Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — taddhitādhikāre apatyādhikāraprakaraṇam

SK 1079 · A 4.1.87V

स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ॥ १०७९ ॥

strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau bhavanāt

strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau bhavanāt — After strī and puṃs, nañ and snañ [respectively], in the senses [taught] before bhavana ['dhānyānāṃ bhavane', SK 1802].

Rule. After strī "woman" the affix nañ occurs, and after puṃs "man" the affix snañ, in that order. They come in all the senses taught before dhānyānāṃ bhavane (SK 1802); that later rule is itself not included. These are the last of the affixes shared by all those senses.

Example.

striyā apatyam "offspring of a woman" (also "existing among women", "a collection of women") → strī + nañ → the ñ is a marker, so the affix is ñit

→ first-vowel vṛddhi by SK 1075: ī → ai → strai + na

→ n becomes ṇ after the r → straiṇaḥ.

puṃso 'patyam "offspring of a man" → puṃs + snañ → vṛddhi u → au → pauṃsnaḥ.

Applies when / blocked by. These affixes are not used in the sense of vati, "like". The proof is the wording of SK 932, strī puṃvac ca: it uses the plain form puṃvat "like a man". That wording is a jñāpaka, a wording that reveals a principle. So strīvat, puṃvat. Bhaṭṭoji's commentators add that the hint covers both affixes, though it shows only the plain puṃvat.

Watch out. Why teach snañ with its own s? Bhaṭṭoji's commentators explain that the word puṃs, treated as a finished word, loses its final s. The s heard in pauṃsna is the affix's own. With a bare nañ the form would have been punna.

Siddhānta-kaumudī

धान्यानां भवने SK 1802 इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्नञ्स्नञौ स्तः । स्त्रैणः । पौंस्नः । वत्यर्थे न, स्त्री पुंवच्च SK 932 इति ज्ञापकात् । स्त्रीवत् । पुंवत् ॥

In the senses [taught] before 'dhānyānāṃ bhavane' (SK 1802) [i.e. 'dhānyānāṃ bhavane kṣetre khañ'], after strī and puṃs there occur, in that order, nañ and snañ. straiṇaḥ. pauṃsnaḥ. Not in the sense of vati — because of the indicator (jñāpaka) 'strī puṃvac ca' (SK 932). strīvat. puṃvat.

Bālamanoramā

स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् - अथाऽपत्याधिकारो निरूप्यते । स्त्रीपुंसाभ्याम् । भवनशब्देनधान्यायां भवने क्षेत्रे ख॑ञिति सूत्रं विवक्षितम् । 'प्राग्दीव्यत' इत्यतः प्रागित्यननुवृत्तम् । तदाह — धान्यानामिति । स्त्रीपुंसाभ्यामिति ।अचतुरे॑त्यच् । स्त्रीशब्दात्, पुंस्शब्दाच्चेत्यर्थः । स्त्रैण इति । स्त्रिया अपत्यं, स्त्रीषु भवः स्त्रीणां समूह इत्यादिविग्रहः । नञ्, वृद्धिः, णत्वम् । पौंस्न इति । पुंसोऽपत्यं, पुंसि भवः, पुंसां समूह इत्यादिविग्रहः । पुंस्शब्दात् स्नञिस्वादिषुइति पदत्वात्संयोगान्तलोपः, आदिवृद्धिः । प्रत्ययसकारस्तु श्रूयते, उभाभ्यामपि नञ्प्रत्ययस्यैव विधौ तु पुंसः सकारस्य संयोगान्तलोपे 'पुन्न' इति स्यादिति भावः । वत्यर्थे नेति ।तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति॑रिति वतिप्रत्ययो वक्ष्यते । तस्यार्थे स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ न भवत इत्यर्थः । कुत इत्यत आह स्त्री पुंवच्चेति ज्ञापकादिति । अन्यथापुंव॑दिति निर्देशोऽनुपपन्नः स्यादिति भावः । न चपुंव॑दिति निर्देशः पुंस्शब्दाद्वतद्यर्थे स्नञभावं ज्ञापयेन्नतु स्त्रीशब्दान्नञभावमपीति वाच्यं, नञ्स्नञोरेकसूत्रोपात्ततया वत्यर्थे स्नञभावे ज्ञापिते सति स्त्रीशब्दान्नञभावस्यापि लाभात्, ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वात् । तदुक्तं भाष्येयोगापेक्षं ज्ञापक॑मिति ।

translator notes

commentary BM: this opens the apatya-adhikāra. 'bhavana' stands for the sūtra 'dhānyānāṃ bhavane kṣetre khañ' (5.2.1); 'prāk' is carried forward (anuvṛtti) from 'prāgdīvyato 'ṇ' — hence the kaumudī's 'dhānyānāṃ … prāk artheṣu'. strīpuṃsābhyām has the samāsānta ac (from 'acatura-…') and means 'after the word strī and after the word puṃs'. Followed.
commentary BM: vigrahas — striyā apatyam / strīṣu bhavaḥ / strīṇāṃ samūhaḥ etc. → straiṇaḥ (nañ, vṛddhi, ṇatva); puṃso 'patyam / puṃsi bhavaḥ / puṃsāṃ samūhaḥ etc. → pauṃsnaḥ (snañ; puṃs being a pada by 'svādiṣu', saṃyogāntalopa of its s, then ādivṛddhi). The s heard in pauṃsna is the affix's own s: had a bare nañ been taught after both words, the form would have come out *punna ('punna' iti syāt, as BM prints it). Recorded only; the kaumudī gives no derivation.
commentary BM: 'vatyarthe' = in the sense of the vati to be taught by 'tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ' (5.1.115); the nirdeśa 'puṃvat' in 'strī puṃvac ca' would otherwise be impossible. BM rejects the objection that 'puṃvat' indicates only the absence of snañ after puṃs and not of nañ after strī: nañ and snañ being taught in one sūtra, once the absence of snañ is indicated the absence of nañ follows, a jñāpaka bearing on the whole rule ('yogāpekṣaṃ jñāpakam', Bhāṣya). Followed for reading 'na' as covering both affixes.

SK 1080 · A 4.1.88V

द्विगोर्लुगनपत्ये ॥ १०८० ॥

dvigorluganapatye

dvigor lug anapatye — [Of a taddhita affix] that is the occasion of a dvigu there is luk, except in the sense of offspring (anapatye).

Rule. A taddhita that is the cause of a dvigu compound disappears by luk. Four conditions hold: the affix causes the dvigu, it begins with a vowel, it is prāgdīvyatīya, and its sense is not "offspring". A dvigu is formed in the sense of a taddhita, so a taddhita can be its cause.

Example.

pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ puroḍāśaḥ "a cake prepared in five potsherds"

→ the sense "prepared in" is given by aṇ (A 4.2.16) → this sense makes pañca + kapāla a dvigu → pañcakapāla + aṇ

→ the aṇ caused the dvigu, begins with a vowel, is prāgdīvyatīya and does not mean offspring → luk of aṇ

→ the affix is gone, so there is no vṛddhi → pañcakapālaḥ.

Applies when / blocked by. Each condition has its counter-example.

"Causing the dvigu": pañcakapālasyedaṃ khaṇḍam "a piece of the five-potsherd cake" → the aṇ of "belonging to" is added to the finished dvigu. It did not cause the compound, so it stays and brings vṛddhi: pāñcakapālam.
"Beginning with a vowel": pañcagargarūpyam "come from five Gargas". The affix rūpya causes the dvigu but begins with a consonant, so it stays.
"Not offspring": dvayor mitrayor apatyam "offspring of two Mitras" → the iñ of offspring stays → dvaimitriḥ.

Bhaṭṭoji gives no counter-example for "prāgdīvyatīya". His commentators supply pañcakapālīyam "good for five potsherds", whose cha comes from a later sense and is kept.

Siddhānta-kaumudī

द्विगोर्निमित्तः यः तद्धितः अजादिः अनपत्यार्थः प्राग्दीव्यतीयः, तस्य लुक्स्यात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः । द्विगोर्निमित्तमिति किम्? । पञ्चकपालस्येदं खण्डं पाञ्चकपालम् । अजादिः किम् ? पञ्चगर्गरूप्यम् । अनपत्ये किम् ? द्वयोर्मित्रयोरपत्यं द्वैमित्रिः ॥

The taddhita that is the occasion (nimitta) of a dvigu [compound], that begins with an ac (ajādi), whose sense is other than offspring (anapatyārtha), and that belongs to the [section] before 'dīvyati' (prāgdīvyatīya) — of that there is luk. pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ puroḍāśaḥ ('a puroḍāśa-cake prepared in five potsherds') → pañcakapālaḥ. Why 'the occasion of a dvigu'? pañcakapālasyedaṃ khaṇḍam ('this is a piece of the pañcakapāla') → pāñcakapālam. Why 'beginning with an ac'? pañcagargarūpyam. Why 'except in the sense of offspring'? dvayor mitrayor apatyam ('the offspring of two Mitras') → dvaimitriḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 234

—द्विगोलुंगनपत्ये । द्विगोरिति षष्ठी, तदर्थश्च हेतुत्वं, तच्च भाविनोऽप्युपपद्यते, बुद्ध्याध्यवसायादित्याशयेनाह—द्विगोर्निमित्तमिति ॥—अजादिरिति । एतच्चोत्तरसूत्रात् ‘अचि’ इत्यप्कर्षाल्लभ्यते, वाग्रहणमनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणेन वा ॥ प्राग्दीव्यतीयः किम् । पञ्चभ्यः कपालेभ्यो हितं पञ्चकपालीयम्

Bālamanoramā

द्विगोर्लुगनपत्ये - द्विगोर्लुगनपत्ये । द्विगोरिति हेतुत्वसंबन्धे षष्ठी । लुक्श्रवणात्प्रत्ययस्येत्युपस्थितम्, प्रत्ययाऽदर्शनस्यैव लुक्त्वात् । तताचद्विगुनिमित्तस्य प्रत्ययस्य लु॑गिति लभ्यते । द्विगुनिमित्तश्च प्रत्ययस्तद्धित एव भवति तद्धितार्थे विषये तद्विधानात् । ततश्चद्विगुनिमित्तस्य तद्धितस्ये॑ति लभ्यते । द्विगुनिमित्तस्य तद्धितस्ये॑ति लभ्यते । प्राग्दीव्यत॑ इत्यनुवृत्तेः । तद्धितविशेषणं ।गोत्रेऽलुगची॑त्युत्तरसूत्रेऽचीति सप्तम्यन्तस्य गोत्रविशेषणतया तदादिविधिः । अजादावित्यर्थकमचीति पदमिहाऽपकृष्यते । तच्च षष्ठआ विपरिणतं तद्धितविशेषणम् । तदाह — द्विगोर्निमित्तमित्यादिना । पञ्चकपाल इति । 'संस्कृतं भक्षाः' इत्यण् । तद्धितार्थे द्विगुः । अणो लुक् । प्रत्ययलक्षणाऽभावान्नादिवृद्धिः । पञ्चकपालस्येदमिति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाश इत्यर्थे अणि विवक्षिते द्विगुसमासेऽणो लुकि निष्पन्नात्पञ्चकपालशब्दात्तस्येद॑मित्यणि आदिवृद्धौ पाञ्चकपालमित्यत्राऽणोलुङ्न भवति अणो द्विगुनिमित्तत्वाऽभावादिति भावः । पञ्चगर्गरूप्यमिति । पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतमित्यर्थे 'हेतुमनुष्येभ्यः' इति रूप्यप्रत्ययः । 'तद्ध#इतार्थ' इति द्विगुसमासनिमित्तत्वेऽपि अजादित्वाऽभावान्न लुगिति भावः । द्वैमित्रिरिति । अत्रअत इ॑ञिति इञोऽपत्यार्थकत्वान्न लुगिति भावः । न च तिस्नो विद्या अधीयानस्तैविद्य इत्यत्राप्यणो लुक् स्यादिति वाच्यं, त्र्यवयवा विद्या त्रिविद्या । शाकपार्थिवादिः । त्रिविद्यामधीते त्रैविद्य इति विग्रहे त्रिविद्याशब्दादणो द्विगुनिमित्तत्वाऽभावात् । प्राग्दीव्यतीयस्येति । किम् । पञ्चभ्यः कपालेभ्यो हितं पञ्चकपालीयम् ।

translator notes

commentary BM: 'dvigoḥ' is a genitive of the relation of cause (hetutva) — hence 'the occasion (nimitta) of a dvigu'; TB adds that the hetutva holds even of a dvigu yet to arise, by mental anticipation (buddhy-adhyavasāya). BM: 'pratyayasya' is supplied because luk is by definition the non-appearance of an affix; an affix that occasions a dvigu can only be a taddhita, since the dvigu is taught in the domain of a taddhita-sense ('taddhitārthottarapadasamāhāre ca', A 2.1.51); 'prāgdīvyataḥ' is carried forward (anuvṛtti) and qualifies the taddhita. Followed for the kaumudī's list of conditions.
commentary On 'ajādiḥ' BM and TB differ in the source of the condition. BM: 'aci' of the following sūtra 'gotre 'lug aci' (SK 1081) is drawn back (apakarṣa) into this one, recast into the genitive as a qualifier of the taddhita, with tadādi-vidhi ('beginning with an ac'). TB gives that apakarṣa as one way, and alternatively obtaining the restriction by carrying forward 'vā' and taking it as a fixed option (vyavasthita-vibhāṣā). Rendered neutrally ('that begins with an ac').
commentary BM on the examples (not in the kaumudī): pañcakapālaḥ — aṇ by 'saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ' (A 4.2.16), dvigu in the taddhita-sense, luk of the aṇ, no ādivṛddhi because there is no pratyayalakṣaṇa. pāñcakapālam — the aṇ of 'tasyedam' (A 4.3.120) after the already formed pañcakapāla does not occasion the dvigu, so it is not elided and ādivṛddhi applies. pañcagargarūpyam — rūpya by 'hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ' (A 4.3.81) in the sense 'come from five Gargas' occasions the dvigu but is not ajādi. dvaimitriḥ — the iñ of 'ata iñ' has the apatya sense. BM rejects the objection that traividya ('one who studies the three Vedas') would also lose its aṇ: trividyā is a śākapārthivādi compound ('the knowledge having three parts') and the aṇ added to it is not the occasion of a dvigu. Recorded; the kaumudī's bare forms are kept.
commentary The kaumudī states the condition 'prāgdīvyatīya' but gives no counterexample; BM and TB both supply pañcakapālīyam ('beneficial to five potsherds', cha by 'tasmai hitam', A 5.1.5), where the affix is not prāgdīvyatīya and is not elided. Recorded; not added to the translation.

SK 1081 · A 4.1.89V

गोत्रेऽलुगचि ॥ १०८१ ॥

gotre'lugaci

gotre 'lug aci — [An affix] in the gotra sense is not elided (aluk) [when a prāgdīvyatīya affix] beginning with an ac [is in view].

Rule. A gotra affix (an affix meaning a descendant; the term is defined at SK 1089) is not dropped when a vowel-initial prāgdīvyatīya affix is intended. Aluk means "no luk". The word "intended" matters: the new affix need not have arrived yet.

Example.

gargāṇāṃ chātrāḥ "the pupils of the Gargas" → the gotra word is gārgya (garga + yañ, SK 1107)

→ in the plural its yañ would be dropped by SK 1108, leaving garga

→ but the pupil-sense brings cha by vṛddhāc chaḥ (SK 1337), which is heard as īya and so begins with a vowel

→ because it is intended, the yañ stays → gārgya + īya, finished at SK 1082.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain why "intended" and not "following". If the luk waited for cha to arrive, the yañ would already be gone. Then the base garga would not be vṛddha (a word whose first vowel is a vṛddhi vowel), cha could not come, and only aṇ would follow. Bhaṭṭoji's two "why?" questions for this rule stand under SK 1082.

Siddhānta-kaumudī

अजादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षते गोत्रप्रत्ययस्यालुक् स्यात् । गर्गाणां छात्राः । वृद्धाच्छः SK 1337 ॥

When a prāgdīvyatīya [affix] beginning with an ac (ajādi) is intended (vivakṣita), there is non-elision (aluk) of the gotra-affix. gargāṇāṃ chātrāḥ ('the pupils of the Gargas'): [cha by] 'vṛddhāc chaḥ' (SK 1337).

Tattvabodhinī

NSP p. 234

—गोत्रे लुगच्चि । गोत्रे किम् । गोत्रार्थकप्रत्ययस्यैवालुग्यथा स्यात् । नेह । कुवलस्येदं कौवलं, वदरस्येदं वादरम् । कुवलीवदरीशब्दौ हि गौरादिङीषन्तौ ताभ्यां फलरूपे विकारे ‘अनुदात्तादेश्व’ इत्यञ् । तस्य ‘फले लुक्’ इति लुक्, तत इदमर्थं अजादिप्राग्दीव्यतीये विवक्षितेऽनेनालुङ्ग भवतीति वृद्धत्वाभावाच्छो नेति भावः ॥—विवक्षित इति । अचीति विषयसप्तमी । परसप्तमीत्वे तु अवृद्धत्वाच्छस्याप्राप्तौ अणेव स्यादिति भावः ॥—गर्गाणामिति । अपत्यवहुत्वविवक्षायां ‘यञ्ज्योश्च’ इति लुक्, स चाजादिप्रत्यये चिकीर्षिते अनेन प्रतिषिद्ध इति गार्ग्यशब्दाच्छे कृते तस्य ईयादेशः ॥ ‘यस्येति च' इत्यकारलोपे यलोपार्थमाह—आपत्यस्य चेति । 'ढे लोपो कट्टाः' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते, 'सूर्यतिष्य'—इत्यतो य इति, 'हलस्तद्धितस्य' इत्यतो हल इति च तदाह—हलः परस्येत्यादि । आभीयत्वेऽप्यल्लोपो नासिद्धः, आरम्भसामर्थ्यात् । अत एवोपधाया इति नानुवर्तितमिति व्याचष्टे—यकारस्येति । आपत्यस्येति किम् । सांकाश्यकः । काम्पिल्यकः । 'संकाशादिभ्यो ण्यः' ततो 'धन्वयोपधात्'—इति बुञ् ॥ तद्धिते इति किम् । गार्ग्यौ । गार्ग्ययोः । अनातीति किम् । गार्ग्यायणः ॥—गार्गीयमिति । 'तस्मै हितम्' इति छः

Bālamanoramā

गोत्रेऽलुगचि - गोत्रेऽलुगचि ।अलु॑गिति च्छेदः । 'प्राग्दीव्यत' इत्यनुवृत्तेः, प्रत्ययाधिकाराच्च प्राग्दीव्यतीये प्रत्यये इति लब्धम् । अचीति तद्विशेषणं । तदादिविधिः । विषयसप्तम्येषा, नतु परसप्तमी । तदाह — अजादावित्यादिना । गोत्रप्रत्ययस्येति । गोत्रार्थकप्रत्ययस्येत्यर्थः । लुकः प्रत्ययाऽदर्शनत्वात्प्रत्ययस्येति लब्धम् । गर्गाणां छात्रा इति । वक्ष्यमाणोदाहरणविग्रहप्रदर्शनमिदम् । गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः ।गर्गादिभ्यो यञ् । गर्गस्य गोत्रापत्यानीति बहुत्वविवक्षायां यञि कृते तस्ययञञोश्चे॑ति लुकि 'गर्गा' इति भवति । वृद्धाच्छ इति । गाग्र्य शब्दादुक्तेऽर्थे छप्रत्यय इत्यर्थः । छस्य ईयादेशः, तस्मिन्भविष्यति अजादौ परेयञञोश्चे॑ति प्राप्तो लुङ् न भवति ।

translator notes

commentary BM: the split is 'a-luk'; 'prāgdīvyataḥ' is carried forward (anuvṛtti) and, with the pratyaya-adhikāra, yields 'a prāgdīvyatīya affix'; 'aci' qualifies that affix, with tadādi-vidhi ('beginning with an ac'). 'gotra-pratyaya' = an affix having the gotra sense; 'pratyayasya' is obtained because luk is the non-appearance of an affix. Followed.
commentary BM and TB: 'aci' is a locative of domain (viṣaya-saptamī), not a locative of the following item (para-saptamī) — hence 'when … is intended'. TB gives the reason: were it para-saptamī, the yañ would already be elided before the affix arrives, the base would not be vṛddha, cha would not reach it, and only aṇ would result. Followed for 'intended'.
commentary BM: 'gargāṇāṃ chātrāḥ' only displays the analytic phrase of the example to be formed. gārgya = gargasya gotrāpatyam, yañ by 'gargādibhyo yañ' (A 4.1.105); in the plural the yañ would be elided by 'yañañoś ca' (A 2.4.64), giving gargāḥ; but the cha of 'vṛddhāc chaḥ' after gārgya, replaced by īya, is an ajādi affix in prospect, so that luk does not take place. TB continues the derivation: a-lopa by 'yasyeti ca', and y-lopa by 'āpatyasya ca taddhite 'nāti' (SK 1082) — the form gārgīyāḥ is given at the head of SK 1082. The kaumudī here gives only the phrase and the rule for cha; the rest is recorded here, not supplied in the translation.
commentary TB on 'gotre' (counterexample not in the kaumudī): kauvalam, bādaram ('pertaining to the jujube fruit') — after kuvalī / badarī (gaurādi ṅīṣ-final) the añ of 'anudāttādeś ca' (A 4.3.140) in the sense of a fruit-product is elided by 'phale luk' (A 4.3.163); that luk is not blocked by this rule even when an ajādi prāgdīvyatīya affix is intended, so the base is not vṛddha and no cha arises. Recorded.
textual The source reads 'vivakṣate'; the context and TB's pratīka 'vivakṣita iti' require the locative participle vivakṣite ('when … is intended'), and SK 1083 has the parallel 'vivakṣite'. Translated as vivakṣite; the transmitted reading is left in the source.

SK 1082 · A 6.4.151V

आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ॥ १०८२ ॥

āpatyasya ca taddhite'nāti

āpatyasya ca taddhite 'nāti — And [the y] of an apatya [affix, after a hal, is elided] when a taddhita not beginning with ā follows.

Rule. The y of an offspring affix, standing after a consonant, is deleted before a taddhita. The exception: a taddhita beginning with ā.

Example.

gārgya + īya (from SK 1081) → the final a is deleted by yasyeti ca → gārgy + īya

→ the y of yañ stands after the consonant g, and īya does not begin with ā → the y is deleted → gārg + īya

→ gārgīyāḥ "the pupils of the Gargas". The first vowel keeps its vṛddhi, because the affix yañ was never dropped.

Applies when / blocked by. Before an affix in ā, the y stays: gārgya + āyana → gārgyāyaṇaḥ (SK 1103).

Bhaṭṭoji tests the conditions of SK 1081 here:

"Prāgdīvyatīya": gargebhyo hitam "good for the Gargas" → the cha of tasmai hitam comes from a later sense → the yañ is dropped in the plural, and with it the vṛddhi → gargīyam. The printed text gives this form differently, and scholars discuss the reading.
"Beginning with a vowel": gargebhya āgatam "come from the Gargas" → rūpya begins with a consonant → the yañ is dropped → gargarūpyam.

Siddhānta-kaumudī

हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात्तद्धिते परे न त्वाकारे । गार्गीयाः । प्राग्दीव्यतीये किम् ? गर्गेभ्यो हितं गार्गीयम् । अचि किम् ? गर्गेभ्य आगतं गर्गरूप्यम् ॥

Of the y (yakāra) of an apatya [affix] that follows a hal there is lopa when a taddhita follows — but not when [a taddhita beginning with] ā follows. gārgīyāḥ. Why [does 'gotre 'lug aci' (SK 1081) say] 'prāgdīvyatīya'? gargebhyo hitam (beneficial to the Gargas) → gargīyam. Why 'aci'? gargebhya āgatam (come from the Gargas) → gargarūpyam.

Bālamanoramā

आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति - तथाच गाग्र्य-ईय इति स्थितेयस्येति चे॑ति यञोऽकारस्य लोपे गाग्र्य-ईय इति स्थिते परिशिष्टस्य यञो यकारस्य लोपमाह — आपत्यस्य च ।अनाती॑ति च्छेदः । 'ढे लोपोऽकद्व्राः' इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते ।सूर्यतिष्ये॑त्यतो 'य' इति षष्ठन्तमनुवर्तते ।हलस्तद्धितस्येत्यतो हल इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । तदाह — हलः परस्यापत्ययकारस्येति । अपत्यार्थकयकारस्येत्यर्थः । यञो लुकि तु आदिवृद्धिर्न स्यादिति भावः । अल्लोपस्याभीयत्वेऽपि नाऽसिद्धत्वम्, आरम्भसामर्थ्यात् ।हलस्तद्धितस्ये॑ति यलोपस्यात्र प्रसक्तावपि न्याय्यत्वादिदमेव भवति । गर्गीयमिति ।तस्मै हित॑मिति गाग्र्यशब्दाच्छः । तस्य प्राग्दीव्यतीयत्वाऽभावात् तस्मिन्परेयञञोश्चे॑ति यञो लुग्भवत्येवेति नादिवृद्दिरिति भावः । गर्गरूप्यमिति । 'हेतुमनुष्येभ्यः' इति रूप्यप्रत्ययः । तस्य प्राग्दीव्यतीयत्वेप्यजादित्वाऽभावात्तस्मिन्परे यञोऽलुङ्न । यदि तुअजादौ प्राग्दीव्यतीये परे॑ इति व्याख्यायेत, तर्हि गाग्र्यशब्दाच्छे तस्य ईयादेशे कृतेऽलुग्विधिः प्रवर्तेत, नतु ततः प्राक् । एवंच छप्रवृत्तेः प्रागेव यञि अलुग्विधेः प्रवृत्तौ, यञन्तस्य वृद्धत्वाच्छो निर्बाधः । यलोपविधौ — आपत्यस्येति किम् । गार्ग्ये । गाग्र्ययोः । अनातीति किम् गाग्र्यायणः ।

translator notes

commentary BM: with gārgya + īya standing and the a of yañ already elided by 'yasyeti ca' (gārgy-īya), this sūtra teaches the lopa of the remaining y of yañ. The split is 'an-āti'. Anuvṛtti: 'lopaḥ' from 'ḍhe lopo 'kadrvāḥ' (6.4.147); the genitive 'ya' from 'sūryatiṣya-…' (6.4.149); the ablative 'halaḥ' from 'halas taddhitasya' (6.4.150) — hence the kaumudī's 'halaḥ parasya … yakārasya'. 'āpatya' = the y that expresses apatya. Followed.
commentary BM on the rule's rationale: had yañ been elided by luk there would be no ādivṛddhi (hence aluk plus y-lopa for gārgīyāḥ); the a-lopa, though ābhīya, is not asiddha here, by ārambha-sāmarthya; and though 'halas taddhitasya' also reaches the case, this rule alone applies, as the proper one. BM's own counterexamples for this rule: āpatyasya — gārgye, gārgyayoḥ; anāti — gārgyāyaṇaḥ. Recorded.
commentary BM: the two 'kim' questions test the conditions of 'gotre 'lug aci' (SK 1081), not of this sūtra. gargīyam: cha by 'tasmai hitam' (5.1.5) after gārgya is not prāgdīvyatīya, so luk of yañ by 'yañañoś ca' (2.4.64) does take place and there is no ādivṛddhi. gargarūpyam: rūpya by 'hetumanuṣyebhyo …' (4.3.81) is prāgdīvyatīya but not ajādi, so yañ is not retained before it. Followed for attaching the questions to SK 1081.
textual The source reads 'gārgīyam' for the first counterexample; BM's pratīka reads 'gargīyam' and its gloss ('nādivṛddhiḥ') requires the form without vṛddhi, as does the parallel gargarūpyam. The commentators' texts disagree, however: TB (printed at the end of sk.1081.t1) has the pratīka 'gārgīyam iti', glossed only "'tasmai hitam' iti chaḥ", which supports the transmitted form. Translated as gargīyam following BM; the transmitted reading is left in the source.

SK 1083 · A 4.1.90V

यूनि लुक् ॥ १०८३ ॥

yūni luk

yūni luk — [An affix] in the yuvan sense is elided (luk) [when a prāgdīvyatīya affix beginning with an ac is in view].

Rule. A yuvan affix (an affix meaning a young descendant; defined at SK 1090) disappears by luk when a vowel-initial prāgdīvyatīya affix is intended.

Example.

glucukasya gotrāpatyam "a descendant of glucuka" → glucuka + phin (SK 1184) → ph → āyan → glucukāyaniḥ. Phin has no ñ, so there is no vṛddhi.

His young descendant: glucukāyani + aṇ → vṛddhi u → au, yasyeti ca → glaucukāyanaḥ.

glaucukāyanasya chātrāḥ "his pupils" → a vowel-initial affix is intended → the yuvan aṇ is dropped → the base is glucukāyani again

→ it is not vṛddha, so cha does not come → the aṇ of "belonging to" comes → glaucukāyanāḥ.

Watch out. The pupil's name looks the same as the young descendant's: glaucukāyanaḥ. So why drop the affix at all? Because of cha. Bhaṭṭoji's commentators explain: without the luk, glaucukāyana would be vṛddha and would take cha. The luk removes the vṛddhi first, so the base is no longer vṛddha and cha cannot come.

Siddhānta-kaumudī

प्राग्दीव्यतीये अजादौ प्रत्यये विवक्षिते युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । ग्लुचुकस्य गोत्रापत्यं ग्लुचुकायनिः, वक्ष्यमाणः फिन्, ततो यून्यण्, ग्लौचुकायनः । तस्य च्छात्रोऽपि ग्लौचुकायनः । अणो लुकि वृद्धत्वाभावाच्छो न ॥

When a prāgdīvyatīya affix beginning with an ac (ajādi) is intended, there is luk of the yuva-affix. glucukasya gotrāpatyam ('the gotra-offspring of Glucuka') → glucukāyaniḥ, [by] phin, which is to be stated [below] [SK 1184]; after that, in the yuvan [sense], aṇ: glaucukāyanaḥ. His pupil (chātra) too is glaucukāyanaḥ. With the luk of the aṇ, [the base] is not vṛddha, [so] cha does not [come].

Tattvabodhinī

NSP p. 234

—यूनि लुक् । प्राग्दीव्यतीय इति वर्तते, अचीति च, प्रत्ययाधिकाराच्च प्रत्यय इति लभ्यते तदाह—प्राग्दीव्यतीयेऽजादौ प्रत्यय इति । 'प्रत्ययस्य लुक्' इति संज्ञाकरणाल्लब्धो यः प्रत्ययः, सः 'यूनि' इत्यनेन विशेष्यते । तथाच 'यूनि यः प्रत्ययस्तस्य लुक्' इत्यर्थस्तदाह—युवप्रत्ययस्येति ॥—वक्ष्यमाण इति । 'प्राचामवृद्धात्फिन्वहुलम्' इति वक्ष्यमाणः ॥ अजादौ किम् । ग्लौचुकायनरूप्यम् । प्राग्दीव्यतीये किम् । ग्लौचुकायनीयम् । 'तस्मै हितम्' इति छः ॥ इह 'द्विगोर्लुगनपत्येऽचि' 'यूनि गोत्रे न' इत्येव सूत्रयितव्यम् । तथाच 'लुगलुग्रहणं शक्यमकर्तुम्' इति मनोरमायां स्थितम् ॥ तत्र 'फक्फिनोः'—इति सूत्रे 'यूनि' इत्यस्य मण्डूकहतिराश्रयणीयेति क्लेशोऽयं लाघवानुरोधेन सोढव्य इति भावः

Bālamanoramā

यूनि लुक् - यूनि लुक् । प्राग्दीव्यत इत्यनुवृत्तेः प्रत्ययाधिकाराच्चप्राग्दीव्यतीये प्रत्यये॑ इति लभ्यते । अचीति प्रत्ययविशेषणं, तदादिविधिः । विषयसप्तम्येषा, नतु परसप्तमी । तदाह — अजादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते इति । युवप्रत्ययस्येति । युवार्थकप्रत्ययस्येत्यर्थः । लुकः प्रत्ययाऽदर्शनत्वात्प्रत्ययस्येति लभ्यत इति भावः । ननु ग्लुचुकस्य गोत्रापत्यं ग्लुचुकायनिरिति कथम्,अत इ॑ञितीञः प्राप्तेरित्यत आह — वक्ष्यमाण इति ।प्राचामवृद्धात्फिन्बहुल॑मित्यनेने॑ति शेषः । आयन्नादेशे ग्लुचुकायनिरिति रूपमिति भावः । तत इति । ग्लुचुकायनेरपत्यार्थेतस्यापत्य॑मित्यणि आदिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपे 'ग्लौचुकायन' इति रूपमित्यर्थः । तस्येति । ग्लौचुकायनस्य छात्र इत्यर्थे तस्येदमित्यणि युवापत्याऽणो लुकि 'ग्लौचुकायन' इत्येव रूपमित्यर्थः । ननु युवापत्याऽणःयस्येति चे॑ति लोपेनैव छात्रार्थे ग्लौचुकायन इति रूपसिद्धेस्तस्य लुग्विधिरनर्थक इत्यत आह — अणो लुकीति । छात्रार्थकछप्रवृत्तेः प्रागेव युवप्रत्ययस्याऽणो लुकि आदिवृद्धेर्निवृत्तौ ग्लुचुकायनिशब्दस्य वृद्धत्वाऽभावाच्छो न भवति । युवप्रत्ययस्य लुगभावे तु वृद्धत्वाच्छः स्यात् । अतदर्थमेव युवप्रत्ययस्य लुग्विधानमित्यर्थः । स्थितश्चातुर्थिको युवप्रत्ययलुक् । तत्प्रसङ्गाद्द्वैतीयीको युवप्रत्ययलुगनुक्रम्यते- ।

translator notes

commentary BM (TB concurs): 'prāgdīvyataḥ' is carried forward (anuvṛtti), and 'aci' from 'gotre 'lug aci' (SK 1081); with the pratyaya-adhikāra this yields 'when a prāgdīvyatīya affix beginning with an ac [is intended]' — 'aci' qualifies the affix with tadādi-vidhi, and it is a locative of domain (viṣaya-saptamī), not of the following item. TB: the affix obtained from the name 'luk' (the non-appearance of an affix) is what 'yūni' qualifies — 'luk of the affix that is in the yuvan sense'; BM glosses yuva-pratyaya as 'an affix having the yuvan sense'. Followed.
commentary BM on 'vakṣyamāṇaḥ': to the objection that glucuka, being a-final, should take iñ by 'ata iñ' (A 4.1.95), the answer is phin by 'prācām avṛddhāt phin bahulam' (SK 1184; A 4.1.160), with āyan substituted for ph → glucukāyaniḥ. 'tataḥ': glucukāyani + aṇ of 'tasyāpatyam' in the sense of its offspring → ādivṛddhi, lopa [of the i] by 'yasyeti ca' → glaucukāyanaḥ. 'tasya': in the sense 'the pupil of Glaucukāyana', aṇ by 'tasyedam'; the yuva aṇ is elided; the form is again glaucukāyanaḥ. Followed for the stages of the derivation, which the kaumudī gives in outline.
commentary BM on 'aṇo luki' — the purpose of the rule. Objection: the yuva aṇ would disappear anyway by 'yasyeti ca' before the aṇ of the pupil-sense, giving glaucukāyana, so a luk-rule is pointless. Response: since the luk of the yuva aṇ takes place before cha in the pupil-sense can apply, the ādivṛddhi is withdrawn and glucukāyani is not vṛddha, so cha does not come; without the luk the base would be vṛddha and cha would come. Followed for the causal reading of the last sentence.
commentary TB adds counterexamples not in the kaumudī: ajādau kim — glaucukāyanarūpyam; prāgdīvyatīye kim — glaucukāyanīyam (cha by 'tasmai hitam', A 5.1.5). TB also records that the rules could be framed as 'dvigor lug anapatye 'ci' and 'yūni gotre na', so that 'luk' and 'aluk' need not be mentioned (as stated in the Manoramā), at the cost of taking 'yūni' by maṇḍūka-pluti in 'phakphiñor anyatarasyām'. BM closes by noting that, the fourth-book yuva-luk having been stated, the second-book yuva-luk rules are taken up next by association (prasaṅga). Recorded.

SK 1084 · A 2.4.59V

पैलादिभ्यश्च ॥ १०८४ ॥

pailādibhyaśca

pailādibhyaś ca — And after paila and the rest [the yuva-affix is elided (luk)].

Rule. After paila and the rest of its list, a yuvan affix disappears by luk. Bhaṭṭoji's commentators note that this luk does not wait for a vowel-initial affix, unlike SK 1083.

Example.

pīlāyā apatyam "offspring of pīlā" → pīlā + aṇ (SK 1121) → paila.

His young descendant → paila + phiñ (SK 1180) → luk of the phiñ → pailaḥ.

So father and son are both pailaḥ.

Applies when / blocked by. A class-rule inside the list (a gaṇa-sūtra), tadrājāc cāṇaḥ, adds: after a tadrāja aṇ too (the name is taught at SK 1192). āṅga has the aṇ of SK 1188, a tadrāja. Its young descendant would take phiñ by SK 1180 → luk → father and son are both āṅgaḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो युवप्रत्ययस्य लुक् । पीलाया वा-SK 1121 इत्यण्, तस्मात् अणो द्व्यचः SK 1180 इति फिञ्, तस्य लुक् । पैलः पिता पुत्रश्च । (गणसूत्रम् -) तद्राजाच्चाणः । द्व्यञ्मगध-SK 1188इत्यण्णन्तादाङ्गशब्दात् अणो द्व्यचः-SK 1180 इति फिञो लुक् । आङ्गः पिता पुत्रश्च ॥

After these [words] there is luk of the yuva-affix. aṇ by 'pīlāyā vā' (SK 1121); after that [aṇ-final word], phiñ by 'aṇo dvyacaḥ' (SK 1180); luk of that [phiñ]. pailaḥ — the father and the son [alike]. (gaṇa-sūtra:) tadrājāc cāṇaḥ — 'and after a tadrāja aṇ'. After the word āṅga, ending in the aṇ [taught by] 'dvyañmagadha-…' (SK 1188), there is luk of the phiñ [taught by] 'aṇo dvyacaḥ' (SK 1180). āṅgaḥ — the father and the son [alike].

