dhātu. The meaning is: the karaṇa that serves the agent's activity, and not merely the eye and the like. asinā hanti ('he strikes with a sword') → asayati. (1916) valka — in the sense of seeing (darśana). (1917) citra — in the sense of citrīkaraṇa, i.e. of making a picture (ālekhya). kadācid darśane [— citra being carried forward (anuvṛtti) from the preceding entry —]: in the sense of occasional sight, [that is,] this citra takes ṇic in the sense of seeing something wondrous. citrayati. (1918) aṃsa — in the sense of samāghāta (striking together). (1919) vaṭa — in the sense of dividing. (1920) laja — in the sense of making manifest. Some [read these two as] vaṭi, laji [i.e. i-marked, hence with the nasal]: vaṇṭayati, lañjayati. Others say that by force of their being read among the a-final (adanta) [roots] they are a-final, [and that there is then] vṛddhi [of that a by aco ñṇiti, SK 254, overriding its deletion by ato lopaḥ, SK 2308, followed by puk by arti-hrī…, SK 2570]: vaṇṭāpayati, lañjāpayati. Śākaṭāyana, however, prescribes puk for all the [a-final roots] beginning with katha (kathādi). In his view: kathāpayati, gaṇāpayati and so on. (1921) miśra — in the sense of mixing (samparka). (1922) saṃgrāma — in the sense of battle. This [root] is anudātta-marked (anudāttet), through the coalescence (praśleṣa) of an [anudātta] a [with its final a]: asasaṃgrāmata [luṅ, ātmanepada]. (1923) stoma — in the sense of praising. atustomat. (1924) chidra — in the sense of piercing the ear (karṇabhedana). Others [read] karaṇabhedane ('in the sense of piercing with an instrument'). Others say that karṇa is a separate root. (1925) andha — in the sense of impairing the sight. Others [read] upasaṃhāre ('in the sense of withdrawing'). āndadhat. (1926) daṇḍa — in the sense of bringing down the rod (daṇḍanipātana). (1927) aṅka — in the senses of pada and of marking (lakṣaṇa). āñcakat. (1928) aṅga — likewise (ca). āñjagat. (1929) sukha, (1930) duḥkha — in the sense of the doing of that (tatkriyā) [i.e. of producing happiness, of producing sorrow]. (1931) rasa — in the senses of tasting and of moistening. (1932) vyaya — in the sense of giving away wealth. avavyayat. (1933) rūpa — in the sense of rūpakriyā. rūpakriyā is the seeing or the making of a form (rūpa). (1934) cheda — in the sense of splitting in two. acicchedat. (1935) chada — in the sense of covering, according to some. chadayati. (1936) lābha — in the sense of impelling. (1937) vraṇa — in the sense of wounding the body. (1938) varṇa — in the senses of varṇakriyā, of extending, and of speaking of qualities (guṇavacana). varṇakriyā is making colour: suvarṇaṃ varṇayati ('he colours the gold'). kathāṃ varṇayati ('he recounts a story'): the meaning is that he spreads it out. hariṃ varṇayati ('he describes Hari'): the meaning is that he praises [him]. [(gaṇasūtra)] bahulam etan nidarśanam — 'This [list] is an illustration, [valid] variably (bahulam).' The meaning is: an illustration of the a-final (adanta) dhātus. By virtue of the bahula, others too are to be understood. For instance: (1939) parṇa — in the sense of being green. apaparṇat. (1940) viṣka — in the sense of seeing. (1941) kṣipa — in the sense of impelling. (1942) vasa — in the sense of dwelling. (1943) tuttha — in the sense of covering. Likewise āndolayati, preṅkholayati, viḍambayati, avadhīrayati and so on. Others, however, say that [it is] the listing of the ten classes (daśagaṇīpāṭha) [that] is 'bahula'; hence [roots] not listed, those of the sūtras (sautra), of ordinary usage (laukika) and of the Veda (vaidika), are also to be recognized. Still others say that the listing of the nine classes (navagaṇīpāṭha) is 'bahula'; hence ṇic in its own sense (svārthe) [comes] sometimes even after [roots] not listed [in curādi], as in rāmo rājyam acīkarat ('Rāma exercised the kingship'). Others say the meaning is that ṇic [comes] variably (bahulam) after the curādi [roots] only. All [these] views are found in the works of the older [grammarians] (prāñcaḥ). (gaṇasūtra) ṇiṅ aṅgān nirasane — ṇiṅ comes after a prātipadika denoting a limb of the body (aṅga), in the sense of throwing [it] out. hastau nirasyati ('he throws out his two hands') → hastayate; pādayate. (gaṇasūtra) śvetāśvāśvataragāloḍitāhvarakāṇām aśvataretakalopaś ca — Of the four, śvetāśva etc., [the parts] aśva etc. are deleted, and ṇiṅ [comes] in the sense of the dhātu ['dhātvarthe' carried forward (anuvṛtti) from prātipadikād dhātvarthe; 'nirasane' no longer applies]. śvetāśvam ācaṣṭe ('he speaks of the white horse') or tenātikrāmati ('he surpasses [others] by means of it') → śvetayate. aśvataram ācaṣṭe ('he speaks of the mule') → aśvayate. gāloḍita is the examination of words; tat karoti ('he does that') → gāloḍayate. āhvarayate. Some, however, carry forward (anuvṛtti) only ṇic [into this gaṇasūtra]; in their view the parasmaipada too [occurs]. (gaṇasūtra) pucchādiṣu dhātvartha ity eva siddham — For puccha etc., [ṇic] is established by '[prātipadikād] dhātvarthe' alone. Let the ātmanepada [come] after the ṇic-final [stem] itself, by virtue of the word bahula; let there be no prescription of ṇiṅ [in] 'pucchabhāṇḍa[cīvarāṇ ṇiṅ]' (SK 2676). The word siddha at the end of the work [the Dhātupāṭha] is for auspiciousness. [Here end the curādi roots.]

