तद्धिताधिकारे मत्वर्थीयप्रकरणम्

—तदस्मिन्—। पुनस्तद्बहणम् ‘अस्य’ इति षष्ठ्यन्तसंवद्धतद्बहणनिरासा- थम् ॥ प्रत्ययविधौ तदन्तविध्यभावादाह—दशान्तादिति । अन्तग्रहणं किम् । दश अधिका अस्मिन् शते । न चेह व्यपदेशिवद्भावेन दशान्तलमस्तीति वाच्यम् । ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इत्यभ्युपगमात्

—शदन्त—। प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तविधौ सति ‘यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादेस्तदन्तस्य’ इति परिभाषया तदादिनियमः स्यात् । तं वारयितुमन्तग्रहणम् । तेन एकत्रिंशम् । एकचलारिंशमित्यादि सिद्धम् । नचैवं गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते इत्यादावतिप्रसङ्गः शङ्क्यः । ‘संख्याया अवयवे तयप्’ इत्यतः संख्याग्रहणानुवृत्तेः । अन्तग्रहणमिह विंशतिशब्दानन्तरं कर्तव्यम् ‘षड्विंशत्यन्ताच्च’ इति । तेन एकविंशत्यन्तादि सिध्यति । अन्यथा ‘ग्रहणवता—’ इति तदन्तविधिप्रतिषेधादिह न स्यात्

—संख्याया गुणस्य—। गुणो भागः । निमीयते क्रीयतेनेनेति निमानं मूल्यम् । ‘भेद् प्रणिदाने’ इत्यस्मान्निपूर्वात्करणे ल्युट् । तदाह—भागस्य मूल्ये इति ॥—षष्ठ्यर्थे इति । यद्यपि ‘तदस्मिन्नधिकम्—’ इत्यतः ‘तद्’ इत्यनुवृत्तौ प्रथमान्तादित्ययमेवार्थो लभ्यते, तथापि मण्डूकश्चला ‘तदस्य संजातम्’ इत्यतः ‘तदस्य’ इत्यनुवर्तनात् ‘षष्ठ्यर्थे’ इत्येतदपि लभ्यत इति भावः ॥—द्विमयमिति । द्विशब्दस्य संबन्धिशब्दत्वेन नित्यसापेक्षत्वात् ‘यवानाम्’ इति पदे सत्यपि तद्धितोत्पत्तिरिहाविरुद्धेति ज्ञेयम् ॥ नन्वेवमपि प्रत्ययान्तस्योदधिच्छब्देन सामानाधिकरण्यं दुर्लभम् । यावतोदधिद्भागे प्रत्ययो विहितो, नोदधिति ॥ अत्राहुः । भागेपि विधीयमानः प्रत्ययः अभिधानस्वाभाव्याद् भागवन्तमाचष्टे । तेन सामानाधिकरण्यं भवतीति । ‘गुणनिमाने’ इति वक्तव्ये व्यस्तोच्चारणात् ‘एकत्वं गुणस्य’ इत्यत्र विवक्षितम् । तेनेह न भवति । यवानां द्वौ भागौ निमानमेषामुदधितत्रयाणां भागानामिति ॥ ‘भूयसश्च वाचिकायाः संख्यायाः प्रत्यय इष्यते’ इह न भवति । एको भागो निमानमस्येति ॥ भूयस इति च प्रत्ययार्थादाधिक्यमात्रं प्रकृत्यर्थस्य विवक्षितं, न तु वहुत्वं । तेन द्विशब्दादपि भवत्येव

—तस्य पूरणे—। ‘तस्य’ इति षष्ठ्यन्तानुकरणम् । एकत्वं त्वविवक्षितम्, एकस्य पूरणासंभवात् । पूर्यतेऽनेनेति पूरणः, ण्यन्तात्करणे ल्युट् ॥—एकादशानामिति । उद्भूतावयवभेदः समुदायः प्रकृत्यर्थः । अवयवः प्रत्ययार्थः । इह यस्मात्संख्यावाचिनः प्रत्ययविधिस्तदीयप्रवृत्तिनिमित्तस्य एकादशत्वादेः पूरणे प्रत्ययः । यथा ‘अतिशायने—’ ‘याप्ये—’ इत्यादिषु प्रवृत्तिनिमित्तस्यैवातिशयादिकं गृह्यते अन्तरङ्गत्वात् । तथेहापि । तेन ‘एकादशानां घटानां पूरणो जलादिः’ इत्यत्र नातिप्रसङ्गशङ्कालेऽपीति भावः । ननु यदि प्रवृत्तिनिमित्तस्य पूरणे प्रत्ययः, तर्ह्यत्र एकादशत्वस्य पूरण इति विग्रहो वक्तुं युक्त इति चेत् । अत्राहुः । ‘वैयाकरणपाशः’ इत्यत्र यथा ‘याप्यो वैयाकरणः’ इति विग्रहः । न तु ‘याप्यं वैयाकरणत्वम्’ इति तथेहापि वोध्यमिति । एवं च व्युत्क्रमेणाध्यायेषु गम्यमानेषु ‘वृद्धिरादैच्’ इत्यध्यायो यदा चरमं गण्यते तदा सोऽप्यष्टमो भवत्येव

—नान्तादसंख्यादेः—॥—डट इति । ‘डट्’ इति प्रथमान्तस्यानुवृत्तस्य ‘नान्तात्—’ इति पञ्चम्या षष्ठी कल्प्यत इति भावः । यद्यपीह मटः प्रत्ययत्वेऽपि न क्षतिः, तथाप्युत्तरत्र तमट आगमत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अनुदात्तता यथा स्यात् । प्रत्ययत्वे ह्याद्युदात्तः स्यात् । तथा चैकरूप्येणैव संदर्भव्याख्यानमुचितम् ॥ अन्येऽप्याहुः—मटः प्रत्ययत्वे अकारसहितो मकारो विधेयः । आगमत्वे तु मकारमात्रमिति लाघवमस्तीति ॥—विंश इति । विंशतेः पूरणः । ‘तिविंशतेर्डिति’ इति लोपः ॥—षट्कृति—। इह षष्ठीनिर्देशवलात् षडादीनामागमित्वं स्पष्टमिति तदानुकूल्येनानुवृत्तो डट् सप्तम्या विपरिणम्यते तदाह—डटीति । डट एव युद् तु न कृतः षष्ठे पकारस्य जलप्रसङ्गात् । चतुर्थे रेफस्य विसर्गप्रसङ्गाच्च । न चैवं ‘नान्तात्—’ इति सूत्रेऽपि डति परे मुगेव विधीयतामिति वाच्यम् । पञ्चमः सप्तम इत्यादौ नलोपाभावापत्तेः ॥—चतुरश्छयताविति । विशेषविहिताभ्यामपि छयन्त्यां डट्प्रत्ययो न वाच्यते, युग्मिधानसामर्थ्यात् । तेन चतुर्थं इति सिद्धिम् ॥—आद्यक्षरेति । अचसहितं व्यजनम- क्षरशब्देनोच्यते अच्सहितस्यादेर्व्यञ्जनस्येत्यर्थः । व्यञ्जनसहितस्यादेरच इति व्याख्याने तु द्विर्वचनन्यायेन तकारस्यापि लोपः स्यादिति हरदत्तः । आदेर्व्यञ्जनस्येति व्याख्याने प्रमाणं तु ‘द्वितीयतृतीय’- इति सूत्रे ‘तुर्याणि’ इति निर्देशो बोध्यः