Tattvabodhinī

NSP p. 234

—पैलादिभ्यश्च । 'ण्यक्षत्रियार्धं'—इत्यतो 'यूनि लुक्' इति वर्तते तदाह—युवप्रत्ययस्य लुगिति ॥—पीलाया वेत्यादि । अपत्येऽणि विहिते गोत्रापत्येऽप्यणेव 'एको गोत्रे' इति वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽणन्तात्पैलशब्दादपत्येऽपि विधीयमानः फिञ् युवापत्ये पर्यवस्यति । तस्य च फिनोऽनेन लुगित्यर्थः ॥ एवं च पीलाया अपत्ये गोत्रापत्ये युवापत्ये चावैरूप्येण पैलशब्दः प्रयुज्यत इत्याह—पैलः पिता पुत्रश्चेति । पैलादिषु ये इच्छन्ताः शालङ्ककिसात्यकिऔदमेयिपैङ्गलिप्रभृतयस्तेभ्यः 'इचः प्राचाम्' इति लुकि सिद्धे अप्राचामर्थः पाठ इति श्रेयम् ॥—तद्राजाच्चाणः ॥ गणसूत्रमिदम् । तद्राजसंज्ञकात्परस्य युवप्रत्ययस्य लुगित्यर्थः ॥—तच्चेद्वात्रं प्राचां भवतीति । इह प्राचांग्रहणं गोत्रविशेषणं, न तु 'प्राचामवृद्धात्'—इत्यादिवद्विकल्पार्थमित्यत्र व्याख्यानं शरणम्

Bālamanoramā

पैलादिभ्यश्च - पैलादिभ्यश्च ।ण्यक्षत्रियार्षे॑त्यतो यूनि लुगित्यनुवर्तते । तदाह — एभ्यां युवप्रत्ययस्य लुगिति । अजादिप्रत्यये अविवक्षितेऽपि प्राप्त्यर्थमिदम् । पीलाया इति । पीलाया गोत्रापत्यमित्यर्थेस्त्रीभ्यो ढ॑गिति ढकं बाधित्वापीलाया वे॑त्यणित्यर्थः । तस्मादिति । पैलस्यापत्यं युवेत्यर्थे पैलादिभ्यश्चे॑ति लुक् 'अमो द्व्यचः' इति फिञित्यर्थः । पीलाया गोत्रापत्यस्यापत्यं । पीलाया युवापत्यमिति पर्यवस्यति । तस्येति । तस्य-युवार्थकफिञ्प्रत्ययस्य अनेन लुगित्यर्थः । पीलाया गोत्रापत्ये, युवापत्ये च पैलशब्द इत्याह — पैलः पिता पुत्रश्चेति । यूनः पिता, युवा चेत्यर्थः ।तद्राजाच्चाऽणः॑इति पैलादिगणसूत्रम् । तद्राजप्रत्ययात्परस्य युवप्रत्ययस्याऽणो लुगित्यर्थः । द्व्यञ्मगधेति । अङ्गशब्दो देशविशेषे तस्य राजा आङ्गः । तस्य गोत्रापत्यमप्याङ्गः ।द्व्यञ्मगधे॑त्यण् । तस्यापत्यं युवाप्याङ्ग एव । 'अणो द्व्यचः' इति फिञ्, तस्यानेन लुक् ।

translator notes

commentary BM (TB concurs): 'yūni luk' is carried forward (anuvṛtti) from 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ' (A 2.4.58) — hence 'luk of the yuva-affix'. BM: the rule serves to make the luk apply even when no ajādi affix is intended (contrast 'yūni luk', SK 1083). Followed.
commentary BM/TB on paila: in the sense pīlāyā gotrāpatyam the aṇ of 'pīlāyā vā' blocks the ḍhak of 'strībhyo ḍhak' (BM); TB adds that the aṇ taught for apatya holds for the gotra-offspring too, by 'eko gotre' (A 4.1.93). The phiñ added to paila in the offspring sense therefore ends up in the yuvan sense (pīlā's gotra-offspring's offspring = her yuvan offspring), and this rule elides it. Hence paila is used without difference of form for gotra- and yuvan-offspring: 'father' = the father of the yuvan (the gotra-descendant), 'son' = the yuvan. Followed for 'the father and the son'.
commentary The gaṇa-sūtra 'tadrājāc cāṇaḥ' belongs to the pailādi list (BM, TB). TB glosses it 'luk of the yuva-affix that follows [an affix] named tadrāja'; BM's gloss 'tadrājapratyayāt parasya yuvapratyayasyāṇo luk' can be parsed with 'aṇaḥ' as ablative ('after the tadrāja aṇ') or genitive; the kaumudī's example, where the elided affix is phiñ after aṇ-final āṅga, requires the ablative, and the rendering follows that. BM on āṅga: aṅga is a country; its king is āṅga (aṇ by 'dvyañmagadha-…', a tadrāja); his gotra-offspring is also āṅga; that one's yuvan offspring would take phiñ by 'aṇo dvyacaḥ', which is elided here, so the yuvan is also āṅga.
commentary TB: the iñ-final members of the pailādi list (śālaṅki, sātyaki, audameyi, paiṅgali and others) would already get the luk by 'iñaḥ prācām' (SK 1085, A 2.4.60) for the Easterners; their inclusion is for non-Easterners. Recorded.

SK 1085 · A 2.4.60V

इञः प्राचाम् ॥ १०८५ ॥

iñaḥ prācām

iñaḥ prācām — After [a gotra-affix] iñ of the Easterners, [the yuva-affix is elided (luk)].

Rule. After a word ending in the gotra affix iñ, a yuvan affix disappears by luk, provided the gotra belongs to the Easterners (prācām). Here prācām names the family's region; it does not make the rule optional.

Example.

pannāgārasyāpatyam → pannāgāra + iñ (SK 1095) → pānnāgāri, the gotra descendant.

His young descendant → pānnāgāri + phak (SK 1103) → Pannāgāra was an Easterner → luk of the phak → pānnāgāriḥ.

Father and son are both pānnāgāriḥ.

Applies when / blocked by. For a family that is not Eastern the two differ: dākṣiḥ the father (iñ), dākṣāyaṇaḥ the son (phak kept).

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे य इञ् तदन्ताद्युवप्रत्ययस्य लुक्स्यात्, तच्चेद् गोत्रं प्राचां भवति । पन्नागारस्य अपत्यम् । अत इञ् SK 1095, ञञिञोश्च SK 1103 इति फक् । तस्य लुक् । पान्नागारिः पिता पुत्रश्च । प्राचाम् किम् । दाक्षिः पिता । दाक्षायणः पुत्रः ॥

The iñ that [is taught] in the sense of gotra — after [a word] ending in it, there is luk of the yuva-affix, provided that gotra is one of the Easterners (prācām). pannāgārasya apatyam (the offspring of Pannāgāra): 'ata iñ' (SK 1095); [then] phak by 'yañiñoś ca' (SK 1103); its luk. pānnāgāriḥ — [the form for] father and son [alike]. Why 'prācām'? dākṣiḥ — the father; dākṣāyaṇaḥ — the son.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 234–235

— दाक्षिः पितेत्यादि । दक्षस्यापत्यं गोत्रापत्यं च पुमान्दाक्षिः । युवापत्यं तु दाक्षायण इति भावः

Bālamanoramā

इञः प्राचाम् - इञः प्राचाम् । 'इञः' इति पञ्चमी । प्रत्ययत्वात्तदन्तग्रहणम् ।ण्यक्षत्रिये॑त्यतो यूनि लुगित्यनुवर्तते । इञन्तात्परस्य युवप्रत्ययस्य लुगित्यर्थः । अर्थादिञो गोत्रार्थकत्वं लभ्यते । तदाह — गोत्रे य इञ्तदन्ताद्युवप्रत्ययस्य लुगिति । प्राचामिति गोत्रविशेषणं, न तु विकल्पार्थं, व्याख्यानात् । तदाह — तच्चेद्गोत्रं प्राचां भवतीति । प्राग्देशीयमित्यर्थः । पन्नागारस्येति । प्राग्देशे पन्नागारो नाम कश्चित्, तस्य गोत्रापत्यमित्यर्थेअत इ॑ञिति इञि पान्नागारिः । पान्नागारेरपत्यं युवेत्यर्थे पान्नागारिशब्दात्यञिञोश्चे॑ति फक् । तस्यानेन लुक् । एवंच पन्नागरस्य गोत्रापत्ये युवापत्ये च पान्नागारिरित्येव रूपमित्यर्थः । प्राचां किमिति । गोत्रविशेषणं किमर्थमित्यर्थः । दाक्षिः पिता, दाक्षायणः पुत्र इति । दक्षस्य गोत्रापत्यं दाक्षिः ।अत इञ् । तस्यापत्यं युवादाक्षायणः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । तस्य लुङ् न भवति, दाक्षिशब्दस्य प्राग्देशीयगोत्रप्रत्ययान्तत्वाऽभावेन न युवप्रत्ययस्य फकः प्राग्देशीयगोत्रार्थंकादिञः परत्वम् ।

translator notes

commentary BM: 'iñaḥ' is an ablative; being an affix it takes the tadanta reading; 'yūni luk' is carried forward (anuvṛtti) from 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ' (2.4.58); that the iñ is the gotra one is obtained from the context; 'prācām' qualifies the gotra (= of the eastern country) and does not mean an option — by vyākhyāna. Hence 'tac ced gotraṃ prācāṃ bhavati'. Followed.
commentary BM: pannāgāra is some person of the eastern country; pānnāgāriḥ (iñ) is his gotra descendant, and pānnāgārer apatyaṃ yuvā takes phak by 'yañiñoś ca', which this rule elides, so gotra and yuva descendant share one form. dākṣiḥ = dakṣasya gotrāpatyam ('ata iñ'); dākṣāyaṇaḥ = his yuva descendant (phak), not elided because dākṣi does not end in an eastern gotra-affix. Followed for 'father … son'.
commentary TB (on 'dākṣiḥ pitā'): dākṣiḥ is Dakṣa's [immediate] offspring and gotra offspring alike; the yuva offspring is dākṣāyaṇaḥ. Agrees with BM.
textual The source's second cross-reference reads 'ñañiñoś ca' for the sūtra yañiñoś ca (SK 1103, 4.1.101); the xref number and BM's 'yañiñoś ceti phak' confirm the identification. Translated accordingly.

SK 1086 · A 2.4.61V

न तौल्वलिभ्यः ॥ १०८६ ॥

na taulvalibhyaḥ

na taulvalibhyaḥ — Not after taulvali and the rest [is there luk of the yuvan affix].

Rule. After taulvali and the rest of its list, a yuvan affix is not dropped. The luk of SK 1085 would otherwise have applied.

Example.

Tulvala is an Easterner. tulvala + iñ → taulvaliḥ, the father (the gotra form).

His son → taulvali + phak (SK 1103) → SK 1085 would drop the phak → this rule blocks it → taulvalāyanaḥ.

Siddhānta-kaumudī

तौल्वल्यादिभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य लुक् न स्यात् । पूर्वेण प्राप्तः । तुल्वलः, तत इञि फक्, तौल्वलिः पिता । तौल्वलायनः पुत्रः ॥

Of a yuvan affix (yuva-pratyaya) that follows taulvali and the rest there is no luk. [The luk] had obtained by the preceding [rule]. tulvalaḥ; after it, when iñ [has come], phak: taulvaliḥ — the father; taulvalāyanaḥ — the son.

Tattvabodhinī

NSP p. 235

— न तौल्वलिभ्यः । वहुवचननिर्देशाद्गणपाठसामर्थ्याच्चाद्यर्थावगतिरित्यभिप्रेत्याह—तौल्वल्यादिभ्य इति । दैवमित्रि । दैवयज्ञि । श्वाफलिक । आसुरि । निमेषि । पौष्करसादि । वैकर्णीत्यादितौल्वल्यादिः

Bālamanoramā

न तौल्वलिभ्यः - न तौल्वलिभ्यः । बहुवचनात्तौल्वल्यादीनां ग्रहणमित्याह — तौल्वल्यादिभ्यः परस्येति । पूर्वेणेति ।इञः प्राचा॑मित्यनेन प्राप्तो लुगनेन प्रतिषिध्यत इत्यर्थः । तुल्वल इति । तुल्वलो नाम प्राच्यः कश्चित् । तस्य गोत्रापत्यं तौल्वलिः ।अत इञ् । तस्यापत्यं युवा तौल्वलायनः ।यञिञोश्चे॑ति फक् ।

translator notes

commentary BM: 'pūrveṇa' = 'iñaḥ prācām' (SK 1085; A 2.4.60) — the luk obtained by that rule is prohibited by this one. Followed for the reading of 'the preceding [rule]'.
commentary BM identifies the chain the kaumudī compresses into 'tata iñi phak': Tulvala is a certain Easterner; his gotra offspring is taulvaliḥ ('ata iñ'); that one's yuvan offspring is taulvalāyanaḥ, by phak ('yañiñoś ca', SK 1103). Hence 'father' = the gotra form, 'son' = the yuvan form, the phak surviving because its luk is prohibited here. Followed for the construal of 'tata iñi phak'.
commentary BM and TB: the plural 'taulvalibhyaḥ' (TB adds: and the fact that a gaṇa is read) conveys 'taulvali and the rest'; TB lists the taulvalyādi: daivamitri, daivayajñi, śvāphalaki (OCR 'śvāphalika'), āsuri, nimeṣi, pauṣkarasādi, vaikarṇi, etc. Followed for 'taulvali and the rest'.

SK 1087 · A 4.1.91V

फक्फिञोरन्यतरस्याम् ॥ १०८७ ॥

phakphiñoranyatarasyām

phakphiñor anyatarasyām — Optionally [the luk of a yuvan affix takes place] when [that affix is] phak or phiñ.

Rule. The luk of SK 1083 becomes optional when the yuvan affix is phak or phiñ. SK 1083 made it obligatory (nitya); this rule makes it vikalpa, an option.

Example.

kata + yañ → kātya (gotra); kātya + phak → kātyāyana (yuvan).

kātyāyanasya chātrāḥ "the pupils of Kātyāyana" → cha by SK 1337 is intended

→ with luk of the phak: kātya + īya → yasyeti ca, then y-deletion by SK 1082 → kātīyāḥ

→ without luk: kātyāyana + īya → kātyāyanīyāḥ.

yaskasyāpatyam → yaska is in the śiva list, so aṇ (SK 1115) → yāskaḥ.

His young descendant → yāska + phiñ (SK 1180) → yāskāyaniḥ.

His pupils → yāskīyāḥ (phiñ dropped) or yāskāyanīyāḥ (phiñ kept).

Siddhānta-kaumudī

यूनि लुक्-SK 1083 इति नित्ये लुकि प्राप्ते विकल्पार्थे सूत्रम् । कात्यायनस्य छात्राः कातीयाः-कात्यायनीयाः । यस्कस्यापत्यं यास्कः, शिवाद्यण् । तस्यापत्यं युवा यास्कायनिः । अणो द्व्यचः-SK 1180 इति फिञ् । तस्य छात्राः यास्कीयाः-यास्कायनीयाः ॥

Since by 'yūni luk' (SK 1083) the luk [of the yuvan affix] is obligatorily (nitya) due, the sūtra is for the sake of option (vikalpa). kātyāyanasya chātrāḥ ('the pupils of Kātyāyana') → kātīyāḥ or kātyāyanīyāḥ. yaskasyāpatyam ('the offspring of Yaska') → yāskaḥ: aṇ, [because yaska belongs to] śivādi. tasyāpatyaṃ yuvā ('his yuvan offspring') → yāskāyaniḥ: phiñ by 'aṇo dvyacaḥ' (SK 1180). tasya chātrāḥ ('his pupils') → yāskīyāḥ or yāskāyanīyāḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 235

—कात्यायनस्येति । कतस्य गोत्रापत्यं कात्यः । गर्गादिलाद्यञ् । ततो यूनि ‘यञिञोश्च’ इति फक् ॥ —कातीया इति । ‘आपत्यस्य च’ इति यलोपः

Bālamanoramā

फक्फिञोरन्यतरस्याम् - ॒इञः प्राचा॑मिति लुङ्नेत्यर्थः । अथ प्रकृतं चातुर्थिकं लुग्विधिमनुसरति — फक्फिञोरन्यतरस्यां । यूनीत्येवेति ।यूनि लु॑गिति पूर्वसूत्रमनुवर्तते इत्यर्थः ।यूनि लु॑गित्यक्तो लुक् फक्फिञोर्वा स्यादित्यर्थः । तदाह — पूर्वेणेति । कात्यायनस्येति । कतस्य गोत्रापत्यं कात्यः । गर्गादित्वाद्यञ् । तस्यापत्यं युवा — कात्यायनः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । कात्यायनस्य छात्रा इत्यर्थेतस्येद॑मित्यनुवृत्तौ 'वृद्धाच्छः' इति छः । तस्य ईयादेशः । अत्र छात्रार्थकच्छप्रत्यये विवक्षिते युवार्थकफको लुकि सति, कात्य-ईय इति स्थिते॒यस्येति चे॑त्यकारलोपेआपत्यस्य चे॑ति यलोपे 'कातीया' इति रूपम् । फको लुगभावे तु 'कात्यायनीया' इति रूपमित्यर्थः । यस्कस्येति । यस्कस्य गोत्रापत्यमित्यर्थेअत इ॑ञिति इञपवादः शिवाद्यणित्यर्थः । तस्येति । यास्कस्यापत्यं युवेत्यर्थेअणो द्व्यचः॑इति फिञि आयन्नादेशे यास्कायनिरिति रूपमित्यर्थः । तस्य छात्रा इति । यास्कायनेश्छात्रा इत्यर्थेतस्येद॑मित्यनुवृत्तौ 'वृद्धाच्छः' इति छः । तस्य ईयादेशः । 'यास्कायनीया' इति रूपम् । अत्र छात्रार्थकच्छप्रत्यये विवक्षिते युवार्थफकिञो लुकियस्येति चे॑त्यकारल#ओपे 'यास्कीया' इति रूपमित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'yūni luk', the preceding sūtra, is carried forward (anuvṛtti): the luk stated by 'yūni luk' optionally befalls phak and phiñ. The English supplies '[the luk of a yuvan affix]' in sūtra and block accordingly.
commentary BM (TB concurs) on kātīyāḥ / kātyāyanīyāḥ (the kaumudī gives only the forms): kata → kātya, gotrāpatya, yañ as gargādi; kātya → kātyāyana, yuvan, phak by 'yañiñoś ca'; in the sense 'pupils of Kātyāyana', with 'tasyedam' carried forward, cha by 'vṛddhāc chaḥ', cha → īya; with luk of the yuvan phak, kātya + īya → a-lopa by 'yasyeti ca' → y-lopa by 'āpatyasya ca' → kātīyāḥ; without the luk, kātyāyanīyāḥ. Recorded here only.
commentary BM: the śivādi aṇ of yāskaḥ is an apavāda of iñ ('ata iñ'); yāskāyaniḥ = phiñ by 'aṇo dvyacaḥ' with the āyan substitution; yāskāyaneś chātrāḥ → cha by 'vṛddhāc chaḥ' → yāskāyanīyāḥ; with luk of the yuvan phiñ and a-lopa by 'yasyeti ca' → yāskīyāḥ. Followed for the bracketed 'because yaska belongs to'; derivation recorded here only.
textual BM's opening sentence ('iñaḥ prācām iti luṅ na ity arthaḥ') and its pratīkas 'yūnīty eva' and 'pūrveṇa' do not match the kaumudī text transmitted here; they appear to reflect a fuller or different recension of the kaumudī (or to belong to the preceding unit). The kaumudī is translated as it stands.

SK 1088 · A 4.1.92प्राग्दीव्यतीयः शेषाधिकारः

तस्यापत्यम् ॥ १०८८ ॥

tasyāpatyam

tasyāpatyam — [A taddhita affix occurs after a word in the sixth vibhakti in the sense] 'the offspring (apatya) of that'.

Rule. After a samartha word in the sixth case (the genitive), whose sandhi is already done, affixes come in the sense "its offspring", optionally. They are the affixes already stated (aṇ and the rest, SK 1073–1079) and those still to be stated (iñ and the rest).

Example.

upagor apatyam "the offspring of upagu" → upagu + aṇ (the default, SK 1073)

→ first-vowel vṛddhi: u → au → aupagu + a

→ the final u takes guṇa by or guṇaḥ: u → o → av before a → aupagava → aupagavaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji explains each word of the rule, with an example.

A verse-vārttika (śloka-vārttika) asks why this rule is needed. The aṇ of tasyedam "belonging to it" could cover offspring too. The answer: the separate rule blocks the cha that vṛddha bases would take in the sense "belonging to". Bhaṭṭoji's commentators explain the verse clause by clause. So bhānor apatyam → bhānavaḥ, not a cha-form.
"Sandhi already done" (kṛtasandhi): sūtthitasyāpatyam → the finished sūtthita takes iñ → sautthitiḥ. Without the condition, a paribhāṣā called akṛtavyūha (the affix comes before sandhi) would give sāvutthitiḥ. Scholars discuss whether that paribhāṣā exists.
"Samartha": vastram upagor apatyaṃ caitrasya "the garment is upagu's, the offspring is Caitra's". Here upagoḥ goes with vastram, so no affix comes after it.
"After the first": the affix does not come after the word for the offspring.
"Optionally": the phrase upagor apatyam stays correct.
The compound upagvapatyam is also correct. Its option comes from anyatarasyām in SK 1201, carried back.
The feminine: aupagava names a jāti, so it takes ṅīṣ → aupagavī.

The closing examples show affixes already stated: āśvapataḥ, daityaḥ, autsaḥ (chapter 26), straiṇaḥ, pauṃsnaḥ (SK 1079).

Watch out. In aupagavaḥ only the first vowel takes vṛddhi. The final u does not take vṛddhi, and the a before v does not become ā. Bhaṭṭoji states that first-vowel vṛddhi blocks the vṛddhi of the final and of the penultimate.

Siddhānta-kaumudī

षष्ठ्यन्तात्कृतसन्धेः समर्थादपत्येऽर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया वा स्युः । उपगोरपत्यम् औपगवः । आदिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी बाधते ॥ ।

After a [word] ending in the sixth [vibhakti] (ṣaṣṭhyanta) that has undergone sandhi (kṛtasandhi) and is samartha, in the sense of offspring (apatya), the affixes [already] stated (uktāḥ) and those yet to be stated (vakṣyamāṇāḥ) optionally (vā) occur. upagor apatyam ('the offspring of Upagu') → aupagavaḥ. The vṛddhi of the initial [vowel] (ādivṛddhi) blocks the vṛddhi of the final [vowel] and the vṛddhi of the penultimate (antya-vṛddhi and upadhā-vṛddhi).

vārttika

तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनार्थं कृतं भवेत् , उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धाऽन्यस्य प्रयोजनम्

(śloka-vārttika) tasyedam ity apatye 'pi bādhanārthaṃ kṛtaṃ bhavet, utsargaḥ śeṣa evāsau vṛddhāny asya prayojanam — [The aṇ prescribed by] 'tasyedam' [would come] even in the sense of offspring; [the separate rule] would have been made for the sake of blocking; that [offspring-sense] is an utsarga ['released' (from the a-final and bāhvādi bases)], i.e. indeed a residue (śeṣa); vṛddha [bases] are the purpose of this [rule].

(वार्तिकम्) ॥(श्लो.वा.) योगविभागस्तु भानोरपत्यं भानवः । कृतसन्धेःकिम् ? सौत्थितिः । अकृतव्यूहपरिभाषया सावुत्थितिःमाभूत् । समर्थपरिभाषया नेह । वस्त्रमुपगोरपत्यं चैत्रस्य । प्रथमात्किम् ? अपत्यवाचकात् षष्ठ्यर्थे माभूत् । वाग्रहणाद्वाक्यमपि । दैवयज्ञि -SK 1209 इति सूत्रादन्यतरस्यां ग्रहणानुवृत्तेः समासोऽपि । उपग्वपत्यम् । जातित्वान् ङीष् । औपगवा । आश्वपतः । दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पौंस्नः ॥

The splitting of the rule (yoga-vibhāga), however, [is for this]: bhānor apatyam ('the offspring of Bhānu') → bhānavaḥ. Why 'that has undergone sandhi (kṛtasandheḥ)'? sautthitiḥ ['the offspring of Sūtthita']: so that sāvutthitiḥ, which would result by the akṛtavyūha-paribhāṣā [the affix coming before sandhi], does not arise. By the samartha-paribhāṣā, not here: vastram upagor apatyaṃ caitrasya ('the garment [is] Upagu's, the offspring Caitra's' — [upagoḥ construes with vastram]). Why 'after the first (prathamāt)'? So that [the affix] does not occur after the [word] denoting the offspring in the sense of the sixth [vibhakti]. Because of the mention of 'vā' [in the adhikāra], the [analytic] sentence (vākya) too [is available]. Because 'anyatarasyām' is carried forward (anuvṛtti) from the sūtra 'daivayajñi-…' (SK 1201; A 4.1.81), the compound too [is available]: upagvapatyam. Since [aupagava] is a jāti, ṅīṣ: aupagavī. āśvapataḥ. daityaḥ. autsaḥ. straiṇaḥ. pauṃsnaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 235–236

—तस्यापत्यम् । ‘तस्य’ इति न स्वरूपग्रहणं, किं तु षष्ठ्यन्तमात्रोपलक्षणमित्याशयेनाह—षष्ठ्यन्तादिति । पञ्चम्यर्थोऽध्याहारलभ्यः । अनुकरणात्पञ्चम्याः सौत्रो लुग्वा ॥ —उक्ता इति । अञ्ण्वादय उक्ताः ॥ —वक्ष्यमाणा इति । इत्यादयः ॥ ननु ‘उपगु’ अ’ इति स्थिते ओर्गुणात्परत्वात् ‘अचो ञ्णिति’ इति वृद्ध्या भाव्यम् । गुणस्तु पिचव्यादौ सावकाशः । कृते च गुणे अवादेशे च ‘अत उपधायाः’ इति वृद्ध्या भाव्यमत आह—आदिवृद्धिरिति । परलादिति भावः । अन्त्योपधावृद्ध्योर-वकाशः । गौः, पाचकः । आदिवृद्धेस्तु सुश्रुत् सौश्रुतः । ‘त्वाष्ट्रो जागतः’ इत्यादौ तूभयप्रसङ्गे परलादादिवृद्धिरेव भवति । लक्ष्यानुरोधेनात्र सकृद्गतिन्यायस्यैवाश्रयणात् । अनुशतिकादिषु पुष्करसच्छब्दपाठोऽन्यत्र लिङ्गम् । अन्यथा आद्युपधावृद्धिभ्यां पौष्करसादेः सिद्धत्वात्तेषु पाठोऽनर्थकः स्यात् । न च ‘पुष्करसदा चरति’ इत्यर्थे ठकि ‘पौष्करसादिक—’ इत्येतदर्थमनुशति-कादिपाठ आवश्यकः चिति णित्येव उपधावृद्धेः स्वीकारान्न तु कितीति वाच्यम् । अनभिधानाद्गगत्र न भवतीत्यादिसमाधा- नस्य कैयटे स्थितलात् ॥ एतेन भिन्नविषये वाध्यवाधकभावो नोपपद्यत इति शङ्का निरस्ता । उक्तज्ञापकेन ‘सत्यपि संभवे वाधनं भवति’ इत्यवश्याश्रयणीयलात् ॥ नन्वेवमपि ‘जागतः’ इत्यादावुपधावृद्धिर्वाध्यताम् । औपगव इत्यत्र लादिवृद्धिप्रवृत्तिवेलायामुपधावृद्धेरप्राप्त्या कथं वाधः स्यादिति चेत् । अत्राहुः । जागत इत्यादावुपधावृद्धेर्वाध्यत्वे निर्णीते क्वचित्कालान्तरप्राप्ताया अपि तस्या वाध्यत्वौचित्यादिति ॥ स्यादेतत् । यत्रादिवृद्धिर्न जाता तत्रान्त्योपधालक्षणा वृद्धिः कस्मान्न भवति । व्यसोर्भावो वैयसवम् । ‘इगन्ताच्च’ इत्यण् । व्यापदि भवं वैयापदम् । ‘तत्र भवः’ इत्यण् ॥ अत्र कैयटः । तत्राप्यैचौ परलात्तद्वाधकाविति सर्वेष्टसिद्धिरिति ॥ शाब्दवोधे वैलक्षण्यसत्त्वेऽपि तदनादरेणाक्षिपति—तस्येदमित्यपत्येऽपीति । इदमर्थे अपत्यसमूहविकारादीनामन्तर्भावादपत्येऽपि ‘तस्येदम्’ इत्यण् प्रवर्तत इति किमनेन ‘तस्यापत्यम्’ इति सूत्रेणेत्यर्थः ॥ यद्यपि ‘अत इन्’ इत्याद्यर्थं ‘तस्यापत्यम्’ इत्येतद्वक्तव्यम् । तथापि योगविभागः किमर्थं इत्याक्षेपोऽत्र बोध्यः ॥ समाधत्ते—वाधनार्थमिति । ‘तस्येदम्’ इत्यस्य यद्वाधकं ‘वृद्धाच्छः’ इति तद्वाधनार्थं पृथक् सूत्रं कृतं भवेदित्यर्थः ॥ ननु ‘तस्येदम्’ इत्यणस्तदपवादस्य वृद्धाच्छस्य च शैविकलादपत्यार्थं प्रसक्तिरेव नास्ति, ‘अपत्यादिचतुरर्थापर्यन्तेभ्यो योऽन्योऽर्थः स शेषः’ इत्यभ्युपगमादत आह—उत्सर्गः शेष एवासाविति । असौ अपत्यार्थः ॥ अयं भावः । असति योगविभागे अदन्तवाह्वादिप्रकृतिसंबद्धस्यैवापत्यार्थस्योपयोगादुपग्वादिप्रकृतिसंबद्धोऽपत्यार्थः शेष एव स्यात् । तथा चाणं वाधित्वा भान्वादिभ्यो वृद्धाच्छः प्रसज्येत । योगविभागे तु कृते प्रकृतिसामान्यसंबद्धस्याप्यपत्यार्थस्योपयोगाच्छेषलाभावेन छस्य प्राप्तिरेव नास्तीति ॥ ननु उपग्वादेरवृद्धत्वेन छस्य प्रसक्त्यभावान्निष्फलो योगविभाग इत्यत आह—वृद्धानीति । प्रातिपदिकानीति शेषः ॥—कृतसंधेः किमिति । अन्तरङ्गलात् संधौ कृतायां तदुत्तरमेव प्रत्ययो भविष्यतीत्यधिकारसूत्रस्थं समर्थपदग्रहणं किमर्थमिति प्रश्नः ॥—अकृतेति । इयं च परिभाषा समर्थग्रहणेन ज्ञापितेति हरदत्तादयः, लोकतः सिद्धेत्यन्ये ॥—सावुत्थितिर्माभूदिति । अन्तरङ्गपरिभाषाया अपवादभूतया ‘अकृत—’ इत्यनया अकृतसंधेरेव प्रत्ययः स्यात् । तन्निवारणाय समर्थग्रहणमधिकारसूत्रस्थमावश्यकमिति भावः ॥ यद्यपि तत्र ‘सामर्थ्यं परिनिष्ठितत्वम्’ इत्यविशेषेणोक्तं, तथापि ख्याप्प्रातिपदिकांशे एव परिनिष्ठितत्वं न तु युध्विशिष्टे इत्यवधेयम् । तेन औपगवः दण्डिमानित्यादि सिद्धम् । अन्यथा ‘औपगवदण्डीमान्’ इत्यादि स्यात् ‘अश्विमानण्’ इत्यादिनिर्देशश्चेह लिङ्गम् ॥ यदि तु पामादिगणे ‘विष्वगित्युत्तरपदलोपश्च’ इत्यत्राकृतसंधिग्रहणेन ‘परिनिष्ठितात्तद्धितोत्पत्तिः’ इत्यभ्युपगम्यते, तर्हि व्यर्थमेव समर्थग्रहणमित्याहुः ॥—प्रथमात्किमिति । ‘तस्यापत्यम्’ इत्यत्र निर्दिष्टपदद्वयमध्ये प्राथमिकमेव प्रकृतिसमर्थकं, न लपलम् । तथाच प्रकृत्याकाङ्क्षायां तदेव प्रहीष्यत इति किं तेन ‘प्रथमात्’ इत्यनेनेति प्रश्नः ॥—अपत्यवाचकादिति । ‘तस्यापलम्’ इत्यादिना विहितः प्रत्ययो यथा षष्ठ्यन्तोपग्वादिशब्दादम्युपगम्यते, तथा अपत्यवाचकदेवदत्तादिशब्दात्प्रत्ययो भवत्विति शङ्का स्यात्, तद्वारणार्थं प्रथमाद्वहणमावश्यकमिति भावः ॥—ननु ‘उपगोरपलम्’ इति विग्रहवाक्येऽपत्यवाचकस्याप्राथम्येऽपि ‘अपत्यमुपगोः’ इति वाक्ये प्राथम्यात्स्यादेवापत्यवाचकात्प्रत्यय इति चेत् । मैवम् । लक्षणापेक्षं प्राथम्यं नियतलादत्राश्रीयते, न तु विग्रहापेक्षमनियतम् । अन्यथा ‘प्रथमात्’ इत्येतन्निरर्थकं स्यादिति ॥—षष्ठधर्थे माभूदिति । अयमर्थः । यथा इन्द्रो देवता अस्य हविष इति ऐन्द्रं हविरिति प्रथमान्तात्प्रत्ययो भवति तथा उपगुरपत्यमस्य देवदत्तस्य ‘औपगवो देवदत्तः’ देवदत्तोऽपत्यमस्योपगोः ‘दैवदत्तिरुपगुः’ इति माभूदिति ॥ एतच्च कैयटे स्पष्टम् ॥ नन्वपवादलात्तद्धितः समासं नित्यं वाधेत । न च तद्धितस्य वैकल्पिकलात्पक्षे सोऽपि भविष्यतीति वाच्यम् । ‘यत्रोत्सर्गापवादौ महाविभाषया विकल्प्येते, तत्रापवादेन विनिर्मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तते’ इति ‘पारेमध्ये’— इत्यत्र वाग्रहणेन ज्ञापितलादित्याशङ्क्याह—अन्यतरस्यां ग्रहणानुवृत्तेरिति ॥—जातित्वादिति । ‘गोत्रं च चरणैः सह’— इत्यनेनेति शेषः । प्राचा तु ‘अणन्तलान्डीप्’ इत्युक्तम् । तद्याख्यातृभिश्च ‘टिङ्काणञ्’ इत्यनेनेत्युक्तम् । तदुभयमपि ‘गो- त्राचून्यस्त्रियाम् इति सूत्रस्थभाष्यानुरोधेन ॥ ‘गोत्रं च चरणैः—’ इत्यत्र कृत्रिमं गोत्रमेव गृह्यते न लपत्यमात्रमित्याशयेन प्रवृत्तमिति बोध्यमित्याहुः ॥ सूत्रस्थान्महोत्सर्गान्क्रमेणोदाहरति—आश्र्वपत इत्यादि ॥—औत्स इति । ‘उत्सः प्रस्वणं वारि प्रवाहो निर्झरो झरः’ इत्यमरः । तस्य चापत्येन योगस्तु ‘गाङ्गेयो भीष्मः’ इतिवत्