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 437–438

—कंसविशिष्टस्येति । तस्मादेव णिचो विधानादिति भावः । दोष इति । कशब्दात्पूर्वमडागमः कंस इत्यस्य द्विवचनं स्यादित्यर्थः ॥—किंचेति । एवं च कंसमजीघनदितीष्टं न सिध्येदिति भावः ॥—तत्प्रत्यये धातोर्विहितप्रलये । तेन वार्त्रघ्नमित्यत्र ‘हनस्तः’इति तत्वं न भवतीति ज्ञेयम् । उक्तदोषान्परिहरति—सत्यमिति । प्रकृतिवचेति चकारोऽनुक्तसंग्रहार्थ इत्याह—चात्कार्यमिति । यद्यप्यन्य-तरातिदेशेनाप्यट्द्विवचने सिध्यतः, तथापि धातावनन्तर्भूतद्वितीयान्तादिलाभाय कारकातिदेशः । कार्यातिदेशस्तु कुत्वत-त्वादिलाभायेति विवेकः । इह भारतभागवतादिप्रसिद्धे कंसवधाद्युपाख्याने एव णिजिति नाग्रहः किं तूपाख्यानमात्रे । तेन राजागमनमाचष्टे राजानमागमयतीलादि सिध्यति । इह कृत्प्रकृतौ राज्ञः कर्तृत्वेऽपि गमेर्हेतुमणौ ‘गतिबुद्धि—’ इत्य-नेन तस्य कर्मलमिति द्वितीयान्तमेव रूपातिदेशबलात्स्वीक्रियते । देवदत्तपाकमाचष्टे देवदत्तेन पाचयतीलत्र तु देवदत्तस्य कर्तृलानपायात्तृतीयैव भवति । रुक्मिणीहरणमाचष्टे इत्यादौ ‘हृक्रोरन्यतरस्याम्’ इति विकल्पात् रुक्मिणीं रुक्मिण्या वा हारयतीति प्रयोगः ॥—कर्तृकरणादिति । कर्तृग्रहणाभावे चक्षुषा पश्यति चक्षयतीलादावेव स्याम्न तु करिभिरवबध्नाति अवकरयतीलादौ । लोके इन्द्रियाणामेव करणत्वेन सुप्रसिद्धलात्, अतस्तत्संग्रहार्थं कर्तृग्रहणमिति मनो-रमायां स्थितम् । नव्यास्तु साधकतमत्वेन विवक्षितं यत् तत्करणशब्देन गृह्यते न तु लोकप्रसिद्धकरणमेव । अन्यथा ‘कर्तृकरणयोस्तृतीया’ इत्यादावपि लोकप्रसिद्धकरणग्रहणप्रसक्त्या वाणेन हत इत्यादि रूपं न सिध्येत् । तथा च कर्तृग्रहणं विनाप्यवकरयतीति रूपसिद्धौ न किंचिद्वाधकमिति व्याख्याय कर्तृकरणादित्यत्र समाहारद्वन्द्वं मला देवदत्तेन पाचयति देवदत्तयतीत्युदाजहः । कदाचिद्दर्शने । चित्रकरणकदाचिद्दर्शनयोरिति सुवचम् ॥—अदन्तेषु पाठवलादिति । अदन्तस्य फलान्तराभावादतोलोपं वाधिला वृद्धिरित्यर्थः । संग्राम । संग्रामेति युद्धवाचि प्रातिपदिकं करोलये णिचं लभते ॥—अनुदात्तेदिति । एतच्च ‘भृशादिभ्यो भुवि—’ इति सूत्रे कैयटेनोक्तम् ॥—अकारप्रश्लेषादिति । तेन प्रश्निष्टस्येत्संज्ञा प्रकृत्यकारस्य तु इष्टवदिति टिलोपः । तथा च अग्लोपादससंग्रामतेत्यत्र नोपधाहस्वः । सुख दुःख । तच्छब्देन सुखदुःखे प्रातिपदिकार्थौ परामृश्येते । प्रातिपदिकाद्धालयं इत्येव सिद्धे अनयोः पाठः सोपसर्गात्प्रत्ययार्थं इत्येके । सुखदुःखाभ्यां तत्क्रियायामेव णिच् स्यान्न लाचष्ट इत्यस्मिन्नर्थं इत्येतदर्थः पाठ इत्यन्ये ॥—पुच्छादिष्विति । भीमसेनस्य वाक्यम् ॥—ग्रन्थान्त इति । भू सत्तायामित्यादिधातुपाठस्यान्त इत्यर्थः ॥ इति चुरादयः ॥

Bālamanoramā