—द्वेस्तीयः ॥—डटोऽपवाद इति । डट आदेशस्तु न भवति । ‘डिति’ ‘टिड्डा’- इति डीपः प्रसक्त्या ‘द्वितीयाश्रिता’- इति निर्देशानुपपत्तेः ॥ अत एव निर्देशाद्विशब्दस्याप्यादेशो न भवति ॥—तृतीय इति । रेफस्य ऋकारः संप्रसारणम् । ‘हलः’ इह दीर्घस्तु न भवति, ‘बूलोपे’- इति सूत्रादण इत्यनुवृत्तेः त्रेस्तृ च इति नोक्तं, प्रत्ययो मा विज्ञायति ॥—विंशत्यादिभ्यः—। इति प्रत्यासक्त्या ‘पङ्क्ति’- इत्यादिसूत्रे निपातिता विंशत्यादयो गृह्यन्ते, न लोकप्रसिद्धाः विप्रकृष्टलादिति भाष्यमतम् ॥ वृत्तिकृता तु विंशत्यादयो लौकिका एव संख्याशब्दा गृह्यन्ते, न ‘पङ्क्ति’- इत्यादिसूत्रनिर्दिष्टाः । तद्ब्रह्मेण ह्येकविंशतिप्रभृतिभ्यो न स्यात् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । एवं च सति ‘षष्ठ्यादेश्वासंख्यादेः’ इति पर्युदासो युज्यत एवेत्युक्तम् ॥—एकविंशतितम इति । यद्यपि भाष्यमते तदन्तविधिर्दुर्लभस्तथापि ‘षष्ठ्यादेश्व’- इति सूत्रे संख्यादिपर्युदासो ज्ञापयति ‘इह प्रकरणे तदन्तानामपि ग्रहणम्’ इति । एवं च सति एकान्नविंशतेः पूरण एकान्नविंशतितम इत्यपि सिद्ध्यति । ‘लौकिकानां ग्रहणम्’ इति वृत्तिमते तु नैतस्तिध्येत् विंशतिसंख्यातः प्राग्भावित्वादस्याः संख्यायाः । एतच्च कैयटहरदत्तग्रन्थयोः स्पष्टम् ॥ ननु ‘अनारम्भो वा प्रातिपदिकविज्ञानाद्यथा सहस्रादिषु’ इति वदता कात्यायनेन ‘पङ्क्ति’- इत्यादिसूत्रस्य प्रत्याख्यातत्वात् तत्सूत्रे निपातिताः विंशत्यादयो गृह्यन्ते, इति भाष्यमतमयुक्तमितिचेत् ॥ अत्राहुः । यद्यपि प्रत्याख्यातं तथापीहार्थमावश्यकं तत् । अत एव तत्र भाष्यकृता ‘नासूया कर्तव्या यत्रानुगमः क्रियते’ इत्युक्तम् ॥ अतः कात्यायनोक्तप्रत्याख्यानं नादर्तव्यमिति ॥—शततम इति । यद्यपीदं ‘षष्ठ्यादेश्व’ इत्युत्तरसूत्रेणैव सिध्यति, तथापि संख्याद्यर्थं ‘नित्यं शतादि’- इत्यावश्यकमिति ध्वनयनुदाहरति—एकशततम इति ॥—मासादेरिति । संख्यावाचित्वाभावेऽपीति भावः ॥—षष्ठ्यादेश्चेति । ‘विंशत्यादिभ्यः’- इति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थोऽयमारम्भः ॥—संख्यादेस्त्विति । एतच्च प्राक् शताद्वोध्यम् ‘नित्यं शतादि’- इत्युक्तत्वात्

—मतौ छः—॥—मत्वर्थं इति । मतोर्विषय इत्यर्थः । तेन ‘तत्’ इति प्रथमा समर्थविभक्तिः, अस्यास्मिन्निति प्रत्ययार्थश्चेह लभ्यते ॥—विधानसामर्थ्यादिति । मतुप्प्रकरण एवास्मिन् सूत्रे कर्तव्ये यदत्रास्य लुग्विधानं तत्पाक्षिकं लुकमनुमापयतीति कैयटः

—तत्र कुशलः—। सप्तमीसमर्थात्पथिनशब्दात्कुशल इत्यर्थे बुन्स्यात्

—आकर्षादिभ्यः कन्। बुना सिद्धे कन्प्रहणं इदुदन्तार्थम् । अशनिकः । शकुनिकः। त्सरुकः॥—मुख्यः पाठ इति । आकर्षन्त्यस्मिन् सुवर्णादिकमित्याकर्षः । ‘पुंसि संज्ञायां घः’ इति व्याख्याय, ये तु ‘आकर्षादिभ्यः’ इति सरेकं पठन्ति, तेषाम् ‘आकर्षं इति घञि रूपम्’ इति हरदत्तेनोक्तत्वादिति भावः ॥—धने काम इति । ‘तत्र’ इत्यनुवर्तनात्सप्तम्यन्तात्प्रत्यय इति भावः

— उदरात्—आद्यूनशब्दार्थमाह—अविजिगीषाविति । ‘दिवोऽविजिगीषायाम्’ इति तत्रैव निष्ठानलविधानात्

—सस्येन—कर्तरि तृतीयेयम् । परितो जातः परिजातः ॥ फलितमाह—संवद्ध इति ॥—अत एवेति । ‘अकेनोः—’ इति निषेधादिति भावः

—तन्त्रात्—तन्यन्ते तन्तवोऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या तन्त्रं तन्तुवायशलाका । अचिरः कालोऽपहतस्येत्यचिरापहतस्तस्मिन् । ‘कालः परिमाणिना’ इति समासः ॥—प्रत्यग्र इति । नूतन इत्यर्थः