Bālamanoramā

तस्यापत्यम् - तस्यापत्यं । तद्धिता इति, प्रत्ययः, परश्चेति चाधिकृतम् । तच्छब्दः सर्वनामतया बुद्धिस्थपरामर्शित्वादुपग्वादिसर्वविशेषबोधकः । तस्य उपग्वादेरपत्यमित्यर्थे तद्धिताः प्रत्ययाः परे भवन्तीति लभ्यते ।कस्मात्परे प्रत्यया भवन्तीत्याकाङ्क्षायांसमर्थानां प्रथमाद्वे॑त्यधिकारात्प्रथमोच्चारितात्समर्थात्तच्छब्दलब्धोपग्वादेरिति लभ्यते । प्रातिपदिकादित्यधिकृतम् ।घकालतनेषु कालनाम्नः॑ इति तरप्तमप्तनेषु तद्धितेषु परतः सप्तम्या अलुग्विधानात्सुपस्तद्धितोत्पत्तज्र्ञापितत्वात्सुप्शिरस्कात्प्रातिपदिकादिति लभ्यते । सुप् चेह तस्येति प्रथमोच्चारिति पदे उपस्थितत्वात्षष्ठएव गृह्रत । ततश्च षष्ठन्तादिति फलति ।सामर्थ्यं कृतसंधिकार्यत्व॑मित्युक्तमेव । तदाह — षष्ठन्तात्कृतसन्धेरिति ।समर्थः पदविधि॑रिति परिभाषया लब्धमाह — समर्थादिति । विशिष्टैकार्थप्रतिपादकादित्यर्थः । सुबन्तात्तद्धितोत्पत्त्या तद्धितविधीनांपदविधित्वादिति भावः । उक्ता इति ।प्राग्दीव्यतोऽ॑णित्याद्या औत्सर्गिका इत्यर्थः । वक्ष्यमाणश्चेति ।अत इ॑ञित्याद्या वैशेषिका इत्यर्थः । वा स्युरिति ।समर्थानां प्रथमाद्वे॑त्यधिकृतत्वादिति भावः ।अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्र॑मित्युत्तरसूत्रव्याख्यावसरेऽपत्यशब्दो व्याख्यास्यते । औपगव इति । उपगोरणि आदिवृद्धिः । ओर्गुणः । अवादेशः । अत्र प्रकृत्यैव उपगोर्लाभादपत्यमेव प्रत्ययार्थ इति स्थितिः । ननु उपगु अ इति स्थिते ओर्गुणात्परत्वात्अचो ञ्णिती॑ति वृद्धिः स्यात्, ओर्गुणस्य 'पशव्य' इत्यादौ चरितार्थत्वात् । कृते च गुणे अवादेशे सतिअत उपधायाः इति बृद्धिर्दुर्निवारा । त्वष्टुरपत्यं त्वाष्ट्रः, मघवतोऽपत्यं माघवत इत्यादौ गुणाऽप्रसक्त्या अन्त्योपधावृद्ध्योर्निर्बाधत्वाच्च । नच परत्वादादिवृद्धौ अन्त्योपधावृद्धी बाध्येते इति वाच्यं, विप्रतिषेधे हि परस्य पूर्वबाधकता । नचेह विप्रतिषेधोऽस्ति, देशभेदेनोभयसंभवात् । नाप्यन्त्योपधावृद्ध्योरपवाद आदिवृद्धिरिति वक्तुं शक्यं सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुत इत्यादौ अन्त्योपधावृद्ध्योरप्राप्तयोरप्यादिवृद्धे प्रवृत्तेः । तस्मादादिवृद्धिस्थलेऽन्त्योपधावृद्धी स्यातामित्यत आह — आदिवृद्धिरिति ।अचो ञ्णिती॑त्यन्त्यवृद्धिम्, 'अत उपधायाः' इत्युपधावृद्धिः, पुष्करसच्छब्दस्य अनुशतिकादौ पाठात् । तत्र यद्यादिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी न बाधेत, तदा आदिवृद्ध्या उपधावृद्ध्या च पौष्करसादेः सिद्धत्वादनुशतिकादौ पुष्करसच्छब्दपाठोऽनर्थकः स्यात् । अतस्तक्रकौण्डिन्यन्यायात्सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति विज्ञायत इति भाष्ये स्पष्टम् । तस्येदमित्यपत्येऽपीत्यादि । श्लोकवार्तिकमिदम् । तत्र प्रथमचरणस्यायमर्थः — तस्येदमिति विहितोऽण् अपत्येऽर्थेऽपि भवति, इदमर्थे तस्याप्यन्तर्भावात् । अतस्तस्यापत्यमित्यण्विधानं व्यर्थमित्याक्षेपः । नचअत इ॑ञित्याद्युत्तरसूत्रार्थंतस्यापत्य॑मित्यावश्यकमिति वाच्यम्, एवं हि सति 'तस्यापत्यमत इ' ञित्येकमेव सूत्रमस्तु । तथा चतस्यापत्य॑मिति पृथक्सूत्रकरणं व्यर्थमित्याक्षेपः पर्यवस्यति । अत्र समाधत्ते — बाधनार्थं कृतं भवेदिति ।तस्येद॑मित्यणं बाधित्वावृद्धाच्छः इति छोऽपत्ये प्राप्तः, तद्वाधनार्थंतस्यापत्य॑मिति पृथक्सूत्रं कृतमित्यर्थः । ननु 'वृद्धाच्छः' इति सूत्रं शेषाधिकारस्थम्, अपत्यादिचतुथ्र्यन्तेभ्योऽन्यः शेषः, तथाच अपत्यार्थस्य शेषाधिकारस्थत्वाऽभावात्, तस्मात्तत्र छप्रत्ययस्याऽप्रसक्तेस्तद्बाधनार्थत्वंतस्यापत्य॑मित्यस्य कथमित्यत आह — उत्सर्गः शेष एवासाविति । उत्सृज्यते अदन्त-बाह्वादिप्रकृतिभ्यो इत्युत्सर्गः । कर्मणि घञ् । अदन्त-बाह्वादिभिन्नप्रकृतिसंबद्धोऽपत्यार्थोऽसौ शेषो भवत्येवेत्यर्थः । आक्षेप्तुर्हि॒तस्याप्तयमत इ॑ञित्येकसूत्रमभिमतम् । विनियुक्तादन्यः शेषः । अदन्त-बाह्वादिप्रकृतिसंयुक्ताऽपत्यार्थ एव विनियुक्तो नतु तद्भिन्नप्रकृतिसंयुक्तापत्यार्थोऽपि । ततस्च तस्य शेषत्वात्तस्मिन्नपत्ये छस्य प्रसक्तत्वात्तद्बाधनार्थंतस्यापत्य॑मिति पृथक्सूत्रम् । सति चास्मिन् पृथक्सूत्रे प्रकृतिसामान्यसंयुक्तापत्यार्थस्योपयुक्तत्वादशेषत्वाच्छस्य न प्राप्तिरित्यप्राप्तिसंपादनद्वारा छबाधकत्वंतस्यापत्य॑मिति पृथक्सूत्रस्य सिद्धम् । अयमप्राप्तबाध इत्युच्यते । नन्वेवमपि उपगोरपत्यमित्यत्र उपगोरवृद्धत्वाच्छस्य नैव प्रसक्तिरिति किं पृथक्सूत्रेणेत्यत आह — वृद्धान्यस्य प्रयोजनमिति । भानोरपत्यं भानव इत्यादौ यानि भान्वादिप्रातिपदिकानि वृद्धानि, यानि उपग्वादिप्रातिपदिकानि नामधेयत्वाद्वृद्धानि, तेभ्यश्छप्रत्ययबाधनार्थंतस्यापत्य॑मिति पृथक्सूत्रमित्यर्थः । ननुतस्येद॑मित्यणि इदन्त्वेन बोधः,तस्यापत्य॑मित्यणि त्वपत्यत्वेन बोध इति शाब्दबोधे वैलक्षण्यसत्त्वात्तस्येदमित्यपत्येऽपि॑ इत्याक्षेप एवाऽयमनुपपन्न इति चेन्न, एतद्वार्तिकभाष्यप्रामाण्येनतस्येद॑मितीदंशब्देन अपत्यस्य इदंत्वेन ग्रहणाऽभावविज्ञानात् ।प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॑ति त्वार्षत्वान्न दुष्यतीत्यास्तां तावत् । कृतसन्धेः किमिति ।समर्थानां प्रथमाद्वे॑त्यधिकारसूत्रस्थसमर्थग्रहणलब्धं कृतसन्धेरित्येतत्किमर्थमिति प्रश्नः । सौत्थितिरिति । सु=शोभन उत्थितः सूत्थितः । प्रादिसमासे सवर्णदीर्घः । सूत्थितस्यापत्यं सौत्थितिः । अत इञ्, सुब्लुक्, आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः ।कृतसंधे॑रित्यभावे तु सु-उत्थितैत्यस्यामेव दशायां सवर्णदीर्घात्परत्वादादिवृद्धौ कृतायामावादेशे सावुत्थितिरिति स्यादिति भावः । नन्वन्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्घे कृते तदुत्तरमेव इञ्प्रत्यय उचितः, परादन्तरङ्गस्य बलवत्त्वात् । ततश्च सन्धेः प्राक् तद्धितोत्पत्तेरप्रसक्तेः कृतसन्धेरिति व्यर्थमेवेत्यत आह-अकृतेति । अन्तरङ्गपरिभाषाया अप्यपवादभूतया अक-तव्यूहपरिभाषया सन्धेः प्रागेव प्रत्ययः स्यात् । ततश्च आदिवृद्ध्यपोक्षया अन्तरङ्गोऽपि सवर्णदीर्घोऽकृतव्यूहपरिभाषया आदिवृद्धेः प्राक् न प्रवर्तते । एवञ्च सवर्णदीर्घात्प्रागेवादिवृद्धौ आवादेशे सावुत्थितिरिति स्यादित्यर्थः । नच इञि सति कृते सवर्णदीर्घे ऊकारस्य जायमानया वृद्ध्यासवर्णदीर्घंनिमित्तस्य कस्यचिद्विनाशाऽभावादकृतव्यूहपरिभाषायाः कथमिह प्रवृत्तिरिति वाच्यं,यदि सवर्णदीर्घो न स्यात्तदा सु-उत्थित इत्यवस्थायां सकारादुकारस्य वृद्ध्या औकारे सति सवर्णदीर्घनिमित्तस्य अको विनाशः स्या॑दिति संभावनयाऽकृतव्यूहपरिभाषायाः प्रवृत्तेरिति कथञ्चिद्योज्यम् । वस्तुतस्तु अकृतव्यूहपरिभाषा नास्त्येव , भाष्ये क्वाप्यव्यवह्मतत्वात्, प्रत्युत भाष्यविरुद्धत्वाच्च ।विप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति सूत्रभाष्ये हिपरादन्तरङ्गं बलीयः-इत्युक्त्वा सोत्थितिरित्यत्र परामप्यादिवृदिंध बाधित्वा अन्तरङ्ग एक#आदेश इत्युक्तम् । पदस्य विभज्यान्वाख्याने-सु उत्थित इति स्थिते परत्वाद्वृद्धिः प्राप्ता । अन्तरङ्गत्वादेकादेश इति कैयटः । अकृतव्यूहपरिभाषासत्त्वे तदसङ्गतिः स्पष्टैव । 'सेदुष' इत्यादावकृतव्यूहपरिभाषाफलस्यान्यथासिद्धिस्तु तत्र तत्र प्रपञ्चितैवेत्यास्तां तावत् । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे ज्ञेयः ।वस्त्रमुपगोरपत्यं चैत्रस्येति । अत्र उपगुशब्दादपत्ये अण्न भवति, उपगोर्वस्त्रेणैवान्वयात् । यद्यपि तत्संबन्ध्येऽपत्ये प्रत्ययविधानादिह च अपत्यस्य तच्छब्दवाच्योपगुसंबन्धाऽभावादेव अत्र प्रत्ययस्य न प्रसक्तिस्तथापि ऋद्धस्य औपगवमित्यादिवारणाय सामर्थ्यमेकार्थीभावलक्षणमाश्रयणीयमिति भावः । अपत्यवाचकादिति । उपगुरपत्यमस्य देवदत्तप्त्येत्यर्थे औपगवो देवदत्त इति माभूदित्यर्थः ।प्रथमा॑दित्युक्तौ तुतस्यापत्य॑मिति सूत्रे षष्ठन्तस्यैव प्रथमोच्चारितत्वादुपगुरिति प्रथमान्तान्न भवतीत्यर्थः । वाग्रहणाद्वाक्यमपीति । वाग्रहणाऽभावे हि तद्धितस्य नित्यत्वादुवगोरपत्यमिति वाक्यं न स्यादिति भावः । ननु उपग्वपत्यमिति कथं षष्ठीसमासः, तद्धितानां समासापवादत्वात् । नच तद्धितानां पाक्षिकत्वात्तदभावपक्षे षष्ठीसमासो निर्बाध इति वाच्यम्,अपवादेन मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तते॑ इतिपारे मध्ये षष्ठआ वे॑ति वाग्रहणेन ज्ञापितत्वादित्यत आह — देवयज्ञीति सूत्रादिति । जातित्वादिति । अपत्यार्थंकाऽणन्तस्य औपगवशब्दस्य 'गोत्र च चरणैः सह' इति जातित्वान्ङीषित्यर्थः । आआपत इति । अआपतेरपत्यमिति विग्रहः । पत्युत्तरपदलक्षणं ण्यं बाधित्वा॒अआपत्यादिभ्यश्चे॑त्यणिति भावः । दैत्य इति । दितेरपत्यमिति विग्रहः ।दित्यदिती॑ति ण्योऽणपवादः । औत्स इति । उत्सः कश्चित्, तस्यापत्यमिति विग्रहः ।उत्सादिभ्योऽ॑ञित्यञ् इञाद्यपवादः । स्वरे विशेषः । स्त्रैणः । पौंस्न इति । स्त्रिया अपत्यं, पुंसो ।ञपत्यमिति विग्रहः ।स्त्रीपुसाभ्या॑मिति नञ्स्नञौ । अणोऽपवादः ।

translator notes

commentary BM: the adhikāras taddhitāḥ, pratyayaḥ, paraś ca govern; 'tasya' (a sarvanāman) stands for upagu and the like. 'After a ṣaṣṭhyanta' because 'tasya' is the word uttered first in the sūtra and 'samarthānāṃ prathamād vā' governs (the base is the sup-headed prātipadika, per the alug jñāpaka 'ghakālataneṣu kālanāmnaḥ'). 'kṛtasandheḥ' = the sāmarthya already defined as kṛtasandhikāryatva; 'samarthāt' = from the paribhāṣā 'samarthaḥ padavidhiḥ'. uktāḥ = the general (autsargika) affixes, 'prāgdīvyato 'ṇ' etc.; vakṣyamāṇāḥ = the specific (vaiśeṣika) ones, 'ata iñ' etc.; vā from the adhikāra. Derivation of aupagavaḥ (not in the kaumudī): upagu + aṇ → ādivṛddhi → guṇa of u ('or guṇaḥ') → av → aupagavaḥ. Followed for the supplied senses; the derivation is recorded here only.
commentary TB: 'tasya' is not a svarūpa-grahaṇa but an upalakṣaṇa of any ṣaṣṭhyanta — hence Bhaṭṭoji's ṣaṣṭhyantāt; the ablative sense is supplied (adhyāhāra), or the pañcamī is sūtra-elided after the anukaraṇa. uktāḥ = aṇ, añ, etc. (OCR 'aññvādayaḥ'); vakṣyamāṇāḥ = iñ etc. Agrees with BM; followed.
commentary BM on 'ādivṛddhir antyopadhāvṛddhī bādhate': the objection — at upagu + a the vṛddhi of 'aco ñṇiti' (para to 'or guṇaḥ', which has scope in paśavya etc.) should apply, and after guṇa and av the upadhā-vṛddhi of 'ata upadhāyāḥ' is hard to avoid; in tvāṣṭraḥ, māghavataḥ, where guṇa does not arise, the two vṛddhis are unobstructed. It is not vipratiṣedha (both can occur, in different places), nor is ādivṛddhi their apavāda (in sauśrutaḥ it applies where they do not arise at all). The blocking is known from the jñāpaka that puṣkarasad is listed in anuśatikādi (A 7.3.20): were ādivṛddhi not to block upadhāvṛddhi, pauṣkarasāda would already follow and the listing would be idle; hence, by the takrakauṇḍinya-nyāya, blocking even where both could co-occur — clear in the Bhāṣya. Followed for the sense of 'bādhate'.
commentary TB grounds the same blocking in paratva ('paratvād iti bhāvaḥ') with the sakṛdgati-nyāya adopted in deference to the lakṣya: antya/upadhā-vṛddhi have scope in gauḥ, pācakaḥ; ādivṛddhi in sauśrutaḥ; where both arise (tvāṣṭraḥ, jāgataḥ) only ādivṛddhi, being para; the anuśatikādi listing of puṣkarasad is the liṅga (not needed merely for ṭhak in pauṣkarasādika, since the Kaiyaṭa-attested answer 'anabhidhānāt' stands). TB adds Kaiyaṭa on vaiyasavam, vaiyāpadam (where no ādivṛddhi occurs): there the aic-augment, being para, blocks the two vṛddhis. Recorded as agreeing with BM on the result; the kaumudī sentence is rendered neutrally.
commentary BM (TB concurs) settles the four clauses of the śloka-vārttika: (1) objection — the aṇ of 'tasyedam' covers apatya too, since apatya falls within the idam-sense, so 'tasyāpatyam' is idle; nor is it needed for 'ata iñ' etc., for then 'tasyāpatyam ata iñ' could be one sūtra — the separate sūtra (yoga-vibhāga) is what is challenged; (2) reply — it is made to block the cha of 'vṛddhāc chaḥ' (A 4.2.114), itself an apavāda of the 'tasyedam' aṇ; (3) to the objection that apatya is not within the śeṣa-adhikāra — without the separate sūtra only the apatya-sense tied to a-final and bāhvādi bases would be assigned (viniyukta), so apatya after other bases is śeṣa (utsarga = 'released' from those bases, karmaṇi ghañ) and cha would arise there; the separate sūtra makes cha not arise at all (aprāpta-bādha); (4) to 'but upagu is not vṛddha' — vṛddha prātipadikas such as bhānu (BM adds: and upagu etc., vṛddha as proper names) are the purpose. Followed for the clause-by-clause rendering.
textual The source prints the last pāda as 'vṛddhā'nyasya prayojanam' (with avagraha). Both commentaries resolve it as vṛddhāni + asya — TB: 'vṛddhānīti | prātipadikānīti śeṣaḥ' — and the pratīka is transliterated accordingly (vṛddhāny asya). BM further notes that the vārttika disregards the difference in śābdabodha (idantva vs. apatyatva) on the authority of the vārttika and Bhāṣya (TB: 'tadanādareṇākṣipati').
textual The block opens with the source's editorial tags '(vārtikam) ||(ślo.vā.)', which close the śloka-vārttika of k2; they are not part of Bhaṭṭoji's prose and are not translated. 'sāvutthitiḥmābhūt' is a digitization run-together for 'sāvutthitir mā bhūt'.
textual The source's cross-reference after 'daivayajñi-' reads SK 1209, but SK 1209 is 'kaler ḍhak' (A 4.2.8); the sūtra 'daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇṭheviddhibhyo 'nyatarasyām' (A 4.1.81) is SK 1201. The faulty xref is left in the source; the English gives SK 1201.
textual The source reads 'aupagavā' after 'jātitvān ṅīṣ'; ṅīṣ cannot yield a form in -ā, and BM ('… jātitvān ṅīṣ ity arthaḥ') as well as TB's alternative (ṅīp by aṇ-finality) both require aupagavī. Translated as aupagavī; the transmitted reading is left in the source.
commentary TB on 'kṛtasandheḥ': by the akṛtavyūha-paribhāṣā, an apavāda of the antaraṅga-paribhāṣā, the affix would come after the base before sandhi (akṛtasandheḥ); the samartha-grahaṇa of the adhikāra is there to prevent that — so the kaumudī's 'akṛtavyūhaparibhāṣayā sāvutthitir mā bhūt' names the paribhāṣā that would produce sāvutthitiḥ, not one that prevents it (BM agrees). Followed.
commentary BM on sautthitiḥ: su + utthita → sūtthita (prādi-samāsa, savarṇadīrgha); sūtthitasyāpatyam: 'ata iñ', sup-luk, ādivṛddhi, a-lopa by 'yasyeti ca' → sautthitiḥ. Without 'kṛtasandheḥ', at the stage su-utthita the ādivṛddhi, being para to savarṇadīrgha, would apply first and av → sāvutthitiḥ. To 'but the antaraṅga savarṇadīrgha would precede the affix anyway' Bhaṭṭoji answers with the akṛtavyūha-paribhāṣā, an apavāda of the antaraṅga-paribhāṣā, by which the affix would come before sandhi. BM's own view: that paribhāṣā does not exist — never used in the Bhāṣya and contrary to the Bhāṣya on 'vipratiṣedhe paraṃ kāryam' ('parād antaraṅgaṃ balīyaḥ'; in sotthitiḥ the antaraṅga ekādeśa overrides even the para ādivṛddhi — Kaiyaṭa); details in the Śabdenduśekhara. The kaumudī is rendered as it stands; BM's dissent is recorded here only.
commentary TB: 'kṛtasandheḥ kim' asks why the samartha-grahaṇa of the adhikāra-sūtra is needed (since sāmarthya = kṛtasandhikāryatva); Haradatta and others hold the akṛtavyūha-paribhāṣā jñāpita by that very grahaṇa, others hold it established from usage (lokataḥ siddhā). TB adds that pariniṣṭhitatva is meant of the prātipadika portion only, and that if 'pariniṣṭhitāt taddhitotpattiḥ' is taken from the pāmādi gaṇa-sūtra 'viṣvag ity uttarapadalopaś ca', the samartha-grahaṇa would be idle — 'so they say'. Both readings of the question (BM and TB agree) are compatible with the rendering.
commentary BM on 'samarthaparibhāṣayā neha': the aṇ does not come after upagu because upagoḥ construes with vastra; though strictly the affix would not arise anyway (the offspring has no relation to Upagu), sāmarthya as ekārthībhāva must be invoked. Followed for the bracketed gloss. On 'prathamāt': prevents aupagavo devadattaḥ for 'upagur apatyam asya devadattasya' — the affix in the sense of the genitive after the nominative apatya-word; TB adds daivadattir upaguḥ for 'devadatto 'patyam asyopagoḥ' (cf. aindraṃ haviḥ), and that the 'firstness' is that of position in the sūtra (fixed), not in the vigraha-vākya ('apatyam upagoḥ'), following Kaiyaṭa. Followed.
commentary BM/TB on 'samāso 'pi': since the taddhita is an apavāda of the samāsa, the mere 'vā' of the adhikāra would not license upagvapatyam, for 'apavādena mukte utsargo na pravartate' is jñāpita by the 'vā' of 'pāre madhye ṣaṣṭhyā vā' (A 2.1.18); hence Bhaṭṭoji rests the compound on the anuvṛtti of 'anyatarasyām' from the daivayajñi sūtra. Followed.
commentary TB on 'jātitvān ṅīṣ': BM says the jāti-status is by the vārttika 'gotraṃ ca caraṇaiḥ saha' (on A 4.1.63); TB records that the earlier authors (prāñcaḥ) derived ṅīp from aṇ-finality ('ṭiḍḍhāṇañ…'), that both accord with the Bhāṣya on 'gotrād yūny astriyām', and that 'gotraṃ ca caraṇaiḥ saha' is by some held to cover only technical gotra, not apatya in general. Rendered neutrally ('since it is a jāti').
commentary BM identifies the closing examples: āśvapataḥ = aśvapater apatyam, aṇ by 'aśvapatyādibhyaś ca' blocking the ṇya for pati-final words; daityaḥ = diter apatyam, ṇya by 'dityaditi…', apavāda of aṇ; autsaḥ = utsa (a proper name), añ by 'utsādibhyo 'ñ', apavāda of iñ etc. (the difference is in accent); straiṇaḥ, pauṃsnaḥ = striyāḥ / puṃso 'patyam, nañ and snañ by 'strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau', apavāda of aṇ. TB: these illustrate in order the general affixes (mahotsarga) already stated in the preceding sūtras, i.e. the 'uktāḥ' of k1; TB takes utsa as 'spring' (Amara), the apatya-relation being as in gāṅgeyo bhīṣmaḥ. Recorded; the bare forms are kept as in the kaumudī.

SK 1089 · A 4.1.162गोत्रसंज्ञा

अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ॥ १०८९ ॥

apatyaṃ pautraprabhṛti gotram

apatyaṃ pautraprabhṛti gotram — Offspring from the grandson (pautra) onward is [named] gotra.

Rule. Offspring from the grandson (pautra) onward is named gotra, when it is meant as offspring. The son is not gotra; he is the anantarāpatya, the immediate offspring.

Example.

Garga's son → gārgiḥ (immediate offspring, iñ).

Garga's grandson and later descendants → gotra → garga + yañ (SK 1107) → gārgyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators add that gotra is relative. A man is gotra only with respect to the ancestor of whom he is grandson or later.

Siddhānta-kaumudī

अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंज्ञं स्यात् ॥

The grandson and the rest (pautrādi), when intended as offspring (apatyatvena vivakṣita), are named gotra (gotrasaṃjña).

Tattvabodhinī

NSP p. 236

—अपत्यं पौत्र—। नन्वपत्यप्रहणं व्यर्थं पौत्रादेरपत्यलाव्यभिचारादित्यत आह—अपत्यत्वेन विवक्षितमिति । विवक्षितमिति किं, वस्तुतः पौत्रप्रभृत्येव यदा शेषत्वेन विवक्ष्यते ‘गर्गस्येदम्’ इति, तदा मा भूदित्याहुः ॥ अन्ये तु वस्तुतः पौत्रादीनामेव तत्त्वेन विवक्षायां संज्ञा मा भूत्, अपत्यत्वेन विवक्षायामेव यथा स्यादित्येवमर्थं तत् ॥ तेन औपगव इत्यादावप्यणर्थस्य गोत्रसंज्ञा सिद्ध्यति । नह्यणः पौत्रलादिकं शक्यतावच्छेदकं किं लपत्यत्वमेव । अन्यथा गोत्राधिकारस्थयनाद्यर्थस्यैव गोत्रसंज्ञा स्यादिति ॥ नन्वपत्याधिकारे गोत्रयुवसंज्ञाकरणसामर्थ्यादपत्यमिति लभ्यत एवेति तनैवोक्तप्रयोजनसिद्धौ किमनेनात्रापत्यप्रहणेनेति चेत् । अत्राहुः । ‘ते तद्राजाः’ इत्यत्र तच्छब्देन ‘जनपदशब्दात् क्षत्रियादन्’ इत्यादिना विहिताये अनादयस्त एव गृह्यन्ते, न तु ततः प्राक्तनप्रत्ययाः, गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन विच्छिन्नलादिति वक्ष्यते । तथा चापत्याधिकारपठनसामर्थ्यस्योपक्षयादपत्यस्यासंबन्धशङ्कानिराकरणाय पुनरपत्यप्रहणमिह कृतमिति ॥ पौत्रप्रभृतीति किम् । अनन्तरापत्ये मा भूत् । कौजिः, गार्गिः ॥ न चैवमप्यङ्गिरसः पौत्रे गर्गस्यानन्तरे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ‘यस्य पौत्रादितं प्रत्येव गोत्रसंज्ञा’ इति स्वीकारात् । एवं च गार्गि प्रत्यनन्तरापत्यत्वेन विवक्षायामपि गर्गं प्रति गोत्रत्वं निष्प्रत्यूहमिति स्यादेव गर्गाद्यन्निति दिक्

Bālamanoramā

अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् - अपत्यम् । अपत्याधिकारात्सिद्धे पुनरपत्यग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — अपत्यत्वेन विवक्षितमिति । एवंच पौत्रत्वादिना विवक्षितानां पौत्रादीनां न गोत्रसंज्ञेति भावः ।सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ॑ इति कोशतो गोत्रशब्दस्य सन्ततिवाचकत्वात्पुत्रस्यापि गोत्रत्वे प्राप्ते प्रौत्रादिग्रहणादिह शास्त्रे पुत्रस्य न गोत्रत्वम् । ननुआत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी । आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे॑ इत्यादिकोशादपत्यशब्दस्य पुत्र एव रूढत्वात्कथमम्अपत्यं पौत्रप्रभृती॑ति सामानाधिकरण्यमिति चेत्, मैवम् — अपत्यशब्दो हि नात्मजपर्यायः किंतु पुत्रपौत्रादिसंततिपर्यायः,न पतन्ति नकरे पितरो येन तदपत्य॑मितिपङ्क्तिविंशती॑ति सूत्रे भाष्ये व्युत्पादितत्वात् । तथा च पौत्रादयोऽपि पितामहादीनां नरकादुद्धर्तार इति तेषामप्यपत्यत्वमस्त्येवेति 'एको गोत्रे' इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । एतच्च महाभारतादौ जरत्कार्वाद्युपाख्यानेषु प्रसिद्धमेव । कोशस्तु सूत्रभाष्यादिविरुद्धत्वादुपेक्ष्य एव । न चैवमपि गर्गस्य पुत्रोऽपि अङ्गिरसः पौत्रत्वाद्गोत्रं स्यादिति वाच्यं, यस्य यः पौत्रादिस्तस्य तद्गोत्रमिति व्याख्यानादित्यलम् ।

translator notes

commentary BM and TB both take the restated 'apatyam' (the apatya-adhikāra being in force) as the source of the kaumudī's 'apatyatvena vivakṣitam', but differ on the point. BM: pautra etc. intended qua grandson (pautratva) and the like do not get the name gotra. TB records two views: (a) the name is withheld when a grandson is intended in a residual (śeṣa) relation, as in 'gargasyedam'; (b) others: the name holds only when intended as apatya, not when intended as grandson etc. — hence the sense of the aṇ in aupagava is gotra, since what the aṇ denotes is apatyatva, not pautratva. TB adds a further reason for restating 'apatyam': 'te tadrājāḥ' (A 4.1.174) is to take in only the affixes from 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ' onward, because the gotra/yuvan saṃjñā section interrupts; the force of the apatya-adhikāra being thus spent, 'apatyam' is repeated here to remove the doubt of its non-connection. Rendered neutrally ('when intended as offspring').
commentary BM on 'pautraprabhṛti': by the lexicon gotra = lineage (santati), which would include the son; the mention of the grandson excludes the son from gotra in this śāstra (TB's counterexamples: kaujiḥ, gārgiḥ — immediate offspring). To the objection that apatya in the lexicon is conventionally (rūḍha) the son, so that 'apatyaṃ pautraprabhṛti' cannot be co-referential: apatya = descendants, as derived in the Bhāṣya on 'paṅktiviṃśati-…' ('that by which the forefathers do not fall into hell'); grandsons too rescue grandfathers (Bhāṣya on 'eko gotre'; cf. the Jaratkāru episode of the Mahābhārata); the lexicon, contradicting sūtra and Bhāṣya, is set aside. BM and TB: gotra is relative — a person is gotra with respect to the one of whom he is grandson or later descendant (so Garga's son, though Aṅgiras's grandson, is not gotra with respect to Garga). Recorded.

SK 1090 · A 4.1.163युवसंज्ञा

जीवति तु वंश्ये युवा ॥ १०९० ॥

jīvati tu vaṃśye yuvā

jīvati tu vaṃśye yuvā — But when a forebear (vaṃśya) is living, [the offspring of a grandson or later is] yuvan [only].

Rule. When a forebear (vaṃśya: the father, grandfather and so on) is alive, the offspring of a grandson or later is named yuvan only, not gotra. Counting the root ancestor as the first, this is the fourth descendant onward.

Example.

Garga (first) → his grandson gārgyaḥ (third, gotra) → the grandson's son (fourth), while his father is alive → yuvan → gārgya + phak (SK 1103) → gārgyāyaṇaḥ.

Watch out. The word tu "but" means "only". A yuvan is never gotra at the same time.

Siddhānta-kaumudī

वंश्ये पित्रादौ जीवति पौत्रादेर्यदपत्यं चतुर्थादि तद्युवसंज्ञमेव न गोत्रसंज्ञम् ॥

When a forebear (vaṃśya) — the father or the like — is living, the offspring of a grandson or later [descendant] (pautrādi), [i.e.] the fourth and following, is to be called yuvan only, not gotra.

Tattvabodhinī

NSP p. 236–237

—जीवति तु वंश्ये—। पितृपितामहाद्युत्पादकप्रबन्धो वंशः, तत्र भवो वंश्यः । दिगादिलाद्यत् । ‘पौत्रप्रभृति’ इत्यनुवृत्तं पश्चा विपरिणम्यते व्याख्यानात्, ‘गोत्राद्यून्यस्त्रियाम्’ इति लिङ्गाच्चेत्याह—पौत्रादेरिति । तुशब्दो भिन्नक्रमो युवेत्यस्मात्परो बोध्यः । स च एवकारार्थं इति व्याचष्टे—युवसंज्ञमेवेति । तेन एकसंज्ञाधिकारवहिर्भूतयोरपि गोत्रयुवसंज्ञयोर्न समावेश इति भावः ॥ नन्वस्तु संज्ञाद्वयस्य समावेशः को दोष इति चेत् । मैवम् । शालङ्काः पैलीया इत्यसिद्धिप्रसङ्गात् । तथा हि । शलङ्केरपत्यं शालङ्किः । पैलादिषु पाठादिब्शलङ्कादेशौ । शालङ्केरपत्यम् । शालङ्केर्युवापत्यं ‘यन्निनोश्च’ इति फक्, तस्य ‘पैलादिभ्यश्च’ इति लुक्, ततः शालङ्केर्यूनश्छत्रा इत्यर्थविवक्षायाम् ‘इन्नश्च’ इत्यणि शालङ्का इति भवति । तथा पीलाया अपत्यं गोत्रापत्यं वा ‘पीलाया वा’ इत्यणि पैलः । तस्यापत्यं युवा ‘अणो द्यचः’ इति फिन् । तस्य ‘पैलादिभ्यश्च’ इति लुक् । ततः पैलस्य यूनश्छात्राः पैलीया इति भवति । तत्र गोत्रयूनोः समावेशे तु ‘गोत्रे लुगचि’ इति फक्फिन्नोरलुक् प्रसज्येत । न च परलाद्यूनि लुगभविष्यतीति सिद्धमिष्टमिति वाच्यम् । ततोऽपि परत्वात् ‘फक्किजोरन्यतरस्याम्’ इति विकल्पापत्तेः । न च सिद्धान्तेऽपि विकल्पः शङ्क्यः, फक्किजोः’ इत्ययं हि यूनि लुक एवापवादो, न तु ‘पैलादिभ्यश्च’ इत्यस्य, ‘अनन्तरस्य—’ इति न्यायात् । यद्यपि यूनि लुगपवादोऽपि ‘फक्किजोः—’ इति विकल्पः परत्वात् ‘पैलादिभ्यश्च’ इति लुकमपि वाद्येतेति वक्तुं शक्यम् । तथापि परादप्यन्तरज्ञस्य वलीयस्त्वात् ‘पैलादिभ्यश्च’ इति नित्य एव लुगित्याहुः

Bālamanoramā

जीवति तु वंश्ये युवा - जीवति । वंशः — उत्पादकपित्रादिपरम्परा । तत्र भवो वंश्यः । दिगादित्वाद्यत् । तदाह — वंश्ये पित्रादौ जीवतीति । जीवतीति सप्तम्यन्तम् । पौत्रादेरिति । पूर्वसूत्रात्पौत्रप्रभृति इत्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यत इति भावः । यदपत्यमिति ।तस्यापत्य॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । तुरवधारणे युवेत्यनन्तरं द्रष्टव्यः । तदाह — युवसंज्ञमेनेति । तेन एकसंज्ञाधिकारबहिर्भावेऽपि गोत्रसंज्ञाया अपि अस्मिन्न समावेश इति भावः । युवसञ्ज्ञया सहगोत्रसंज्ञायाः समावेशे तु शालङ्का इति पैलीया इति च न स्यात् । शलङ्कुः कश्चित्, तस्य गोत्रापत्यं शालङ्किः । इञ् । पैलादिगणे शालङ्कीति पाठात्प्रकृतेः शलङ्कादेशश्च । शालङ्केरपत्यं युवापि शालङ्किरेव ।यञिञोस्चे॑ति फक् ।पैलादिभ्यश्चे॑ति तस्य लुक् । शालङ्केर्यूनछात्रा इत्यर्थेइञश्चे॑त्यणि 'शालङ्का' इति रूपम् । तथा पीलाया गोत्रापत्यं पैलः । 'पीलाया वा' इत्यण् । पैलस्यापत्यं युवापि पैल एव । 'अणो द्व्यचः' इति फिञ् ।पैलादिभ्यश्चे॑ति तस्य लुक् । पैलस्य यूनश्छात्र इत्यर्थे वृद्धाच्छः । 'पैलीया' इति रूपम् । युवगोत्रसंज्ञयोः समावेशे तु 'गोत्रेऽलुगचि' इति फक्फिञोरलुक्प्रसज्येतेत्यलम् ।

translator notes

commentary BM/TB: vaṃśa = the line of begetters, father, grandfather, etc.; vaṃśya = one belonging to it, with yat by digādi; 'jīvati' is a locative. 'pautrādeḥ': 'pautraprabhṛti' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra and converted into the genitive (vipariṇāma) — TB: on the authority of the explanation and of the liṅga 'gotrād yūny astriyām'; 'yad apatyam': carried forward from 'tasyāpatyam' (BM). Followed for 'the offspring of a grandson or later'.
commentary BM/TB: 'tu' is displaced in order (bhinnakrama), to be read after 'yuvā', in the sense of 'eva' — hence 'yuvan only'; so, although outside the eka-saṃjñā adhikāra, the gotra- and yuvan-saṃjñās do not co-apply (samāveśa). Followed for 'only, not gotra'.
commentary BM/TB on why co-application is excluded (not in the kaumudī): śalaṅku → gotra śālaṅki (iñ, with śalaṅka- by the pailādi reading); its yuvan: phak by 'yañiñoś ca', luk by 'pailādibhyaś ca' → śālaṅki; 'the pupils of the yuvan śālaṅki': aṇ by 'iñaś ca' → śālaṅkāḥ. pīlā → gotra paila (aṇ by 'pīlāyā vā'); yuvan: phiñ by 'aṇo dvyacaḥ', luk by 'pailādibhyaś ca' → paila; 'his pupils': cha (vṛddhāc chaḥ) → pailīyāḥ. With co-application 'gotre 'lug aci' would keep phak/phiñ. TB adds that 'yūni luk' by paratva would not save the forms, since the option 'phakphiñor anyatarasyām' would follow, and holds the pailādi luk nitya as antaraṅga. Recorded only.

SK 1091 · A 4.1.164युवसंज्ञा

भ्रातरि च ज्यायसि ॥ १०९१ ॥

bhrātari ca jyāyasi

bhrātari ca jyāyasi — And when an elder brother [is living, the younger descendant, from the fourth onward, is called yuvan].

Rule. Likewise, when an elder brother is alive, the younger one, from the fourth descendant onward, is named yuvan. This holds even when the father and the other forebears are dead.

Example.

A fourth descendant of Garga whose father has died, but whose elder brother lives → yuvan → gārgyāyaṇaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the need for the rule: a brother is not a vaṃśya, a member of the line of begetters, so SK 1090 does not cover him.

Siddhānta-kaumudī

ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति कनीयान् चतुर्थादिर्युवा स्यात् ॥

When an elder brother is living, the younger one, [being] the fourth [in descent] or further (caturthādiḥ), is [termed] yuvan.

Tattvabodhinī

NSP p. 237

—भ्रातरि च—। अवंश्यार्थोऽयमारम्भः । भ्राता तु न वंशः ‘उत्पादकप्रबन्धो वंशः’ इत्यभ्युपगमात् । ‘अपत्यं पौत्रप्रभृति—’ इत्यनुवर्त्य ‘पौत्रप्रभृतेः’ इति षष्ट्या विपरिणम्य व्याख्यानात्फलितमाह—चतुर्थादीति । अत्रायमर्थः, गर्गादिषु मृतेष्वपि जीवत्यग्रजे अनुजो युवसंज्ञक इति

Bālamanoramā

भ्रातरि च ज्यायसि - भ्रातरि च ज्यायसि । जीवतीत्यनुवर्तते । तदाह — ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति कनीयानिति । अनुज इत्यर्थः ।पौत्रप्रभृती॑त्यनुवृत्तं षष्ठआविपरिणम्यते । अपत्यमित्यधिकृतम् । पौत्रादेरपत्यमित्यर्थः । फलितमाह — चतुर्थादिरिति । मृतेष्वपि पित्रादिषु ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति युवसंज्ञार्थमिदम् ।

translator notes

commentary BM: 'jīvati' is carried forward (anuvṛtti) from 'jīvati tu vaṃśye yuvā' (SK 1090; A 4.1.163); 'pautraprabhṛti' is carried forward from 'apatyaṃ pautraprabhṛti gotram' (SK 1089; A 4.1.162) and changed into the genitive (vipariṇāma), and 'apatyam' is under adhikāra — i.e. 'the offspring of a grandson or later', which yields Bhaṭṭoji's 'the fourth or further'. kanīyān = the younger-born (anuja). The rule gives the yuvan designation when the elder brother lives even though the father and the rest are dead. TB agrees on the same anuvṛtti. Followed for the supplied 'in descent' and for 'termed yuvan'.
commentary TB: the rule is begun for a case not covered by 'vaṃśya' in the preceding sūtra, since a brother is not a vaṃśa — vaṃśa being accepted as 'the line of begetters' (utpādaka-prabandha). Recorded as the purpose of the rule; the kaumudī sentence is rendered as it stands.

SK 1092 · A 4.1.165युवसंज्ञा

वान्यस्मिन्त्सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥ १०९२ ॥

vānyasmintsapiṇḍe sthaviratare jīvati

vānyasmin sapiṇḍe sthaviratare jīvati — Optionally, when another sapiṇḍa who is more senior is living, [the offspring, if he] lives, [is called yuvan].

Rule. Optionally, the descendant from the fourth onward is named yuvan while another sapiṇḍa (a close relative), more senior than he, is alive. The descendant himself must also be alive. "More senior" means superior in both position and age: a paternal uncle, the maternal grandfather, or a brother other than one's own.

Example.

gārgyasyāpatyam, with a senior paternal uncle living → gārgyāyaṇaḥ (yuvan) or gārgyaḥ (gotra).

Applies when / blocked by. The rule says jīvati "is living" twice: once of the sapiṇḍa, once of the descendant.

If the sapiṇḍa is lower in position and age: only gārgyaḥ.
If the sapiṇḍa is dead, or the descendant himself is dead: only gārgyaḥ.

Which "brother" is meant (the maternal grandfather's, or the paternal uncle's son) scholars discuss.

Vārttika vṛddhasya ca pūjāyām — and of a vṛddha, to show respect

For the ancient grammarians, vṛddha was a name of the gotra. So a gotra descendant is called yuvan to show respect (pūjā).

tatrabhavān gārgyāyaṇaḥ "his honour Gārgyāyaṇa".

Without respect: gārgyaḥ.

Vārttika yūnaś ca kutsāyāṃ gotrasaṃjñā — and a yuvan is called gotra to show contempt

A yuvan receives the name gotra when contempt (kutsā) is meant.

gārgyo jālmaḥ "Gārgya the scoundrel".

Without contempt: gārgyāyaṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

भ्रातुरन्यस्मिन्सपिण्डे स्थविरतरे जीवति पौत्रप्रभृतेरपत्यं जीवदेव युवसंज्ञं वा स्यात् । एकं जीवतिग्रहणमपत्यस्य विशेषणम्, द्वितीयं सपिण्डस्य । तरब्निर्देश उभयोरुत्कर्षार्थः । स्थानेन वयसा चोत्कृष्टे पितृव्ये मातामहे भ्रातरि वा जीवति । गार्यस्यापत्यं गार्यायणः-गार्यो वा । स्थविर इति किम् ? स्थानवयोन्यूने गार्ग्य एव । जीवतीति किम् ? मृते मृतो वा गार्ग्य एव ।

When a sapiṇḍa other than the brother, more senior (sthaviratara), is living, the offspring of a grandson or later [descendant] (pautraprabhṛti), [and] only while [himself] living, is optionally to be called yuvan (yuvasaṃjña). The one mention of 'jīvati' qualifies the offspring; the second [qualifies] the sapiṇḍa. The use of [the affix] tarap [in sthaviratara] conveys superiority on both [counts]: when a paternal uncle, a maternal grandfather, or a brother [not one's own: the maternal grandfather's brother, or a paternal uncle's son — see note], superior in position (sthāna) and in age, is living. The offspring of Gārgya (gārgyasyāpatyam) → gārgyāyaṇaḥ, or gārgyaḥ. Why 'sthavira' [senior]? When [the sapiṇḍa] is lower in position and age, gārgyaḥ only. Why 'jīvati' [living]? When [the sapiṇḍa] is dead, or [the offspring himself] is dead, gārgyaḥ only.

vārttika

वृद्धस्य च पूजायामिति वाच्यम्

(vārttika) vṛddhasya ca pūjāyām iti vācyam — It should be stated: and of a vṛddha, when respect (pūjā) [is to be conveyed].