हनस्तोऽचिण्णलोः - हनस्तोऽचिण्णलोः । 'हन' इति षष्ठी । 'त' इत्यत्राऽकार उच्चारणार्थः । तदाह - हन्तेस्तकार इति । 'अन्तादेश' इत्यलोऽन्त्यपरिभाषया सिद्धम् । ञिति णिति चेति ।अचो ञ्णिती॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । तथा च हनो नकारस्य तत्वेहो हन्ते॑रिति कुत्वेन हस्य घकारेघाती॑ति ण्यनतं फलितम् ।ततो लटिघाततयी॑ति रूपं स्थितम् । कृतो लुकि समासनिवृत्तौ सुब्लुकोऽपि निवृत्तौ कंसमिति च स्तितम् । 'आक्यानात्कृतः' इति वार्तिकस्थंप्रकृतिवच्च कारक॑मित्यंशं शङ्कोत्तरत्वेन योजयिष्यञ्छङ्कामवतारयति — नन्विति । कंसवशिष्टस्येति ।कंसवध॑शब्दस्यैवेत्यर्थः । तस्मादेव णिचो विधानादिति भावः । ननु कंसवधशब्दस्य अङ्गत्वे का हानिरित्यत आह — ततस्चेति । कंसवधशब्दस्याऽङ्गत्वादड्द्वित्वयोर्विषये दोषः स्यात् । कंसशब्दात्पूर्वमडागमः स्यात् । कंस इत्यस्य द्विर्वचनं स्यात् । इष्यते तु 'कंसमजीघत' दित्येवं हनधातोरेवोभयमित्यर्थः । किं चेति । केंसं घातयतीति कुत्वतत्वे न स्यातामित्यर्थः । कुत इत्यत आह — धातोरिति । दातोर्हनित्यादितत्तत्स्वरूपेण ग्रहणे सति तत्प्रत्यये = धातोर्विहितप्रत्यये कार्यविज्ञानमिति परिभाषयेत्यर्थः । तेन वार्त्रघ्नमित्यत्रहनस्तोऽचिण्णलो॑रिति तत्वं न भवतीति हनस्तोऽचिण्णलो॑रिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तथा च प्रकृतेकंसं घातयती॑त्यत्रहो हन्ते॑रिति कुत्वं , 'हनस्तोऽचिण्णलो' रिति तत्वं च न स्याताम्, अत्र णिचः प्रातिपदिकाद्विहितत्वेन धातोर्विहितत्वाऽभावदित्यर्थः । अत्र प्रत्ययलक्षणेन कृदन्ततया कृत्प्रकृत्यर्थस्य कर्मत्वेन कंसस्येति षष्ठी स्यादित्यप्याक्षेपोऽपि बोध्यः, तत्परिहारस्यापि वक्ष्यमाणत्वात् ।तामिमां शह्कामद्र्धाङ्गीकारेण परिहरति - सत्यमिति । कंसवधशब्दस्यैवाङ्गत्वमित्याद्यङ्गीक्रियते, दोषापादनं तु नाङ्गीक्रियत इत्यर्थः । प्रकृतिवच्चेतीति । 'आख्यानात्कृतः' इति वार्तिकेप्रकृतिवच्चे॑ति चकारो भिन्नक्रमः ।प्रकृतिव॑दित्यनन्तरपठितश्चकारः कारकमित्यस्मादूध्र्वं निवेशनीय इति भावः । तदेवाभिनीय दर्शयति - कारकं चेति । चकारोऽयमनुक्तसङ्ग्रहार्थ इत्याह — चात्कार्यमिति । 'समुच्चीयते' इति शेषः । तथा च कारकं कार्यं च प्रकृतिवदिति फलितम् । अत्र प्रकृतिशब्देन हेतुमण्णिचः प्रकृतिर्विवक्षिता, व्याख्यानात् । प्रकृताविव प्रकृतिवत् । सप्तम्यन्ताद्वतिः । तदाह — प्रकृतेर्हन्यादेर्हेतुमण्णाविति ।प्रयुज्यमाने सती॑ति शेषः । 'कारक' मित्यस्य विवरण#ं — द्वितीयान्तमिति । द्वितीयातृतीयादिकारकविभक्त्यन्तमित्यर्थः । हन्ति कंसं कृष्णः, तं प्रेरयतीत्यर्थे कंस घातयति, कंसमजीघतदित्यादौ हेतुमण्ण्यन्ते प्रयुज्यमाने यद्द्वितीयादिकारकविभक्यन्तं यच्च कार्यं कुत्वतत्वाऽड्द्वित्वादि तत्सर्वंम् 'आख्यानात्कृत' इत्यस्योदाहरणे कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति, कंसवधमाचष्टे कंसमजीघतदित्यादावपि भवतीति फलितम् । तत्रकारक॑मित्यनेन कंसात्षष्ठी निरस्ता, उदाहृतहेतुमण्ण्यन्तस्थले कृद्योगाऽभावेन कर्मणि द्वितीयाया एव सत्त्वात् ।