—ब्राह्मणकोष्णिके—। ब्राह्मणशब्दादायुधजीवित्वोपाधिकात्प्रथमान्तात् सप्तम्यर्थं कन् प्रत्ययो निपात्यते । अन्नशब्दात्तु अल्पत्वौपाधिकात् । तदाह—आयुधेत्यादि

—शीतोष्णाभ्याम्—। शीतमिव शीतम् । मन्दमित्यर्थः । शीते सति कार्यकरणे पाटवाभावात् ॥ उष्णमिवोष्णम् । शीघ्रमित्यर्थः । क्रियाविशेषणाभ्यां द्वितीयान्ताभ्यां प्रत्ययः । कृद्योगलक्षणा पृष्ठी तु क्रियाविशेषणान्नेत्युक्तम् । मुख्यार्थवृत्तिभ्यां तु प्रत्ययो न भवत्यनभिधानात्

—अधिकम् ॥—अध्यारूढशब्दादिति । ‘गत्यर्थाकर्मक—’ इत्यादिना रुहेः कर्तरि कर्मणि वा को विहितः । आद्ये कप्रत्ययेन कर्मणोऽनभिहितलाद् अध्यारूढशब्दयोगे द्वितीया । अध्यारूढो द्रोणः खारीमिति प्रामं गत इति वत् । तथा अधिकशब्देनापि योगे द्वितीयायां प्राप्तायां ‘यस्मादधिकं’ ‘तदस्मिन्नधिकम्’ इति च निर्देशद्वयात् पञ्चमीसप्तम्यौ भवतः । अधिको द्रोणः खार्याः । अधिको द्रोणः खार्यामिति । द्वितीये तु केन कर्मणोऽभिहितलात्प्रथमा । अधिका खारी द्रोणेन । कर्मणोऽभिहितलादेव पञ्चमीसप्तम्यादिति । ‘तावतां पूरणं तावतिथम् । ‘वतोरिधुक्’ यथा ‘तस्यापत्यम्’ इति फलितोऽर्थः ॥—अन्वभिभ्यां कनिति । क्रियाविशिष्टसाधनवाचिभ्यां खार्यं निपात्यत इत्यर्थः

—पार्श्वेनान्विच्छति । ‘आकर्षादिभ्यः कन्’ इत्यतः कन्नुवर्तते ॥—अनृजुरिति । तिर्यगवस्थानात्पार्श्वमनृजु, तत्साधन्यादुपायोऽपि ॥ इह शीतोष्णपार्श्वायःशूलदण्डाजिनशब्दा गौणा एव गृह्यन्ते । मुख्यार्थेभ्यस्तु प्रत्ययो न भवत्यनभिधानात्

—तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा । तावतां पूरणं तावतिथम् । ‘वतोरिधुक्’ यथा ‘तस्यापत्यम्’ इत्यत्र तस्येति षष्ठ्यन्तानां सामान्यनिर्देशस्तथात्र ‘तावतिथम्’ इति पूरणप्रत्ययान्तानां सामान्यनिर्देशः ॥ अनन्तरावपि ठक्ष्यौ नानुवर्तते, अस्वरितलादित्यभिप्रेत्याह—कन्स्यादिति ॥—पूरणप्रत्ययस्येति । ननु कनो लुक् । वाग्रहणानर्थक्यप्रसङ्गात् । पञ्चमं पञ्चमकमित्यादिरूपं हि तेन साध्यम् । तच्च महाविभाषाधिकाराद्विकल्पेन कन उत्पत्त्यापि सिद्धमेव, तस्मात्पूरणप्रत्ययस्यैव लुक्सूत्रकारस्याभिमत इति व्याचष्टे—द्विकमिति । वार्तिककारस्तु कन एव लुगिति व्याख्यामभिप्रेत्य ‘तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा वचनानर्थक्यं विभाषाग्रहणात्’ इत्याह । तन्मते द्वितीयकं द्वितीयमित्येव रूपं न तु द्विकमिति वोध्यम् ॥—तावतिथेनेति । पूरणप्रत्ययान्ताद्बहणोपाधिकात् खार्यं विधीयमानो ग्रहीतरि न प्राप्नोतीति वचनमिति कैयटः

—स एषां प्रामणीः । ‘प्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे प्रामाधिपे त्रिषु’ इत्यभरः ॥—करभ इति । उष्ट्रवालकः ॥—द्वितीयेऽहनीति । यद्यपि द्वितीयशब्दः कालवाची न भवति, तथाप्यर्थप्रकरणादिना वृत्तिविषये काले वर्तते इति भावः ॥ ननु साक्षात्कालवाचिभ्यो मासादिभ्यो न भवति, द्वितीयादिभ्यस्तु भवतीत्यत्र किं मानमिति चेत् । अत्राहुः—उत्तरसूत्रस्थसंज्ञापकर्षणाच्छब्दस्वाभाव्याद्वा तद्वोध्यमिति ॥—वटकेभ्य इति । कनि प्राप्ते वचनम् ॥ ननु संज्ञाग्रहणात्कन्न भविष्यतीति चेत् । किं ततः । इनेरप्राप्तलात्तदर्थं वचनमङ्गीकार्यमेव । ‘अत इनिठनौ—’ इत्येव कथंचिदिनिः सिद्ध्यतीत्याशात्र न कार्या । ‘सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ’ इति वचनात् ॥—श्रोत्रियन्—। यश्छन्दोऽधीते सः श्रोत्रियो भवति । अत्र भाष्ये ‘छन्दोऽधीते इत्यस्य वाक्यस्यार्थे श्रोत्रियन्नित्येतत्पदं निपात्यते’ इति वाक्यार्थे पदवचनपक्षः । छन्दसो वा श्रोत्रभावो निपात्यते ‘तदधीत इत्येतस्मिन्नर्थे घश्च प्रत्ययः’ इति पक्षान्तरं च स्थितम् । व्याख्यातं च कैयटेन ‘वाक्यार्थस्य संबन्धरूपस्य क्रियारूपस्य वाऽसलरूपलात् । श्रोत्रियशब्दस्य च सलरूपार्थाभिधायित्वाद्वाक्यार्थग्रहणेन तदाश्रयश्छन्दोऽध्यायी अभिधीयत इति ॥ एकां शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति धर्मशास्त्रम् ॥—चेत्यनुवृत्तेरिति । ‘तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा’ इत्यतः

—श्राद्धमनेन—। श्रद्धास्मिन्नस्तीति श्राद्धम्—‘प्रज्ञाश्रद्धार्चाभ्यो णः’ ॥ यद्यपि पित्र्यं कर्म श्राद्धशब्दे- नोच्यते तथापीह तत्साधनद्रव्यमुच्यते । मुख्यश्राद्धस्य भोक्तुमशक्यत्वात् ॥—श्राद्धी । श्राद्धिक इति । ‘अद्यतन एवेष्यते’ अद्य भुक्ते श्वः श्राद्धिक इति मा भूत्