(वार्तिकम्) ॥ गोत्रस्यैव वृद्धसंज्ञा प्राचाम् । गोत्रस्य युवसंज्ञा पूजायां गम्यमानायाम् । तत्र भवान्गार्ग्यायणः । पूजा- इति किम् । गार्ग्यः ॥

For the ancient [grammarians] (prācām), the vṛddha-saṃjñā belongs to a gotra only. [Hence:] a gotra [descendant] receives the yuvan-saṃjñā when respect is to be understood. tatrabhavān gārgyāyaṇaḥ ('his honour Gārgyāyaṇa'). Why 'respect'? gārgyaḥ.

vārttika

यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम्

(vārttika) yūnaś ca kutsāyāṃ gotrasaṃjñeti vācyam — It should be stated: and a yuvan receives the gotra-saṃjñā when contempt (kutsā) [is to be conveyed].

(वार्तिकम्) ॥ गार्ग्यो जाल्मः । कुत्सिते किम् । गार्ग्यायणः ॥

gārgyo jālmaḥ ('Gārgya the scoundrel'). Why 'when contemptible'? gārgyāyaṇaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 237

—वान्यस्मिन्—। इहत्यं जीवतिपदं तिङन्तं, न तु सप्तम्यन्तमिति व्याचष्टे—जीवदेवेति । यो जीवति स युवसंज्ञकः, मृतस्तु स्थविरतरे जीवत्यपि गार्ग्य एव भवति, न तु गार्ग्यायण इति भावः ॥—एकमिति । इहत्यमित्यर्थः ॥—द्वितीयमिति । अनुवर्तमानं सप्तम्यन्तमित्यर्थः । यदुक्तमुभयोरिति तदेव विवृणोति—स्थानेन वयसा चेति ॥—मातामहे भ्रातरि चेति । संनिहितत्वात् ‘भ्रातरि’ इत्यस्य ‘मातामहभ्रातरि’ इत्येवार्थं इत्येके । ‘पितृव्यपुत्रे’ इत्यन्ये । वृत्तौ तु ‘पितृव्ये पितामहे भ्रातरि वा’ इति पाठः ॥—जीवतीति किमिति । जीवतिद्वयं किमर्थमिति प्रश्नः ॥ अतएव मृते ‘मृतो वा’ इत्युत्तरं संगच्छते ॥ अन्यस्मिन् किम् । भ्रातरि जीवति जीवतो विकल्पो मा भूत् । पूर्वसूत्रं तु भ्रातरि जीवति मृतस्य कनीयसो युव- संज्ञार्थमिति सावकाशम् ॥—वृद्धस्य चेति । वार्तिकमिदम् । तथा ‘यूनक्ष्व’ इत्यप्रिममपि

Bālamanoramā

वाऽन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति (वृद्धस्य च पूजायाम्) (यूनश्च कुत्सायाम्) - वाऽन्यस्मिन् । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — पौत्रप्रभृतेरपत्यं जीवदेव युवसंज्ञं वा स्यादिति । सपिण्डास्तु-स्वयम्, पिता, पितामहः, प्रपितामहः, तस्य पितृपितामहप्रपितामहाश्चेति सप्त पुरुषाः । एवं मातृसंषेऽपीत्यादि धर्मशास्त्रेषु प्रसिद्धम् । स्थविरतरः — अतिवृद्धः । जीवतीति सप्तम्यन्तमनुवृत्तं सपिण्डे इति सप्तम्यन्तेऽन्वेति । अत्रत्यं तु जीवतिपदं तिङन्तमपत्येऽन्वेति, यदपत्यं जीवति तद्युवसंज्ञकमिति । ततश्च भ्रातुरन्यस्मिन्वृद्धतमे सपिण्डे जीवति सति पौत्रप्रभृतेरपत्यं जीवदेव युवसंज्ञं वा स्यादिति फलितम् । एकमिति । अत्रत्यमित्यर्थः । द्वितीयमिति । अनुवर्तमानमित्यर्थः । उभयोरिति । हेतुत्वसंबन्धे षष्ठी । उभयहेतुकोत्कर्षवाचकस्तरवित्यर्थः । तदेव विवृणोति-स्थानेन वयसा चेति । स्थानतः उत्कृष्टः-पितृव्यः, तस्य पितृस्थानीयत्वात् । वयसा उत्कृष्टो-मातामहः । भार्तरीति संनिहितत्वान्मातामहभ्रातरीत्यर्थ इति केचित् । पितृव्यपुत्र इत्यन्ये । जीवतीति किमिति । जीवतिद्वयस्य किं प्रयोजनमिति प्रश्नः । मृते मृतो वा गाग्र्य एवेति । मृते सपिण्डे चतुर्थौ गाग्र्य एव, मृतश्च चतुर्थो गाग्र्य एवेत्यर्थः ।वृद्धस्य चेति । वार्तिकमिदम् । तत्र वृद्धपदं विवृणोति-गोत्रस्यैव वृद्धसंज्ञा प्राचामिति । गोत्रमेववृद्ध॑मिति प्राचीनाचार्या व्यवहरन्तीत्यर्थः । तथा च वार्तिकस्य फलितमर्थमाह — गोत्रस्य युवसंज्ञा पूजायां गम्यमानायामिति । उदाहरति — तत्रभवान्गाग्र्यायण इति ।तत्रभवा॑निति पूज्यवाची, युवसंज्ञकानामल्पवयस्कत्वेन वृद्धाधीनत्वेन सुखितया च पूजा । ता गोत्रप्रभृतिस्तृतीयोऽपि मन्यते ।अत्र युवसंज्ञाविधिसामर्थ्यात्स्वार्थे युवप्रत्ययो बोध्यः । गाग्र्यो जाल्म इति । वृद्धाननादृत्य स्वातन्त्र्यं भजते तद्विषयमिदम् ।

translator notes

commentary BM/TB: the 'jīvati' of this sūtra is a finite verb (tiṅanta) construed with the offspring — 'the offspring that lives is yuvan' (TB: a dead one is gārgya even while the senior sapiṇḍa lives) — while the 'jīvati' carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtras is a locative construed with 'sapiṇḍe'; 'ekam' = the one here, 'dvitīyam' = the one carried forward. Followed for 'only while [himself] living' and for the assignment of the two jīvatis.
commentary BM: sapiṇḍas are the seven persons — oneself, father, grandfather, great-grandfather and his father, grandfather, great-grandfather — and likewise on the mother's side, as known from the dharmaśāstras; sthaviratara = 'very old'. 'ubhayoḥ' is a genitive of cause: tarap denotes superiority caused by both [position and age]; superior by position = paternal uncle (standing in the father's place), by age = maternal grandfather. Followed for 'on both [counts]'.
commentary On 'bhrātari': BM and TB both record that some take it, by proximity, as 'the maternal grandfather's brother', others as 'the paternal uncle's son'; TB adds that the Vṛtti reads 'pitṛvye pitāmahe bhrātari vā'. Neither decides between the two; since the rule itself says 'bhrātur anyasmin' (a sapiṇḍa other than [one's own] brother), the English brackets 'not one's own' and gives both readings.
commentary BM: 'jīvatīti kim' asks the purpose of both jīvatis, hence the double answer: 'mṛte' = when the sapiṇḍa is dead, the fourth is gārgya only; 'mṛto vā' = the fourth who is dead is gārgya only. TB concurs. Followed for the two bracketed subjects. TB adds (not in the kaumudī): 'anyasmin' prevents the option for a living [descendant] when a brother lives; the preceding sūtra 'bhrātari ca jyāyasi' retains scope for a dead younger [brother].
textual The source reads 'gāryasyāpatyaṃ gāryāyaṇaḥ-gāryo vā', without the g of the conjunct rgy, while the same block continues 'gārgya eva' twice and BM/TB read gārgya/gārgyāyaṇa throughout. Likely a digitization loss of the g; the translation reads gārgya-. Source preserved.
commentary BM: the vārttika's 'vṛddha' is explained by 'gotrasyaiva vṛddhasaṃjñā prācām' — ancient teachers call the gotra 'vṛddha' — which yields the stated sense 'yuvan-saṃjñā of a gotra when respect is understood'. 'tatrabhavān' denotes one worthy of respect; respect attaches to the yuvan status because the young, being dependent on elders, live at ease. By the force of the saṃjñā-injunction the yuvan-affix here is in its own sense (svārthe). Followed for rendering 'prācām' as the usage of the ancient grammarians.
textual k3 and k5 open with the editorial tag '(vārtikam) ||', which closes the preceding vārttika block; not part of Bhaṭṭoji's prose and not translated.
commentary BM: gārgyo jālmaḥ concerns one who, disregarding his elders, takes to independence. Recorded only.

SK 1093 · A 4.1.93V

एको गोत्रे ॥ १०९३ ॥

eko gotre

eko gotre — When a gotra [descendant] is to be denoted, [only] one [apatya-affix occurs].

Rule. For a gotra descendant only one offspring affix occurs. It is added to the root ancestor's name, however many generations lie between. This is a niyama, a restricting rule.

Example.

upagor gotrāpatyam → upagu + aṇ → aupagavaḥ, for every gotra descendant of upagu.

In the same way gārgyaḥ (yañ) and nāḍāyanaḥ (phak, SK 1101).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji shows, in two verses, what would happen without the rule. There are two views of "offspring".

On the view that one is the offspring of the father alone, the third descendant of upagu would take iñ after aupagava. The fourth would take phak after that, and so on. The hundredth descendant would carry ninety-nine affixes.
On the main view, one is the offspring of the grandfather and the rest as well. Then aupagava is already correct for the third. But iñ could still come after aupagava, and phak after that. The hundredth would carry ninety-eight unwanted affixes.

This rule stops both chains. SK 1094 is read in the same way.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यं औपगवः । गार्ग्यः । नाडायनः ॥ गोत्रे स्वैकोनसंख्यानां प्रत्ययानां परम्परा । यद्वा स्वद्व्यूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते ॥ 1 ॥ अपत्यं पितुरेव स्यात्ततः प्राचामपीति च । मतभेदेन तद्धान्यै सूत्रमेतत्तथोत्तरम् ॥ 2 ॥पितुरेवापत्यमिति पक्षे हि उपगोस्तृतीये वाच्ये औपगवादिञ् स्यात् । चतुर्थे त्वाजीवज्ज्येष्ठे मृतवंश्ये औपगवेः फक् । इत्थं फगिञोः परम्परायां मूलाच्छततमे गोत्रे एकोनशतं प्रत्ययाः स्युः । पितामहादीनामपीति मुख्यपक्षे तु तृतीये वाच्ये उपगोरणा इष्टे सिद्धेऽपि अण्णन्तादिञपि स्यात्, चतुर्थे फक् इति फगिञोः परम्परायां शततमे गोत्रेऽष्टनवतिरनिष्टप्रत्ययाः स्युः । अतो नियमार्थमिदं सूत्रम् । एवमुत्तरसूत्रेऽप्यूह्यमम् ॥

When a gotra [descendant is to be denoted], only one affix of the apatya-sense (apatya-pratyaya) is to occur. The gotra-offspring of Upagu (upagor gotrāpatyam) → aupagavaḥ. gārgyaḥ. nāḍāyanaḥ.

(1) gotre svaikonasaṃkhyānāṃ pratyayānāṃ paramparā, yadvā svadvyūnasaṃkhyebhyo 'niṣṭotpattiḥ prasajyate — In [the case of] a gotra [descendant], a series (paramparā) of affixes numbering one less than itself [i.e. than its own rank in the line] would ensue; or else, the production of undesired [affixes] from [bases] numbering two less than itself would ensue.

(2) apatyaṃ pitur eva syāt tataḥ prācām apīti ca, matabhedena taddhānyai sūtram etat tathottaram — '[One is] offspring (apatya) of the father alone', and '[one is offspring] also of those prior to him' — according to [this] difference of view, this sūtra is for the removal of that [undesired result], and likewise the following one.

For on the view that [one is] offspring of the father alone, when the third [descendant] of Upagu is to be denoted, iñ would occur after aupagava; and for the fourth, when no elder [brother] is living and the forebear (vaṃśya) is dead, phak after aupagavi. In this way, in a series (paramparā) of phak and iñ, in the hundredth gotra [descendant] from the root [ancestor] there would be ninety-nine affixes. But on the principal view, that [one is offspring] of the grandfather and the rest as well, when the third [descendant] is to be denoted, even though the desired [form] is achieved by aṇ after upagu, iñ too would occur after the aṇ-final [aupagava], and phak for the fourth; thus, in a series of phak and iñ, in the hundredth gotra [descendant] there would be ninety-eight undesired affixes. Therefore this sūtra is for restriction (niyama). It is to be worked out in the same way in the following sūtra too.

Tattvabodhinī

NSP p. 237–238

—एको गोत्रे । ‘गोत्रे’ इति जात्यपेक्षया एकवचनम् । एकशब्दः संख्यावाची । ‘गोत्रेऽभिधित्सिते अपत्यलबोधकप्रत्यय एक एव स्यात्’ इत्युक्तेः । गोत्रापत्ये प्रथम एव शब्दः प्रत्ययं लभते नान्यः । यदि लनन्तरापत्यप्रत्ययान्तादपि प्रत्ययः स्यात्, तर्हि गोत्रापत्ये एक एव प्रत्ययो न कृतः स्यात् । इत्थं च ‘अपत्यप्रत्ययान्तात्प्रतिपेधो वाच्यः’ इति वार्तिकार्थोऽप्यनेन संगृहीत इत्याशयेन व्याचष्टे— गोत्रे एक एवेति ॥—अपत्यप्रत्यय इति । एतच्चाधिकाराल्ल्रधम् । अन्ये तु एकशब्दः प्रथमपर्यायः प्रथमश्चापत्यप्रत्ययशून्यः, तथा च ‘प्रथमा प्रकृतिर्गोत्रे अपत्यप्रत्ययं लभते’ इति सूत्रार्थं व्याचक्षते । तत्क्लिष्टम् । अस्यां पङ्कावेकमानय इत्युक्ते ‘प्रथमम्’ इति प्राथम्यार्थस्याप्रतीतेः ॥ वस्तुतस्तु ‘प्रथमादित्यधिकाराद्गोत्रे प्रथमादेव प्रातिपदिकादपत्यप्रत्ययः’ इति व्याख्यायैकप्रहणमिह त्यक्तुं शक्यमित्याहुः ॥—औपगच इति । ‘उपगुशब्द एव प्रत्ययं लभते, न त्वौपगवशब्दः’ इति गोत्रापत्येऽप्यनन्तरापत्य इवाणेव भवति, न त्विन् ॥—गार्ग्य इति । गोत्रापत्ये ‘गर्गादिभ्यो यन्’ इति विशिष्य विधानादनन्तरापत्य इवात्र ‘अत इन्’ न भवति किं तु यथेव । स च गार्ग्यस्यापत्येऽपि भवति, न त्वत्र यन्नन्तात्फक् ‘एको गोत्रे’ इति नियमात् ॥—नाडायन इति । ‘नडादिभ्यः फक्’ इति गोत्रापत्ये विधानादत्रापि ‘अत इन्’ न भवति, किंतु फगेव, स च नाडायनस्यापत्येऽपि भवति न तु फगन्तादिन्, उक्तनियमात् ॥ नन्वेकस्मिन् गोत्रे युगपदनेकप्रत्ययाप्रसक्तेर्व्यर्थमिदं सूत्रमित्याशङ्क्य सूत्रारम्भफलं मतभेदेन व्यवस्थापयति—गोत्रे स्वैकोनेति । ‘स्वं गोत्रं तदपेक्षया एकोनसंख्यानां, तृतीये द्वयोः परम्परा, चतुर्थे त्रयाणां, पञ्चमे तु चतुर्णाम्’ इत्यादिपरम्परा प्रसज्यत इत्यर्थः । तथाहि । उपगोस्तृतीये अणिञोः परम्परा, चतुर्थे त्रयाणां, पञ्चमे त्रयाणां, पञ्चमे त्रयाणां ‘यस्येति च’ इति लोपेनाणादेरसत्त्वात् ‘अणिञादीनां परम्परा’ इत्युक्तिर्न संगच्छते । तथापि ‘अणन्तादिञ्चत्पद्यते, इन्नन्तात्फक्’ इत्युत्पत्तिमात्राभिप्रायेण प्रत्ययपरम्पराऽभिधानं वोध्यम् ॥—स्वद्यूनसंख्येभ्य इति । स्वं गोत्रं तदपेक्षया ब्रूनसंख्येभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तृतीये एकस्मादनिष्टोत्पत्तिः, चतुर्थे द्वाभ्यां, पञ्चमे त्रिभ्यः, इत्यादीत्यर्थः ॥—अपत्यं पितुरेवेति । तथा चामरः— ‘आत्मजस्तनयः सूतुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी । आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे’ इति ॥ मुख्यमतमाह—ततः प्राचामिति । पित्रपेक्षया ये प्राब्धः पितामहप्रपितामहादयस्तेषामपीत्यर्थः । अत्रायमाशयः । अपत्यशब्दः क्रियानिमित्तो न त्वात्मजपर्यायः । ‘न पतन्त्यनेनेत्यपत्यम्’ इति व्युत्पत्तेः ‘पङ्क्तिर्विशति—’ इति सूत्रे भाष्यकृता दर्शितत्वात्, बाहुलकात्करणे यत्प्रत्ययः ॥ ‘यन्निमित्तं यस्यापतनं, तत्तस्यापत्यम्’ इति फलितोऽर्थः । तथा च ‘पात्रादिरपि पितामहादीनामपतनहेतुः’ इति तेषामपत्यत्वं भवति ॥ प्रसिद्धं च व्यवहितोऽपि पितामहादीनामुद्धर्तेति जरत्कार्वाद्युपाख्यानेषु । ‘अपत्यं पौत्रप्रभृति— इति सूत्रमप्यत्रानुगुणम् । आद्यपक्षे हि ‘अपत्यमिवापत्यम्’ इति गौणी वृत्तिराश्रयणीया स्यात् । अमरसु सूत्रभाष्यादिविरोधादुपेक्ष्य इति ॥—तद्धान्यै इति । आद्यपक्षे प्रत्ययमालानिवृत्तये, अन्त्ये तु स्वह्यनसंख्येभ्योऽनिष्ठोत्पत्तिनिवृत्तये इत्यर्थः ॥—औपगवादिञ् स्यादिति । तृतीयस्य उपगुं प्रति अनपत्यत्वादिति भावः ॥ एवं चासति सूत्रे अस्मिन् पक्षे औपगविरित्यनिष्टमेव स्यात्, औपगव इतीष्टं तु न सिद्ध्यतीति बोध्यम् ॥—अजीवज्येष्ठे इति । जीवज्येष्ठे जीवद्वंदये वा युवसंज्ञायां सत्यां गोत्रसंज्ञा नेति भावः ॥—इष्टे सिद्धेऽपीति । अस्मिन्न पक्षे औपगवस्य यदपत्यं तदुपगोरप्यपत्यमिति उपगोर्यदा प्रत्ययः तदा ‘औपगवः’ इतीष्टं यद्यपि सिद्ध्यति तथाप्यौपगविरित्यनिष्टं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥—तत इति । इञन्तादित्यर्थः ॥—फगिञोरिति । फगन्तादिञ्, इञन्तात्फक्, तदन्तात्पुनरिञ् इत्यादिपरम्परायां सत्यामित्यर्थः ॥—नियमार्थमिति । नन्वाद्यपक्षे तत्तत्पितृवाचकादेव प्रत्ययो, न तु मूलभूतात्स्यात्, अनन्तरापत्ये मुख्यसंबन्धे चरितार्थस्याणादेर्गौणसंबन्धेऽपि प्रवृत्तेरन्याय्यत्वात् । तथा चौपगवापत्येन उपगोर्मुख्यसंबन्धाभावादत्राप्राप्ते विध्यर्थमेवेदं सूत्रं, न तु नियमार्थमिति औपगवशब्दादपि प्रत्ययो दुर्वार इति चेत् । अत्राहुः । गोत्रे बोधनीये क्रमेणानेकप्रत्ययप्रसङ्गे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यादिति सूत्रार्थे कृते औपगवशब्दस्यापत्यप्रत्ययान्तत्वात्पुनरपत्यप्रत्ययस्ततो नोपपद्यते इत्यगत्या परम्परासंबन्धाभ्युपगमेनोपगोरेव तदुत्पत्तिः, न त्वौपगवशब्दादिति सिद्धमिष्टमिति । अत्र केचिद्व्याच- क्षते—आद्यपक्षे प्रत्ययपरम्परायां प्राप्तायाम् ‘एको गोत्रे’ इत्यनेनैकः प्रत्ययो विधीयते । तथा चैको नामैकजातीय इत्यथपर्यवसानान्मूलप्रकृतेयोऽपत्यप्रत्ययोऽणादिस्तज्जातीय एव गोत्रे बोधनीये तत्तत्पितृवाचकाद्भवति ‘अणन्तादण्, इन्तादिन्, यन्ताद्यन्’ इति । न चैवमणिनोः परम्परायां निवर्तितायामप्यौपगव इत्यत्राण्प्रत्ययपरम्परा स्यात् । तथा गार्ग्ये इत्यादौ यन्तादिपरम्परेति वाच्यम् । सत्यामपि तस्यामनिष्ठाभावादिति । तच्चिन्त्यम् । फगन्तात्फकि नाडायन इत्यादावनिष्ठप्रसङ्गादिति दिक् ॥—ऊह्यमिति । ‘अपत्यं पितुरेव’ इति पक्षे चतुर्थापत्यरूपे यूनि विवक्षिते ‘गोत्राद्यूनि—’ इति नियमसूत्रे सत्यसति च गोत्रप्रत्ययान्तादेव युवप्रत्यय इति द्वयोः परम्परा, सा चेष्टत्वान्न नियमेन व्यावर्त्यते । पश्चमे तु यूनि नियमाभावे त्रयाणां परम्परा प्रसज्यते । षष्ठे तु चतुर्णामित्यादि ॥ ‘ततः प्राचामपि’ इति द्वितीयपक्षे तु गर्गाच्चतुर्थे यूनि मूलप्रकृत्यनन्तराभ्यामनिष्ठोत्पत्तिः प्रसज्यते । पश्चमे तु मूलप्रकृत्यनन्तरयुवभ्यः । तथा नडाच्चतुर्थे यूनि पूर्ववद्भाभ्यामनिष्ठोत्पत्तिः, पश्चमे तु त्रिभ्यः । उपगोश्चतुर्थे वाच्ये तु मूलप्रकृतेरेकसादेवानिष्ठोत्पत्तिः । न त्वनन्तरापत्यवाचकात् । ततो जातेऽप्यत इन्नि रूपानिष्ठाभावादित्यादि यथासंभवं तत्रोह्यमित्यर्थः

Bālamanoramā

एको गोत्रे - एको गोत्रे । संख्याविशेषोपादाने तदितरसङ्ख्याव्यवच्छेदस्य स्वभावसिद्धत्वादेक एवेति गम्यते । अपत्याधिकारात्प्रत्ययाधिकाराच्चापत्यप्रत्यय इति तद्विशेष्यलाभः । तदाह — गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यादिति । औपगव इति । उपगोर्गोत्रापत्येतस्यापत्य॑मित्यण् । गाग्र्य इति । गर्गस्य गोत्रापत्ये 'गर्गादिभ्य' इति यञ् । नाडायन इति । नडस्य गोत्रापत्ये 'नडादिभ्यः' इति फक् ।गोत्र एक एव प्रत्ययः स्या॑दित्येबोक्तौ त्वनन्तरापत्यप्रत्ययान्तादौपगवशब्दादिञ्प्रत्ययो न निवार्येत । नियमस्य सजातीयविषयतया गोत्रप्रत्ययान्तादेव गोत्रप्रत्ययो वार्येत । अतोऽपत्यग्रहणमित्याहुः । नन्वेकस्मिन्गोत्रे युगपदनेकप्रत्ययाऽप्रसक्तेव्र्यर्थमिदं सूत्रमिति चेत्, मैवम्-अपत्यशब्दो हि पुत्र एव रूढ इत्येक पक्षः । पुत्रादिसाधारण इत्यन्यः पक्ष इति प्रकृतसूत्रभाष्ये स्थितम् । तदेतत्अपत्यं पौत्रप्रभृती॑ति सूत्रव्याख्यावसरे प्रपञ्चितं चास्माभिः । तत्र प्रथमपक्षे उपगोः पौत्रे अपत्यप्रत्ययेन बुबोधयिषिते सति तस्य उपगुपुत्रापत्यस्य उपगुं प्रत्यपत्यत्वाऽभावात्तस्यापत्य॑मित्यण्न सम्भवति । ततश्च उपगुपुत्रे वाच्येतस्यापत्य॑मित्यणा औपगवशब्दे व्युत्पादिते सति, औपगवस्यापत्ये वस्तुतः उपगोस्तृतीया गोत्रे विवक्षिते औपगवशब्दात्अत इ॑ञिति इञि औपगविरित्यनेनैव उपगोस्तृतीयो बोधनीयः स्यात् । एवञ्च उपगोस्तृतीये विवक्षिते उपगोरण् औपगवादिञिति प्रकृतिद्वयात्प्रत्ययद्वयमनिष्टं स्यात् । तत्र यद्यपि उपगोरणिष्टः, तथापि उपगोस्तृतीये विवक्षिते अनिष्टमिञ्प्रत्ययमण्प्रत्ययो घटयतीति सोऽप्यनिष्ट एव । तथाच तत्रानिष्टप्रत्ययद्वयनिवृत्तये एको गोत्रे अपत्यप्रत्ययः स्यादित्यनपत्येऽपि उपगोस्तृतीये अपत्यप्रत्ययो विधीयते । सच वस्तुतोऽणेव, न त्विञ्, अदन्तत्वाऽभावात् । विहिते च तस्मिन्नौपगवादिञपि निवर्तते, गोत्रे बुबोधयिषिते एकस्यैवापत्यप्रत्ययस्य विधेः । अतः प्रत्ययद्वमाला निवर्तते । एवमुपगोश्चतुर्थे विविक्षिते तस्य उपगुं तत्पुत्रं च प्रत्ययपत्यत्वाऽभावात् पौत्रं प्रत्येवापत्यत्वादौपगविशब्दात्यञिञोश्चेति फकि प्रकृतित्रयादनिष्टा 'औपगवायन' इति प्रत्ययत्रयमाला स्यात् । उपगोः पञ्चमे विवक्षिते तु औपगवायनशब्दादिञिऔपगवायनि॑रित्येवं प्रकृतिचतुष्टयमाला स्यात् । षष्ठे तु औपगवायनिशब्दात्फकि 'औपगवायनायन' इत्येवं प्रकृतिपञ्चकात्पञ्च प्रत्ययाः स्युः । तदेवं फगिञोः परम्परायां मूलप्रकृतेरुपगोः शततमे गोत्रे विवक्षिते एकोनशतात्प्रकृतिभ्यः एकोनशतमनिष्टप्रत्ययाः स्युः । तदेवं फगिञोः परम्परायां मूलप्रतृतेरुपगोः शततमे गोत्रे विवक्षिते एकोनशतात्प्रकृतिभ्यः एकोनशतमनिष्टप्रत्ययाः स्युः । अत्र तृतीयप्रभृति कस्मश्चिद्गोत्रे विवक्षिते उपगुं प्रत्यनपत्येऽपि तस्मिन् 'एको गोत्रे' इत्यणेव भवति, नतु इञादि । यदा त्वपत्यशब्दः पुत्रपौत्रादिसाधारणस्तदा यद्यपि उपगोरनन्तरापत्ये पुत्रे इव पौत्रादिष्वपि विवक्षितेषुतस्यापत्य॑मित्यणि औपगव इतीष्टं सिध्यति । तथापि उपगोरनन्तरापत्ये अणि सति औपगवस्यानन्तरापत्ये उपगोस्तृतीये विवक्षिते द्वितीयस्मादेकः प्रत्ययोनिष्टः प्रसज्येत । एवमुपगोश्चतुर्थे विवक्षिते सिद्धेऽपि उपगोरणि औपगवे, तस्मादिञि औपगविः, तस्मात्फकि औपगवायन इत्येवं प्रत्ययत्रयमपि कदाचित्प्रसज्येत । तत्रापि उपगोर्मूलप्रकृतेरणिष्ट एव । इञ्फकौ तु प्रत्ययावनिष्टौ । तथा उपगोश्चतुर्थे विवक्षिते द्वितीयस्मादेकोऽनिष्टप्रत्ययः, तृतीयस्मादन्य इत्येवं प्रकृतिद्वयादनिष्टौ द्वौ प्रत्ययाविति पर्यवस्यति । एवं पञ्चमे प्रकृतित्रयात्रयः प्रत्ययाः । षष्ठे प्रकृ-तिचतुष्टय#आच्चत्वारः प्रत्यया इत्येवं मूलाच्छततमे गोत्रे अष्टनवतेरष्टनवतिरनिष्टप्रत्ययाः स्युः । तत्र 'एको गोत्रे' इति नियमविधिः — ॒गोत्रे एक एव प्रत्ययः स्या॑दिति । तत्रापि प्रथमातिक्रमे कारणाऽभावान्मूलप्रकृतेर्यः प्रत्ययः प्राप्तुं योग्यः स एवेति फलति । सूत्रे एकशब्दः प्रथमपर्यायः ।एके मुख्यान्यकेवलाः॑ इत्यमरः । मुखे भवो मुख्यः=प्रथमः ।एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा॑ इति कोशान्तरम् । तथाच मूलप्रकृतेरेव गोत्रे विवक्षिते स्वयोग्यप्रत्ययलाभ इति व्याख्यान्तरम् । गोत्रे एकः प्रथम एवशब्दः प्रत्ययत्पादक इति । तदेतत्सर्वं श्लोकद्वयेन संगृह्णाति — गोत्रे स्वैकोनेति । अत्र प्रथमश्लोकान्ते श्रुतं 'प्रसज्यते' इत्येतत्पदं पूर्वार्धे परम्परेत्यनन्तरमपि संबध्यते । तत्र स्वं=गोत्रं मूलपुरुषोपग्वपेक्षया यत्संख्याकं तदपेक्षया एकोनसङ्ख्याकानामनिष्टप्रत्ययानां परम्परैवोक्तरीत्या प्रसज्येत, नतु कदाचिदपि गोत्रे औपगव इत्यणन्तमिष्टं सिध्यतीत्यर्थः ।यद्वेति । स्वं=गोत्रं, तत् मूलपुरुषोपग्वक्षया यत्सङ्ख्याकं तदपेक्षया द्व्यूनसङ्ख्याकप्रकृतिभ्यस्तावतां प्रत्ययानामनिष्टानामुत्पत्तिरुक्तरीत्या प्रसज्यत इत्यर्थः । ननु कथमिदं पक्षद्वयमित्यत आह — अपत्यमित्यादि मतभेदेनेत्यन्तम् ।पुत्र एवापत्य॑मिति पक्षे प्रथमः पक्ष उन्मिषथतीति,पुत्रपौत्रादि साधारणोऽपत्यशब्द॑ इति पक्षे तु द्वितीयः पक्ष उन्मिषतीति भावः । तद्धान्यै इति । तस्य=उक्तप्रकाराभ्यामनिष्टोत्पादनस्य हानिः=निवृत्तिः, तदर्थमिदमित्यर्थः । तथोत्तरमिति ।गोत्राद्यून्यस्त्रिया॑मित्युत्तरसूत्रमपि तथा योज्यमित्यर्थः । तत्रापत्यशब्दः पुत्र एव रूढ इति पक्षे अनिष्टं प्रपञ्चयति — पितुरेवेत्यादिना । औपगवादिञ्स्यादिति ।अत इञ् इत्यनेने॑ति शेषः । औपगवादेव इञ् स्यन्नतूपगोरणित्यर्थः, तृतीयस्य उपगुं प्रत्यपत्यत्वाऽभावादिति भावः । चतुर्थे त्वित्यतः पूर्वम्उपगो॑रिति शेषः । अजीवज्ज्येष्ठे इति । जीवन् ज्येष्ठो यस्येति विग्रहः । जीवति तु ज्येष्ठे चतुर्थस्यभ्रातरि च ज्यायसी॑ति युवसंज्ञया गोत्रत्वं बाध्येतेति भावः । औपगवेः फगिति ।यञिञोश्चेनेने॑ति शेषः । एकोनेति । एकोनशतात्प्रकृतिभ्यः एकोनशतं प्रत्यया अनिष्टाः स्युरित्यर्थः । अथाऽपत्यशब्दः पुत्रपौत्रादिसाधारण इति पक्षे अनिष्टं प्रपञ्चयति — पितामहादीनामपीति । मुख्यपक्षत्वं त्वस्य भाष्ये पूर्वपक्षस्य निराकरणात्अपत्यं पौत्रप्रभृति॑ इति सूत्रस्वरसाच्च बोध्यम् । इष्टे सिद्धेऽपीति । तृतीयादीनामप्यपत्यत्वेन तत्रतस्यापत्य॑मित्यणो निर्बाधत्वादिति भावः । तत इति । इञन्तादित्यर्थः । अष्टनवतेरिति । 'प्रकृतिभ्यः' इति शेषः । अनिष्टप्रत्ययाः स्युरिति ।अष्टनवति॑रिति शेषः । नियमार्थमिति । यद्यप्युपगोस्तृतीयादिषु अपत्यप्रत्ययविध्यर्थत्वमेव प्रथमपक्षे, तथापि गर्गात्तृतीयादिषु विवक्षितेषु गोत्रविहितगर्गादियञा गाग्र्यशब्दस्येष्टस्य सिद्धावपि गर्गादिञि ततः फिञित्येवं प्रत्ययपरम्पराप्तनिष्टा प्राप्नोतीति नियमार्थत्वमपि प्रथमपक्षेऽप्यस्य सूत्रस्येति भावः । एवमुत्तरसूत्रेऽप्यूह्रमिति । तत्प्रकारस्तु उत्तरसूत्रे एव वक्ष्यते ।

translator notes

commentary BM: when a particular number is taken up, the exclusion of other numbers is natural, so 'eka' yields 'eka eva'; that the counted thing is an apatya-pratyaya comes from the apatya- and pratyaya-adhikāras. Were it read only 'one affix in the gotra', the iñ after the anantarāpatya-affix-final aupagava would not be barred, since a niyama bars only what is of like kind (a gotra-affix after a gotra-affix-final) — hence apatya is understood (ity āhuḥ). Followed for 'affix of the apatya-sense'. TB: 'apatya-pratyaya' is obtained from the adhikāra.
commentary TB takes eka as a numeral and gotre as singular with reference to the class; it rejects as strained (kliṣṭa) the view (anye tu) that eka = prathama, 'the first base, free of apatya-affixes, receives the apatya-affix in the gotra' — whereas BM cites that same equation (eka as prathama-paryāya, with Amara and another lexicon) as an alternative explanation (vyākhyāntara) without rejecting it. The kaumudī's own gloss 'eka eva' is rendered; the disagreement is recorded here.
commentary BM on the examples: aupagavaḥ — aṇ by 'tasyāpatyam' after upagu even for the gotra; gārgyaḥ — yañ by 'gargādibhyo yañ' for the gotra of garga; nāḍāyanaḥ — phak by 'naḍādibhyaḥ phak'. TB: the specific yañ / phak displace 'ata iñ', and occur also for the offspring of gārgya / nāḍāyana, with no phak after the yañ-final or iñ after the phak-final, by this niyama. Recorded; the kaumudī gives the bare forms.
commentary BM: 'prasajyate' heard at the end of verse 1 is construed also with the first half after 'paramparā'; 'sva' = the gotra, counted from the root ancestor Upagu; the first half = on the pitur eva view, a chain of undesired affixes one fewer than that count, so that aupagava (aṇ-final) is never obtained for the gotra; 'yadvā' = on the other view, undesired affixes from bases two fewer than that count. TB agrees (third: a series of two, fourth: of three …; from one base in the third, from two in the fourth, from three in the fifth). Followed for the construal of both halves.
commentary TB: 'tataḥ prācām' = those prior to the father, i.e. grandfather, great-grandfather, etc.; this is the principal view (mukhya-mata), apatya being derived 'na patanty anena' (Bhāṣya on 'paṅktiviṃśati-'), so that a grandson is also a cause of the grandfather's not falling; supported by 'apatyaṃ pautraprabhṛti gotram'. BM: the principal status rests on the Bhāṣya's rejection of the pūrvapakṣa and on the natural sense of 'apatyaṃ pautraprabhṛti'. Followed for 'tataḥ prācām' = 'those prior to him'.
commentary BM supplies the rules: iñ after aupagava by 'ata iñ'; before 'caturthe tu' supply 'upagoḥ'; phak after aupagavi by 'yañiñoś ca'. 'ajīvajjyeṣṭhe' = one whose elder is not living (jīvan jyeṣṭho yasya), since with a living elder brother the yuvan-saṃjñā of 'bhrātari ca jyāyasi' would block gotra-status; TB: with a living elder brother or living forebear (vaṃśya) the yuvan-saṃjñā arises, not gotra. Followed for the rendering of the two locatives.
commentary BM/TB on 'iṣṭe siddhe 'pi': on the principal view the third descendant is still apatya of Upagu, so the aṇ of 'tasyāpatyam' is unobstructed and aupagava results; yet iñ from aupagava (tataḥ = from the iñ-final, for the phak) would also arise. On 'niyamārtham': BM notes that on the first view this sūtra would strictly be a vidhi (making the affix available after upagu for a non-apatya third descendant), but even there it is a niyama for garga etc., since gārgya by yañ is already obtained and a series iñ/phiñ after it would be barred. TB raises the same objection and answers that the chain is excluded by the sūtra itself, the affix then arising from the root base by relation through the series. Recorded; 'niyamārtham' rendered as stated.
commentary TB on 'ūhyam': on the pitur eva view, for a yuvan in the fourth place the yuvan-affix after a gotra-affix-final (a series of two) is desired, but in the fifth a series of three would ensue without the niyama 'gotrād yūny astriyām', etc.; on the other view undesired affixes from the root and intervening bases in the case of garga, naḍa; for upagu from the root base only. BM defers the detail to the next sūtra. Recorded only.
textual The source reads 'caturthe tvājīvajjyeṣṭhe'; BM's pratīka is 'ajīvajjyeṣṭhe' and its gloss (jīvan jyeṣṭho yasya) requires the negative, so the text is read tv ajīvajjyeṣṭhe. The closing 'ūhyamam' is a digitization error for ūhyam (BM's pratīka: ūhyam). Source readings preserved; translation follows the commentary pratīkas.

SK 1094 · A 4.1.94V

गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् ॥ १०९४ ॥

gotrādyūnyastriyām

gotrād yūny astriyām — In [the sense of] a yuvan [descendant, the affix occurs only] after a gotra[-affix-final base]; [and] a female [is] not [termed yuvan].

Rule. For a yuvan, the affix comes only after the gotra-affix-final stem. It does not come after the root name, nor after the immediate-offspring form. The word astriyām is read as a separate statement (a yoga-vibhāga, a split of the rule): a female is never named yuvan.

Example.

gargasya yuvāpatyam "the young descendant of garga" → not after garga, but after the gotra form gārgya → gārgya + phak → gārgyāyaṇaḥ.

A young woman of the line is therefore gotra → one affix only (SK 1093) → gārgī.

Watch out. Do not form a feminine gārgyāyaṇī for a young woman of the Garga line. She is not yuvan, so she keeps the one gotra affix.