कार्य॑मित्यनेन तु कंसस्य अड्द्वित्वनिरासश्चेति बोध्यम् । आख्यानशब्दश्च कथंचिद्वृत्तानुवादपरो, न तु भारतादिप्रसिद्धकंसवधादिकथापरः । तेन राजागमनमाचष्टे राजानामागमयतीत्यादि सिध्यति ।द्वितीयान्त॑मित्यत्र द्वितीयाग्रहममुपलक्षणम् । तेन पुष्ययोगमाचष्टे पुष्येण योजयतीति सिध्यतीति भाष्ये स्पष्टम् । कर्तृकरणाद्धात्वर्थे । इदमपि गणसूत्रम्,प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इत्यस्यैव प्रपञ्चः । कर्तुः करणं - कर्तृकरणं, न तु कर्ता च करणं चेति द्वन्द्वः, व्याख्यानात् । तदाह — कर्तुव्र्यापारार्थमिति । अभिमतफलोत्पादनार्थमित्यर्थः । साधकतममिति यावत् । नन्वेवं सति 'करणाद्धात्वर्थे' इत्येव सिद्धे कर्तृग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — न तु चक्षुरादिमात्रमिति । कर्तृग्रहणं विहाय करणादित्येवोक्तौ चक्षुरादीन्द्रियमेव सुप्रसिद्धत्वात्करणादिति शब्देन गम्येत । अतः कर्तृग्रहणमित्याहुः । वस्तुतस्तुसाधकतमं करण॑मिति देवदत्तयती॑ति कर्तुरुदाजह्युः । कदाचिद्दर्शने इति । चित्रेत्यनुवर्तते । तदाह — चित्र इत्ययमिति । कदाचिद्दर्शने इत्यस्य विवरणम् — अद्भुतदर्शने इति ।चित्र चित्रीकरणकदाचिद्दर्शनयो॑रित्येव सुवचम् । वटि लजि इत्येके अदन्तेष्विति । अदन्तेषु पाठबलात् वण्ट लञ्जेति कदाचिददन्तत्वमप्यनयोर्विज्ञायते । अदन्तत्वस्य च फलाऽभावादतो लोपं बाधित्वाअचो ञ्णिती॑ति वृद्धौअर्तिह्यी॑ति पुगित्यर्थः । फलितमाह — वण्टापयतीति । शाकटायनस्त्विति । ऋषिविशेषोऽयम् । सङ्ग्राम युद्धे । गणसूत्रमिदम् । युद्धवाचि सङ्ग्रामेति प्रातिपदिकं करोत्यर्थे णिचं लभते इत्यर्थः । ननुप्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इत्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — अनुदात्तेदिति । एतदात्मनेपदार्थमिति भावः । ननु सङ्ग्रामशब्दस्य प्रातिपदिकस्य अकारान्तत्वात्कथमनुदात्तेत्वमित्यत आह — अकारप्रश्लेषादिति । सङ्ग्रामशब्दादनुदात्तानुनासिकं पररूपेण प्रश्लिष्य निर्देशादिति भावः । अससङ्ग्रामतेति । लुङि चङि सङ्ग्रामशब्दस्य ण्यन्तस्य अङ्गत्वात्ततः प्रागडिति भावः । एतच्चभृशादिसूत्रे कैयटे स्पष्टम् । अग्लोपित्वान्नोपधाह्रस्वः । सुखदुःख तत्क्रियायाम् । सुखानुकूले दुःखानुकूले च व्यापारे इत्यर्थः । सुख दुःखेति प्रातिपदिकाभ्यां तत्करोतीत्यर्थे णिच् स्यादिति यावत् ।प्रातिपदिकाद्धात्वर्थेट इत्येव आभ्यां णिजित्याहुः । बहुलमेतन्निदर्शनम् । गणसूत्रमिदम् । एतेषां कथादीनामदन्तानां निदर्शनं = पाठ इत्यर्थः । तदाह — अदन्तेति । बहुलग्रहणस्य फलमाह — बाहुलकादिति । अपपर्णदिति । अग्लोपित्वान्न सन्वत्त्वमिति भावः । क्षिप प्रेरणे । क्षिपयति । अग्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न गुणः । एवमग्रेऽपि । वसनिवासे । वसयति । अदन्तत्वान्नोपधावृद्धि ।