—पूर्वादिनिः । पूर्वमिति क्रियाविशेषणात् द्वितीयान्तात्प्रत्ययः ॥ ‘अनेन’ इति कर्तृवाचकमनुवर्तते । न च क्रियामन्तरेण कर्ता संभवतीति कांचित्क्रियामध्याह्नस्य प्रत्ययो विधेयस्तदाह— पूर्वं कृतमनेनेति

—सपूर्वाच्च । ‘अनेन’ इति, पूर्वसूत्रं चानुवर्तते ॥ विद्यमानपूर्वकात्पूर्वशब्दादनेनेत्यस्मिन्नर्थं इनिः स्यात् ॥ ‘पूर्वान्ताच्च’ इत्येतफलितम् ॥—कृतपूर्वीति । कृतपूर्वशब्दयोः ‘मुप्सुपा’ इति समासः । इह प्रातिपदिकाधिकारात् ‘पूर्वादिनिः’ इत्यनेनैव पूर्वशब्दान्तप्रातिपदिकात् कृतपूर्वशब्दादिनौ सिद्धे ‘सपूर्वाच्च’ इत्येतद् ‘ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न’ इति परिभाषां ज्ञापयति । कृतपूर्वीत्येतत्सिद्धये ‘पूर्वान्ताच्च’ इति स्वीकृते तेनैव व्यपदेशिवद्भावेन पूर्वीत्यपि रूपे सिद्धे ‘पूर्वादिनिः’ इत्येतत् ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इति परिभाषां ज्ञापयति ॥—छन्दसि— पर्यवस्थातृशब्दाच्छत्रुपर्यायात्स्वार्थं इनिप्रत्ययः, अवस्थातृशब्दस्य च पन्थ पर एतावादेशौ निपात्येते ॥ ‘अपत्यं परिपन्थिनम्’ ‘मा ला परिणो विदन्’ । उभयत्रापि परिशब्दे अवग्रहः ॥—लोके त्विति । ‘अनुपस्थितपरिपन्थिभिः पार्थिवैः’ इत्यादौ

—अनुपद्यन्वेष्टा । अन्वेष्टरि इनिः प्रत्ययो निपात्यते ॥—अनुपदमिति । पदस्य पश्चात् । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः ॥—अनुपदी गवामिति । पदापेक्षया षष्ठी । गोपदात्पश्चादन्वेषणं गवामेव । तेन हिरण्यादावन्वेष्ये न भवतीति हरदत्तः

—साक्षाद्रष्टरि—। द्रष्टर्यर्थे इनिः स्यात् ॥ साक्षाच्छब्दोऽव्ययम्, तेन ‘प्रकृतिवदनुकरणम्’ इत्यतिदेशादिह सूत्रे पश्चम्या बुद्धः । ‘उदः स्थास्तम्भोः—’ ‘अवाच्चालम्बना—’ इत्यादौ तु ‘प्रकृतिवत्’ इत्यतिदेशस्य वैकल्पिकत्वेनाव्ययत्वा- भावात् पञ्चम्या लुङ् न भवतीति बोध्यम् ॥—साक्षीति । ‘अव्ययानां भमात्रे’ इति टिलोपः । यद्यपि साक्षाद्द्रष्टारस्त्रयो भवन्ति दाता ग्रहीता उपद्रष्टा च, तथापीह संज्ञाग्रहणात् साक्षिशब्देनोपद्रष्टैबोध्यत इत्याहुः

—क्षेत्रियच्— ‘परक्षेत्रशब्दात्सप्तम्यन्ताद्धच् परशब्दस्य लोपश्च निपात्यते’ इति मनोरमा ॥ अन्ये तु ‘परक्षेत्रे चिकित्स्यः’ इत्यर्थे ‘क्षेत्रियच्’ इति निपात्यते । वाक्यार्थे पदवचनं श्रोत्रियवदित्यप्याहुः ॥ एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥—क्षेत्रियो व्याधिरिति । किंच क्षेत्रियं विषम् । यत्परशरीरे संक्रमय्य चिकित्स्यते ॥ अपि च क्षेत्रियाणि तृणानि । यानि सस्यानि सस्यार्थक्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि विनाशयितव्यानि ॥ किं च क्षेत्रियः पारदारिकः ॥ परदाराः परक्षेत्रम् । तत्र चिकित्स्यो निग्रहीतव्यः । सर्वेऽप्येते पक्षा आकरे स्थिताः

—इन्द्रियमिन्द्र— इन्द्रशब्दाद्धच् । इन्द्रेण दृष्टं ज्ञातं ‘मम चक्षुः, मम श्रोत्रम्’ इत्यादिकमेण सृष्टमदृष्टद्वारा जुष्टं प्रीणितं सेवितं वा । दत्तं यथायथं विषयेभ्यः । रूढिशब्दोऽयं यथाकथंचिद्ध्युत्पादितः

—तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् । तदिति प्रथमासमर्थात्प्रत्ययः ॥ अस्तीति पुरुषवचने अविवक्षिते, कालस्तु विवक्षितः, धने गते भाविनि वा ‘धनवानयम्’ इति प्रतीत्यभावात् । इतिशब्दो विषयविशेषलाभार्थः । तथाहि— ‘भूमनिन्दाग्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः’ ॥ अस्तिविवक्षायां ये मतुवादयो विधीयन्ते ते भूमादिषु विषयेषु भवन्तीति वार्तिकार्थः ॥—भूमा वहुलम् । तच्चापेक्षिकम् । यस्य हि यावदुचितं तावदेव वहुलबोधकवहुशब्देनापि प्रतीयते । तथा पञ्चषाभिरपि गोभिर्देवदत्तस्य बहुधो गाव इति व्यवहारः । राज्ञस्तु सहस्रगोरपि गावोऽल्पा इति व्यवहारः ॥ गोमान् । यवमान् । यस्य खार्यादिभिः परिच्छिन्ना यवाः सन्ति स एवमुच्यते । नतु सहस्रेणापि यवैर्यवमानिति । कथं तर्हि ‘यवमतीभिरद्भिर्यूपं प्रोक्षति’ इति । अत्राहुः । जातिमात्रसंवन्धस्य विवक्षितला-द्भूमाभावेऽप्यत्र मतुप् ॥ भूमादिग्रहणं तु प्रायेण भूमादयः प्रतीयन्त इत्येवंपरमिति ॥—निन्दायां ककुदावर्तिनी कन्या ॥—प्रशंसायां, रूपवान् ॥—नित्ययोगे, क्षीरिणो वृक्षाः ॥—अतिशायने, उदरिणी कन्या ॥—संसर्गे, दण्डी । संसर्गः संयोगः तेन संयुक्तदण्ड एवोच्यते, न तु गृहावस्थितदण्डोऽपि ॥ इह दण्डपुरुषयोः संयोगे सत्यपि दण्डी पुरुष इत्यादिवत् ‘पुरुषी दण्डः’ ‘पुरुषवान् दण्डः’ इति न प्रयुज्यते । वृत्तिनियामकस्य विलक्षणसंवन्धस्याभावात् । संयोगे स-मानेऽपि प्रतीतिवलाद्वैलक्षण्यं कल्प्यत इत्याहुः ॥ एवं च यवसंयोगमात्रेण यवमत्य आपो न भवन्ति, किं तु यवमज्जलवच्च पात्रमेवेत्याशयेन ‘कथं यवमतीभिरद्भिः’ इत्याक्षेपो भूमादिग्रहणं प्रायिकमित्याद्युत्तरं च संगच्छत एव ॥—अन्यमत्यर्थायेति । कथं तर्हि ‘रूपिणी कन्या’ ‘रसिको नटः’ इति । अत्राहुः । रसादिगणे ‘गुणात्’ इति पत्र्यते । तेन गुणवाचिभ्य एवान्यमत्यर्थायस्य निषेधः, रूपिणीत्यत्र तु रूपशब्देन सौन्दर्यं गृह्यते । तच्च न गुणः ॥ रसिक इत्यत्र तु रसशब्देन भावो गृह्यते न तु रसनाग्राह्यो गुण इति ॥—गुणवचनेभ्य इति । गुणे तद्वति च प्रसिद्धा ये शुक्लादयस्त एव गृह्यन्ते न तु रूपादयोऽपि । तेन रूपं वस्त्रमित्यादिप्रयोगो न भवति

—मादुपधाया— मूव अश्व मं समाहारे द्वन्द्वः । तेन मतुप्प्रत्ययाक्षिप्तं प्रातिपदिकं विशेष्यते । तदाह—मवर्णावर्णान्तादिति । ‘उपधायाश्च’ इति वाक्यान्तरम् । उपधा-भूतान्मात्परस्य मतोरित्यर्थः । ‘येन नाव्यवधान’ न्यायेनान्त्याल्यवहितेऽपि भवतीति । एवमक्षरार्थे स्थिते फलितमाह—मवर्णावर्णापधादिति

—झयः । इदमपि मतुवाक्षिप्तस्य प्रातिपदिकस्य विशेषणम् । तदाह—झयन्तादिति ॥—विद्युत्वानिति । एतेन ‘वह्निमद्वान्’ इति नैयायिकप्रयोगो निरस्तः । उक्तरीत्या जश्लस्याप्रवृत्तेः । मत्वन्तान्मतुपो नि- वेधाच्च ॥ ननु गोधुच्चान् मधुलिण्मानित्यत्र हस्य घटवे ढटवे च कृते ‘श्लायः’ इति वलप्रवृत्त्याऽनुनासिकपरलाभावात् ‘प्रत्यये भाषायां नित्यम्’ इत्यनेन घकारढकारयोरनुनासिकाप्रवृत्तेर्गोधुग्वान् मधुलिङ्गानित्यनिष्टं प्रसज्येत । मैवम् । घलढलयोर-सिद्धत्वेन ‘श्लायः’ इति वलाप्रवृत्तेः ॥—प्राणिस्थात्—॥—शिखावान्दीप इति । प्रत्युदाहरणदिग्यियं दर्शिता । शिखा-शब्दस्य ब्रीह्यादिपाठेन लचोऽप्रसङ्गात् । ‘चूडावान् वृक्षः’ इति प्रत्युदाहार्यमिति हरदत्तः ॥ न च वृक्षस्य प्राणित्वमस्तीति शङ्क्यम् । मुखनासासंचारी वायुः प्राणः, तद्वानेव प्राणीति तदाशयात्

—प्राण्यङ्गादेवेति । एतच्चेति करणानुवृत्त्या लभ्यते ॥—चूडालोऽसीति । असीत्यस्य ‘तिङ्ङतिङः’ इति निघातः । चूडालशब्दात्सोरुत्वे तस्य ‘अतो रोरभुतात्—इत्युकारे कृते हलां संसनधर्मत्वात्तत्स्थानिकोऽकारोऽनुदात्तः । सुप्स्थानिकस्यापि सुप्त्वात् ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ इत्यनुदात्त इत्यन्ये ॥ पूर्वेण सह आह्वणे सति ‘एकादेश उदात्तेन’ इत्योकार उदात्तः । ततः ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपमेकादेश-स्तस्य ‘स्वरितो वानुदात्तः’ इत्यादिना स्वरिते प्राप्ते तद्वाधनाय चकार इत्यर्थः

—सिध्मादिभ्यश्च । सिध्म गडु मणि विजय निष्पाव पांसु हनु पाष्ण्यादयः सिध्मादयः ॥—समुच्चयार्थमिति । निपातानामनेकार्थलादिति भावः । न च इनिठनाव-प्यन्यतरस्यांग्रहणेन समुच्चयेतामिति शङ्क्यम् । तयोरप्रकृतत्वात् । मतुप्प्रत्ययस्तु समुच्चीयते । तस्य प्रकृतत्वात् । अस्ति चेह लिङ्गं ‘केशाद्रः’ इत्यत्रान्यतरस्यांग्रहणम् । तद्धि इनिठनोः प्राप्त्यर्थं क्रियते । प्रकृतस्यान्यतरस्यांग्रहणस्य विकल्पार्थत्वे तदनु- वृत्त्यैव सिद्धौ किं तेन । क्रियमाणं तु पूर्वस्यान्यतरस्याग्रहणस्य समुच्चयार्थतां ज्ञापयत्येव । तथा च वार्तिकं, ‘लज्ज्यतरस्यामिति समुच्चयः’ इति । अयं भावः । ‘प्राणिस्थात्’ इति सूत्रेण लचि विकल्पिते पक्षे मतुविति चूडालश्रूडावानिति रूपद्वयं यद्यपि सिद्ध्यति तथापि सिध्मादिषु येऽदन्तास्तेषु इनिठनोः प्रवृत्त्या दोषः । समुच्चयार्थत्वे तु न दोष इति ॥ एवं च ‘लज्ज्वा स्यात्’ इति वृत्तौ वाशब्दः समुच्चये वोध्यः । ‘वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुच्चये’ इत्यमरः ॥— वातदन्तेत्यादि सिध्माद्यन्तर्गणसूत्रम् ॥—ऊङ्क् चेति । डित्त्वादन्तादेशः । ऊकारमात्रोक्तावन्तादेशस्रसिद्धावपि प्रत्ययत्वशङ्कानिवारणाय ङानुवन्धः कृतः । न च षष्ठ्यन्ताद्विहितस्य प्रत्ययत्वं वेति शङ्क्यम् । ‘अहंशुभमोर्युस्’ ‘गोपयसोर्यत्’ इत्यादौ प्रत्ययत्वाभ्युपगमात् ॥—वातूल इति । अन्तोदात्तमिदम् । प्राचा तु ‘वलादूलः’ ‘वाताच्च’ इति पठित्वा वातूल इत्युक्तम् । तदुपेक्ष्यम् । प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तत्वप्रसङ्गात् । गणसूत्रबलेनान्तोदात्तमेवेष्यत इत्याहुः ॥ ‘पार्णिधमन्योर्दीर्घश्च’ । ‘शुद्रजन्तूपतापाच्च’ इत्यपि गणे पठ्यते । पार्णीलः । धमनीलः । शुद्रजन्तुः । यूकालः । मक्षिकालः ॥ उपतापो रोगः । विपादिकालः