Siddhānta-kaumudī

यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युवसंज्ञा । गर्गस्य युवापत्यं गार्ग्यायणः । स्त्रियां गोत्रत्वादेक एव प्रत्ययः ॥

When the offspring is a yuvan, an affix is to occur only after [a base] ending in a gotra-affix. In the feminine, however, there is no yuvan-saṃjñā. The yuvan-offspring of Garga (gargasya yuvāpatyam) → gārgyāyaṇaḥ. In the feminine, since [the descendant] is a gotra, only one affix [occurs].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 238

—गोत्राद्यूनि—। असत्यस्मिन् सूत्रे मुख्यमते पश्चमादौ यूनि विवक्षिते गोत्रप्रत्ययान्तात् युवप्रत्ययोत्पत्ताविष्टे सिद्धेऽपि मूलप्रकृत्यनन्तरयुवभ्योऽपि स्यादिति पाक्षिकानिष्ठे प्राप्ते नियमार्थमिदमित्याशयेनाह—गोत्रप्रत्ययान्तादेवेति । न तु मूलप्रकृत्यनन्तरयुवभ्य इत्यर्थः ॥ मनोरमायां तु युवप्रत्ययान्तादिति प्रथमपक्षेऽर्थ इत्यपि स्थितम् ॥ अत्र वदन्ति । पश्चमादौ यूनि विवक्षिते तस्य पुनस्तृतीयं प्रत्यनपत्यत्वादप्राप्तौ विध्यर्थमेवेदं स्यात्, न तु नियमार्थमिति युवप्रत्ययान्तात्प्रत्ययो दुर्वारः स्यात् । तस्मादिह ‘पितुरेवापत्यम्’ इति पक्षो नाश्रयणीय इति ॥ अन्ये लाहुः—आद्यपक्षे ‘गोत्राद्यूनि—’ इत्यावर्त्य एकेनाप्राप्तप्रत्ययं विधाय द्वितीयेन नियम्यते ‘यूनि गोत्रादेव’ इति । एवं च ‘ततः प्राचामपि’ इति पक्षेण सहास्यैकरूपता भवतीति ॥ ‘गोत्राच्चेद्यून्येव’ इति विपरीतनियमस्तिवह न कृतः, व्यावर्त्यालाभात् । न च शैषिकाच्छादयो व्यावर्त्या इति वाच्यम् । ‘गोत्रेऽलुगचि’ इति लिङ्गात् ॥— स्त्रियां त्विति । यद्यत्र ‘अस्त्रियाम्’ इत्यस्यैकवाक्यतया ‘स्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेव’ इत्यर्थः क्रियते तर्हि स्त्रीषु युवसंज्ञाया अनिषेधात् युवतिषु प्रत्ययानां परम्परा प्रसज्येत । न च ‘एको गोत्रे’ इत्यनेन निस्तारः । युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया वाधात् । अथ ‘स्त्रियां न युवप्रत्ययः’ इति वाक्यमेदेनार्थः क्रियते, तदा गोत्रप्रत्यये युवतिर्नाभिधीयेत । किं तु वाक्यमेव स्यात् ! ततश्च गार्ग्यस्यापत्यं स्त्री गार्गी न स्यात् । अतो ‘युवसंज्ञानिषेधपरमेवेदम्’ इत्याशयेन व्याचष्टे—न युवसंज्ञेति । अत्रायमाशयः । ‘अस्त्रियाम्’ इति योगो विभज्यते । ‘यूनि’ इति शब्दस्वरूपमनुवर्तते । परिभाषा चेयम् । यत्र युवसंज्ञाविधानं तत्र ‘अस्त्रियाम्’ इत्युपतिष्ठत इति सिद्धस्यं गतिरियम् ॥ ‘जीवति तु वंश्ये युवास्त्रियाम्’ इत्येव सूत्रयितुं युक्तम्

Bālamanoramā

गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् - गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् । गर्गस्य गोत्रं गार्ग्यः, गर्गस्य तृतीयः । 'गर्गादिभ्यः' इति गोत्रे यञ् । गाग्र्यस्य तृतीयः सगर्गस्य पञ्चमो युवापत्यं, तस्मिन्बुबोधयिषिते गाग्र्यशब्दात् गोत्रप्रत्ययान्तात्यञिञोश्चे॑ति फकि 'गाग्र्यायण' इति रूपमिष्यते । तथा षष्ठादिष्वपि युवापत्येषु 'गाग्र्यायण' इत्येवेष्यते । तदिदमपत्यशब्दः पुत्रपौत्रादिसाधारण इति पक्षे यद्यपि सुलभमेव,गर्गात्तृतीयं गाग्र्यं प्रति पञ्चमादीनामप्यपत्यत्वात्, तथापि गर्गस्य पञ्चमाद्यपत्ये यूनि विवक्षिते गर्गान्मूलप्रकृतेरपि इञ् स्यात् । तथा गर्गस्य अन्तरापत्ये इञि गार्गिः, तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गान्मूलप्रकृतेरपि इञ् स्यात् । तथा गर्गस्य अन्तरापत्ये इञि गार्गिः, तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गार्गेः फकि 'गार्गायण' इत्यपि स्यात् । तथा गर्गस्य चतुर्थे यूनि गोत्रत्वाऽभावात् यञभावे इञि गार्गिः । तदपत्यत्वेन विवक्षिते गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गार्गेः फकि 'गार्गायण' इति स्यात् । गोत्रपत्ययान्तादेव यूनि प्रत्यया॑ इति नियमः क्रियते — गोत्राद्यूनी॑ति । तदाह — यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेवेति । नतु मूलप्रकृतेस्तदनन्तरापत्यप्रत्ययान्ताद्युवप्रत्ययान्ताच्चेति भावः । नचापत्यशब्दः पुत्र एव रूढ इति पक्षे पञ्चमादौ यूनि चतुर्थाद्यपत्यप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययः स्यात्, नतु तृतीयवाचिगोत्रप्रत्ययान्तादिति तत्र विष्यर्थमेवेदं स्यात्, नतु नियमार्थमिति वाच्यं,पुत्रपौत्रादिसाधारणोऽपत्यशब्द॑ इत्येव भाष्ये सिद्धान्तितत्वादिति भावः । स्त्रियां तु न युवसंज्ञेति । इहअस्त्रिया॑मिति योगो विभज्यते । यूनीत्यनुवर्तते । उभयमपि प्रथमया विपरिणम्यते । तथाचस्त्री उक्तयुवसंज्ञिका ने॑ति फलितमिति भावः । नच स्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेवेत्यर्थः कुतो नाश्रीयते, एवं सत्येकवाक्यत्वलसाभादिति वाच्यं, युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् । नच 'एको गोत्रे' इति नियमात्तन्निवृत्तिः संभवतीति वाच्यं, युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् । नच सत्यपि योगविभागेस्त्रियां न युवप्रत्यय॑ इति व्याख्यायतामिति वाच्यं, गोत्रप्रत्ययेन युवत्यभिधानानापत्तेरित्यलम् । गर्गस्येति । गर्गस्य पञ्चमादौ यूनि गाग्र्यशब्दाद्गोत्रे यञन्तात्फकि 'गाग्र्यायण' इति रूपमित्यर्थः । स्त्रियां युवसंज्ञानिषेधस्य प्रयोजनं दर्शयति — स्त्रियामिति । पञ्चमादियुवतीनां युवसंज्ञानिरहेण गोत्रत्वात् । 'एको गोत्रे' इति नियमाद्गार्गीत्येव भवति, नतु गाग्र्यायणीति रूपमित्यर्थः ।स्त्रीभिन्ने यूनि गोत्रादेवे॑त्यर्थाश्रयणे तु युवसंज्ञया गोत्रसंज्ञाया बाधात् 'एको गोत्रे' इत्यस्याऽप्रवृत्तेः प्रत्ययमाला स्यादिति भावः ।

translator notes

commentary BM: this is a niyama — 'only after a gotra-affix-final', i.e. not after the root base (mūlaprakṛti), not after the anantarāpatya-affix-final, and not after the yuvan-affix-final. On the principal view (apatya covers grandson etc.) gārgyāyaṇa for the fifth onward is obtainable, but iñ after garga itself, and phak after gārgi (from the anantara iñ, or from the iñ for a fourth who, being yuvan, is not gotra) → gārgāyaṇa would also arise; the niyama excludes these. Against the objection that on the 'son only' view this would be a vidhi, BM answers that the Bhāṣya's siddhānta is the 'son, grandson, etc.' view. TB agrees on niyamārtha and on the excluded bases; TB records the dispute ('atra vadanti' / 'anye tu') over how the rule works on the pitur eva view. Followed for 'only after'.
commentary BM/TB on 'striyāṃ tu na yuvasaṃjñā': 'astriyām' is split off as a separate rule (yoga-vibhāga); 'yūni' is carried forward (anuvṛtti) — TB: as the word-form itself — and both are converted into the nominative (vipariṇāma), yielding 'a female is not [called] yuvan'. It is not construed with the niyama as 'in a non-female yuvan, only after a gotra', for then the yuvan-saṃjñā, blocking the gotra-saṃjñā, would keep 'eko gotre' from applying to young women and a chain of affixes would result; nor as 'no yuvan-affix in the feminine', for then a young woman could not be denoted by the gotra-affix (TB: only an analytic phrase would remain, and gārgī for the daughter of gārgya would fail). TB adds that this is a paribhāṣā present wherever the yuvan-saṃjñā is enjoined, and that it would have been better framed as 'jīvati tu vaṃśye yuvāstriyām'. Followed for rendering the second sentence as a denial of the saṃjñā.
commentary BM on gārgyāyaṇaḥ (derivation not in the kaumudī): garga → gārgya, the gotra (third), by yañ of 'gargādibhyo yañ'; for the fifth [and following], yuvan, phak after the yañ-final gārgya by 'yañiñoś ca' → gārgyāyaṇa. On the last sentence: young women from the fifth on lack the yuvan-saṃjñā and are gotra, so by 'eko gotre' the form is gārgī, not gārgyāyaṇī. Recorded; the kaumudī gives only the forms and the reason.

SK 1095 · A 4.1.95V

अत इञ् ॥ १०९५ ॥

ata iñ

ata iñ — After [a prātipadika ending] in a, iñ [in the sense of apatya].

Rule. After a genitive word whose base is a noun stem ending in short a, the affix iñ occurs in the sense "offspring". Iñ is ñit, so it brings first-vowel vṛddhi.

Example.

dakṣasyāpatyam "the offspring of dakṣa" → dakṣa + iñ → vṛddhi of the first vowel: a → ā → dākṣa + i

→ the final a is deleted by yasyeti ca → dākṣi → dākṣiḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note two points. The rule looks at the noun stem, not the case-form, so dakṣayor apatyam "offspring of two Dakṣas" also gives dākṣiḥ. And the t of at limits it to short a: a stem in ā, such as viśvapā, takes aṇ → vaiśvapaḥ.

Watch out. This is the default. Before you apply iñ to an a-stem, check that no special rule below (phak, yañ, añ, aṇ, ḍhak and others) claims the word.

Siddhānta-kaumudī

अदन्तं यत्प्रातिपदिकं तत्प्रकृतिकात्षष्ठ्यन्तादिञ्स्यादपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥

After [a word] ending in the sixth [vibhakti] whose base (prakṛti) is a prātipadika ending in a, iñ occurs in the sense of apatya. dākṣiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 238–239

— अत इञ् । ‘घकालतनेषु—’ इति ज्ञापकात्सुवन्तादेव तद्धितोत्पत्तिरित्यभ्युपगमेऽप्यधिकृतप्रातिपदिकस्य न वैयर्थ्यं, किं तु प्रयोजनमस्तीति ध्वनयति—अदन्तं यत्प्रातिपदिकमिति । अत इत्यस्य सुवन्तविशेषणत्वे तु दक्षयोरपत्यमित्यादि विवक्षायां दाक्षिरित्यादि न सिद्ध्येदिति भावः ॥ तपरः किम् । विश्वपः अपत्यं वैश्वपः । ‘प्रदीयतां दाशरथाय—’ इत्यत्र तु ‘तस्येदम्’ इत्यण् । अपत्यत्वविवक्षायां लियेव

Bālamanoramā

अत इञ् - अत इञ् । प्रातिपदिकादित्यधिकृतमता विशेष्यते, तदन्तविधिः । तदाह — अदन्तं यत्प्रातिपदिकमिति ।तस्यापत्य॑मित्यनुवृत्तंसमर्थानां प्रथमाद्वे॑ति च । ततश्च प्रथमोच्चारिततच्छब्दबोधितात्प्रातिपदिकादिति लब्धं । सुबन्तात्द्धितोत्पत्तिरिति सिद्धान्तात्सुबन्तादिति लभ्यते । सुप्चेहोपस्थितत्वात्षष्ठएव विवक्षिता । तथा च षष्ठन्तात्प्रातिपदिकादिति लभ्यते । यद्यपि प्रातिपदिकं न षष्ठन्तं, प्रत्ययग्रहणपरिभाषया प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्यैव लाभात् । तथापि प्रातिपदिकप्रकृतिषष्ठन्तादित्यर्थो विवक्षितः । तदाह — तत्प्रकृतिकात्षष्ठन्तादिति । दाक्षिरिति । दक्षस्यापत्यमिति विग्रहः । इञ् । आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः ।प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॑ति त्वार्षमितितस्यापत्य॑मित्यत्र निरूपितम् । प्रातिपदिकग्रहणाऽननुवृत्तौ त्वदन्तात्षष्ठन्तादिति लभ्येत । तथा च दक्षयोरपत्यं दाक्षिरिति न सिध्येदिति भावः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 239 १ न इति—अयं च निषेधो येननाप्राप्तन्यायेन ‘तद्धितेष्वचामादेः’ इति वृद्धरेव, तेन ‘ब्र्याशीतिकः’ इत्यत्र ‘संख्यायाः संव- स्सर-’ इति वृद्धिर्भवत्येवेति शेखरकाराः ।

translator notes

commentary BM: the governing 'prātipadikāt' is qualified by 'ataḥ' — a tadanta-vidhi — hence 'adantaṃ yat prātipadikam'; 'tasyāpatyam' and 'samarthānāṃ prathamād vā' are carried forward (anuvṛtti), giving 'after the prātipadika conveyed by the first-uttered word tat'; from the siddhānta that a taddhita arises after a subanta, 'subantāt'; and since the sup present [in tasya] is the sixth, 'ṣaṣṭhyantāt'. Though a prātipadika does not itself end in a sixth (the pratyaya-grahaṇa paribhāṣā yields the whole prakṛti-pratyaya unit), the sense intended is 'after a ṣaṣṭhyanta whose base is that prātipadika' — hence 'tatprakṛtikāt ṣaṣṭhyantāt'. Followed.
commentary BM and TB: why 'prātipadika' must be carried forward — were 'ataḥ' to qualify the subanta, dakṣayor apatyam → dākṣiḥ would fail. TB: so the governing prātipadika is not idle even though the jñāpaka 'ghakālataneṣu' already secures subantāt. TB adds that the t of 'at' (tapara) excludes ā-ending bases: viśvapaḥ apatyam → vaiśvapaḥ. Followed for the purpose statement.
commentary BM: dākṣiḥ = dakṣasyāpatyam; iñ, ādivṛddhi, a-lopa by 'yasyeti ca'. 'pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī' is ārṣa, discussed under 'tasyāpatyam'; TB: there the affix is aṇ by 'tasyedam', iñ only when apatya is intended. Recorded; the kaumudī gives no derivation.
textual Editorial footnote n1 ('na iti — ayaṃ ca niṣedho …', on the vṛddhi of dvyāśītikaḥ, NSP p. 239) is a marginal note that does not bear on this sūtra; not used.

SK 1096 · A 4.1.96V

बाह्वादिभ्यश्च ॥ १०९६ ॥

bāhvādibhyaśca

bāhvādibhyaś ca — And after bāhu and the rest [iñ occurs in the sense of offspring].

Rule. Iñ also comes after bāhu and the rest of its list, although these words do not end in a. The list is an ākṛtigaṇa: a list open to further words of the same pattern.

Example.

bāhor apatyam → bāhu + iñ → the first vowel is already ā → the final u takes guṇa by or guṇaḥ: u → o → av → bāhaviḥ.

uḍulomno 'patyam → uḍuloman + iñ → the ṭi an is dropped by nas taddhite → vṛddhi u → au → auḍulomiḥ.

Applies when / blocked by. Because the list is open, later forms rest on it: baidiḥ (SK 1106), śauriḥ (SK 1117), saumitriḥ (SK 1123). Bhaṭṭoji's commentators add that bāhu here is the name of a seer, and that only old, established names are taken in such lists.

Siddhānta-kaumudī

बाहविः । औडुलोमिः । आकृतिगणोऽयम् ॥

bāhaviḥ. auḍulomiḥ. This is an ākṛtigaṇa (a list open to further members of the same pattern).

Tattvabodhinī

NSP p. 239

—वाह्वादिभ्यश्च । ‘वाघ् लोडने’ इति धातौ ‘केवलस्य वाहोरपत्य-योगासंभवात्सामर्थ्यात्तदन्तविधौ सौवाहविः’ इति माधवोक्तं चिन्त्यमिति ध्वनयन्नाह—वाहविरिति । ‘जानन्तिवाहवि-गार्ग्यगौतम—’ इत्याश्वलायनसूत्रप्रयोगाद्भाष्यवृत्त्याद्युदाहरणाच्च वाहुशब्दः संज्ञारूपोऽस्तीति भावः ॥—औडुलोमि-रिति । यद्यपि गणे वाहु कृष्ण युधिष्ठिर अर्जुन प्रद्युम्नेत्यादिषु केवलो लोमन्शब्दः पठितः तथापि सामर्थ्यात्तदन्त-प्रहणम् ॥ ‘तारकाप्युड्ड वा ल्नियाम्’ इत्यमरोक्त्या नक्षत्रवाच्युडुशब्दः । उड्डनीव लोमानि यस्य तस्यापत्यमौडुलोमिः । शरा इव लोमानि यस्य तस्यापत्यं शारलोमिः ॥ वहुत्वे तु इजपवादोऽकारः प्रागेवाजन्तेषूक्तः । उडुलोमाः । शरलोमाः । इह प्रतिपदविधानेषु पुराणसिद्धाः संज्ञाशब्दा एव गृह्यन्ते, शीघ्रोपस्थितिकलात् । तेन इदानींतनो यो वाहुस्तस्यापत्ये वाहव इत्यणेव, न लिय् ॥ उक्तं च हरिणा—‘अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः शब्देषु न तदुक्तिषु’ ॥ अनर्थकं संदिग्धार्थकमप्रयुक्तं च क्रमेण विशेषणत्रयव्यावर्त्यम् । तदुक्तिषु । तत्सदृशेष्वित्यर्थः ॥ अत एव संज्ञा श्वशुरस्यापत्यं श्वाशुरिरित्यत्र ‘राजश्वशुरात्—’ इति यत्र । मिमीते माता, तस्याः स्वसा मातृस्वसा । इह ‘मातृ- पितृभ्यां खसा’ इति षट्वं न ॥ नन्वेवं वाहवः श्वाशुरिरिति पूर्वांक्तौ न सिद्ध्यत इति चेत् । मैवम् । अणिबोर्विधौ शब्द-विशेषानुपादानादप्रतिषिद्धेष्वपि तत्प्रवृत्तेः ॥—व्यासेति । वेदान् व्यसतीति वेदव्यासः । ‘कर्मण्यण्’ भीमो भीमसेन इति-वदेकदेशप्रहणम् ॥—न य्वाभ्याम्—। य्वाभ्यां किम् । न अर्थो यस्य नार्थः, तस्यापत्यं नार्थिः ॥ पदान्ताभ्यां किम् । याज्ञिकः ॥ ऐच्चो विषयप्रदर्शनाय नेति निषेधोक्तिः । तेनेह न । दाध्यश्विर्माध्वश्विः । न ह्यत्र य्वाभ्यां परस्य वृद्धिप्रस-क्तिरस्ति ॥ क्वचित्तु वृद्धिप्रसक्तिसत्त्वेऽपि नेष्यते । द्वे अशीती भूतो भूतो भावी वा द्याशीतिकः ॥—वारुडकिरिति । वरुडादयो जातिविशेषाः । वकारस्यापदान्तलात् ‘न य्वाभ्याम्—’ इत्यैज् न ॥—इत्यादीति । नैषादकिः, चाण्डालकिः, वैम्बकिः

Bālamanoramā

बाह्वादिभ्यश्च - बाह्वादिभ्यश्च ।अपत्ये इ॑ञिति शेषः । बाहविरिति । बाहुर्नाम कश्चिदृषिः, अथ 'ऋषयः' इत्यधिकृत्य॒बाहविर्गाग्र्यगौतमौ॑ इत्याआलायनसूत्रे दर्शनात् । बाहोरपत्यमिति विग्रहः । इञि ओर्गुणः । औडुलोमिरिति । उडुलोम्नोऽपत्यमिति विग्रहः । इञि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । आदिवृद्धिः, अदन्तात्वाऽभावादप्राप्तिः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye iñ' is supplied (from 'tasyāpatyam' and 'ata iñ'). Derivations (not in the kaumudī): bāhaviḥ = bāhor apatyam, iñ, guṇa of the u ('or guṇaḥ'); auḍulomiḥ = uḍulomno 'patyam, iñ, ṭi-lopa by 'nas taddhite' (A 6.4.144), ādivṛddhi — iñ would not otherwise reach it, the base not being a-final. Recorded.
commentary BM and TB defend bāhaviḥ with bāhu as a proper name: BM cites the Āśvalāyana-sūtra 'bāhavir gārgyagautamau' under the heading 'ṛṣayaḥ' (Bāhu is a ṛṣi). TB, against Mādhava's view that bare bāhu cannot have an offspring-relation and so the rule must apply to a bāhu-final word (saubāhaviḥ), says Bhaṭṭoji intimates that view is doubtful by citing bāhaviḥ, attested in Āśvalāyana and in the Bhāṣya and Vṛtti examples. TB: the gaṇa lists bare loman, but by implication (sāmarthya) loman-final words are meant — auḍulomiḥ ('offspring of one whose body-hairs are like stars', uḍu = star), śāralomiḥ; in the plural the a that replaces iñ gives uḍulomāḥ, śaralomāḥ. Recorded.
commentary TB: in such specific prescriptions only proper names established from old are taken (with a verse of Hari [Bhartṛhari]), so the offspring of a present-day Bāhu is bāhava (aṇ), not bāhavi. Recorded as bearing on 'ākṛtigaṇa'; the kaumudī does not discuss it.

SK 1097 · A 4.1.97V

सुधातुरकङ् च ॥ १०९७ ॥

sudhāturakaṅ ca

sudhātur akaṅ ca — After sudhātṛ, [iñ in the sense of offspring], and akaṅ [in place of its final].

Rule. After sudhātṛ, iñ occurs, and akaṅ replaces the final of the base. The ca "and" draws in iñ. Akaṅ is heard as aka; its ṅ makes it replace only the last sound.

Example.

sudhātur apatyam → sudhātṛ + iñ → akaṅ replaces the final ṛ → sudhātaka + i

→ vṛddhi u → au, yasyeti ca → saudhātakiḥ.

Vārttika vyāsavaruḍaniṣādacaṇḍālabimbānāṃ ca — the same for vyāsa, varuḍa, niṣāda, caṇḍāla and bimba

These words also take iñ with akaṅ in place of the final.

vyāsa + iñ → vyāsaka + i → its vṛddhi is taught in SK 1098 → vaiyāsakiḥ.

varuḍa + iñ → varuḍaka + i → ordinary vṛddhi a → ā → vāruḍakiḥ. So also naiṣādakiḥ, cāṇḍālakiḥ, baimbakiḥ.

Bhaṭṭoji's commentators take vyāsa as the name Vyāsa, a part of the full name Vedavyāsa.

Siddhānta-kaumudī

चादिञ् । सुधातुरपत्यं सौधातकिः ।

By the 'ca' [in the sūtra], iñ [is also enjoined, along with akaṅ]. sudhātur apatyam ('the offspring of Sudhātṛ') → saudhātakiḥ.

vārttika

व्यासवरुडनिषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम्

(vārttika) vyāsavaruḍaniṣādacaṇḍālabimbānāṃ ceti vaktavyam — It should be stated: [the same] also for vyāsa, varuḍa, niṣāda, caṇḍāla and bimba.

(वार्तिकम्) ॥

[The preceding is a vārttika.]

translator notes

translator The unit carries no Bālamanoramā or Tattvabodhinī block of its own; its TB is printed under sk.1096.t1 (see the commentary note on k2), and BM on vyāsa, varuḍa etc. stands under sk.1098.b1. 'akaṅ in place of its final' in sutra_en is the translator's gloss of the ṅit substitute (ṅic ca, A 1.1.53); the kaumudī gives only the result saudhātakiḥ, and no intermediate form. The vārttika's 'the same' (iñ with akaṅ) is likewise supplied from the sūtra; the kaumudī gives no examples for it.
commentary TB (printed under sk.1096.t1, pratīka 'vyāseti'): vedavyāsa = vedān vyasyatīti, aṇ by 'karmaṇy aṇ'; 'vyāsa' is a taking of one part of the name (ekadeśa-grahaṇa), as bhīma for bhīmasena. Followed for taking vyāsa as the name Vyāsa.

SK 1098 · A 7.3.3V

न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् ॥ १०९८ ॥

na yvābhyāṃ padāntābhyām pūrvau tu tābhyāmaic

na yvābhyāṃ padāntābhyāṃ pūrvau tu tābhyām aic — Not [vṛddhi of a vowel] after y and v that stand at the end of a pada; rather, aic [come] before them.

Rule. A vowel that follows a y or v standing at the end of a pada (a word, or a word-part treated as one) does not take vṛddhi. Instead the vowels ai and au are added before the y and the v, in that order. They are āgamas, augments: sounds added to a form, not replacing anything.

Example.

vyāsaka + i (SK 1097) → the y is pada-final: it ends the part vi → the vowel after it may not take vṛddhi

→ ai is added before the y → vaiyāsaka + i → yasyeti ca → vaiyāsakiḥ.

In the same way Bhaṭṭoji's commentators give svaśvasyāpatyam → au before the v → sauvaśviḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators add two points.

The augment comes only where vṛddhi of the vowel after y/v was due. In dādhyaśviḥ no vṛddhi was due on the vowel after the y, so no augment is added.
The v of varuḍa is not pada-final, so vāruḍakiḥ takes ordinary vṛddhi.

Watch out. Do not write vyāsakiḥ: the ā after the pada-final y takes no vṛddhi, and ai is added before the y: vai-yāsakiḥ.

Siddhānta-kaumudī

पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य न वृद्धिः, किंतु ताभ्यां पूर्वौ क्रमादैचावागमौ स्तः । वैयासकिः । वारुडकिः । इत्यादि ॥

Of [a vowel] following (parasya) a y or a v that stands at the end of a pada (padānta) there is no vṛddhi; rather, before (pūrvau) those two, the aic [vowels] occur as augments (āgama), respectively (kramāt) [ai before y, au before v]. vaiyāsakiḥ. [Other forms under the vārttika of SK 1097:] vāruḍakiḥ. And so on.

Bālamanoramā

न य्वाभ्यां पदान्ताभ्याम् पूर्वौ तु ताभ्यामैच् - न य्वाभ्यां । य्च वश्च य्वाविति विग्रहः । वकारादकार उच्चारणार्थं । तदाह — यकारवकाराभ्यामिति ।परस्ये॑त्यध्याहारलभ्यम् । न वृद्धिरिति ।मृजेर्व-द्धि॑रित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । 'तु' शब्दो विशेषप्रदर्शनार्थ इत्याह — किंत्विति । ताभ्यामिति । यकारवकाराभ्यामित्यर्थः । पूर्वाविति । पूर्वावयवावित्यर्थः । तेन आगमत्वं लभ्यते । तदाह — ऐचावागमाविति । ऐच् — प्रत्याहारः । यथासङ्ख्यं यकारात्पूर्व ऐकारः, वकारात्पूर्व औकारः । वैयासकिरिति । वेदान्व्यस्यति=विवधमस्यति — शाखाभेदेन विभजतीति वेदव्यासः । कर्मण्यण् । अत्र नामैकदेशग्रहणम् । व्यासस्यापत्यमिति विग्रहः । इञ्प्रत्ययः । प्रकृतेरकडादेशः । अत्र यकारः पदान्तः । तस्मात्परस्य आकारस्य पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्त्या आदिवृद्धिः प्राप्ता न भवति, किंतु यकारात्पूर्व ऐकार आगमः । वैयसकिरिति रूपम् । स्वआस्यापत्यं सौवइआरित्यत्र वकारात्परस्य न वृद्धिः, किन्तु ततः पूर्व औकारः । नच ऐचो वृद्द्यापवादत्वादेव वृद्ध्यभावसिद्धेस्तन्निषेधो व्यर्थ इति वाच्यं, यत्र य्वाभ्यां परस्य प्रसक्ताया वृद्धेर्निषेधस्तत्रैव ऐजागमाविति विषयनिर्देशार्थत्वात् । तेन दाध्यइआरित्यादौ न । वृद्धिनिषेधोऽयं येन नाप्राप्तिन्यायेन आदिवृद्धेरेव । तेन द्वे अशीती भृतो 'द्व्याशीतिक' इत्यत्रसङ्ख्यायाः संवत्सरसङ्ख्यस्य च॑ इत्युत्तरपदवृद्धिर्भवत्येव । वरुडादयो जातिविशेषाः । वारुडकिः । नैषादकिः । चाण्डालकिः । बैम्बकिः ।

translator notes

commentary BM: 'parasya' is obtained by supplying it (adhyāhāra); 'vṛddhiḥ' by anuvṛtti from 'mṛjer vṛddhiḥ'. 'pūrvau' means 'as prior members (pūrvāvayavau)', whence their status as augments (āgama) — so Bhaṭṭoji's 'āgamau'; aic is the pratyāhāra; by yathāsaṅkhya ai before y and au before v. The a after v in 'yvābhyām' is for pronunciation. Followed for 'following', the bracketed 'vṛddhi' of the sūtra, and the bracketed ai/au.
commentary BM on vaiyāsakiḥ (the kaumudī gives only the form): vedavyāsa (vedān vyasyati, divides them by śākhās; aṇ in the kartṛ sense), by nāmaikadeśa-grahaṇa vyāsa; vyāsasyāpatyam → iñ, with akaṅ substituted for the final of the base; the y is padānta, so the ādivṛddhi of the ā following it (due, since a rule operates like rain — parjanyaval-lakṣaṇa-pravṛtti — even on a vowel already long) does not arise, and ai is augmented before y. Likewise svaśvasyāpatyam → sauvaśviḥ, with au before v. Recorded here only.
commentary BM on rule interaction: objection — the aic augment is an apavāda of vṛddhi, so the absence of vṛddhi would follow anyway and the prohibition is idle. Reply — the prohibition fixes the domain: the aic augments come only where vṛddhi of a vowel after y/v was due; hence not in dādhyaśviḥ. By the yena nāprāpti-nyāya the prohibition applies only to the ādivṛddhi; hence the uttarapada-vṛddhi of 'saṅkhyāyāḥ saṃvatsarasaṅkhyasya ca' still applies in dvyāśītikaḥ ('hired for two eighties'). Recorded; the kaumudī's 'na vṛddhiḥ' is rendered as it stands.
commentary TB (printed under sk.1096.t1, pratīka 'na yvābhyām'): counterexamples — 'yvābhyām kim': nārthiḥ (na artho yasya = nārtha, his offspring); 'padāntābhyām kim': yājñikaḥ. TB agrees that 'na' is stated to show the domain of the aic (so not in dādhyaśviḥ, mādhvaśviḥ, where no vṛddhi after y/v is due), but frames dvyāśītikaḥ differently from BM: 'in some places, even though vṛddhi is due, [the aic] is not desired (neṣyate)' — an iṣṭi — rather than BM's yena nāprāpti-nyāya restricting the prohibition to ādivṛddhi. Recorded per §16.
commentary BM: varuḍa etc. are particular jātis; vāruḍakiḥ, and likewise naiṣādakiḥ, cāṇḍālakiḥ, baimbakiḥ — the 'and so on' of the kaumudī. Recorded.
commentary TB (printed under sk.1096.t1, pratīkas 'vāruḍakir iti', 'ityādīti'): varuḍa etc. are particular jātis; because the v [of varuḍa] is not padānta, 'na yvābhyām' does not give the aic augment — vāruḍakiḥ has ordinary ādivṛddhi, with the akaṅ of the vārttika (SK 1097); 'ityādi' = naiṣādakiḥ, cāṇḍālakiḥ, baimbakiḥ. Followed for the bracket marking vāruḍakiḥ as a vārttika form, not an instance of the aic augment.

SK 1099 · A 4.1.98V

गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फञ् ॥ १०९९ ॥

gotre kuñjādibhyaścphañ

gotre kuñjādibhyaś cphañ — After kuñja and the rest, cphañ in the sense of gotra.

Rule. After kuñja and the rest of its list, the affix cphañ occurs in the gotra sense. It is an apavāda of iñ. Its c and ñ are markers, so it is heard as pha, and ph → āyan.

Example.

kuñjasya gotrāpatyam → kuñja + cphañ → kuñja + āyana → vṛddhi u → au (the affix is ñit), yasyeti ca → kauñjāyana.

Bhaṭṭoji gives no prose here. The finished form comes under SK 1100.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the marker c. It lets SK 1100 name this affix alone, so that its ñya does not follow the phañ of SK 1113 (āśvāyanaḥ).

Tattvabodhinī

NSP p. 239

—गोत्रे कुञ्जा—। इतः प्राक् ‘एको गोत्रे’ इत्यादि सूत्रद्वयं चेत्पत्र्यते तर्ह्यन्त्रत्यं गोत्रप्रहणं त्यक्तुं शक्यमि-त्याहुः ॥ च्फलो लकारो वृद्ध्यर्थः । कौजायन्यः । चकारस्तु ‘ब्रातच्फलोः—’ इत्यत्र विशेषणार्थः । तेन ‘अश्वादिभ्यः फल्’ आश्वायन इत्यत्र व्यो न भवति ॥ अत्रेदमवधेयम् । कौजायन्य इत्यादावेकवचने द्विवचने च व्यस्य लित्वादाद्युदात्तल-मेव । बहुत्वे तु व्यस्य लुकि च्फलश्चकारलकारयोस्तुल्यवलयोर्विरोधे सति परलात् लित्स्वरेणाद्युदात्तत्वे प्राप्ते भाष्यादौ ‘तद्धितस्य कितः’ इत्यत्र योगं विभज्य ‘चितः’ इत्यनुवर्त्य ‘तद्धितस्य चितोऽन्तोदात्तलम्’ इति व्याख्यानात् ‘कौजयनाः’ इत्यत्रान्तोदात्ततैव भवति । न चैवं हि फगेवात्रास्तु किमनेन गुरुनिर्देशेनेति वाच्यम् । तथा हि सति ‘ब्रातच्फलोरस्त्रियाम्’ इति सूत्रप्रणयनापत्त्या नाडायनादिभ्योऽपि व्यः स्यादिति ॥ कुञ्ज, ब्रह्म, शङ्ख, शकटेत्यादि ॥—ब्रातच्फलो—। ‘पूगाञ्ज्यो-ऽप्रामणी—’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—व्यः स्यादिति । ब्रातवाचिभ्यः ‘कांपोतपाक्यः’ इत्युदाहरिष्यति ॥ अस्त्रियां किम् । कपोतपाका स्त्री ॥—तद्वाजत्वादिति । ‘व्यादयस्तद्वाजाः’ इति सूत्रेणेति शेषः

Bālamanoramā

गोत्रे कुञ्जादिभ्यश्च्फञ् - गोत्रे कुञ्ज । स्पष्टम् । इञोऽपवादः । च्फञिचञावितौ ।

translator notes

textual The source gives no kaumudī prose for this sūtra; Bhaṭṭoji's example kauñjāyanyaḥ appears under the next sūtra, 'vrātacphañor astriyām' (SK 1100; A 5.3.113), which adds ñya to the cphañ-final word.
commentary BM: 'clear'; an apavāda of iñ (the a-final default, 'ata iñ'); c and ñ of cphañ are it-markers. TB: the ñ is for vṛddhi (kauñjāyanyaḥ; OCR 'cphalo lakāro'); the c serves to specify [cphañ] in 'vrātacphañor astriyām', so that ñya does not follow the phañ of 'aśvādibhyaḥ phañ' (āśvāyanaḥ); TB also reports the view that the word 'gotre' here could be dropped if the two sūtras 'eko gotre' etc. were read before this one. Followed for rendering cphañ as a single affix with its markers kept, and for 'in the sense of gotra'.

SK 1100 · A 5.3.113V

व्रातच्फञोरस्त्रियाम् ॥ ११०० ॥

vrātacphañorastriyām

vrātacphañor astriyām — After [a word denoting] a vrāta and after [one ending in] cphañ, [ñya in the word's own sense], but not in the feminine.

Rule. After a word naming a vrāta (a kind of band), and after a word ending in cphañ, the affix ñya occurs in the word's own sense (svārthe): it adds no new meaning. It does not occur in the feminine.

Example.

kauñjāyana (SK 1099) → kauñjāyana + ñya → the final a is deleted by yasyeti ca → kauñjāyanyaḥ.

In the same way brādhnāyanyaḥ.

Applies when / blocked by.

In the plural, ñya counts as a tadrāja affix, and a later rule drops it (SK 1193).
In the feminine there is no ñya. Kauñjāyana is a gotra word, so it names a jāti and takes ṅīṣ → kauñjāyanī.
For the immediate offspring there is no cphañ, since SK 1099 is limited to the gotra: kuñja + iñ → kauñjiḥ.

Siddhānta-kaumudī

व्रातवाचिभ्यश्च्फञन्तेभ्यश्च स्वार्थे ञ्यः स्यान्न तु स्त्रियाम् । कौञ्जायन्यः । बहुत्वे तद्राजत्वाल्लुग्वक्ष्यते । ब्राध्नायन्यः । स्त्रियां कौञ्जायनी, गोत्रत्वेन जातित्वान्ङिष् । अनन्तरापत्ये- कौञ्जिः ॥

After [words] denoting a vrāta [a kind of band] and after [words] ending in cphañ, ñya occurs in [their] own sense (svārthe), but not in the feminine. kauñjāyanyaḥ. In the plural, since [ñya] is a tadrāja, luk will be stated [later]. brādhnāyanyaḥ. In the feminine: kauñjāyanī — ṅīṣ, because [the word], being a gotra, is a jāti. In [the sense of] the immediate offspring (anantarāpatya): kauñjiḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 239

—लुग्वक्ष्यत इति । ‘तद्वाजस्य बहुपु—’ इत्यनेनेति शेषः ॥—कौञ्जायनीति । इह सति व्यप्रत्यये योपधत्वात् ‘जातेः’ इति डीषभावे टापि रूपे स्वरे च विशेषो वोध्य इत्याहुः

Bālamanoramā

व्रातच्फञोरस्त्रियाम् - आयुधजीवि । बाहीकेष्विति । बाहीकाख्यग्रामविशेषेष्वित्यर्थः । क्षौद्रक्य इति । क्षुद्रको नाम कश्चिदायुधजीविनां बाहीक देशवासिनां सङ्घः । स एव क्षौद्रक्यः । मालव्य इति । मालवो नाम कश्चिद्वाहीकेषु आयुधजीविनांसङ्घः । स एव मालव्यः । टित्त्वान्ङीबिति । एवं च अस्त्रियामिति नात्र सम्बध्यत इति भावः । तद्विशेषेति । व्याख्यानादिति भावः ।

translator notes

commentary TB (printed under sk.1099.t1, pratīka 'vrātacphañoḥ'): 'ñyaḥ syāt' because ñya is carried forward (anuvṛtti) from 'pūgāñ ñyo 'grāmaṇīpūrvāt' (A 5.3.112) — the source of the bracketed [ñya] in sutra_en. After vrāta-words the example kāpotapākyaḥ will be given later; 'astriyām kim': kapotapākā strī. 'tadrājatvāt' = by the sūtra 'ñyādayas tadrājāḥ' (A 5.3.119). Followed.
commentary TB: the luk 'to be stated' is by 'tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām' (SK 1193; A 2.4.62). Followed for the identification; the English keeps the kaumudī's forward reference without a number.
commentary TB on kauñjāyanī and 'astriyām': were ñya to come in the feminine as well, the word would have y as its penultimate, so ṅīṣ by 'jāteḥ' would fail and ṭāp would come, giving a different form and accent — 'so they say'. Recorded as the reason for 'but not in the feminine'; the kaumudī's 'ṅīṣ, because, being a gotra, it is a jāti' is rendered as it stands.
textual The Bālamanoramā block attached to this unit (on āyudhajīvin, bāhīka, kṣaudrakyaḥ, mālavyaḥ, 'ṭittvān ṅīp', and the non-connection of 'astriyām') comments on the following sūtra (āyudhajīvisaṅghāñ ñyaḍ vāhīkeṣv abrāhmaṇarājanyāt, A 5.3.114), not on this one; it was not used for this unit.