आन्दोलयती॑त्यादावदन्तत्वेन अग्लोपित्त्वान्नोपधाह्रस्वः । तदेवंबहुलमेतन्निदर्शन॑मित्यस्य कथाद्यदन्तविषयत्वमुक्त्वा मतान्तरमाह — अन्ये त्विति । भ्वादिः, अदादिः, जुहोत्यादिः, दिवादिः, स्वादिः, तुदादिः, रुधादिः, तनादिः, क्र्यादिः, चुरादिरिति दशगणी, तद्बहिर्भूता अपि सौत्रा- जुप्रभृतयः, लौकिकाः प्रेङ्खोलादयः, वैदिका — तद्रक्षांसि रात्रिभिरसुभ्न मित्यादौ सुभादयश्च सङ्गृहीता भवन्तीत्यर्थः । मतान्तरमाह — अपरे त्विति । चुरादिभिन्ना उदाहृता ये नव गणास्तेभ्योऽपि णिज्बहुलग्रहणादस्माल्लभ्यत इत्यर्थः । मतान्तरमाह — चुरादिभ्य एवेति । वस्तुतस्तु भूवादिसूत्रे 'पाठेन धातुसंज्ञे' ति भाष्यप्रतीकमुपादाय -स पाठो नोपलक्षणार्थः । किंतु इयत्ताप्रतिपादनार्थ इति कैयट आह — एवं चबहुलमेतन्निदर्शन॑मिति गणसूत्रमनार्षमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । णिङ्ङ्गान्निरसने इति । गणसूत्रम् । स्पष्टम् । ङित्त्वान्नित्यमात्मनेपदम् । श्वेताश्वाश्वतर । इदमपि गणसूत्रम् । श्वेताश्वादीनामिति । श्वेताश्व, अश्वतर, गालोडित, आह्वरक — एषामित्यर्थः । अश्वादय इति । श्वेताश्वशब्दे अश्वशब्दः, अश्वतरशब्दे 'तर' शब्दः, गालोडितशब्द 'इत' शब्दः, आह्वरकशब्देक॑शब्दश्च लुप्यन्ते इत्यर्थः । णिङ् चेति । चकारलभ्यमिदम् । धात्वर्थे इति ।प्रातिपदिकाचित्त्विति । 'श्वेताश्वे' त्यादिसूत्रे णिचमेवानुवर्तयन्ति न तु णिङमित्यर्थः । णिच्णिङोः फलभेदं दर्शयति — तन्मते इति । धात्वर्थे इत्येव सिद्धमिति । धातुपाठं रचयितुर्भीमसेनस्य वाकय्मिदमित्याहुः ।प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे॑ इति णिचि सिद्धेपुच्छभाण्डचीवराण्णि॑ङिति न कर्तव्यमित्यर्थः । ननु नित्यात्मनेपदार्थंपुच्छभाण्डे॑ति णिङ्विधिरावश्यक इत्यत आह — णिजन्तादेव बहुलवचनादिति बहुलवचनादिति ।बहुलमेतन्निदर्शन॑मिति बहुलग्रहणादित्यर्थः । ननुपुच्छादिषु धात्वर्थ इत्येव णि॑जित्येव सिद्ध सिद्धशब्दो व्यर्थ इत्यत आह — सिद्धशब्द इति । धातुपाठात्मकग्रन्थसमाप्तौ सिद्धशब्दप्रयोगो मङ्गलार्थ इत्यर्थः । पस्पशाह्निकभाष्ये हिसिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे॑ इति वार्तिकग्रन्थस्याऽऽदिमवार्तिकव्याख्यावसरेसिद्धशब्दोपादनं मङ्गलार्थ॑मित्युक्तम् ।मङ्गलादीनि मङ्गलमद्यानि मङ्गलान्तानि च शस्त्राणि प्रथन्ते॑ इति बूवादिसूत्रस्थभाष्याद्ग्रन्थान्तेऽपि मङ्गलस्य कर्तव्यतासिद्धिः । चुरादयः ।॥ इति बालमनोरमायाम् चुरादयः॥अथ दिवादयः ।अथ श्यन्विकरणा धातवो निरूप्यन्ते — । दीवु क्रीडेति । उदिदयम् । तेन क्त्वायामिड्विकल्पः, निष्ठायां च नेट् । झृषन्ता इति । जृष् झृष् वयोहानौ इत्येतत्पर्यन्ता इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'hanaḥ' is a sixth-case word (ṣaṣṭhyanta); the a in 'ta' is for pronunciation; that t replaces the final follows from alo 'ntyasya; 'ñiti ṇiti' is supplied because it is carried forward (anuvṛtti) from aco ñṇiti. So han → ghāti (n → t by this rule, h → gh by ho hanteḥ), laṭ ghātayati. Followed: both brackets in sutra_en.