—वत्सांसाभ्याम्—॥—कामवतीति । कामवलशब्दौ सूत्रे अर्शाद्यजन्ताविति भावः ॥—वत्सल इति । स्नेहवानित्यर्थः ॥ ननु वत्सांसशब्दौ वयोविशेषे प्राण्यङ्गविशेषे च रूढौ, न कामवलयोः । तत्कथं ताभ्यां लजन्ताभ्यां कामवान् वलवांश्चोच्यत इति चेत् । अत्राहुः । वृत्तिविषये वत्सांसशब्दौ स्नेहवलयोर्वर्तेते इति ॥ अस्मिन्नु प्रकरणे सर्वत्र समुच्चीयमानोऽपि मतुविह नेष्यते । मतुवन्तेनोक्तार्थस्याप्रतीतेः । किं त्वर्थान्तरमेव । तेन प्रतीयते । वत्सवती गौः । अंसवान् दुर्वल इति

—लोमादि—। इह ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यः’ इति वत् ‘लोमपामपिच्छादिभ्यः’ इति सुपठम् ॥ ‘अङ्ग कल्याणे’ इति गणसूत्रमर्थतः पठति—अङ्गादिति ।—शाकीपलालीदर्श्वाहस्तवं च । चान्नप्रत्ययः ॥ महच्छाकं शाकी तद्वत् शाकिनम् ॥ महत्पलालं पलाली तद्वत् पलालिनम् ॥ ‘दरिद्रातेरालोपश्च’ इत्युणादिसूत्रेण इकाराकारयोर्लोपश्चाद्प्रत्ययः । दर्द्रूस्त्वप्रोगविशेषः । तद्वान् दर्श्यः ॥—विष्वगिति । ‘समर्थानाम्’ इत्यस्यापवादोऽयम् । अकृतसन्धेरकृतयणादेशस्याश्चतेर्लोपः । चकारान्नप्रत्यय इत्यर्थः ॥ यदि तु कृते यणादेशे उत्तरपदलोपः स्यात्, तदा वलिलोपे सति विष्णु इति स्यात् ॥—विषुण इति । विषु नाना अश्वन्तीति । विष्वं चित्तान्यस्य सन्ति विषुणः विषुवदाख्यः कालः । तस्य हि नानागतानि दिनानि सन्ति । दिनान्तराणां न्यूनाधिकभावस्य तन्मूलत्वात् । अयं भावः—विषुवति दिनानां समतायां जातायामग्रे न्यूनान्यधिकानि च दिनानि भवेयुरिति नानागतदिनवत्त्वं यद्यपि विषुवति नास्ति तथापि नानागतदिनमूलभूतदिनानां सत्वात्तथोच्यते इति ॥ तथा नानागमनवत्त्वान्मृत्युर्वायुरव्यवस्थितचित्तश्च विषुणशब्देनोच्यते

—प्रज्ञाश्रद्धा—॥—प्राज्ञो व्याकरण इति । गुणभूतया क्रियया कर्मत्वेन संवन्धः कृद्ग्रहणात्तद्धितप्रयोगे षष्ठी न कृतपूर्वीकटमितिवत् ॥ ननु प्रकर्षेण जानातीति प्रज्ञः । स एव प्रज्ञावान् । तथा च प्रज्ञ एव प्राज्ञ इत्यणि कृते सिद्धमिष्टं किमत्र प्रज्ञाग्रहणेनेत्याशङ्कां निराकुर्वन्नाह—प्राज्ञेति । स्त्रियां टाप् । ‘प्रज्ञादिभ्यश्च’ इत्यणि तु ङीप् स्यादिति भावः ॥—वृत्तेश्चेति । वार्तिकमिदम् । काशिकाकृता तु वृत्तिशब्दः सूत्रे प्रक्षिप्तः ॥ विच्छिन्नस्य प्रतिविधानं वृत्तिः ॥—तपस्वी । सहस्रीति । असन्तत्वाददन्तत्वाच्च सिद्धे पुनर्वचनमणा वाधा माभूदिति । सहस्रात्तु ठनोऽपि वाधनार्थम् । एतच्च समाधानं मूलपुस्तकेष्वपि क्वचिद्दृश्यते ॥—उत्तरार्थ इति । विनीन्योर्यथासंख्यप्रवृत्त्यर्थश्चेत्यपि वोध्यम् ॥—ज्यौत्स्न इति । शुक्लपक्षः ॥—तामिस्र इति । कृष्णपक्षः नरकविशेषश्च । तमःसमूहस्तमिस्रम् । ‘ज्योत्स्नातमिस्रा—’ इति निपातनान्मत्वर्थायो रः । तत्र ह्यवयवभूतानि तमांसि विद्यन्ते । तदस्मिन्नस्तीति विग्रहे रान्तादण् । स्त्रियां तामिस्रा ‘तमिस्रा तामसी रात्रिज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता’ इत्यमरोक्तौ तु तमिस्रेत्येतद्वान्तं न त्वणन्तमिति न विरोधः ॥ एवं च तमिस्रा रात्रयो अस्मिन् सन्ति तामिस्रः पक्ष इत्यपि व्याख्यातुं शक्यम्

—सिकताशर्करा—। देशविशेषस्य वक्ष्यमाणत्वादाह—घट इति ॥—मतुप् चेति । अन्यतरस्यांग्रहणेन सर्वत्र मतुपा समुच्चयादिति भावः ॥—सिकता इति । लुपि युक्तवद्भावः ॥ अत्र सूत्रद्वयस्योदाहरणान्यमरः संजग्राह—‘स्त्री शर्करा शर्करिलः शर्करः शर्करावति । देश एवादिमावेवमुन्नेयाः सिकतावति’ इति