SK 1101 · A 4.1.99V

नडादिभ्यः फक् ॥ ११०१ ॥

naḍādibhyaḥ phak

naḍādibhyaḥ phak — After naḍa and the rest, phak [in the sense of a gotra-descendant].

Rule. After naḍa and the rest of its list, the affix phak occurs in the gotra sense. "In the gotra sense" continues from SK 1099. Phak is kit, heard as āyana.

Example.

naḍasya gotrāpatyam → naḍa + phak → ph → āyan → naḍa + āyana → vṛddhi a → ā (kit), yasyeti ca → nāḍāyanaḥ.

In the same way cārāyaṇaḥ, where the n of āyana becomes ṇ after the r.

Applies when / blocked by. The immediate offspring is not gotra, so it takes iñ: nāḍiḥ.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे इत्येव । नाडायनः । चारायणः । अनन्तरो नाडिः ॥

'In [the sense of] gotra' — just that [is carried forward]. nāḍāyanaḥ. cārāyaṇaḥ. For the immediate (anantara) [offspring]: nāḍiḥ.

Bālamanoramā

नडादिभ्यः फक् - नडादिभ्यः फक् । इञोऽपवादः । अनन्तरो नाडिरिति । अनन्तरापत्यस्य गोत्रत्वाऽभावात्फगभावे इञेवेत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: phak is an apavāda of iñ (4.1.95). 'anantaro nāḍiḥ': since the immediate offspring is not a gotra, phak is absent there and iñ alone occurs. Followed for the bracketed gloss of anantara.

SK 1102 · A 4.1.100V

हरितादिभ्योऽञः ॥ ११०२ ॥

haritādibhyo'ñaḥ

haritādibhyo 'ñaḥ — After [words ending in] the añ [formed] from harita and the rest, [phak in the sense of a young descendant].

Rule. After the añ-final forms of harita and the rest, phak occurs. The harita list is a sub-list (antargaṇa) inside the bida list, whose words take añ (SK 1106).

Example.

harita + añ (SK 1106) → hārita, the gotra form.

Its young descendant → hārita + phak → hāritāyanaḥ.

Applies when / blocked by. This rule stands under the gotra heading. Yet its phak can only be a yuvan affix. The base already ends in a gotra affix, and no gotra affix follows another (SK 1093). Bhaṭṭoji calls this sāmarthya: the rule has no other possible application.

Siddhānta-kaumudī

एभ्योऽञन्तेभ्यो यूनि फक् । हारितायनः । इङ गोत्राधिकारेऽपि सामर्थ्याद्यून्ययम् । न हि गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययः । विदाद्यन्तर्गणो हरितादिः ॥

After these [words] ending in añ, phak [occurs] in the sense of a young descendant (yuvan). hāritāyanaḥ. Here, although [we are within] the gotra adhikāra, by force of the [only possible] application (sāmarthya) this [phak] is in the sense of yuvan; for after a gotra [affix] there is no further gotra affix. The haritādi is a sub-list (antargaṇa) within the vidādi.

Bālamanoramā

हरितादिभ्योऽञः - ॒हरितादिभ्योऽञ॑ इत्यादि स्पष्टम् ।

translator notes

textual The source reads 'iṅa gotrādhikāre 'pi' where the sense requires 'iha gotrādhikāre 'pi' (a digitization slip for iha); translated as iha. BM has only 'spaṣṭam' on this sūtra; no TB block is transmitted.

SK 1103 · A 4.1.101V

यञिञोश्च ॥ ११०३ ॥

yañiñośca

yañiñoś ca — And after [a word ending in] yañ or iñ [that are added in the sense of gotra], phak.

Rule. After a word ending in yañ or iñ, where these are gotra affixes, phak occurs. As in SK 1102, this phak has the yuvan sense.

Example.

gārgyasyāpatyaṃ yuvā → gārgya + phak → gārgya + āyana

→ āyana begins with ā, so the y is kept (SK 1082 does not apply) → yasyeti ca deletes the a → n → ṇ after the r → gārgyāyaṇaḥ.

dākṣer apatyaṃ yuvā → dākṣi + phak → dākṣāyaṇaḥ.

Applies when / blocked by. The yañ or iñ must itself be a gotra affix. Bhaṭṭoji's commentators give sautaṅgamiḥ, whose iñ means "near Sutaṅgama": its offspring takes no phak.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे यौ यञिञौ तदन्तात् फक् स्यात् । अनाति इत्युक्तेः आपत्यस्य-SK 1082इति यलोपो न, गार्ग्यायणः । दाक्षायणः ॥

After [a word] ending in the yañ or iñ that [were added] in the sense of gotra, phak occurs [in the sense of a young descendant (yuvan)]. Because [the rule] says 'anāti' ('before a [taddhita] not beginning with ā'), the deletion of y (ya-lopa) by 'āpatyasya [ca taddhite 'nāti]' (SK 1082) does not take place: gārgyāyaṇaḥ. dākṣāyaṇaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 239–240

—यञिञोश्च । अधिकारप्राप्तं गोत्रप्रहणं यञिञोर्विशेषणं न तु विधेयस्य फकः, व्याख्या- नात्तदेतदाह—गोत्रे याविति । गोत्रे किम् । ‘द्वीपादनुसमुद्रं यज्’ द्वीपे भवो द्वैप्यः । सुतंगमादिभ्यश्चातुरर्थिक इञ् । सौतंगमिः । तदपत्ये फक् मा भूत् ॥—फक् स्यादिति । सामर्थ्याद्यून्ययम्

Bālamanoramā

यञिञोश्च - यञिञोश्च । 'गोत्रे' इत्यधिकृतं यञिञोर्विशेषणं, नतु विधेयस्य फकः, व्याख्यानात् । तदाह — गोत्रे यौ यञिञाविति । सामर्थ्याद्यून्ययम् । न हि गोत्रप्रत्ययात् गोत्रप्रत्ययोऽस्ति, 'एको गोत्रे' इति नियमात् । अनातीति । गर्गस्य गोत्रं गार्ग्यः । गर्गादित्वाद्यञ् । गाग्र्यस्यापत्यं युवेत्यर्थे यञन्तात्फकि आयन्नादेशअनाती॑ति पर्युदासात्आपत्यस्य चे॑ति यलोपाऽभावे णत्वे 'गाग्र्यायण' इति रूपमित्यर्थः । दाक्षायण इति । दक्षस्य गोत्रापत्यं दाक्षिः, अत इञ्, दाक्षेरपत्यं युवा दाक्षायणः । इञन्तात्फक् । गोत्रे किम् । सुतङ्गमस्यादूरभव इत्यर्थेसुतङ्गमादिभ्य इ॑ञितीञि सौतङ्गमेरपत्ये न फक् ।

translator notes

commentary BM and TB: the word 'gotre', present by adhikāra, qualifies yañ and iñ, not the phak that is prescribed — on the authority of the explanation (vyākhyāna); hence Bhaṭṭoji's 'gotre yau yañiñau'. BM and TB: 'sāmarthyād yūny ayam' — by force of the [only possible] application this phak is in the sense of yuvan (TB attaches this to the pratīka 'phak syāt' and says no more); BM adds the ground that no gotra affix follows a gotra affix, by the restriction 'eko gotre'. Followed for the attachment of 'gotre' and for the bracketed '[in the sense of yuvan]'.
commentary BM identifies the examples (the kaumudī gives only the finished forms): gārgyaḥ = gargasya gotram, yañ because garga is in gargādi; gārgyasyāpatyaṃ yuvā → phak after the yañ-final → āyan substitute; because 'anāti' is a paryudāsa, no ya-lopa by 'āpatyasya ca'; ṇatva → gārgyāyaṇaḥ. dākṣiḥ = dakṣasya gotrāpatyam (iñ by 'ata iñ'); dākṣer apatyaṃ yuvā → phak after the iñ-final → dākṣāyaṇaḥ. Recorded here only.
commentary On 'gotre kim' (not in the kaumudī): BM — sautaṅgamiḥ, with the cāturarthika iñ of 'sutaṅgamādibhya iñ' in the sense 'near Sutaṅgama', takes no phak for its offspring; TB adds dvaipyaḥ ('dvīpe bhavaḥ', yañ by 'dvīpād anusamudraṃ yañ') alongside sautaṅgamiḥ. Recorded; confirms that the yañ/iñ must themselves be gotra affixes.

SK 1104 · A 4.1.102V

शरद्वच्छुनकदर्भाद्भृगुवत्साग्रायणेषु ॥ ११०४ ॥

śaradvacchunakadarbhādbhṛguvatsāgrāyaṇeṣu

śaradvacchunakadarbhād bhṛguvatsāgrāyaṇeṣu — After śaradvat, śunaka and darbha, [phak in the sense of gotra, when the descendant is] respectively a Bhārgava, a Vātsya or an Āgrāyaṇa.

Rule. After śaradvat, śunaka and darbha, phak occurs in the gotra sense when the descendant is, respectively, a Bhārgava, a Vātsya or an Āgrāyaṇa. For śaradvat and śunaka, both in the bida list, it is an apavāda of añ. For darbha it is an apavāda of iñ.

Example.

śaradvat + phak → śāradvatāyanaḥ, if he is a Bhārgava; any other descendant → śāradvataḥ (añ).

śunaka + phak → śaunakāyanaḥ, if he is a Vātsya; another → śaunakaḥ.

darbha + phak → dārbhāyaṇaḥ, if he is an Āgrāyaṇa; another → dārbhiḥ (iñ).

Watch out. Bhaṭṭoji's commentators explain: Bhṛgu cannot be the offspring of Śaradvat, who is later than he. So the sūtra's words mean members of those lines: a Bhārgava, a Vātsya, an Āgrāyaṇa.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे फक् । अञिञोरपवादः । आद्यौ बिदादी । शारद्वतायनो भार्गवश्चेत् । शारद्वतोऽन्यः । शौनकायनो वात्स्यश्चेत् । शौनकोऽन्यः । दार्भायणः आग्रायणश्चेत् । दार्भिरन्यः ॥

In the sense of gotra, phak. It is an apavāda of añ and iñ. The first two [words, śaradvat and śunaka,] are [members of the list] bidādi. śāradvatāyanaḥ, if he is a Bhārgava; another [descendant] is śāradvataḥ. śaunakāyanaḥ, if he is a Vātsya; another is śaunakaḥ. dārbhāyaṇaḥ, if he is an Āgrāyaṇa; another is dārbhiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 240

—शरद्वच्छुनक—। भृगुः शरद्वतोऽपत्यं न भवति, पूर्वभाविलात् । एवं शुनकस्यापत्यं न भवति वत्सः । अतोऽत्र भार्गवश्च वात्स्यश्चाग्रायणश्चेति द्वन्द्वे ‘अत्रिभृगु—इति ‘यज्ञिनोश्च’ इति च यथासंभवं लुग् वोध्यः ॥ यद्यप्यत्र वहुलाभावात् ‘अत्रिभृगु—इत्यादिना लुग् दुर्लभः । तथापि युगपदधिकरणवचनतायां वर्तिपदानां बहुर्थलात्सौत्रलाद्वा स्यादेव लुक् । अतो व्याचष्टे—भार्गवश्चेदिति ॥—वात्स्यश्चेदिति च ॥—अनादिरिति । अश्वत्थाम्नः पिता यो महाभारते प्रसिद्धः, तदपेक्षयाऽन्य एवायं द्रोण इत्यर्थः ॥—अश्वत्थाम्नीत्यादि । द्रोणाचार्यस्यानन्तरापत्ये अश्वत्थाम्नि द्रोणायन इति प्रयोगो भाक्त इत्यर्थः

Bālamanoramā

शरद्वच्छुनकदर्भाद्भृगुवत्साग्रायणेषु - शरद्वच्छुनक । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — गोत्रे फगिति । आद्यौ विदादी इति । शरद्वच्छुनकशब्दौ विदादी । अतस्तदुभयविषयेऽञपवाद इत्यर्थः । दर्भविषये त्विञोऽपवाद इति स्पष्टमेव । दर्भः — कस्चिदृषिः । ऋष्यणं बाधित्वा बाह्वादित्वादिञ् । आग्रायणश्चेदिति । अग्रो नाम कश्चिदृषिः । नडादिफगन्तोऽयम् ।

translator notes

commentary TB: Bhṛgu cannot be the offspring of Śaradvat, being earlier, nor Vatsa of Śunaka; so the sūtra's 'bhṛgu-vatsa-āgrāyaṇa' is a dvandva of bhārgava, vātsya and āgrāyaṇa with luk of their apatya affixes (by 'atribhṛgu…' (A 2.4.65) for bhārgava and 'yañañoś ca' (A 2.4.64; OCR 'yajñinoś ca') for vātsya, as applicable). Though that luk is hard to obtain here for want of plurality (OCR 'vahulābhāvāt'), it holds because in the simultaneous-denotation (yugapadadhikaraṇavacanatā) of the dvandva the member words have plural sense, or as a sūtra usage (sautratva). Hence Bhaṭṭoji's glosses 'bhārgavaś cet', 'vātsyaś cet'. Followed for rendering the conditions as 'a Bhārgava', 'a Vātsya', 'an Āgrāyaṇa'.
commentary BM on 'añiñor apavādaḥ' and 'ādyau bidādī': śaradvat and śunaka are bidādi, so for them phak is the apavāda of añ (of 'anṛṣyānantarye bidādibhyo 'ñ'); for darbha it is plainly the apavāda of iñ — Darbha is a ṛṣi, and iñ comes because he is in bāhvādi, blocking the ṛṣi-aṇ. āgrāyaṇa: Agra is a ṛṣi, and āgrāyaṇa is phak-final by naḍādi. 'gotre phak' is a filling-out of what the sūtra leaves unsaid (śeṣapūraṇa). Followed for the bracketed identification of 'the first two'.
textual The kaumudī reads 'bidādī', BM 'vidādī' (b/v variation of the gaṇa name); rendered bidādi. The final part of the TB block (pratīkas 'anādir iti', 'aśvatthāmnītyādi', on Droṇa and Aśvatthāman) comments on the next sūtra, 'droṇaparvatajīvantād anyatarasyām' (sk.1105, which has no TB block of its own); not used here.

SK 1105 · A 4.1.103V

द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ॥ ११०५ ॥

droṇaparvatajīvantādanyatarasyām

droṇaparvatajīvantād anyatarasyām — After droṇa, parvata and jīvanta, optionally [phak in the sense of gotra].

Rule. After droṇa, parvata and jīvanta, phak occurs optionally in the gotra sense. Otherwise the default iñ comes.

Example.

droṇa + phak → drauṇāyanaḥ, or with iñ → drauṇiḥ.

pārvatāyanaḥ – pārvatiḥ. jaivantāyanaḥ – jaivantiḥ.

Watch out. The Droṇa meant here is one "without a beginning" (anādi). Bhaṭṭoji's commentators explain that this is a Droṇa other than Aśvatthāman's father. Aśvatthāman is the immediate son of the famous Droṇa. Calling him drauṇāyana is figurative (upacāra), since he is not a gotra descendant.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गोत्रे फग्वा । द्रौणायनः- द्रौणिः । पार्वतायनः- पार्वतिः । जैवन्तायनः- जैवन्तिः । अनादिरिह द्रोणः । अश्वत्थाम्न्यनन्तरे तूपचारात् ॥

After these, in the sense of gotra, phak optionally. drauṇāyanaḥ – drauṇiḥ. pārvatāyanaḥ – pārvatiḥ. jaivantāyanaḥ – jaivantiḥ. The droṇa [meant] here is one without a beginning (anādi). As for [the usage 'drauṇāyana'] for Aśvatthāman, the immediate (anantara) offspring, that is by secondary usage (upacāra).

Bālamanoramā

द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरयाम् - द्रोणपर्वत । अनादिरिति । अस्वत्थाम्नः पिता यो महाभारते कलेरादौ प्रसिद्धः,तदपेक्षया अन्य एवायमनादिद्रोण इत्यर्थः । अआत्थाम्नीति । द्रोणाचार्यस्यानन्तरापत्ये अआत्थाम्नि 'द्रौणायन' इति प्रयोग इत्यर्थः । तदिदंबाह्वादिभ्यश्चे॑ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।

translator notes

commentary BM: 'anādi' means a Droṇa other than the father of Aśvatthāman who is famous in the Mahābhārata at the beginning of the Kali age. 'aśvatthāmni': the usage 'drauṇāyana' for Aśvatthāman, the immediate offspring of Droṇācārya, is by upacāra — this is clear in the Bhāṣya on the sūtra 'bāhvādibhyaś ca' (4.1.96). Followed for the bracketed identification of the upacāra usage.
commentary TB (printed at the end of sk.1104.t1, pratīkas 'anādir iti', 'aśvatthāmnītyādi'): 'anādiḥ' = this Droṇa is other than the one famous in the Mahābhārata as Aśvatthāman's father; the usage drauṇāyana for Aśvatthāman, Droṇācārya's immediate offspring, is secondary (bhākta). Agrees with BM.

SK 1106 · A 4.1.104V

अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ् ॥ ११०६ ॥

anṛṣyānantarye bidādibhyo'ñ

anṛṣyānantarye bidādibhyo 'ñ — After bida and the rest, añ [in the gotra sense]; after those [of them] that are not ṛṣis, [añ] in the sense of the immediate [offspring].

Rule. After bida and the rest of its list, añ occurs in the gotra sense. The list also holds words that are not names of ṛṣis (seers), such as putra. After those, añ occurs in the sense of the immediate offspring. The sūtra's ānantarya simply means anantara "immediate".

Example.

bidasya gotrāpatyam → bida + añ → vṛddhi i → ai, yasyeti ca → baidaḥ.

The immediate offspring of Bida → no añ → baidiḥ, with iñ, because the bāhu list is open (SK 1096).

putrasyāpatyam "a son's offspring" → putra is not a seer → putra + añ → pautraḥ "grandson". So also dauhitraḥ "daughter's son".

Watch out. Bida is a seer, so for the immediate offspring the seer-aṇ of SK 1117 might seem due. Bhaṭṭoji's commentators explain that iñ comes through the open bāhu list instead: baidiḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्योऽञ् गोत्रे, ये त्वत्रानृषयः पुत्रादयस्तेभ्योऽनन्तरे । सूत्रे स्वार्थे ष्यञ् । बिदस्य गोत्रापत्यं बैदः । अनन्तरो बैदिः, बाह्वादेराकृतिगणत्वादिञ् । पुत्रस्यापत्यं पौत्रः । दौहित्रः ॥

After these [words bida etc.], añ in the sense of gotra; but after those among them that are not ṛṣis (anṛṣayaḥ) — putra and the like — [añ] in the sense of the immediate [offspring] (anantara). In the sūtra [the word ānantarya carries] ṣyañ in its own sense (svārthe) [i.e. ānantarya = anantara]. bidasya gotrāpatyam ('the gotra offspring of Bida') → baidaḥ. The immediate [offspring] is baidiḥ: iñ, because bāhvādi is an ākṛtigaṇa. putrasyāpatyam ('the offspring of a son') → pautraḥ. dauhitraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 240

—अनृष्या—‘अनृषि’ इति पञ्चम्याः सौत्रो लुक् ॥ अनृषिभ्य इत्यर्थः ॥—सूत्रे इति । आनन्तर्य इत्यत्रेत्यर्थः ॥—स्वार्थ इति । चानुर्वर्ण्यादेराकृतिगणलादिति भावः ॥ वैदिरित्यत्र ऋष्यणमाशङ्क्याह—वाह्वादेरिति । विद, उर्व, कश्यप, कुशिक, भरद्वाज, उपमन्यु, विश्वानर । ‘परल्ली परशुं च’ इत्यादि

Bālamanoramā

अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ् - अनृष्यानन्तर्ये ।अनृषी॑ति लुप्तपञ्चमीकम् । बिदादिभ्योऽञिति द्विरावर्तते । तथा चअनृष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽ॑ञिति कृत्स्नमेकं वाक्यं ।बिदादिभ्योऽ॑ञिति वाक्यान्तरं । तत्र द्वितीयं वाक्यं व्याचष्टे — एभ्योऽञ्गोत्रे इति । गोत्रे विवक्षिते विदादिभ्योऽञ्स्यादित्यर्थः ।अथ प्रथमं वाक्यं कृत्सनसूत्रं व्याचष्टे — ये त्विति । अनृषिभ्यो विदादिभ्योऽनन्तरापत्येऽञ्स्यादित्यक्षरार्थः । विदादौ हि ऋषयोऽनृषयश्च पठिताः । तत्र येऽनृषयस्तेभ्योऽनन्तरापत्येऽञिति फलितमिति भावः । नन्वानन्तर्ये इति श्रवणादनन्तर इति कथमित्यत आह — सूत्रे स्वार्थे ष्यञिति ।अनन्तरशब्दा॑दिति शेषः । चतुर्वर्णादित्वादिति भावः । बिदस्य गोत्रापत्यं बैद इति । बिदस्य ऋषित्वात्ततो गोत्र एवाऽञिति भावः । ऋष्यणोऽपवादः । स्वरे विशेषः । नन्वनन्तरापत्येऽञभावे इञपवाद ऋष्यणेवोचित इति कथमनन्तरो वैदिरित्यत आह — बाह्वादेरिति । बिदादिगणस्थादनृषेरनन्तरात्येऽञमुदाहरति — पौत्रो दौहित्र इति । पुत्रस्यानन्तरापत्यमिति, दुहितुरनन्तरापत्यमिति च विग्रहः । यथायथमणिञोपरपवादेऽञ् ।

translator notes

commentary BM: 'anṛṣi' has its ablative elided (TB: a sautra luk of the pañcamī — 'anṛṣibhyaḥ'); 'bidādibhyo 'ñ' is repeated (dvir āvartate), giving two sentences: 'bidādibhyo 'ñ' alone (explained first by Bhaṭṭoji: 'ebhyo 'ñ gotre' — añ after bida etc. when gotra is intended) and the whole sūtra (añ after the non-ṛṣi members of bidādi in the anantarāpatya sense), since the gaṇa lists both ṛṣis and non-ṛṣis. Followed for the two-clause rendering of sūtra and block.
commentary TB: 'sūtre' = in the word 'ānantarye'; the ṣyañ in its own sense is by cāturvarṇyādi being an ākṛtigaṇa (BM: after the word anantara). Followed for the bracketed 'ānantarya = anantara'.
commentary BM on rule interaction: baidaḥ — bida is a ṛṣi, so añ comes only in the gotra sense, as an apavāda of the ṛṣi-aṇ ('ṛṣyandhaka…'), the difference being in accent; baidiḥ — objection (TB raises the same): in the anantara sense, with añ absent, the ṛṣi-aṇ, apavāda of iñ, would be proper; hence 'bāhvāder ākṛtigaṇatvāt' supplies iñ. pautraḥ, dauhitraḥ = anantarāpatya of putra and duhitṛ, non-ṛṣi members, where añ is the apavāda of iñ and of aṇ respectively. Followed.

SK 1107 · A 4.1.105V

गर्गादिभ्यो यञ् ॥ ११०७ ॥

gargādibhyo yañ

gargādibhyo yañ — After garga and the rest, yañ [in the sense of gotra].

Rule. After garga and the rest of its list, yañ occurs in the gotra sense. "In the gotra sense" still continues.

Example.

gargasya gotrāpatyam → garga + yañ → vṛddhi a → ā → the final a deleted by yasyeti ca → gārgyaḥ.

vatsa + yañ → vātsyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note forms such as jāmadagnyaḥ for Rāma, an immediate son. There the gotra status is superimposed on him.

Siddhānta-kaumudī

गोत्र इत्येव । गार्ग्यः । वात्स्यः ॥

'In the sense of gotra (gotre)' — just that [is carried forward]. gārgyaḥ. vātsyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 240

—गर्गादिभ्यो—। गर्ग, वत्स, व्याघ्रपाद, पुलस्ति, वभ्रु, मण्डु, वतण्ड, कपि, कत, शकल, कण्व, अगस्ति, कुण्डिनी, यज्ञवल्क्, पराशर, जमदग्नि, इत्यादि ॥ कथं तर्हि ‘रामो जामदग्न्यः’ इति । अनन्तरापत्ये ह्ययम् । सत्यम् । अनन्तरेऽपि गोत्रलारोपाद्वोध्यः

Bālamanoramā

गर्गादिभ्यो यञ् - गर्गादिभ्यो यञ् । गाग्र्यो वात्स्य इति । गर्गस्य गोत्रपत्यमिति, वत्सस्य गोत्रापत्यमिति च विग्रहः ।रामो-जामदग्न्यः॑, 'पाराशर्यो व्यास' इत्यादौ त्वनन्तरापत्ये गोत्रात्वारोपाद्यञित्याहुः ।

translator notes

commentary BM gives the analyses gargasya gotrāpatyam, vatsasya gotrāpatyam. In rāmo jāmadagnyaḥ and pārāśaryo vyāsaḥ, where the offspring is immediate (anantara), yañ is by superimposing gotra-hood (gotratvāropa) — 'so they say'. TB concurs ('anantare 'pi gotratvāropād bodhyaḥ') and lists the gaṇa: garga, vatsa, vyāghrapād, pulasti, babhru, maṇḍu, vataṇḍa, kapi, kata, śakala, kaṇva, agasti, kuṇḍinī, yajñavalka, parāśara, jamadagni, etc. Followed for taking 'gotra ity eva' as restricting the affix to the gotra sense.

SK 1108 · A 2.4.64V

यञञोश्च ॥ ११०८ ॥

yañañośca

yañañoś ca — And [luk] of yañ and añ [in the gotra sense, in the plural caused by them, not in the feminine].

Rule. When a word in the gotra sense ends in yañ or añ, that affix disappears by luk in a plurality caused by the affix itself. It does not disappear in the feminine. This is a rule of the second book, read here early; its companion rules come in Section J.

Example.

gargasyāpatyāni "descendants of garga", many → gārgya → the plurality comes from the affix's own sense → luk of yañ

→ the vṛddhi goes with the affix → garga → gargāḥ.

So also vatsāḥ, bidāḥ, ūrvāḥ.

Applies when / blocked by.

"Caused by that affix": priyagārgyāḥ "those to whom Gārgya is dear". The plurality belongs to the bahuvrīhi, not to the affix, so yañ stays.
"Not in the feminine": gārgyaḥ striyaḥ "women of the Garga line".
"Gotra": dvaipyāḥ "those living on an island" and autsāḥ "those in a spring". Their yañ and añ do not mean a descendant.
"Gotra" here means the gotra known from the pravara chapters, the lists of descendants of the seven seers. So pautrāḥ "grandsons" and dauhitrāḥ keep their añ.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे यद्यञन्तमञन्तं च तदवयवयोरेतयोर्लुक्स्यात्तत्कृते बहुत्वे, न तु स्त्रियाम् । गर्गाः । वत्साः बिदाः । ऊर्वाः । तत्कृते इति किम् ? प्रियगार्ग्याः । स्त्रियां तु गार्ग्यः स्त्रियः । गोत्रे किम् ? द्वैप्याः । औत्साः । प्रवराध्यायप्रसिद्धमिह गोत्रम् । तेनेह न । पौत्राः । दौहित्राः ॥

When [a word] in the gotra [sense] ends in yañ or ends in añ, luk is to take place of these two [affixes], which are components of it, in a plurality caused by that [affix] (tatkṛte bahutve), but not in the feminine. gargāḥ. vatsāḥ. bidāḥ. ūrvāḥ. Why 'caused by that'? priyagārgyāḥ. In the feminine, however: gārgyaḥ striyaḥ. Why 'in the gotra'? dvaipyāḥ. autsāḥ. Here 'gotra' is [the gotra] well known from the pravara-chapters (pravarādhyāya). Hence [luk does] not [take place] here: pautrāḥ. dauhitrāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 240

—यज्ञजोश्च । ‘ण्यक्षत्रियार्षं—इत्यतो लुगिति, ‘तद्राजस्य—इति सूत्राद्वहुषु तेनैवास्त्रियामिति चानुवर्तते ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे’ इत्यतो गोत्र इति च तदाह—गोत्रे यद्यजन्तमित्यादि । प्रवराध्यायप्रसिद्धगोत्रवाचिनौ केवलौ यज्ञजौ न भवत इति ‘गोत्र’ इत्यनेन तदन्तं विशेषितम् ॥—तदवयवयोरिति । ‘निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति’ इति भावः ॥—प्रवराध्यायेति । एतच्च ‘स्त्रीपुं-साभ्याम्—इति सूत्रे ‘लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम्’ इति भाष्यमुपादाय कैयटेनोक्तमिति भावः ॥—तेनेह नेति । यद्यत्र लौकिकं गोत्रमपत्यमात्रं गृह्येत, तदा स्यादेवातिप्रसङ्ग इति भावः ॥—लोहितादीति । ‘सर्वत्र लोहितादि—इत्यादिना ष्फः ॥ ष्फेणोक्तेऽपि स्त्रीत्वे पिलसामर्थ्यात् क्षीणित्याशयेनाह—वाभ्रव्यायणीति । गर्गादिगण एव ‘वभ्रुः कौशिके’ इति पाठ्यम् । एवं हि द्विर्वभ्रुग्रहणं न कर्तव्यं भवतीति हरदत्तादयः ॥—कापेय इति । ‘इतश्चानिजः’ इति ढक् । कपेर्गर्गादिगणपाठो लोहितादिकार्यार्थः । तेन काप्यायनीति सिध्यति ॥—वौधिरिति । अनृषिलादिज् वाह्वादिलाद्वा

Bālamanoramā

यञञोश्च - यञञोश्च । द्वितीयचतुर्थपादे इदं सूत्रं न त्विदं चातुर्थिकमपत्याधिकारस्थम् । तत्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणम् ।तद्राजस्य बहुषु तेनैवाऽस्त्रिया॑मिति सूत्रं तद्राजस्येतिवर्जमनुवर्तते ।ण्यक्षत्रिये त्यतोलु॑गिति,यस्कादिभ्यो गोत्रे॑ इत्यतो 'गोत्रे' इति च । तदाह — गोत्रे यदिति । एतयोरिति । यञञोरित्यर्थः । प्रत्ययाऽदर्शनस्यैव लुक्त्वादिति भावः । तत्कृते इति । यञञ्प्रत्ययार्थगतबहुत्वे इति यावत् । गर्गाइति । गर्गस्यापत्यानीत्यादिविग्रहः । प्रियागाग्र्या इति । प्रियो गाग्र्यो येषामिति विग्रहः । अत्र यञर्थगतबहुत्वाऽभावान्न लुगिति भावः । द्वैप्या इति । द्वीपे भवा इत्यर्थः ।द्वीपादनुसमुद्र॑मिति यञ् । औत्सा इति । उत्से भवा इत्यर्थः ।उत्सादिभ्योऽञ् । इहोभयत्रापि यञञोर्गौत्रवाचित्वाऽभावान्न लुगिति भावः । ननु पौत्रा दौहित्रा इत्यत्राप्यनृषिविदादिलक्षणाऽञो लुक्स्यात् । नच तस्यानन्तरापत्यवाचित्वाऽभावान्न लुगिति भावः । ननु पौत्रा दौहित्रा इत्यत्राप्यनृषिविदादिलक्षणाऽञो लुक्स्यात् । नच तस्यानन्तरापत्यवाचित्वाद्रोत्रवाचित्वाऽभावान्न लुगिति वाच्यं,यूनि लु॑गिति सूत्रभाष्ये अपत्य#आधिकारादन्यत्र लौकिकमेव गोत्रं गृह्रते इति सिद्धान्तित्वादित्यत आह — प्रवरेति ।कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विआआमित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषयः स्मृताः ।तेषां यदपत्यं तद्गोत्रमित्याचक्षते॑ इति बोधायनीयादिप्रवराध्यायप्रसिद्धा भार्गवादय एवैह गोत्रत्वेन विवक्षिता इत्यर्थः । कैयटेनलौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहण॑मिति भाष्यमुपादाय तथैव व्याख्यातत्वादिति भावः । एवंच पौत्रा दौहित्रा इत्यादौ पौत्रदौहित्रयोस्तथाविधगोत्रवाचित्वाऽभावान्न लुगिति स्थितम् । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे ज्ञेयः ।

translator notes

commentary BM/TB on anuvṛtti: 'luk' is carried forward from 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ' (A 2.4.58); the whole of 'tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām' (A 2.4.62) except 'tadrājasya' is carried forward (giving 'in the plural', 'caused by that', 'not in the feminine'); and 'gotre' from 'yaskādibhyo gotre' (A 2.4.63). BM adds that this sūtra stands in the fourth pāda of adhyāya 2, not in the apatya-adhikāra of adhyāya 4, and that tadanta is taken by the pratyaya-grahaṇa paribhāṣā. Followed for the supplied elements.
commentary TB: 'gotre' qualifies the tadanta (the yañ-/añ-final word), because the bare affixes yañ, añ do not by themselves denote a pravara-gotra; 'tadavayavayoḥ' because substitutes replace what is specified (nirdiśyamānasyādeśā bhavanti). BM: 'etayoḥ' = of yañ and añ, luk being the non-appearance of the affix; 'tatkṛte' = in a plurality belonging to the sense of the yañ/añ affix. Followed for 'components of it' and 'caused by that [affix]'.
commentary BM on the examples: gargāḥ = gargasyāpatyāni etc.; priyagārgyāḥ = priyo gārgyo yeṣām — the plurality does not belong to the sense of yañ, so no luk; dvaipyāḥ = 'those on an island', yañ by 'dvīpād anusamudraṃ yañ'; autsāḥ = 'those in a spring', añ by 'utsādibhyo 'ñ' — in both the affix does not denote gotra, so no luk. Recorded; the kaumudī gives the bare forms.
commentary BM on 'pravarādhyāyaprasiddham': objection — pautrāḥ, dauhitrāḥ have the añ of 'anṛṣyānantarye bidādibhyo 'ñ', and since, per the Bhāṣya on 'yūni luk', outside the apatya-adhikāra the ordinary (laukika) gotra is meant, luk would follow. Reply: the gotra intended is that of the pravara-chapters of Bodhāyana etc. — the descendants of the seven ṛṣis Kaśyapa, Atri, Bharadvāja, Viśvāmitra, Gautama, Jamadagni, Vasiṣṭha (Bhārgava etc.) — as Kaiyaṭa explains the Bhāṣya's 'laukikasya gotrasya grahaṇam'; pautra and dauhitra do not denote such a gotra. TB: the same Kaiyaṭa gloss (on 'strīpuṃsābhyām'); were 'gotra' here mere offspring, there would be over-application. Followed for rendering the sentence and the 'hence not here'.

SK 1109 · A 4.1.106V

मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ॥ ११०९ ॥

madhubabhrvorbrāhmaṇakauśikayoḥ

madhubabhrvor brāhmaṇakauśikayoḥ — After madhu and babhru, [yañ in the sense of gotra] when [the descendant is] a Brāhmaṇa and a Kauśika respectively.

Rule. Yañ occurs in the gotra sense after madhu when the descendant is a Brāhmaṇa, and after babhru when he is a Kauśika.

Example.

madhu + yañ → vṛddhi a → ā, u → o → av before y → mādhavyaḥ, a Brāhmaṇa; another → mādhavaḥ.

babhru + yañ → bābhravyaḥ, the Kauśika seer; another → bābhravaḥ.

Applies when / blocked by. Babhru is already in the garga list, so it would take yañ anyway. For babhru, then, this rule is a niyama: yañ only for a Kauśika. Its place in the garga list serves the lohita sub-list: the feminine takes ṣpha (SK 476) → bābhravyāyaṇī.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे यञ् । माधव्यो ब्राह्मणः । माधवोऽन्यः । बाभ्रव्यः कौशिकऋषिः । बाभ्रवोऽन्यः । बभ्रुशब्दस्य गर्गादिपाठात्सिद्धे नियमार्थमिदम् । गर्गादिपाठफलं तु लोहितादिकार्यम् । बाभ्रव्यायणी ॥

[After madhu and babhru] yañ in the sense of gotra. mādhavyaḥ — a Brāhmaṇa; mādhavaḥ — another. bābhravyaḥ — the Kauśika sage; bābhravaḥ — another. Since for the word babhru [yañ] is already established by its being read in the gargādi [list], this [rule] is for restriction (niyama). The purpose of [babhru's] being read in the gargādi, however, is the operation [belonging to] the lohitādi [sub-list]: bābhravyāyaṇī.

Bālamanoramā

मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः - मधुबभ्व्रोः । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — गोत्रे यञिति । मधुशब्दाद्वभ्रुशब्दाच्च गोत्रापत्ये यञ्स्याद्वाहृणे कौशिके च यथासङ्ख्यं वाच्ये इत्यर्थः । लोहितादिकार्यमिति । ष्फ इत्यर्थः । लोहितादिर्गर्गाद्यन्तर्गणै इति भावः । बाभ्रव्यायणीति । बभ्रोर्गोत्रापत्यं स्त्रीति विग्रहः । गर्गादियञि बाभ्रव्यशब्दात्सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः॑ इति ष्फः ।आयन्नादेशः, षित्त्वान्ङीषिति भावः ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji explains the sūtra by supplying what is left unsaid (śeṣa-pūraṇa), 'gotre yañ': after madhu and babhru, yañ in the sense of gotra offspring when a Brāhmaṇa and a Kauśika respectively (yathāsaṅkhyam) are denoted. Followed for the bracketed supplements and 'respectively'.
commentary BM: 'lohitādikāryam' = ṣpha; the lohitādi is a sub-list (antargaṇa) within the gargādi. bābhravyāyaṇī = babhror gotrāpatyaṃ strī: gargādi yañ, then after bābhravya ṣpha by 'sarvatra lohitādikatantebhyaḥ' (SK 476; A 4.1.18), the āyana substitution, and ṅīṣ because [the affix] has ṣ as marker. Followed for 'the operation [belonging to] the lohitādi'; derivation recorded here only.
commentary TB (printed in the tail of sk.1108.t1, pratīkas 'lohitādīti', 'bābhravyāyaṇīti'): ṣpha by 'sarvatra lohitādi…'; although femininity is already expressed by ṣpha, ṅīṣ comes by force of its ṣ-marker (ṣit-sāmarthya) — agreeing with BM on bābhravyāyaṇī. TB adds Haradatta and others: the gargādi list itself should read 'babhruḥ kauśike', for then babhru need not be mentioned twice — a view that would make the niyama of this sūtra unnecessary. Recorded per §16; the kaumudī's 'niyamārtham idam' is rendered as it stands.