commentary BM on the objection: 'kaṃsaviśiṣṭasya' means of the word kaṃsavadha itself, because ṇic is prescribed after that; the faults are that aṭ would come before kaṃsa and 'kaṃsa' would be doubled (our OCR garbles it as 'kaṃsity asya'; Wikisource uttara-2/0093 'kaṃsa ity asya dvirvacanaṃ syāt'; TB likewise 'kaṃsa ity asya dvivacanaṃ syāt'), whereas both are wanted on han only (kaṃsam ajīghatat); kutva and tatva fail because of the paribhāṣā that a dhātu named by its own form conditions an operation only before an affix prescribed after a dhātu, and here ṇic is prescribed after a prātipadika; BM adds a further objection to be understood, that kaṃsa, as object of a kṛdanta by pratyayalakṣaṇa, would take the sixth case (kartṛkarmaṇoḥ kṛti, SK 623). Followed for the brackets on the objection and on ajīghatat.
commentary BM on the reply: 'satyam' concedes half, namely that kaṃsavadha is the aṅga, but not the faults; the ca read after 'prakṛtivat' in the vārttika is to be placed after 'kārakam'; that ca gathers what is not stated ('samuccīyate' supplied), so both kāraka and kārya are 'as in the prakṛti'; prakṛti here is the base of hetumat ṇic, by the commentators' explanation; prakṛtivat = prakṛtau iva, vati after a seventh-case word; 'hetumaṇṇau' supplies 'when it is used'; 'dvitīyāntam' stands for any kāraka case-ending (upalakṣaṇa), so puṣyayogam ācaṣṭe → puṣyeṇa yojayati (Bhāṣya); 'kārakam' removes the sixth case of kaṃsa and 'kāryam' removes aṭ and doubling on kaṃsa; ākhyāna is any narration of an event, not only the famous stories, so rājāgamanam ācaṣṭe → rājānam āgamayati. Followed for '[— the designations do accrue; but the faults do not follow]' and 'out of its place'.
commentary TB: 'kaṃsaviśiṣṭasya' because ṇic is prescribed after that very [word]; the fault is aṭ before ka and doubling of kaṃs; 'tatpratyaye' = before an affix prescribed after a dhātu, so in vārtraghnam there is no tatva by hanas taḥ; the ca includes what is not stated; either atideśa alone would secure aṭ and doubling, but the kāraka-atideśa is for the second-case word not included in the dhātu, and the kārya-atideśa for kutva, tatva etc.; any narrative qualifies, so rājānam āgamayati (second case by gatibuddhi…, SK 540, through the atideśa of the form), but devadattapākam ācaṣṭe → devadattena pācayati (agenthood not lost, so third case), and rukmiṇīharaṇam ācaṣṭe → rukmiṇīṃ or rukmiṇyā hārayati (option by hṛkor anyatarasyām). Agrees with BM; followed.
commentary BM on kartṛkaraṇād dhātvarthe: this too is a gaṇasūtra, an elaboration of prātipadikād dhātvarthe (sk.2573); kartṛkaraṇa is a tatpuruṣa, 'instrument of the agent', not a dvandva 'agent and instrument', by the commentators' explanation; 'kartur vyāpārārtham' = for producing the desired result, i.e. sādhakatama; 'kartṛ' is not redundant, they say (āhuḥ), since 'karaṇa' alone would be taken as the senses, the eye and the like, being the best-known instruments. BM's own view (vastutas tu) is that, since it is proper to take karaṇa as the instrument known from the śāstra, 'sādhakatamaṃ karaṇam', the word 'kartṛ' is only for clarity (spaṣṭārtha). Separately, some (kecit tu) take kartṛkaraṇāt as a dvandva and cite, for the agent, devadattena vācayati (TB's version: pācayati) → devadattayati. (Our BM text is garbled here and drops a whole clause; this follows Wikisource uttara-2/0094.) Followed: '[ṇic comes]' and 'instrument (karaṇa) of the agent'.