—दन्त उन्नत—। उन्नत इति किम् । दन्तवान्

—ऊषसुषि—। समाहारद्वन्द्वे सौत्रं पुंस्त्वम् ॥ ‘स्याद्धः क्षारमृत्तिका । ऊषवानूषरः’ इत्यमरः । सुषिश्छिद्रम् ॥—खर इति । महत्कण्ठविवरं खं तद्वानित्यर्थः । गर्दभे रूढोऽयम् ॥ मुखरो वाचाल इति हरदत्तः ॥—नगरमिति । नगा वृक्षाः पर्वताश्च । जातिशब्दोऽयम् । तथा च नगरीत्यत्र ङीप् भवति ॥ नगशब्दोऽयमस्मादिषु पठ्यते इति ‘वुञ्छण्—’ आदिसूत्रेणास्य सिद्धत्वादस्माद्रोऽयं न वक्तव्य इति हरदत्तः ॥—पाण्डुर इति । पाण्डुः शुक्लो वर्ण- सद्वान् ॥—अव्युत्पन्न एवेति । गुणमात्रे गुणिनि च वर्तते । ‘हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः’ इत्यमरः । ‘गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति’ इति च ॥—कञ्च्छ्वा इति । कञ्च्छ्रस्त्वप्रोगविशेषः

—द्युद्धभ्यां मः ॥—द्युम इति । द्यौरस्यास्ति ‘दिव उत्’ इत्युत्तम् ॥ द्वर्षश्चः सोऽस्यास्ति जनकतयेति द्वमोऽपि दृक्ष एव । ‘पलाशी द्वद्वमागमाः’ इत्यमरः । इह सर्वत्र समुच्चीयमानोऽपि मतुप् रूढशब्देषु नेष्यते । तदर्थस्य मतुपा अभिधातुमशक्यत्वात् ॥—दृश्यत इति । व इत्यनुवर्तते ॥—अर्णव इति । अत्तरसुन् नुट्च । अर्णः जलं तद्वान् ॥—संज्ञायामिति । ‘तदस्यास्ति—’ इति सूत्रस्थेतिशब्दस्यैवायं प्रपञ्चः ॥—यणेति । ‘ख्यत्यात्—’ इतिवत्कृतयणादेशस्यानुकरणं न भवति । लक्ष्ये यणोऽभावात् । किंतु सूत्रे सांहितिकोऽयं यणिति भावः ॥ प्रयुज्यते चोभयथा । ‘अधिरोहति गाण्डिवं महेषौ’ । ‘गाण्डीवी कनकशिला-निमं भुजाभ्याम्’ इति च ॥—आसुतीवल इति । ‘पुष् अभिषवे’ किन् । आसुतिरभिषवः ॥—परिषद्वल इति । परितः सीदतीति परिषत् ‘सत्सूद्रिष—’ इत्यादिना क्विप् ‘सदिरप्रतेः’ इति पत्नम् ॥—पाठान्तरमिति । ‘शुद्धभसोऽदिः’ इत्यदि-प्रत्ययो वाहुलकात् पृषेरपि भवति ॥ तथा च भाष्यं ‘पार्षदकृतिरेषा तत्रभवतां’ ‘सर्ववेदपार्षदं हीदं शास्त्रम्’ इति च । भट्टिस्त्राह । ‘पपद्वलान्महाव्रह्मैराटनैकटिकाश्रमान्’ इति ‘पर्षदेषा दशावरा’ इति मनुः ॥—भ्रातृवल इति । ‘वले’ इत्यत्राण्प्रहणानुवृत्तेर्नेह दीर्घः । पुत्रवलादौ तु स्यात्तत्राह—संज्ञायामित्यनुवृत्तेरिति । ‘वनगियोः’ इति सूत्रादिति भावः ॥ ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा । तत्रावयवीभूतं ज्योतिरस्तीति मत्वर्थीयोपपत्तिः । एतेन तमस्संमूहे तमिस्राशब्दो व्याख्यातः । निघण्टुषु तमःपर्यायस्तमिस्रशब्दः पठितः । तत्र समूहसमूहिनोरभेदोपचार इति हरदत्तः ॥—स्त्रीत्वमतन्त्रमिति । व्याख्यानमत्र शरणम् ॥ ऊर्जस्विन्गोमिन्नित्यत्र नान्तत्वाभिव्यक्तये नलोपो न कृतः

—अत इनिठनौ । तपरकरणं किम् । खद्वावान् ‘एकाक्षरात्कृतो जातेः सप्तम्यां च न तौ स्मृतौ’ । एकाक्षरात्—स्ववान् । कृतः—कारकवान् । जातेः—व्याघ्रवान् सिंहवान् । सप्तम्यां—दण्डाः अस्यां सन्ति दण्डवती शाला । ‘तदस्यास्ति—’ इति सूत्रस्थेतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्रापि संवध्यत इति ॥ क्वचित्कृतोऽपि भवति—कार्यां कार्यिकः । क्वचित्तु जातेरपि—तण्डुली तण्डुलिकः ॥ एतच्च काशिकादौ स्पष्टम्

—तुन्दादिभ्य इलच्च । अन्यतरस्यामित्यनुवर्तनादाह—मतुप् चेति । अत्र ‘स्वाङ्गाद् विवृद्धौ’ इति पठ्यते । विवृद्धयुपाधिकात्स्वाङ्गवाचिन इलजादयः स्युः । विवृद्धौ कर्णावस्य कर्णिलः कर्णी कर्णिकः कर्णवान्

—एकगोपूर्वात् ॥—एकशतिक इति । एकं च तच्छतं चेति ‘पूर्वकाल—’ इत्यादिना कर्मधारयः । षष्ठी-तत्पुरुषाद्वहुव्रीहेर्द्वन्द्वाच्च न भवत्यनभिधानादिति हरदत्तादयः ॥ अत इत्येव नेह—एकविंशतिरस्यास्तीति ॥ नित्यग्रहणं मनुषो वाधनार्थम् । अन्यथा ठवा इनिठनोर्वाधे कृतेऽप्यन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्त्या मनुष् स्यादेवेत्याहुः ॥ कथम्—एकप्रव्यवान् इति । असाधुरेवायम् ॥ एकेन द्रव्यवानिति वा विग्रहीतव्यम् ॥ कथम् एकदण्डी इति । ‘एकदेशिनैकाधिकरणे’ इति निर्देशो ज्ञापयति ‘इनिरपि क्वचिद्भवति’ इति