SK 1110 · A 4.1.107V

कपिबोधादाङ्गिरसे ॥ १११० ॥

kapibodhādāṅgirase

kapibodhād āṅgirase — After kapi and bodha, [yañ in the sense of gotra] when [the gotra is] Āṅgirasa.

Rule. Yañ occurs in the gotra sense after kapi and bodha when the descendant is an Āṅgirasa.

Example.

kapi + yañ → kāpyaḥ. bodha + yañ → baudhyaḥ.

Applies when / blocked by. For a descendant who is not an Āṅgirasa:

kapi takes ḍhak by SK 1125 → kāpeyaḥ.
bodha takes iñ → baudhiḥ. Why iñ, scholars discuss (because bodha is not a seer, or because it is in the bāhu list).

Kapi is also in the garga list, so for kapi this rule too is a niyama; the listing serves the feminine kāpyāyanī.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे यञ्स्यात् । काप्यः । बौध्यः । आङ्गरसे किम् ? कापेयः । बौधिः ॥

[After kapi and bodha,] yañ occurs in the sense of gotra [when that gotra is Āṅgirasa]. kāpyaḥ. baudhyaḥ. Why 'when [it is] Āṅgirasa'? kāpeyaḥ. baudhiḥ.

Bālamanoramā

कपिबोधादाङ्गिरसे - कपिबोधादा । गोत्रे यञ्स्यादिति । शेषपूरणमिदं । कपिशब्दाद्बोधशब्दाच्च आङ्गिरसात्मके गोत्रे गम्ये यञ्स्यादित्यर्थः । कापेय इति । अत्र गोत्रस्य अनाङ्गिरसत्वाद्यञभावे 'इतश्चानिञः' इति ढक् । बौधिरिति । अत्राप्यनाङ्गिरसत्वाद्यञभावे ऋष्यणं बाधित्वा बाह्वादित्वादिञिति भावः । कपेर्गर्गादौ पाठेऽपि आङ्गिरस एवेति नियमार्थं ग्रहणम् । तस्य गर्गादौ पाठस्तु लोहितादिकार्यार्थः । काप्यायनी । बोधशब्दात्तु अप्राप्ते विधिः ।

translator notes

commentary BM: 'gotre yañ syāt' completes the sūtra (śeṣapūraṇa) — yañ after kapi and bodha when a gotra that is Āṅgirasa is to be understood. kāpeyaḥ: the gotra not being Āṅgirasa, yañ is absent and ḍhak comes by 'itaś cāniñaḥ' (SK 1125). baudhiḥ: likewise yañ is absent; iñ comes because bodha is bāhvādi, blocking the ṛṣi-aṇ. Since kapi is already read in the gargādi (SK 1107), its mention here is for a restriction (niyama) — only for an Āṅgirasa; its gargādi listing serves the lohitādi operations (kāpyāyanī). For bodha this is a rule for what was not otherwise obtained (aprāpta-vidhi). Followed for the supplied condition and the counter-examples.
commentary TB (printed in the tail of sk.1108.t1, pratīkas 'kāpeya iti', 'baudhir iti'): kāpeyaḥ — ḍhak by 'itaś cāniñaḥ'; kapi's listing in gargādi is for the lohitādi operation, whence kāpyāyanī (agreeing with BM). On baudhiḥ TB gives two alternative grounds: iñ either because bodha is not a ṛṣi (anṛṣitvāt, so 'ata iñ') or because it is bāhvādi — whereas BM gives only bāhvādi blocking the ṛṣi-aṇ. Recorded per §16; the kaumudī gives only the form.

SK 1111 · A 4.1.108V

वतण्डाच्च ॥ ११११ ॥

vataṇḍācca

vataṇḍāc ca — And after vataṇḍa [yañ, when the descendant is an Āṅgirasa].

Rule. Yañ also occurs after vataṇḍa when the descendant is an Āṅgirasa. "When an Āṅgirasa" continues.

Example.

vataṇḍa + yañ → vātaṇḍyaḥ, an Āṅgirasa.

Applies when / blocked by. Vataṇḍa is read both in the garga list and in the śiva list (SK 1115). So for a non-Āṅgirasa both yañ and aṇ come: vātaṇḍyaḥ – vātaṇḍaḥ. The rule is thus a niyama: for an Āṅgirasa, yañ alone.

Siddhānta-kaumudī

आङ्गिरसे इत्येन । वातण्ड्यः । अनाङ्गिरसे चु गर्गादौ शिवादौ च पाठाद्यञणौ, वातण्ड्यः-वातण्डः ॥

'When [the descendant is] an Āṅgirasa' — just that [is carried forward]. vātaṇḍyaḥ. But when [the descendant is] not an Āṅgirasa, because [vataṇḍa] is read both in the gargādi and in the śivādi [lists], yañ and aṇ [occur]: vātaṇḍyaḥ – vātaṇḍaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 240

—वतण्डाच्च । यज्ञणोः प्राप्तयोराङ्गिरसे यज्ञेवेति नियमार्थं सूत्रम्

Bālamanoramā

वतण्डाच्च - वतण्डाच्च । वतण्डस्य गर्गादौ शिवादौ च पाठाद्यञणोः प्राप्तयोराङ्गिरसे यञेवेति नियमार्थमिदम् ।

translator notes

commentary BM and TB: since both yañ and aṇ already obtain for vataṇḍa from its being read in the gargādi (4.1.105) and the śivādi (4.1.112), this sūtra is for a restriction (niyama) — for an Āṅgirasa, yañ alone. Followed for the reading of the rule as a niyama behind 'āṅgirase ity eva'.
textual The source reads 'ity ena' for 'ity eva' and 'anāṅgirase cu' for 'anāṅgirase tu' (digitization slips); translated as eva and tu.

SK 1112 · A 4.1.109V

लुक् स्त्रियाम् ॥ १११२ ॥

luk striyām

luk striyām — In the feminine, luk [of the yañ taught after vataṇḍa for an Āṅgirasa].

Rule. In the feminine, the yañ taught by SK 1111 (for an Āṅgirasa) disappears by luk.

Example.

A woman of the Āṅgirasa Vataṇḍa line → vataṇḍa + yañ → luk of yañ → vataṇḍa

→ vataṇḍa is in the śārṅgarava list, so ṅīn (SK 527) → vataṇḍī.

Applies when / blocked by. For a non-Āṅgirasa woman the yañ is not dropped:

with yañ: vataṇḍa is in the lohita sub-list, so ṣpha → vātaṇḍyāyanī;
with aṇ: vātaṇḍī. The ṣyaṅ of SK 1198 does not come, because vataṇḍa is a seer's name.

Siddhānta-kaumudī

वतण्डाच्च-SK 1111 इति विहितस्य लुक् स्यात् स्त्रियाम् । शार्ङ्गरवादित्वान् ङीन् । वतण्डी । अनाङ्गिरसे तु वातण्ड्यायनी । लोहितादित्वात् ष्फः । अणि तु वातण्डी । ऋषित्वाद्वक्ष्यमाणः ष्यङ् न ॥

Of [the yañ] prescribed by 'vataṇḍāc ca' (SK 1111) there is luk in the feminine. Because [vataṇḍa] belongs to the śārṅgaravādi [list], ṅīn: vataṇḍī. But when [the descendant is] not an Āṅgirasa: vātaṇḍyāyanī — ṣpha, because [vataṇḍa] belongs to the lohitādi [list]. With aṇ, however: vātaṇḍī; the ṣyaṅ to be stated [later] does not [come], because [vataṇḍa] is [the name of] a ṛṣi.

Tattvabodhinī

NSP p. 240–241

—लुक् स्त्रियाम् ॥—विहितस्येति । ‘परिशेषितस्य वा’ इति वोध्यम् । एतच्च ‘आङ्गिरसे’ इत्यनुवृत्त्या लभ्यते ॥ यद्यपि ‘वतण्डालुक् स्त्रियाम्’ इत्येकसूत्रकरणेऽपि ‘आङ्गिरसे’ इत्यनुवृत्त्या अनाङ्गिरसे यज्ञणोर्लुगभावात् स्त्रियामिष्टं सिध्यति । तथापि पुंस्याङ्गिरसे यज्ञणोरुभयोः प्राप्तिरनिष्ठेति तद्वारणाय पृथक् सूत्रं कृतम् ॥—ऋषित्वादिति । न चैवं ‘ऋष्यन्धक—इत्यणि सिद्धे शिवादिगणे वतण्डपाठो व्यर्थ इति शङ्क्यम् । गर्गादिपाठेन यज्ञा वाधात्तनिवृत्तये तत्पाठस्यावश्यकलात् ॥—यज्ञेति । ‘अणिलोदनायणोऽना इति सूत्रेणेति भावः

translator notes

commentary TB on 'vihitasya': understand 'or of [the yañ] left over (pariśeṣita) [for the Āṅgirasa]' — obtained by the anuvṛtti of 'āṅgirase'; so the luk is of the Āṅgirasa yañ only, which is why the non-Āṅgirasa feminine keeps yañ (vātaṇḍyāyanī) or aṇ (vātaṇḍī). TB adds: a single sūtra 'vataṇḍāl luk striyām' would have secured the feminine, but for the masculine Āṅgirasa both yañ and aṇ would then obtain, which is unwanted; hence the separate sūtra. Followed for the scope of 'prescribed by vataṇḍāc ca'.
commentary TB on 'ṛṣitvāt': it is not to be objected that since aṇ is secured by 'ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaś ca' (SK 1117; A 4.1.114) the reading of vataṇḍa in the śivādi is idle — for, owing to the gargādi reading, that aṇ would be blocked by yañ, so the śivādi reading is needed. TB's last gloss names a sūtra in OCR-garbled form ('aṇilodanāyaṇo'nā'); it appears to be 'aṇiñor anārṣayor gurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre' (SK 1198; A 4.1.78), the ṣyaṅ rule that requires a non-ṛṣi base — translator's identification. Followed for 'the ṣyaṅ to be stated [later]'.

SK 1113 · A 4.1.110V

अश्वादिभ्यः फञ् ॥ १११३ ॥

aśvādibhyaḥ phañ

aśvādibhyaḥ phañ — After aśva and the rest, phañ [in the sense of gotra].

Rule. After aśva and the rest of its list, phañ occurs in the gotra sense. It is heard as āyana and is ñit. It is an apavāda of iñ.

Example.

aśvasya gotrāpatyam → aśva + phañ → vṛddhi a → ā → āśvāyanaḥ.

Applies when / blocked by. A class-rule in the list, puṃsi jāte, says: jāta takes phañ only as a masculine word.

jātasya gotrāpatyam → jātāyanaḥ.

jātāyā apatyam "the offspring of the woman Jātā" → no phañ → ḍhak (SK 1123) → jāteyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे । आश्वायनः ॥ (गणसूत्रम् -) पुंसि जाते ॥ पुंसीति तु प्रकृतिविशेषणम् । जातस्य गोत्रापत्यं जातायनः । पुंसि इति किम् ? जाताया अपत्यं जातेयः ॥

In the sense of gotra. āśvāyanaḥ. (gaṇa-sūtra) puṃsi jāte — [phañ after] jāta [when it is] in the masculine (puṃsi). 'puṃsi', however, is a qualifier of the base (prakṛti) [i.e. of the word jāta]. jātasya gotrāpatyam ('the gotra-descendant of Jāta') → jātāyanaḥ. Why 'puṃsi'? jātāyā apatyam ('the offspring of Jātā') → jāteyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 241

—अश्वादिभ्यः—॥—गोत्र इति । इह गणे वैल्य, आनडुह्य, आत्रेय, इति गोत्रप्रलयान्तास्त्रयः पठ्यन्ते तेभ्यस्तु यून्येव । ‘एको गोत्रे, गोत्राद्यूनि—’ इति वचनात् । तत्र विलिर्नाम राजर्षिस्ततो ‘दृढेत्कोसला—’ इति व्यङ् । आनडुह्यशब्दो गर्गादियन्तः । आत्रेयशब्दो ढगन्त इति ज्ञेयः ॥—पुंसि जात इति । गणसूत्रमिदम् । जातशब्दे पुंसि विद्यमाने फल् इत्यर्थः ॥ कस्मादित्याकाङ्क्षायामर्थाजातशब्दादिति लभ्यते ॥—जाताया इति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाद्वा प्राप्तिः

Bālamanoramā

अश्वादिभ्यः फञ् - अआआदिभ्यः । गोत्रे इति । शेषपूरणमिदम् । 'आङ्गिरसे' इति निवृत्तम् । आआआयन इति । अआस्य गोत्रापत्यमिति विग्रहः । इञपवादः फञ् । पुंसि जाते इति । गणसूत्रम् । प्रकृतिविशेषणमिति । पुंसि विद्यमानो यो जातशब्दस्तस्माद्गोत्रे फञित्यर्थः । जातेय इति । स्त्रीब्यो ढक् ।

translator notes

commentary BM: 'gotre' is a filling-out of what the sūtra leaves unsaid (śeṣapūraṇa); 'āṅgirase' [carried in the preceding sūtras] has ceased (nivṛtta). āśvāyanaḥ = aśvasya gotrāpatyam; phañ here is an apavāda of iñ. Followed for 'gotre' as supplied.
commentary BM and TB on 'puṃsi jāte': a gaṇa-sūtra meaning 'phañ in the sense of gotra after the word jāta when it exists in the masculine'; TB adds that 'after what?' is answered by the sense itself (arthāt): after the word jāta. Followed for the bracketed '[i.e. of the word jāta]'. jāteyaḥ: ḍhak by 'strībhyo ḍhak' (BM). TB: without 'puṃsi', phañ would reach jātā either by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā or because the single substitute (ekādeśa) counts as the final of the preceding [base].
commentary TB: the gaṇa contains three words already ending in a gotra affix — vailya (ñyaṅ by 'vṛddhetkosalājādāñ ñyaṅ', A 4.1.171, SK 1189 — OCR 'vyaṅ'; Vili being a rājarṣi), ānaḍuhya (yañ-final, gargādi) and ātreya (ḍhak-final); after these phañ is only in the sense of yuvan, by 'eko gotre' and 'gotrād yūni…'. Recorded; does not bear on the kaumudī's wording.

SK 1114 · A 4.1.111V

भर्गात् त्रैगर्ते ॥ १११४ ॥

bhargāt traigarte

bhargāt traigarte — After bharga, [phañ] when [the gotra-descendant is] a Traigarta.

Rule. After bharga, phañ occurs in the gotra sense when the descendant is a Traigarta.

Example.

bharga + phañ → bhārgāyaṇaḥ, a Traigarta.

Another descendant of Bharga → iñ → bhārgiḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain: Trigarta is a son of Bharga, and his descendants are the Traigartas.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे फञ् । भार्गयणस्त्रैकर्तः । भार्गिरन्यः ॥

In the sense of gotra, phañ. bhārgāyaṇaḥ, [when he is] a Traigarta. bhārgiḥ [is] another [descendant of Bharga, who is not a Traigarta].

Bālamanoramā

भर्गात् त्रैगर्ते - भर्गात्रैगत्रे । इदमपि गणसूत्रम् । त्रिगर्तो नाभ भर्गस्य पुत्रः । तस्यापत्यं त्रैगर्तः । ऋष्यण् । तस्मिन्गोत्रे भर्गात्फञ् ।

translator notes

commentary BM: this too is a gaṇa-sūtra [of the aśvādi list] (BM treats it as a gaṇa-sūtra although it stands as A 4.1.111 in the sūtrapāṭha followed by this edition). Trigarta is the name of a son of Bharga; his offspring is traigarta (by the ṛṣi-aṇ, 4.1.114); when that gotra [is meant], phañ after bharga. Followed for the bracketed sense of 'anyaḥ'.
textual The source reads 'bhārgayaṇas traikartaḥ' where the sense requires 'bhārgāyaṇas traigartaḥ' (phañ gives -āyana; the descendant of Trigarta is traigarta, as BM's gloss confirms). Transmitted reading kept; translated as bhārgāyaṇaḥ and traigartaḥ.

SK 1115 · A 4.1.112V

शिवादिभ्योऽण् ॥ १११५ ॥

śivādibhyo'ṇ

śivādibhyo 'ṇ — After śiva and the rest, aṇ [in the sense of offspring].

Rule. After śiva and the rest of its list, aṇ occurs in the sense "offspring". Bhaṭṭoji says the word "gotra" is no longer carried forward from here. How far the gotra heading really reaches, scholars discuss.

Example.

śivasyāpatyam → śiva + aṇ → vṛddhi i → ai, yasyeti ca → śaivaḥ.

gaṅgā + aṇ → gāṅgaḥ.

Applies when / blocked by. A word can stand in more than one list. Gaṅgā is also in the tika list and in the śubhra list, so it has three forms:

aṇ (this rule) → gāṅgaḥ;
phiñ (SK 1178) → gāṅgāyaniḥ;
ḍhak (SK 1126) → gāṅgeyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रे इति निवृत्तम् । शिवस्यापत्यं शैवः । गाङ्गः । पक्षे तिकादित्वात्फिञ् । गाङ्गायनिः । शुभ्रादित्वाड्ढक् । गाङ्गेयः ॥

'gotre' has ceased [to be carried forward] (nivṛttam). śivasyāpatyam ('the offspring of Śiva') → śaivaḥ. gāṅgaḥ. Alternatively (pakṣe), phiñ, because [gaṅgā is] in tikādi: gāṅgāyaniḥ. ḍhak, because [it is] in śubhrādi: gāṅgeyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 241

—शिवादिभ्योऽप्यु । ननु विशेषविहितानिवादीन् वाधित्वा अणे-वारम्भसामर्थ्याद्भविष्यति किमनेनाण्प्रहणेन । अत्राहुः । ऋषिषेणशब्दोऽत्र गणे पठ्यते, ततः प्राप्तमित्रं वाधित्वा परत्वात् ‘सेनान्तलक्षण ’ इति ण्ये प्राप्ते इह पाठसामर्थ्याद्यथाप्राप्तप्रलय इत्येव स्यात्र लण् । तथा चात्राण्प्रहणमावश्यकमित्येके ॥ अणधिकारादणेव स्यान्नान्य इत्यण्प्रहणं स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमित्यन्ये ॥ शिव, ककुत्स्थ, वतण्ड, जरत्कारु, विपाट्, तक्षन्, विश्रवण, रवण, ऋषिषेण, विरूपाक्षेत्यादि ॥—गोत्र इति निवृत्तमिति । एतच्च दृतौ कैयटे च स्पष्टम् ॥ यद्यपि ‘गोत्रसंज्ञासूत्रपर्यन्तं गोत्राधिकारः’ इति ‘यूनि लुक्’ इति सूत्रस्थभाष्यकैयटाभ्यां लभ्यते, तथापि तन्मतान्तरमिति भावः ॥ एवं चेत्ततः प्रभृत्यपत्यसामान्ये प्रलया भवन्तीति स्थितम् ॥ शुभ्रादित्वात्रित्यं ढकि प्राप्ते जरत्कारुशब्दोऽत्राणर्थं पठ्यते । जारत्कारवः ॥ ढकि तु ‘ढे लोपोऽकट्टाः’ इत्युलोपः । जारत्कारेयः ॥ कुञ्जादित्वात् ‘गोत्रे कुञ्जादिभ्यः’ इति नित्यं चक्रवि प्राप्ते विपाट्शब्दोऽत्राणर्थं पठ्यते । वैपाशः वैपाशायन्यः ॥ ‘सेनान्तलक्षण-’ इति ण्यप्रत्यये ‘उदीचाम्’ इतीवि च प्राप्ते तक्षन्शब्दोऽत्राणर्थं पठ्यते, ण्यप्रत्ययेन समावेशोऽत्रेष्यते, न लिखा । ताक्षणः ताक्षण्यः ॥ विश्रवणरवणशब्दावत्र पठ्येते तौ च विश्रवःशब्दस्यादेशौ । विश्रवसोऽपत्यं वैश्रवणः । रावणः

Bālamanoramā

शिवादिभ्योऽण् - शिवादिभ्योऽण् । निवृत्तमिति । वृत्तिकैयटयोस्थोक्तत्वादिति भावः ।यूनि लु॑गिति सूत्रस्य भाष्यकैयटयोस्तु गोत्रसंज्ञासूत्रपर्यन्तं गोत्राधिकार इति लभ्यते । तत्तु मतान्तरमित्येके । तदेव युक्तमिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् ।

translator notes

commentary BM (TB concurs) on 'gotre iti nivṛttam': so stated in the Vṛtti and by Kaiyaṭa; but from the Bhāṣya and Kaiyaṭa on 'yūni luk' it follows that the gotra-adhikāra extends up to the gotra-saṃjñā sūtra. Some call that a different view (matāntara) — TB takes it so; BM adds that in the Śabdenduśekhara it is argued to be the correct one. TB: on the Vṛtti view, from here on the affixes come in the sense of apatya in general. Rendered neutrally ('has ceased [to be carried forward]'); both positions recorded.
commentary TB on the need for 'aṇ' in the sūtra: objection — by the force of its being undertaken (ārambha-sāmarthya) the rule would give aṇ anyway, blocking the specially prescribed iñ etc. Some answer: ṛṣiṣeṇa is in this gaṇa; there iñ is blocked by the para ṇya of 'senāntalakṣaṇa…', and mere listing would only secure the affix otherwise due (yathāprāpta), not aṇ — so 'aṇ' is required. Others: since aṇ is the adhikāra affix anyway, 'aṇ' is stated for clarity. Recorded; not in the kaumudī.
commentary TB lists gaṇa members read in śivādi to secure aṇ against another affix: jaratkāru against the obligatory ḍhak of śubhrādi (jāratkāravaḥ; with ḍhak, u-lopa by 'ḍhe lopo 'kadrvāḥ', jāratkāreyaḥ); vipāś against the obligatory cphañ of 'gotre kuñjādibhyaḥ' (vaipāśaḥ, vaipāśāyanyaḥ); takṣan against the ṇya of 'senāntalakṣaṇa…' and the iñ of 'udīcām' — co-occurrence (samāveśa) with ṇya being desired, not with iñ (OCR 'tākṣaṇaḥ tākṣaṇyaḥ'); viśravaṇa and ravaṇa, substitutes for viśravas: vaiśravaṇaḥ, rāvaṇaḥ. Recorded; the kaumudī's three-way option for gaṅgā (śivādi aṇ / tikādi phiñ / śubhrādi ḍhak) is not discussed by either commentary.

SK 1116 · A 4.1.113V

अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ॥ १११६ ॥

avṛddhābhyo nadīmānuṣībhyastannāmikābhyaḥ

avṛddhābhyo nadīmānuṣībhyas tannāmikābhyaḥ — After non-vṛddha [words] that are names of rivers and of human women, [aṇ in the sense of apatya].

Rule. After words that are not vṛddha and are names of rivers or of human women, aṇ occurs. It is an apavāda of ḍhak (SK 1123), which feminine words would otherwise take. Such a name is called tannāmikā, "bearing their name".

Example.

yamunāyā apatyam → yamunā is a river-name and its first vowel is not a vṛddhi vowel → yamunā + aṇ

→ vṛddhi a → ā → the final ā is deleted by yasyeti ca → yāmunaḥ.

narmadā → nārmadaḥ. cintitāyā apatyam (Cintitā, a woman) → caintitaḥ.

Applies when / blocked by.

"Not vṛddha": vāsavadattā begins with ā, so it is vṛddha → ḍhak → vāsavadatteyaḥ.
"Rivers or human women": Vinatā, Garuḍa's mother, is neither → vainateyaḥ.
"Names": śobhanāyā apatyam "the offspring of a beautiful woman" → śobhanā is an adjective, not a name → śaubhaneyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अवृद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्योऽण् स्यात् । ढकोऽपवादः । यामुनः । नार्मदः । चिन्तिताया अपत्यं चैन्तितः । अवृद्धेभ्यः किम् ? वासवदत्तेयः । नदी इत्यादि किम् ? वैनतेयः । तन्नामिकाभ्यः किम् । शोभनाया अपत्यं शौभनेयः ॥

After non-vṛddha [words] that are names of rivers or of human women (nadīmānuṣīnāman), aṇ occurs. [This is] an apavāda of ḍhak. yāmunaḥ ['the offspring of the Yamunā']. nārmadaḥ ['the offspring of the Narmadā']. cintitāyā apatyam ('the offspring of Cintitā') → caintitaḥ. Why 'non-vṛddha (avṛddhebhyaḥ)'? vāsavadatteyaḥ ['the offspring of Vāsavadattā']. Why 'rivers and [human women]' (nadī ityādi)? vainateyaḥ ['the offspring of Vinatā']. Why 'that are names of them (tannāmikābhyaḥ)'? śobhanāyā apatyam ('the offspring of a beautiful woman') → śaubhaneyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 241

—अवृद्धाभ्यो—। ‘अवृद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्यः’ इत्येव सूत्रयितुं युक्तमित्याशयेन व्याचष्टे—अवृद्धेभ्य इत्यादिना ॥—द्वैमातुर इति । ‘तद्धितार्थ’ इत्यादिना समासः । अत्र ‘द्वयोर्मात्रोरपत्यम्’ इति विग्रहो, न तु द्विमात्रोरपत्यं इति । ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति नियमेनासंज्ञायां समासासंभवात् ॥—धान्यमातुर्नेति । ‘अभिव्यक्तपदार्थाः—’ इत्यनेन जननीवाचिन एव ग्रहणे सिद्धेऽपि तस्य स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थः छीलिङ्गनिर्देश इति भावः ॥ ‘अभिव्यक्त-’ इत्यस्यानित्यताया ज्ञापनार्थ इति त्वन्ये

Bālamanoramā

अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः - अवृद्धाभ्यो नदी । नदीमानुषीशब्दापेक्षमवृद्धाभ्य इति स्त्रीत्वम् । वस्तुतस्तुअवृद्धेभ्यो नदीमानुषीनामभ्य॑ इत्येव सूत्रयितुमुचितमिति व्याचष्ट — अवृद्धेभ्य इत्यादि । ननुतस्यापत्य॑मित्येकसिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — ढकोऽपवाद इति । चिन्तिता नाम काचिन्मानुषी । वासवदत्तेय इति । वासवदत्ता नाम काचिन्मनुष्यस्त्री । तस्या अपत्यमिति विग्रहः । वृद्धसंज्ञकत्वादणभावे ढगिति भावः । वैनतेय इति । विनताया अपत्यमिति विग्रहः । विनता नाम गरुडमाता, सा न मानुषी, नापि नदीति भावः । शौभनेय इति । शोभनाशब्दोऽयं न नदीमानुषीनामेति भावः ।

translator notes

commentary BM: the feminine 'avṛddhābhyaḥ' in the sūtra agrees with nadī/mānuṣī, but the sūtra would properly have been framed 'avṛddhebhyo nadīmānuṣīnāmabhyaḥ', and Bhaṭṭoji's paraphrase explains it so; TB says the same. Followed: the paraphrase is rendered with 'names of rivers or of human women', i.e. the words themselves, not the feminine referents, are the bases.
commentary BM on 'ḍhako 'pavādaḥ': answers the objection that aṇ already follows by 'tasyāpatyam' — the rule exists to set aside ḍhak [the ḍhak after feminine-affix bases, 'strībhyo ḍhak', SK 1123 — rule identified by the translator]. BM on the counter-examples: Cintitā is some human woman; Vāsavadattā is a human woman whose name is vṛddha, so aṇ fails and ḍhak comes; Vinatā, Garuḍa's mother, is neither human nor a river; the word śobhanā is not a name of a river or a woman. Followed for the bracketed glosses.
textual The TB block printed with this unit continues past the present sūtra: its pratīkas 'dvaimātura iti' and 'dhānyamātur neti' comment on 'mātur ut saṃkhyāsambhadrapūrvāyāḥ' (A 4.1.115), not on this sūtra; not used here.

SK 1117 · A 4.1.114V

ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥ १११७ ॥

ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaśca

ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaś ca — And [aṇ in the sense of offspring] after [names of] ṛṣis and of [members of the lines of] the Andhakas, the Vṛṣṇis and the Kurus.

Rule. Aṇ also occurs after the names of ṛṣis, and of men of the Andhaka, Vṛṣṇi and Kuru lines. Bhaṭṭoji defines the ṛṣis as the seers of mantras.

Example.

Seers: vasiṣṭha + aṇ → vāsiṣṭhaḥ; viśvāmitra + aṇ → vaiśvāmitraḥ.

Andhakas: śvāphalkaḥ. Vṛṣṇis: vasudevasyāpatyam → vāsudevaḥ; aniruddha → āniruddhaḥ.

Kurus: nākulaḥ, sāhadevaḥ.

Applies when / blocked by.

śauriḥ "son of Śūra": Śūra is a Vṛṣṇi, yet the form has iñ, because śūra is in the open bāhu list.
This aṇ is an apavāda of iñ alone. The reason is a maxim: an exception placed in the middle (madhye 'pavāda-nyāya) blocks only the rules before it. The ḍhak of SK 1125 comes later and wins as the para rule: atri + ḍhak → ātreyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः, श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः, वासुदेवः । अनिरुद्धः । शौरि इति तु बाह्वादित्वादिञ् । कुरुभ्यः, नाकुलः । साहदेवः । इञ एवायमपवादः, मध्येऽपवादन्यायात् । अत्रिशब्दात्तु परत्वाड्ढक् । आत्रेयः ॥

The ṛṣis are the seers of mantras (mantradraṣṭāraḥ): vāsiṣṭhaḥ, vaiśvāmitraḥ. From the Andhakas: śvāphalkaḥ. From the Vṛṣṇis: vāsudevaḥ, āniruddhaḥ. śauriḥ, however, [has] iñ, because [śūra is] in bāhvādi. From the Kurus: nākulaḥ, sāhadevaḥ. This [aṇ] is an apavāda of iñ alone, by the maxim of the apavāda placed in the middle (madhye 'pavāda-nyāya) [which blocks only the rules preceding it]. After the word atri, however, ḍhak [applies], because it is para: ātreyaḥ.

Bālamanoramā

ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च - ऋष्यन्धक । प्रलीना वेदास्तपोबलवशाद्यान् अर्षन्ति=प्राप्तनुवन्ति ते ऋषयः । तथा च तैत्तिरीये श्रुतम् — ॒अजान्ह वै पृश्नींस्तपस्यमानान्ब्राहृ स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्, त ऋषयोऽभवन्, तदृषीणामृषित्व॑मिति । अजाः=नित्याः, पृस्नयः=शुक्लाः । शुद्धा इति यावत् । तान्तपस्यमानांस्तपश्चरतः स्वयम्भु=अनादि ब्राहृ वेदः अभ्यानर्षत् ।ऋष गतौ॑ । आभिमुख्येन प्राप्नोत् । ते वेदस्य अर्षणादृषिशब्दवाच्या अभव॑न्निति वेदभाष्यम् ।सर्बादिसमये वेदान्सेतिहासान्महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा । ॑ इति पुराणेषु प्रसिद्धं कात्यायनप्रणीतसर्वानुक्रमणिकाख्यग्रन्थेस्पष्टमेतत् । तदाह — ऋषयो मन्त्रद्रष्टार इति । अन्धकशब्देन वृष्णिशब्देन कुरुशब्देन च अन्धकादिवंश्या विवक्षिताः । ऋषिविशेषवाचिभ्योऽन्धकादिवंश्यवाचिभ्यश्चापत्ये अण् स्यादित्यर्थः । इञोऽपवादः । ऋषिभ्य उदाहरति — बासिष्ठः वैआआमित्र इति ।अन्धकेभ्य इति । अन्धकवंश्यवाचिभ्य उदाह्यियते इत्यर्थः । वासुदेव इति । वसुदेवस्यापत्यमिति विग्रहः । आनिरुद्ध इति । अनिरुद्धस्यापत्यमिति विग्रहः । ननु शूरो नाम कश्चिद्वृष्णिवंश्यः, तस्यापत्यं शौरिः कथम्स अण्प्रसङ्गादित्यत आह — शौरिरिति त्विति ।बाह्वादित्वा॑दित्यनन्तरमिञा समाधेय॑मिति शेषः । कुरुभ्य इति । कुरुवंश्यवाचिभ्य उदाह्यियते इत्यर्थः । नकुलसहदेवौ प्रसिद्धौ । नन्वत्रेरपत्यमित्यर्थे '#इतश्चानिञ' इति ढकि आत्रेय इति कथम्, ऋष्यणा इञ इव ढकोपि बाधौचित्यादित्यत आह — इञ एवेति । न तु ढक इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: by andhaka, vṛṣṇi and kuru the members of those lines (vaṃśya) are meant — aṇ in the apatya sense after words denoting particular ṛṣis and members of the Andhaka etc. lines, as an apavāda of iñ; 'andhakebhyaḥ' etc. = 'examples are given from words denoting members of the Andhaka line'. BM grounds 'mantradraṣṭāraḥ' in the etymology from ṛṣ 'to go, reach' (the Taittirīya passage on the ṛṣis whom the self-existent Veda reached while they practised tapas, with the Vedabhāṣya), a Purāṇic verse, and Kātyāyana's Sarvānukramaṇī. Followed for the bracketed 'members of the lines of'.
commentary BM: vāsudevaḥ = vasudevasyāpatyam, āniruddhaḥ = aniruddhasyāpatyam. On śauriḥ — objection: Śūra is a certain Vṛṣṇi, so how śauriḥ, when aṇ is due? Answer: it is to be justified by iñ, since [śūra is] in bāhvādi. Nakula and Sahadeva are well known. Followed.
commentary BM on 'iña evāyam apavādaḥ': objection — for atrer apatyam, how ātreyaḥ with ḍhak by 'itaś cāniñaḥ', when it would be proper for the ṛṣi-aṇ to block ḍhak just as it blocks iñ? Answer: it is the apavāda of iñ only, not of ḍhak. Followed for the reading of the rule interaction; the gloss '[which blocks only the rules preceding it]' is the translator's statement of the maxim, not in the kaumudī.
textual The source reads 'aniruddhaḥ' without the initial vṛddhi; the aṇ-derivative requires āniruddhaḥ, which is BM's pratīka ('āniruddha iti'). Translated as āniruddhaḥ; the printed reading 'aniruddhaḥ' is kept in the source.

SK 1118 · A 4.1.115V

मातुरुत् संख्यासम्भद्रपूर्वायाः ॥ १११८ ॥

māturut saṃkhyāsambhadrapūrvāyāḥ

mātur ut saṃkhyāsambhadrapūrvāyāḥ — For [the feminine] mātṛ preceded by a numeral, by sam or by bhadra, u [is substituted, together with aṇ in the sense of offspring].

Rule. For mātṛ "mother" preceded by a numeral, by sam or by bhadra, u replaces the final ṛ, together with aṇ. A substitute for ṛ comes with r attached, so ṛ becomes ur.

Example.

dvayor mātror apatyam "the offspring of two mothers" → the compound dvimātṛ → dvimātṛ + aṇ

→ u (with r) replaces the ṛ → dvimātur + a → vṛddhi i → ai → dvaimāturaḥ.

So also ṣāṇmāturaḥ (six), sāṃmāturaḥ (a good mother), bhādramāturaḥ.

Applies when / blocked by.

The rule is stated for the substitute. The aṇ itself already comes from the general rule.
The sūtra names mātṛ in the feminine, so it means "mother" only. It does not apply to mātṛ "measurer", as in dhānyamātṛ "measurer of grain".
Without a numeral, sam or bhadra there is no u: sumātṛ → saumātraḥ.
dvaimātreyaḥ is also correct: it has ḍhak, because the word is in the śubhra list (SK 1126).

Siddhānta-kaumudī

संख्यादिपूर्वस्य मातशब्दस्योदादेशः स्यादणप्रत्ययश्च । द्वैमातुरः । षाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्रमातुरः । आदेशार्थं वचनम् । प्रत्ययस्तूत्सर्गेण सिद्धः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थैपेक्षः । तेन धान्यमातुर्न । संख्येति किम् । सौमात्रः । शुभ्रादित्वाद्वैमात्रेयः ॥

For the word mātṛ preceded by a numeral (saṃkhyā) etc., the substitute (ādeśa) u occurs, and [with it] the affix aṇ. dvaimāturaḥ. ṣāṇmāturaḥ. sāṃmāturaḥ. bhādramāturaḥ. The statement (vacana) is for the sake of the substitute; the affix, for its part, is already established by the general rule (utsarga). The citation in the feminine gender (strīliṅga-nirdeśa) has regard to the meaning (arthāpekṣa); hence not for [mātṛ as in] dhānyamātṛ ['measurer of grain']. Why 'saṃkhyā' [etc.]? saumātraḥ. dvaimātreyaḥ [is formed with ḍhak] because [dvimātṛ] is in śubhrādi.

Bālamanoramā

मातुरुत् संख्यासम्भद्रपूर्वायाः - मातुरुत् । द्वैमातुर इति । द्वयोर्मात्रोरपत्यमिति विग्रहः । 'तद्धितार्थ' इति समासः । अण् । ऋकारस्योकारः । रपरत्वम् । एवं षाण्मातुरः सांमातुर इति । समीचीना माता संमाता, संमातुरपत्यं सांमातुरः । अण् उत् । रपरत्वं । भाद्रमातुर इति । भद्रा चासौ माता चेति विग्रहः । अणादि पूर्ववत् । ननुतस्यापत्य॑मित्येव सिद्धेऽण्विधिव्र्यर्थ एवेत्यताअह — आदेशार्थं वचनमिति । उदादेशस्य अण्सन्नियोगेन विध्यर्थमित्यर्थः । ननु धान्यं यो मिमीते तस्यापि मातुग्र्रहणं कुतो न स्यात् । तथा च तत्रापि द्वैमातुरादिकं प्राप्नोतीत्यत आह — स्त्रीलिङिगनिर्देशीऽर्थापेक्ष इति । मातृगतं स्त्रीत्वं शब्दे आरोप्यसङ्ख्यासम्भद्रपूर्वाया॑ इति निर्दिश्यते । अतः स्त्रीलिङ्गस्य मातृशब्दस्य जननीवाचकस्य ग्रहणमित्यर्थः । तेन धान्यमातुर्नेति । अत्र मातृशब्दस्य परिच्छेत्तृवाचिनः पुंलिङ्गत्वादिति भावः ।सौमात्र इति । सुमातुरपत्यमित्यर्थेतस्यापत्य॑मित्यण् । सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वत्वाऽभात्वात् नायमण्, उत्त्मपि तत्सन्नियोगशिष्टत्वान्नेति भावः । ननु द्वैमात्रेय इति कथम्, सङ्ख्यापूर्वकतया अण उत्त्वस्य च दुर्वारत्वादित्यत आह — शुभ्रादित्वादिति ।शुब्राआदिभ्यश्चे॑ति ढकि रूपमित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM on the forms (the kaumudī gives no derivation): dvaimāturaḥ = dvayor mātror apatyam, compound by 'taddhitārtha…', aṇ, u for ṛ, with r appended (raparatva); likewise ṣāṇmāturaḥ; sāṃmāturaḥ from saṃmātṛ 'a good (samīcīnā) mother'; bhādramāturaḥ from bhadrā cāsau mātā — aṇ etc. as before. Recorded here only.
commentary BM on 'ādeśārthaṃ vacanam': since aṇ already follows from 'tasyāpatyam', the rule serves to prescribe the u-substitution in conjunction with aṇ (aṇ-sanniyoga). Hence saumātraḥ (sumātur apatyam): aṇ by 'tasyāpatyam', since su is not saṃkhyā, sam or bhadra; not this rule's aṇ, and so no u either, u being taught conjointly with it (sanniyoga-śiṣṭa). Followed for 'together with aṇ' in the sūtra rendering and '[with it]' in the block.
commentary BM on 'strīliṅganirdeśo 'rthāpekṣaḥ': the femininity belonging to the mother is superimposed on the word and so cited as 'saṃkhyāsambhadrapūrvāyāḥ'; hence only mātṛ in the feminine, meaning 'mother' (jananī), is taken; mātṛ meaning 'measurer' (paricchettṛ), as in dhānyamātṛ, is masculine and excluded. Followed for the bracketed gloss. On dvaimātreyaḥ — objection: being preceded by a numeral, aṇ and u are unavoidable; answer: the form is by ḍhak through 'śubhrādibhyaś ca'. Followed.
textual The source reads 'mātaśabdasya' where 'mātṛśabdasya' is required (the sūtra has 'mātuḥ'), and 'arthaipekṣaḥ' where BM's pratīka has 'arthāpekṣaḥ'. Transmitted readings kept in the source; translated as mātṛ and arthāpekṣa.
commentary TB (printed under sk.1116.t1, pratīka 'dvaimātura iti'): compound by 'taddhitārtha…'; the analytic phrase is 'dvayor mātror apatyam', not 'dvimātror apatyam', because by the restriction 'diksaṃkhye saṃjñāyām' no [karmadhāraya] compound of a numeral is possible outside a name (saṃjñā). Recorded; the kaumudī gives only the forms.
commentary TB (printed under sk.1116.t1, pratīka 'dhānyamātur neti'): although the paribhāṣā 'abhivyaktapadārthāḥ…' already ensures that only mātṛ = 'mother' (jananī) is taken, the feminine citation is for clarity of understanding (spaṣṭa-pratipatti); others say it is to indicate (jñāpana) that that paribhāṣā is not invariable (anitya). BM instead grounds the restriction in the feminine citation itself (arthāpekṣa). Recorded per §16; the kaumudī's 'arthāpekṣaḥ' is rendered as it stands.