commentary TB on kartṛkaraṇād: without 'kartṛ' the rule would give only cakṣuṣā paśyati → cakṣayati, not karibhir avabadhnāti → avakarayati, since in ordinary usage the senses are the instruments par excellence (so the Manoramā); the moderns (navyāḥ) hold that karaṇa means whatever is intended as sādhakatama, so 'kartṛ' is not needed for avakarayati, and read kartṛkaraṇāt as a samāhāra-dvandva, citing devadattena pācayati → devadattayati. Recorded; the English follows the kaumudī's own gloss, which is the tatpuruṣa reading.
commentary BM on 'kadācid darśane': 'citra' is carried forward (citrety anuvartate); 'kadācid darśane' is explained as 'adbhutadarśane'; it would be simpler to read 'citra citrīkaraṇakadācid darśanayoḥ'. Followed: the anuvṛtti bracket.
commentary TB: 'citrakaraṇakadācid darśanayoḥ' would be easy to say. Agrees with BM that 'kadācid darśane' is a second sense of citra; followed.
commentary BM on vaṭi laji: by force of being read among the adantas, vaṇṭa and lañja are sometimes known as a-final; as that a-finality has no other purpose, vṛddhi by aco ñṇiti sets aside ato lopaḥ, then puk by arti-hrī…: vaṇṭāpayati; Śākaṭāyana is a particular ṛṣi. Followed for the bracket on vṛddhi and puk.
commentary TB on 'adanteṣu pāṭhabalāt': since the a-finality has no other fruit, vṛddhi takes place, setting aside ato lopaḥ. Agrees with BM; followed.
commentary BM: 'saṅgrāma yuddhe' is a gaṇasūtra, by which the prātipadika saṅgrāma, meaning battle, takes ṇic in the sense 'does'; objection: prātipadikād dhātvarthe would suffice; reply: it is anudāttet, for the ātmanepada; an a-final prātipadika is anudāttet because it is stated with an anudātta nasal a coalesced by pararūpa; asasaṅgrāmata: in luṅ with caṅ, the ṇic-final saṅgrāma is the aṅga, so aṭ comes before it (Kaiyaṭa on the bhṛśādi sūtra); no penultimate shortening, as it is aglopin. Followed for '[anudātta] a'; BM's gaṇasūtra label is recorded, not added, since the kaumudī numbers saṃgrāma as a dhātu.
commentary TB: saṃgrāma, a prātipadika meaning battle, takes ṇic in the sense 'does'; anudāttet is stated by Kaiyaṭa on bhṛśādibhyo bhuvi… (SK 2667); by the praśleṣa the coalesced a is it, while the base's own a is deleted as ṭi, as before iṣṭha; hence, a being deleted, there is no penultimate shortening in asasaṃgrāmata. Agrees with BM; followed.
commentary TB on sukha, duḥkha: 'tat' refers to happiness and sorrow, the meanings of the prātipadikas; though ṇic would follow from prātipadikād dhātvarthe, some say the two are listed for the sake of the affix after [them] with an upasarga (sopasargāt pratyayārthaḥ), others so that ṇic comes from them only in the sense 'tatkriyā', not in the sense 'ācaṣṭe'. Followed for '[i.e. of producing happiness, of producing sorrow]'; the two views are recorded.
commentary BM on sukha, duḥkha: 'tatkriyāyām' = in an activity conducive to happiness or sorrow, i.e. ṇic in the sense 'does that'; they say ṇic comes from these two by prātipadikād dhātvarthe itself. Agrees with TB's gloss; followed.
commentary BM: 'bahulam etan nidarśanam' is a gaṇasūtra; nidarśana = the listing of these a-final roots beginning with katha; apaparṇat: no sanvadbhāva, being aglopin; kṣipayati: no guṇa, the deletion of a being sthānivat; vasayati: no penultimate vṛddhi, being a-final; āndolayati: no penultimate shortening, being aglopin; the daśagaṇī are bhvādi … curādi, and outside them are the sautra roots such as ju, the laukika such as preṅkhola, and the Vedic such as subh in 'tad rakṣāṃsi rātribhir asubhnan'; the navagaṇī are the nine classes other than curādi; finally BM cites Kaiyaṭa (on bhūvādayo: the listing fixes the extent, iyattā) and the Śabdenduśekhara, which holds this gaṇasūtra not to be the sage's (anārṣa). Followed: '[(gaṇasūtra)]' and '[in curādi]'.
commentary BM on ṇiṅ aṅgān nirasane: a gaṇasūtra; being ṅit, [the stem takes] ātmanepada invariably. On śvetāśvāśvatara…: the four are śvetāśva, aśvatara, gāloḍita, āhvaraka, from which aśva, tara, ita and ka are deleted; ṇiṅ is obtained from the ca; 'kecit' carry forward only ṇic, not ṇiṅ, and the difference in result is the parasmaipada. (The stem names are garbled in our BM text.) Followed for '[into this gaṇasūtra]'.