—रूपादाहत—। आहतप्रशंसाविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्रूपशब्दान्मलये यप् स्यात् ॥—आहतमिति । आहननमाहतं ताडनमित्यर्थः । ततो निष्पन्नं यत्कार्षापणादिरूपं तदपि कार्ये कारणोपचारादाहतमित्युच्यते इत्याहतरूपयोः सामानाधिकरण्यमुपपद्यते ॥—हिम्या इति । भूत्रि यप् ॥—पर्वता इति । हिमवान् तत्पर्यन्तवर्तिनश्च ॥—गुण्या इति । दृशिग्रहणादिनिरपि । तथा च माधः—‘गुण्यगुण्य इति न व्यजीगणत्’ । गुणी अगुण्य इति पदच्छेदः

—अस्मायामेधा—॥—यशस्वीति । ‘तसौ मलये’ इति भलाद्वत्वं न ॥—यशस्वानिति । नित्यग्रहणात् ‘पूर्वत्रासंवद्धमप्यन्यतरस्यांग्रहणं मनुष्समुच्चयार्थमिह संवध्यत एव । ‘तसौ मलये’ इति सूत्रे यशस्वानिति भाष्योदाहरणादिति भावः ॥ ‘चोः कुः’ इत्यनेन सिद्धे ब्रह्मादिषलमाशङ्क्याह—किञ्चन्तत्वादिति ॥— हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् । अन्यतरस्यांग्रहणं इनिठनोः प्राप्त्यर्थं । मनुष् सर्वत्र समुच्चीयत एव । चकारस्य ‘चुद्ध’ इतीत्संज्ञा । तेन हृदयालुशब्दोऽन्तोदात्त इत्याहुः ॥—शीतोष्णेति । इह चालुरनुवर्तते ॥—पुरोडाश इति । ‘न तृप्रा उरुव्यचसम्’ इति मन्त्रस्य भाष्ये तथा व्याख्यातलादिति भावः ॥—माधव इति । मुब्धानुवृत्तौ स्थितमिदम् ॥—हिमाच्चेलुरिति । एकारादिरयं प्रत्यय इति भावः ॥—वलादिति । सिध्मादिषु वल्लवात्लशब्दौ मलये प्रकारान्तरेण व्युत्पादितौ ॥—तप्पर्वमरुङ्ग्याम् । पित्त्वमनुदात्तलार्थम् । काशिकायां तु ‘पर्वमरुङ्ग्यां तन्वक्तव्यः’ इति स्थितम् ॥ हरदत्तेन तु तन्निति प्रतीकमुपादाय आद्युदात्तलार्थो नकार इत्युक्तम् । तच्च मनोरमायां महता प्रवन्धेन दीक्षितैर्निराकृतं तत एव तदवधार्यम् ॥—पदत्वमिति । तेन ‘यस्येति च’ इति लोपो न प्रवर्तत इति भावः ॥—अनुवर्तयन्तीति । ‘वहुलं छन्दसि’ इत्यतः

—वाचो ग्मिनिः । इकारो नकारपरित्राणार्थः । चकारस्य कुत्वे जश्त्वे च कृते वाग्गमी वाग्गिमनावित्यादौ द्वयोर्गकारयोः श्रवणं भवति । द्वित्वे तु त्रयाणाम् ॥ ‘मिनिः’ इत्युक्ते तु द्वित्वे सति द्वयोर्गकारयोः श्रवणं द्विलाभावे त्वेकस्यैव श्रवणं स्यात् । किंच ‘यरोऽनुनासिके’ ‘प्रत्यये भाषायां नित्यम्’ इति वाङ्मयमित्यत्रेव नित्यमनुनासिकः प्राप्नोति । तच्चानिष्ठमिति ग्मिनिः कृतः

—स्वामिन्नैश्वर्ये ॥—ऐश्वर्यवाचकादिति । स्वशब्दस्यैश्वर्यवाचिलमेतद् वृत्तिविषयकमेवेति बोध्यम् ॥ इंशिता हि ईश्वरः । स तु स्वामीत्युच्यते । यथा वागीश एव वाचसतिर्वाचः स्वामीति ॥ ऐश्वर्ये किम् । स्ववान्

—अर्शभादिभ्योऽच् । इह ‘स्वाङ्गादीनात्’ इति गणे पठ्यते । स्वज्ञः पादोऽस्यास्तीति खजः । काणं चक्षुर्यस्यास्तीति काणः ॥—प्रथिमिनीति । ‘पृथ्वादिभ्यः—’ इतीमनिचि ‘टेः’ इति टिलोपः । ‘र ऋतः’ इति रभावः । ‘अनिनसन्प्रहृणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति’ इति मन्नन्तादिनौ कृते ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपे नान्तलान्डीप् ॥—दामिनीति । दाधातोमनिन् ॥—होमिनी । सोमिनीति । ‘अर्तिस्तु सुहुसृष्टीक्षि—’ इत्यौणादिकेमनि निलाद्धोमसोमशब्दौ मन्प्रत्ययान्तौ ॥—कंशंभ्याम्—॥—पदत्वार्थ इति । अन्यथा ‘कम्युः, काम्यः, शम्युः, शाम्यः’ इति स्यादिति भावः ॥—वकारयकारपरस्येति । वहुव्रीहिरयम् ॥—अनुनासिकौ वयाविति । एतेन प्रथमप्रत्ययः दन्त्योष्ठ्यादिः, न तु पर्वर्गतृतीयः इति ध्वनितम् ॥—माधव इति । ‘तुडि तोडने’ इति धातौ तेनोक्तम्—‘दृष्ट्वा नाभिस्तुण्डिः’ । इन् । तुण्डिरस्यास्तीति तुण्डिलः । ‘तुन्दादिभ्य इलच्च’ इत्यत्र ‘स्वाङ्गाद्विवृद्धौ’ इति गणसूत्रेण इलच् । तुण्डिल एव तुण्डिभः । ‘तुण्डिवलिवटेर्भः’ इति मत्वर्थीयो भ इति ॥—वटिभ इति । ‘वट वेष्टने’ इन् । वटिशब्दः पामादिषु पत्र्यते । तेन वटिन इत्यपि भवति ॥—अहंयुः । शुभंयुरिति । पूर्वं वदनुस्वारपरसवर्णौ ॥ इति मत्वर्थीयाः ॥ किंसर्वनाम—॥ ब्रादिपर्युदासात्किमः पृथग्प्रहणम् ॥ ब्रादिषु किम् । शब्दपाठे प्रयोजनं तु त्वं च कश्च कौ । अहं च कश्च कौ इत्यत्र किमः शेषः । ‘त्यदानीनां मिथः सहोक्तौ यत् परं तच्छिष्यते’ इत्युक्तलात्