commentary BM on 'dhātvarthe' in the śvetāśva… gaṇasūtra: 'dhātvarthe' is carried forward (anuvartate) from 'prātipadikād dhātvarthe', and 'nirasane' [from ṇiṅ aṅgān nirasane] has lapsed (nivṛtta). Our BM text drops this sentence ('dhātvarthe iti | prātipadikāc it tv iti'); it is read in Wikisource uttara-2/0096. Followed: the bracketed anuvṛtti after 'in the sense of the dhātu'.
commentary BM on 'pucchādiṣu dhātvartha ity eva siddham': they say this is a statement of Bhīmasena, composer of the Dhātupāṭha; since ṇic is established by prātipadikād dhātvarthe, 'pucchabhāṇḍacīvarāṇ ṇiṅ' need not be made; the ātmanepada comes from the 'bahula' in 'bahulam etan nidarśanam'; 'siddha' is used at the close of the Dhātupāṭha for auspiciousness, as the Bhāṣya on the Paspaśā says of 'siddhe śabdārthasambandhe', and the Bhāṣya on bhūvādayo ('maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāntāni ca śāstrāṇi prathante') shows that an auspicious close is also to be made. Followed for '[prātipadikād]'; the gaṇasūtra label is kept as the text gives it.
commentary TB: 'pucchādiṣu…' is the statement of Bhīmasena; 'granthānte' = at the end of the Dhātupāṭha that begins bhū sattāyām; TB closes 'iti curādayaḥ'. Followed: '[the Dhātupāṭha]'.
textual Collation against the 1915 print (NSP pp. 427–428 = scan page-0437 and page-0438, both read). Ours is corrupt, and the English follows the print, at: 'syāc ciṇṇilvarje' → print 'syāc ciṇṇalvarje'; 'kartuvyāpārārthaṃyat' → 'kartur vyāpārārthaṃ yat'; 'pāṭhabavalād' → 'pāṭhabalād'; 'anudātteta' → 'anudāttet'; 'bāhulakam anye' → 'bāhulakād anye'; 'curādibhyo eva' → 'curādibhya eva'; 'śvetāśvatādīnāṃ tenātikrāmati vā śvetayati' → 'śvetāśvam ācaṣṭe tenātikrāmati vā śvetayate' (the ātmanepada being required by ṇiṅ); 'pṛcchabhāṇḍa' → 'pucchabhāṇḍa'. In two places the print differs but ours gives the expected form and is kept: print 'vāṇṭayati' (ours and Wikisource 'vaṇṭayati'), print 'chādayati' (ours and Wikisource 'chadayati', as for an a-final root). Every dhātu number here is one lower than the print's (print 1917 valka … 1944 tuttha); the numbers are given as transmitted. The '(gaṇasūtram)' tags before kartṛkaraṇād, ṇiṅ aṅgān, śvetāśva… and pucchādiṣu agree with the print's '(ga)' marks. The bracketed '[(gaṇasūtra)]' before bahulam etan nidarśanam is not from the print (no '(ga)' mark there; scan page-0438, read) nor from ours: it comes from BM ('gaṇasūtram idam') and Wikisource ('(ga sū 208)').
textual The print closes the unit and the curādi with 'maṅgalārthaḥ || iti curādayaḥ ||' (NSP p. 428, scan page-0438, read); ours ends at 'maṅgalārthaḥ ||' and lacks the colophon (Wikisource has 'iti tiṅantacurādiprakaraṇam'). Supplied in brackets as '[Here end the curādi roots.]'. TB also closes 'iti curādayaḥ', and BM 'iti bālamanoramāyāṃ curādayaḥ'.
textual Neighbour-filed commentary: TB on the vārttika ākhyānāt kṛtaḥ… (up to 'kaṃsaṃ han i iti sthite') is printed under sk.2573.t1, and the TB on the next sūtra tatprayojako hetuś ca that this unit's t1 carried after 'iti curādayaḥ' was re-filed to sk.2575.t1 on 2026-10-05. BM on the vārttika is at the end of sk.2573.b1; this unit's b1 ends with BM on the opening of the divādi ('atha divādayaḥ … dīvu krīḍā …'), which belongs elsewhere.
translator 'prakṛtivac ca [kārakam]' is the last clause of the vārttika ākhyānāt kṛtas tad ācaṣṭe… quoted at sk.2573.k2, and 'here' is the example kaṃsavadham ācaṣṭe → kaṃsaṃ ghātayati set up there. The bracketed lakāra labels, the glosses in parentheses and the bracketed explanations of the variant readings are the translator's. 'pada' in the meaning of aṅka is left untranslated.

← all prakaraṇas outline →