SK 1119 · A 4.1.116V

कन्यायाः कनीन च ॥ १११९ ॥

kanyāyāḥ kanīna ca

kanyāyāḥ kanīna ca — After kanyā [aṇ in the sense of offspring], and kanīna [replaces the base].

Rule. After kanyā, aṇ occurs, as an apavāda of ḍhak. Together with it, kanīna replaces the base.

Example.

kanyāyā apatyam → kanyā + aṇ → kanīna replaces kanyā → kanīna + a → vṛddhi, yasyeti ca → kānīnaḥ, said of Vyāsa and of Karṇa.

Watch out. How can a kanyā, a maiden, have offspring? Bhaṭṭoji answers: kanyā here means an unmarried woman (anūḍhā).

Siddhānta-kaumudī

ढकोऽपवादोऽण् तत्सन्नियोगेन कनीनादेशश्च । कानीनो व्यासः कर्णश्च । अनूढाया एवापत्यमित्यर्थः ॥

aṇ, an apavāda of ḍhak, and, conjointly with it (tat-sanniyogena), the substitution of kanīna [for the base]. kānīnaḥ — Vyāsa, and Karṇa. The meaning is: the offspring of one who is precisely unmarried (anūḍhā).

Tattvabodhinī

NSP p. 241

— कन्यायाः—। ननु कन्या ह्यक्षतयोनिः, तस्याश्वापत्यसंभव एव नास्तीत्याशङ्क्याह—अनूढाया इति । अविवाहिताया इत्यर्थः

Bālamanoramā

कन्यायाः कनीन च - कन्यायाः क ।कनीने॑ति लुप्तप्रथमाकम् । ढक इति ।स्त्रीभ्यो ढ॑हिति विहितस्येत्यर्थः । कनीनादेशश्चेति ।प्रकृते॑रिति शेषः । भारते व्यासः कर्णश्च कन्यायाः पुत्रौ इति प्रसिद्धम् । ननु कन्याया अप्रादुर्भूतयौवनत्वात्पुंसंयोगाऽभावात्कथमपत्यसम्बन्ध इत्यत आहानूढाया इति । अलब्धविवाहाया इत्यर्थः । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ।

translator notes

commentary BM: 'kanīna' in the sūtra has its nominative ending elided (lupta-prathamāka); the ḍhak is the one prescribed by 'strībhyo ḍhak' (SK 1123; A 4.1.120); the kanīna substitution is for the base (prakṛti) — 'prakṛteḥ' to be supplied. Followed for '[for the base]'.
commentary BM and TB take 'anūḍhāyā evāpatyam' as answering an objection: a kanyā, being a virgin (TB: akṣatayoni; BM: youth not yet arisen, no union with a man), cannot have offspring — answer: kanyā here means one not [yet] married (BM: alabdhavivāhā; TB: avivāhitā); BM: clear in the Bhāṣya. BM adds that Vyāsa and Karṇa are known from the Bhārata as sons of a kanyā. Followed for rendering the sentence as a gloss on the meaning of kanyā.

SK 1120 · A 4.1.117V

विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजात्रिषु ॥ ११२० ॥

vikarṇaśuṅgacchagalādvatsabharadvājātriṣu

vikarṇaśuṅgacchagalād vatsabharadvājātriṣu — After vikarṇa, śuṅga and chagala, [aṇ in the sense of apatya, when the offspring is] respectively a Vātsya, a Bhāradvāja or an Ātreya.

Rule. After vikarṇa, śuṅga and chagala, aṇ occurs in the offspring sense when the descendant is, respectively, a Vātsya, a Bhāradvāja or an Ātreya.

Example.

vikarṇa + aṇ → vaikarṇaḥ, a Vātsya; another → iñ → vaikarṇiḥ.

śauṅgaḥ, a Bhāradvāja; another → śauṅgiḥ.

chāgalaḥ, an Ātreya; another → chāgaliḥ.

Applies when / blocked by. Some read the second word as śuṅgā, ending in ā. For them the counter-example has ḍhak: śauṅgeyaḥ. Bhaṭṭoji's commentators agree that "Vatsa" and the rest mean members of those lines; how the sūtra's words come to mean that, scholars discuss.

Siddhānta-kaumudī

अपत्येऽण् वैकर्णो वात्स्यः । वैकर्णिरन्यः । शौङ्गो भारद्वाजः । शौङ्गिरन्यः । छागल आत्रेयः । छागलिरन्यः । केचित्तु 'शुङ्गाः' इत्याबन्तं पठन्ति । तेषां ढक्प्रत्युदाहरणम् । शौङ्गेयः ॥

aṇ in the sense of apatya. vaikarṇaḥ [if he is] a Vātsya; another is vaikarṇiḥ. śauṅgaḥ [if he is] a Bhāradvāja; another is śauṅgiḥ. chāgalaḥ [if he is] an Ātreya; another is chāgaliḥ. Some, however, read 'śuṅgāḥ', ending in āp (ābanta). For them the counter-example has ḍhak: śauṅgeyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 241–242

—विकर्ण—। वात्स्यादीनामपत्यप्रत्ययान्तानां द्वन्द्वे ‘यव्यबोध्व’ ‘अत्रिशृणुकुत्स-’ इति सूत्राभ्यामप्रत्ययस्य लुक् । न चात्र वत्सादीनामेव द्वन्द्वोऽस्त्विति शङ्क्यम् । मूलभूतानां तेषां विकर्णादीन् प्रत्यपत्यत्वाभावादतो व्याचष्टे— वात्स्य इत्यादि । ‘युगपदधिकरणवचनताया वहुलमस्ति’ इति ‘शरद्वच्छनक-’ सूत्र एवोक्तम् ॥—पक्षे इजिति । पूर्वसूत्राद्वाप्रहणानुवृत्तेरिति भावः

Bālamanoramā

विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजात्रिषु - विकर्ण । वत्सादिशब्दैस्तद्वंश्या विवक्षिताः । विकर्ण, शुङ्ग, छगल एभ्योऽण् स्यात्, वत्संवश्ये भरद्वाजवंश्येऽत्रिवंश्ये चापत्ये इत्यर्थः । एतेन वत्सादीनां विकर्ण, शुङ्ग, छगल एभ्योऽण् स्यात्, वत्सवंश्ये भरद्वाजवंश्येऽत्रिवंश्ये चापत्ये इत्यर्थः । एतेन वत्सादीनां मूलपुरुषत्वाद्विकर्णादीन्प्रत्यपत्यत्वाऽसम्भव इति निरस्तम् ।विकर्णादिभ्यो वात्स्यादिष्वेव ऋष्य॑णिति नियमार्थं सूत्रं ।

translator notes

commentary BM and TB agree that 'vatsa-bharadvāja-atri' cannot mean the root ancestors themselves, who cannot be offspring of Vikarṇa etc.; hence Bhaṭṭoji's 'vātsyaḥ' etc. They differ on the mechanism: BM takes vatsa etc. as denoting those of their lineage (tadvaṃśya) — 'aṇ after vikarṇa, śuṅga, chagala in the sense of an offspring belonging to the Vatsa, Bharadvāja or Atri line'; TB takes the sūtra-word as a dvandva of vātsya, bhāradvāja, ātreya with luk of the apatya affixes by 'yañañoś ca' (OCR 'yavyabodhva') and 'atribhṛgukutsa…', plurality being available as stated under 'śaradvacchunaka…'. Rendered neutrally ('a Vātsya' etc.); both recorded.
commentary BM: the sūtra is for restriction (niyamārtha) — the ṛṣi-aṇ occurs after vikarṇa etc. only for [offspring who are] Vātsya etc.; otherwise iñ (vaikarṇiḥ etc.). Recorded for the contrast 'another is …'.
textual The source prints the variant as 'śuṅgāḥ' with visarga; as an āp-final stem the word would be śuṅgā. Transliterated as printed. BM repeats one sentence verbatim (a digitization duplication). The last TB pratīka, 'pakṣe iñ iti' (the alternative iñ by anuvṛtti of 'vā' from the preceding sūtra), comments on 'ḍhak ca maṇḍūkāt' (sk.1122); not used here.

SK 1121 · A 4.1.118V

पीलाया वा ॥ ११२१ ॥

pīlāyā vā

pīlāyā vā — After pīlā, optionally [aṇ].

Rule. After pīlā, aṇ occurs optionally. Pīlā is a two-vowel woman's name, so ḍhak by SK 1124 had set aside the aṇ of SK 1116. This rule gives aṇ back as the alternative.

Example.

pīlāyā apatyam → pīlā + aṇ → pailaḥ, or pīlā + ḍhak → paileyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

तन्नामिकाणां बाधित्वाद्व्यच-SK 1124 इति ढकि प्राप्ते पक्षेण्विधीयते । पीलाया अपत्यं पैलः-पैलेयः ॥

When ḍhak by 'dvyacaḥ' (SK 1124) has presented itself, having blocked the tannāmika-aṇ (4.1.113) [taught after names of rivers and human women], aṇ is [here] prescribed as the alternative (pakṣe). pīlāyā apatyam (the offspring of Pīlā) → pailaḥ – paileyaḥ.

Bālamanoramā

कुलटाया वा - कुलटाया वा । इनङ्मात्रमिति । व्याख्यानादिति भावः । पूर्वेणैवेति ।स्त्रीभ्यो ढ॑गित्यनेनेत्यर्थः । कुलानि गृहाणि अटतीति रुलटा । शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् । अत्रेति ।कुलटाया वे॑ति सूत्रे इत्यर्थः । पक्षे ढ्रगिति । ढ्रगपि कदाचिद्भवतीत्यर्थः । कौलटेर इति । कुलटाया ढ्रकि ढकारस्य एयादेशेलोपो व्यो॑रिति यकारलोप इति भावः ।

translator notes

textual The BM block transmitted in this unit (pratīka 'kulaṭāyā vā', glossing 'inaṅmātram', 'pūrveṇaiva', 'pakṣe ḍhrak', 'kaulaṭeraḥ') is the commentary on 'kulaṭāyā vā' (4.1.127, SK 1132), which carries no BM block of its own; it is misfiled here. No BM or TB commentary on 'pīlāyā vā' survives in this unit; the kaumudī has been translated on its own wording.

SK 1122 · A 4.1.119V

ढक् च मण्डूकात् ॥ ११२२ ॥

ḍhak ca maṇḍūkāt

ḍhak ca maṇḍūkāt — And after maṇḍūka, ḍhak [as well as aṇ; optionally].

Rule. After maṇḍūka, ḍhak occurs, and aṇ too (by ca). As a further alternative, iñ, because "optionally" continues from SK 1121.

Example.

maṇḍūkasyāpatyam → māṇḍūkeyaḥ (ḍhak), māṇḍūkaḥ (aṇ), māṇḍūkiḥ (iñ).

Siddhānta-kaumudī

चादण् । पक्षे इञ् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ॥

By 'ca', aṇ [as well]. As the alternative (pakṣe) [since 'vā' continues from the preceding sūtra], iñ. māṇḍūkeyaḥ. māṇḍūkaḥ. māṇḍūkiḥ.

Bālamanoramā

ढक् च मण्डूकात् - अन्यथा शैवः शैविरित्यादिः स्यात्, ढक् च । मण्डूको नाम ऋषिः पक्षे इञिति । पूर्वसूत्राद्वाग्रहणानुवृत्तेरिति भावः ।

translator notes

commentary BM: Maṇḍūka is the name of a ṛṣi. 'pakṣe iñ' — because the word 'vā' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra ('pīlāyā vā'). Followed; the anuvṛtti is supplied in brackets.
textual The BM block opens with 'anyathā śaivaḥ śaivir ityādiḥ syāt' before the pratīka 'ḍhak ca' — the tail of a sentence belonging to the commentary on an earlier sūtra (a run-on in the digitization), not to this one; not used.

SK 1123 · A 4.1.120V

स्त्रीभ्यो ढक् ॥ ११२३ ॥

strībhyo ḍhak

strībhyo ḍhak — After [words ending in] feminine [affixes], ḍhak [in the sense of apatya].

Rule. After words ending in a feminine affix (strī-pratyaya, such as ṭāp), ḍhak occurs in the offspring sense.

Example.

vinatāyā apatyam → vinatā + ḍhak → ḍh → ey → vinatā + eya

→ ḍhak is kit, so vṛddhi i → ai → the final ā is deleted by yasyeti ca → vainateyaḥ.

Applies when / blocked by.

saumitriḥ "son of Sumitrā" has iñ, because sumitrā is in the bāhu list.
sāpatnaḥ "son of a co-wife" has aṇ, because sapatnī is in the śiva list.
Bhaṭṭoji's commentators add that the word must end in a feminine affix. A feminine word without one, such as darat, does not take ḍhak: dāradaḥ.

Siddhānta-kaumudī

स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् स्यात् । वैनतेयः । बाह्वादित्वात्सौमित्रिः । शिवादित्वात्सापत्नः ॥

After [words] ending in a feminine affix (strīpratyaya), ḍhak occurs. vainateyaḥ ['the offspring of Vinatā']. saumitriḥ ['the offspring of Sumitrā'], because [sumitrā] belongs to the bāhvādi [list]. sāpatnaḥ ['the offspring of a co-wife'], because [sapatnī] belongs to the śivādi [list].

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—ख्रीभ्यो ढक् । वहुवचननिर्देशान्न खरूपस्य प्रहणम्, नाप्यर्थस्य । ढगर्थतया शुभ्रादिषु विमातृशब्दपाठात् । किं तु क्यधिकारोक्तटावादेर्प्रहणम् । न तु विप्रकृष्टक्तिनादेरित्याशयेनाह—ख्रीप्रत्ययान्तेभ्य इति । तेन ‘दरदोऽपत्यं दारदः’ इत्यत्र ढक् न भवति । क्यर्थप्रहणे तु स्यादेवात्र ढक् । दरच्छब्दो हि जनपदक्षत्रियवाचीति ततोऽपत्यार्थे ‘ब्रजमगध—’ इत्यणि तस्य स्त्रियाम् ‘अतश्च’ इति लुकि दरच्छब्दस्य क्यर्थवाचित्वात् । ‘ढक्च—’ इति वर्तमाने पुनरिह ढग्प्रहणमण्संवद्धस्य ढको निवृत्त्यर्थम् । यद्यपि ‘चानुकृष्टं नोत्तरत्र’ इति परिभाषया अणिह न प्रवर्तते । तथापि तस्या अनित्यलज्ज्ञापनाय ढग्प्रहणमित्याहुः ॥—तस्येदमिति । शिवादित्वादपत्य एवाणित्यन्ये

Bālamanoramā

स्त्रीभ्यो ढक् - स्त्रीभ्यो ढक् । स्त्रीशब्देन टाबादयः स्त्रीप्रत्ययाश्चातुर्थिका गृह्यन्ते, न त्वन्येऽपि स्त्रीवाचका, व्याख्यानादित्याह — स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्य इति । विनता नामगरुडमाता, तस्या अपत्यमिति विग्रहः । प्रत्ययग्रहणं किम् । दरत्कश्चित्क्षत्रियः, तस्यापत्यं स्त्री दरत् ।द्व्यञ्मगधे॑त्यण् ।अतश्चे॑ति तस्य लुक् । तस्या अपत्यं-दारदः । अत्र दरच्छब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वेऽपि स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाऽभावान्न ढक् । ननु सुमित्राया अपत्यं सौमित्रिः, सपत्न्या अपत्यं सापत्न इति कथं, ढक्प्रसङ्गादित्यत आह — बाह्वादित्वादित्यादि । सापत्नशब्दे पुंवत्त्वं नेति प्रागेवोक्तम् ।

translator notes

commentary BM: by the tradition of interpretation (vyākhyāna), 'strī' takes the feminine affixes of the fourth adhyāya (ṭāp etc.), not any word denoting a female. TB reaches the same by another route: the plural rules out the word strī itself, and the meaning 'female' is ruled out because vimātṛ is listed in śubhrādi for ḍhak; so the strī-adhikāra affixes ṭāp etc. are meant, not remote ones such as ktin. Followed for 'ending in a feminine affix'.
commentary BM/TB counter-example for 'pratyaya': darat is a kṣatriya [people]; his female offspring is darat (aṇ by 'dvyañmagadha…', elided by 'ataś ca'); her offspring is dāradaḥ — darat is feminine but has no feminine affix, so no ḍhak (TB: on the meaning-reading ḍhak would wrongly arise). BM: saumitriḥ and sāpatnaḥ answer the objection that ḍhak should apply there; the absence of puṃvadbhāva in sāpatna was explained earlier. Recorded; the kaumudī gives only the forms.
commentary TB: 'ḍhak' is restated although 'ḍhak ca maṇḍūkāt' is running, to cut off the ḍhak that was tied to aṇ there; though by the paribhāṣā 'cānukṛṣṭaṃ nottaratra' aṇ would not come here anyway, the restatement shows that paribhāṣā to be anitya — so they say. Recorded for the rule-interaction; no change to the rendering.
textual TB comments on a pratīka 'tasyedam iti', which does not occur in the kaumudī as printed here, and adds 'others: because of śivādi, aṇ in the apatya sense itself'. TB's text of the kaumudī apparently also mentioned 'tasyedam' in connection with sāpatnaḥ; the present source reads only 'śivāditvāt sāpatnaḥ', which is translated as it stands.

SK 1124 · A 4.1.121V

द्व्यचः ॥ ११२४ ॥

dvyacaḥ

dvyacaḥ — After a two-vowelled [word ending in a feminine affix], ḍhak [in the sense of offspring].

Rule. After a two-vowel word ending in a feminine affix, ḍhak occurs in the offspring sense. SK 1123 already gives ḍhak; this rule's point is that it wins even over the aṇ of SK 1116 for a woman's name.

Example.

dattāyā apatyam (Dattā, a woman) → a non-vṛddha woman's name, so SK 1116 would give aṇ → but dattā has two vowels → ḍhak → dātteyaḥ.

Applies when / blocked by. pārthaḥ "son of Pṛthā" seems to break this rule. Bhaṭṭoji explains its aṇ as the aṇ of tasyedam "belonging to her" (SK 1500). Others take it from the śiva list; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

द्व्यचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक् । तन्नामिकाणोऽपवादः । दात्तेयः । पार्थः इत्यत्र तु तस्येदम् SK 1500 इत्यण् ॥

After a two-vowelled (dvyac) [word] ending in a feminine affix, ḍhak [occurs] in the sense of offspring. [This is] an apavāda of the aṇ taught after [avṛddha] names of rivers and human women (tannāmikā, 4.1.113). dātteyaḥ. In pārthaḥ, however, the aṇ is by 'tasyedam' (SK 1500).

Bālamanoramā

द्व्यचः - द्व्यचः । ननुस्त्रीभ्यो ढ॑गित्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — तन्नामिकेति । दात्तेय इति । दत्ता नाम काचिन्मानुषी, तस्या अपत्यमिति विग्रहः । ननु पृथाया अपत्यं पार्थ इति कथम्, तन्नामिकाऽणं बाधित्वा 'द्व्यचः' इति ढक्प्रसङ्गादित्यत आह — पार्थ इत्यत्रेति । शिवादित्वादपत्य एवाऽणित्यन्ये ।

translator notes

commentary BM: objection — since 'strībhyo ḍhak' (4.1.120) already secures this, what is the sūtra for? Answer: it is an apavāda of the tannāmikā aṇ. dātteyaḥ: Dattā is a certain human woman; 'her offspring' is the analysis. Objection: how then pārthaḥ for pṛthāyā apatyam, since ḍhak by 'dvyacaḥ' would apply, blocking the tannāmikā aṇ? Answer: 'pārtha ity atra tu' — the aṇ is by 'tasyedam'. Others hold that the aṇ is in the sense of offspring itself, because pṛthā belongs to the śivādi (4.1.112). Followed; the alternative view is recorded, not harmonized.

SK 1125 · A 4.1.122V

इतश्चानिञः ॥ ११२५ ॥

itaścāniñaḥ

itaś cāniñaḥ — And after [a two-vowelled word] ending in i, [ḍhak in the sense of offspring], but not after one ending in iñ.

Rule. After a two-vowel word ending in i, ḍhak occurs in the offspring sense. It does not come after a word ending in the affix iñ.

Example.

duler apatyam → duli + ḍhak → vṛddhi u → au, the final i deleted by yasyeti ca → dauleyaḥ.

nidhi + ḍhak → naidheyaḥ.

Applies when / blocked by. "Two-vowel" continues from SK 1124. Bhaṭṭoji's commentators give udadher apatyam → audadhaḥ: udadhi has three vowels, so it takes no ḍhak.

Siddhānta-kaumudī

इकारान्ताद् द्व्यचोऽपत्ये ढक् स्यात् न त्विञन्तात् । दौलेयः । नैधेयः ॥

After a two-vowelled (dvyac) [word] ending in the vowel i, ḍhak occurs in the sense of offspring, but not after one ending in iñ. dauleyaḥ. naidheyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—इतश्च—। इतः किम् । दाक्षिः ॥ अनिञः किम् । दाक्षायणिः ॥ ब्रचः किम् । उदधेरपत्यमौदधः ॥ काशिकायां तु ‘मरीचेर्मारीचः’ इत्युदाहतम् । तदसत् । वाह्यादित्वेनेन्प्रवृत्तेः । न चास्य वाह्यादित्वमविवक्षितम् । ‘मरीचिशब्दो वाह्यादिषु पठ्यते’ इति ‘मिदचोऽन्त्यात्परः’ इति सूत्रे भाष्ये स्थितत्वात् ॥—आत्रेय इति । परत्वादयमृष्यणं वाधत इति भावः

Bālamanoramā

इतश्चानिञः - इतश्चाऽनिञः । अस्त्रीप्रत्ययान्तार्थमिदम् । दुलिः निधिश्च-कश्चित् । आत्रेय इति । अत्रिः प्रसिद्धः । परत्वादयमृष्यणमपि बाधत इति भावः ।

translator notes

commentary TB gives the counter-examples that fix the conditions: why 'ending in i'? dākṣiḥ; why 'not ending in iñ'? dākṣāyaṇiḥ (OCR; as transmitted); why 'two-vowelled'? udadher apatyam → audadhaḥ — confirming that 'dvyacaḥ' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra (SK 1124; A 4.1.121), as the kaumudī's 'dvyacaḥ' assumes. TB rejects the Kāśikā's counter-example 'marīcer mārīcaḥ', since marīci takes iñ as a bāhvādi word (so read in the Bhāṣya on 'mid aco 'ntyāt paraḥ'). Followed for 'two-vowelled'.
commentary BM: the rule is for words not ending in a feminine affix (a-strīpratyayānta), those being covered by 'strībhyo ḍhak'; duli and nidhi are names of certain persons. Recorded; the kaumudī is rendered as it stands.
textual BM and TB both comment on an example ātreyaḥ ('atri is well known; being para, this [ḍhak] blocks even the ṛṣi-aṇ'), which does not stand in the kaumudī text transmitted here; it may reflect a fuller recension. Not added to the translation.

SK 1126 · A 4.1.123V

शुभ्रादिभ्यश्च ॥ ११२६ ॥

śubhrādibhyaśca

śubhrādibhyaś ca — And after śubhra and the rest, [ḍhak in the sense of offspring].

Rule. Ḍhak also occurs after śubhra and the rest of its list. It sets aside iñ and the other affixes these words would take.

Example.

śubhrasyāpatyam → śubhra + ḍhak → vṛddhi u → au → śaubhreyaḥ.

Applies when / blocked by. Śubhra is not feminine, so SK 1123 could not reach it; hence this rule. Bhaṭṭoji's commentators take the list as open, which gives forms such as mārkaṇḍeyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

ढक् स्यात् । शुभ्रस्यापत्यं शौभ्रेयः ॥

ḍhak occurs [after śubhra and the rest]. śubhrasyāpatyam ('the offspring of Śubhra') → śaubhreyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—शुभ्रादिभ्यश्च । चकारस्त्वाकृतिगणलयोतनार्थं इत्याहुः । मृकण्डशब्दोऽत्र पठ्यते मार्कण्डेयः । शुभ्र, मृकण्ड, अश्व, विमातृ, विधवा, गोधा, प्रवाहणेत्यादि । आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन पाण्डवेय इत्यादि सिद्धम् ॥ इहादन्तेषु इन् प्राप्तः, विधवाशब्दात्क्षुद्रालक्षणो ढक्, चतुष्पाज्जातिवाचिषु ढञ् गोधाशब्दाद्ढवचनात्सोऽपि भवति, क्वचिदौत्सर्गिकोऽण् प्राप्त इति वोध्यम्

Bālamanoramā

शुभ्रादिभ्यश्च - शुभ्रादिभ्यश्च । ढक् स्यादिति । शेषपूरणम् । इञाद्यपवादः । शुभ्रस्यापत्यमिति । अस्त्रीत्वादप्राप्तौ ढगिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'ḍhak syāt' completes the sūtra; the rule is an apavāda of iñ and the rest. For śubhra, ḍhak would not otherwise obtain because the word is not feminine — hence this rule. Followed.
commentary TB: the 'ca' serves to indicate that this is an ākṛtigaṇa (so pāṇḍaveya etc. are established); mṛkaṇḍa is read here (mārkaṇḍeya); the list: śubhra, mṛkaṇḍa, aśva, vimātṛ, vidhavā, godhā, pravāhaṇa, etc. What the rule displaces varies by member: iñ for a-final words; for vidhavā the affix of the kṣudrā rule (SK 1137; TB's OCR text reads 'kṣudrālakṣaṇo ḍhak', where that rule prescribes ḍhrak — not emended); ḍhañ for words denoting a kind of quadruped; for godhā, ḍhrak is prescribed, and by this rule ḍhak also; in some cases the general aṇ. Recorded; the kaumudī gives only the one example.

SK 1127 · A 4.1.124V

विकर्णकुषीतकात् काश्यपे ॥ ११२७ ॥

vikarṇakuṣītakāt kāśyape

vikarṇakuṣītakāt kāśyape — After vikarṇa and kuṣītaka, [ḍhak] when [the offspring is] a Kāśyapa.

Rule. After vikarṇa and kuṣītaka, ḍhak occurs in the offspring sense when the descendant is a Kāśyapa.

Example.

vikarṇa + ḍhak → vaikarṇeyaḥ; kuṣītaka + ḍhak → kauṣītakeyaḥ (Kāśyapas).

Other descendants → iñ → vaikarṇiḥ, kauṣītakiḥ.

Watch out. Vikarṇa now has three forms: vaikarṇaḥ for a Vātsya (SK 1120), vaikarṇeyaḥ for a Kāśyapa, vaikarṇiḥ for anyone else.

Siddhānta-kaumudī

अपत्ये ढक् । वैकर्णेयः । कौषीतकेयः । अन्ये वैकर्णिः । कौषीतकिः ॥

In the sense of offspring, ḍhak. vaikarṇeyaḥ. kauṣītakeyaḥ. Others [i.e. descendants who are not Kāśyapas]: vaikarṇiḥ. kauṣītakiḥ.

Bālamanoramā

विकर्णकुषीतकात् काश्यपे - विकर्णकुषीत । अपत्ये ढगिति । शेषपूरणम् ।काश्यप एवे॑ति नियमार्थं शुभ्रादिभ्यः पृथक् पाठः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye ḍhak' completes the ellipsis of the sūtra. The separate listing [of these two words] apart from the śubhrādi (4.1.123) is for the restriction 'only for a Kāśyapa'. Followed for the bracketed sense of 'anye'.

SK 1128 · A 4.1.125V

भ्रुवो वुक् च ॥ ११२८ ॥

bhruvo vuk ca

bhruvo vuk ca — After bhrū, [the augment] vuk, and [ḍhak].

Rule. After bhrū, the augment vuk is added to the base, and ḍhak follows (by ca). Vuk is heard as v; its k makes it attach at the end of the base.

Example.

bhruvo 'patyam (Bhrū, a woman) → bhrū + ḍhak → vuk → bhrūv + eya

→ vṛddhi ū → au → bhrauveyaḥ.

Watch out. Without vuk the form would be bhrāveyaḥ, as Bhaṭṭoji's commentators note.

Siddhānta-kaumudī

चाड्ढक् । भ्रौवेयः ॥

By 'ca', ḍhak [as well]. bhrauveyaḥ.

Bālamanoramā

भ्रुवो वुक् च - भ्रुवो वुक् च । चाड्ढगिति । भ्रूशब्दादपत्ये ढक् स्यात्प्रकृतेर्वुगागमश्च । वुकि ककार इत् । उकार उच्चारणार्थछः । कित्त्वादन्तावयवः । भ्रौवेय इति । भ्रूर्नाम काचित्, तस्या अपत्यमिति विग्रहः । ढकि एयादेसे प्रकृतेर्वुकि आदिवृद्धिः । वुगभावे तु ऊकारस्य वृद्धौ आवादेसे 'भ्रावेय' इति स्यात् ।

translator notes

commentary BM: after the word bhrū, ḍhak in the sense of offspring, and the augment vuk to the base. In vuk the k is an it; the u is for pronunciation; being marked with k, it is a final part [of the base] (1.1.46). bhrauveyaḥ: Bhrū is a certain woman, 'her offspring'; ḍhak with the substitute eya, vuk to the base, ādivṛddhi. Without vuk, vṛddhi of the ū with the substitute āv would have given bhrāveyaḥ. Followed for the rendering of 'cāḍ ḍhak'; the derivation is BM's, not the kaumudī's.

SK 1129 · A 7.3.28V

प्रवाहणस्य ढे ॥ ११२९ ॥

pravāhaṇasya ḍhe

pravāhaṇasya ḍhe — When ḍha follows, [vṛddhi of the first vowel of the uttarapada] of pravāhaṇa, [and optionally of the pūrvapada].

Rule. Before an affix ḍha, the first vowel of the second member (uttarapada) of pravāhaṇa takes vṛddhi. The first vowel of the first member (pūrvapada) takes it only optionally.

Example.

pravāhaṇasyāpatyam → pravāhaṇa is in the śubhra list → pravāhaṇa + ḍhak

→ the second member's first vowel is already ā → the first member pra takes vṛddhi optionally

→ prāvāhaṇeyaḥ or pravāhaṇeyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that the second member's vṛddhi, though it changes no sound here, still counts: it blocks the masculine treatment (puṃvadbhāva) of such a word in a compound.

Siddhānta-kaumudī

प्रवाहणशब्दस्योत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिः पूर्वापदस्य तु वा ढे परे । प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः-प्रवाहणेयः ॥

When ḍha follows, vṛddhi replaces the first vowel among the vowels (acām ādeḥ) of the final member (uttarapada) of the word pravāhaṇa, but that of the prior member (pūrvapada) only optionally. pravāhaṇasyāpatyam ('the offspring of Pravāhaṇa') → prāvāhaṇeyaḥ or pravāhaṇeyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—प्रवाहणस्य ढे । उत्तरपदस्येत्यधिक्रियते । ‘अर्धात्परिमाण—’ इत्यतः ‘पूर्वस्य तु वा’ इति अनुवर्तते तदाह—उत्तरपदस्याचामादेरित्यादि । नित्यमुत्तरपदवृद्धेः फलं तु ‘प्रवाहणेयीभार्यः’ इत्यत्र ‘वृद्धिनिमित्तस्य’ इति पुंवद्भावप्रतिपेधः

Bālamanoramā

प्रवाहणस्य ढे - प्रवाहणस्य । उत्तरपदस्येत्यधिकृतम् ।तद्धितेष्वचामादे॑रित्यतोऽचामादेरित्यनुवर्तते ।मृजेर्वृद्धि॑रित्यतो वृद्धिरिति,अर्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वे॑त्यतः पूर्वस्य वेतिच । तदाह — प्रवाहणशब्दस्येति । प्रावाहणेयः प्रवाहणेनय इति । शुभ्रादित्वाड्ढकि पूर्वपदस्य पाक्षिकी आदिवृद्धिः । उत्तरपदस्य नित्यम् । उत्तरपदे आकारस्य वृद्धेः फलं तु 'प्रवाहणेयीभार्य' इत्यत्रवृद्धिनिमित्तस्य चे॑ति पुंवत्त्वप्रतिषेध एव ।

translator notes

commentary BM: 'uttarapadasya' is under adhikāra; 'acām ādeḥ' is carried forward (anuvṛtti) from 'taddhiteṣv acām ādeḥ' (SK 1075; A 7.2.117); 'vṛddhiḥ' from 'mṛjer vṛddhiḥ' (SK 2473; A 7.2.114); and 'pūrvasya tu vā' from 'ardhāt parimāṇasya pūrvasya tu vā' (SK 1684; A 7.3.26). TB concurs on the adhikāra and on 'pūrvasya tu vā'. Followed for the full rendering of the sūtra's operation.
commentary BM on the two forms: ḍhak comes because pravāhaṇa belongs to the śubhrādi (SK 1126; A 4.1.123); the ādivṛddhi of the pūrvapada is optional, that of the uttarapada obligatory. Since the uttarapada's first vowel is already ā, the only effect of its vṛddhi is the prohibition of puṃvadbhāva by 'vṛddhinimittasya ca taddhitasyāraktavikāre' (SK 840; A 6.3.39) in pravāhaṇeyībhāryaḥ (TB concurs). Recorded; the kaumudī gives only the two forms.
textual The source reads 'pūrvāpadasya'; the sense and both commentaries ('pūrvasya tu vā', 'pūrvapadasya pākṣikī ādivṛddhiḥ') require pūrvapadasya. Translated as pūrvapada.

SK 1130 · A 7.3.29V

तत्प्रत्ययस्य च ॥ ११३० ॥

tatpratyayasya ca

tatpratyayasya ca — And of [pravāhaṇa] having that [ḍha] as its affix, [the same vṛddhi].

Rule. The same holds for pravāhaṇa already carrying that ḍha (that is, pravāhaṇeya) before a further taddhita. The second member takes vṛddhi; the first member optionally.

Example.

pravāhaṇeyasyāpatyam → pravāhaṇeya + iñ → prāvāhaṇeyiḥ or pravāhaṇeyiḥ.

Applies when / blocked by. Why is the rule needed? The outer affix iñ would bring ordinary first-vowel vṛddhi. An option that rests on ḍha could not block a vṛddhi caused by a different, outer affix. So the option has to be stated again.

Siddhānta-kaumudī

ढान्तस्य प्रवाहणस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा । प्रवाहणेयस्यापत्यं प्रवाहणेयिः । प्रवाहणेयिः । बाह्यतद्धितनिमित्ता वृद्धिर्ढाश्रयेण विकल्पेन बाधितुं न शक्यत इति सूत्रारम्भः ॥

For pravāhaṇa ending in ḍha [i.e. pravāhaṇeya], vṛddhi of the first vowel (ādi ac) of the uttarapada [takes place], but of the pūrvapada optionally. pravāhaṇeyasyāpatyam ('the offspring of Pravāhaṇeya') → prāvāhaṇeyiḥ, pravāhaṇeyiḥ. The rule is undertaken because the vṛddhi occasioned by the outer (bāhya) taddhita could not be blocked by an option that rests on ḍha.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—तत्प्रत्ययस्य च । ‘प्रवाहणस्य’ इत्यनुवर्तते, तच्छब्देन ढप्रत्ययः परामृश्यते तदाह— ढान्तस्येत्यादि ॥—वाह्यतद्धितनिमित्तेति । ढक्प्रत्ययान्ताद्वहिर्भूतो य इन् तनिमित्तेत्यर्थः

translator notes

commentary TB: 'pravāhaṇasya' (A 7.3.28, SK 1129) is carried forward (anuvṛtti), and the word 'tat' refers to the ḍha affix — hence Bhaṭṭoji's 'ḍhāntasya'. 'bāhyataddhitanimittā' = occasioned by the iñ that stands outside the ḍhak-final [base]. Followed for 'pravāhaṇa ending in ḍha' and for identifying the outer taddhita; that the outer affix here is iñ is TB's identification, not stated in the kaumudī.
textual The source prints the same form twice, 'pravāhaṇeyiḥ । pravāhaṇeyiḥ'. The sense of the rule (obligatory vṛddhi of the uttarapada, optional vṛddhi of the pūrvapada) requires the first form to be prāvāhaṇeyiḥ; translated as prāvāhaṇeyiḥ, pravāhaṇeyiḥ. The transmitted reading is left in the source.

SK 1131 · A 4.1.126V

कल्याण्यादीनामिनङ् ॥ ११३१ ॥

kalyāṇyādīnāminaṅ

kalyāṇyādīnām inaṅ — In place of kalyāṇī and the rest, inaṅ [as substitute, with ḍhak, in the sense of apatya].

Rule. For kalyāṇī and the rest of its list, the substitute inaṅ (heard as in) replaces the final, and ḍhak follows.

Example.

kalyāṇyā apatyam → kalyāṇī + ḍhak → inaṅ replaces the final ī → kalyāṇin + eya

→ vṛddhi a → ā → kālyāṇineyaḥ.

bandhakyā apatyam → bāndhakineyaḥ.

Applies when / blocked by. For the list's words that end in a feminine affix, ḍhak already comes by SK 1123, so the rule adds only inaṅ. Whether ḍhak adds anything for the other members, scholars discuss.

Siddhānta-kaumudī

एषामिनङादेशः स्यात् ढक् च । काल्याणिनेयः । बान्धकिनेयः ॥

In place of these the substitute (ādeśa) inaṅ occurs, and ḍhak [as well]. kālyāṇineyaḥ. bāndhakineyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—कदयाण्यादीनाम् । इह परस्त्रीशब्दः पठ्यते । ‘परस्य स्त्री परस्त्री’ इति षष्ठीसमासः । पारस्त्रैणेयः । परभार्यायामुत्पन्न इत्यर्थः । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः ॥ विदादिगणे तु ‘परस्त्री परशुं च’ इति पठ्यते । प्राप्नोतीति शेषः ॥ तत्र परा चासौ स्त्री चेति कर्मधारयः । परस्त्रिया अपत्यं पारशवः । व्राह्मणाच्छ्रदायां तेनैवोढायामुत्पन्नः । सा च जात्यन्तरयोगात्परस्त्री । न च परश्वादेशस्य स्थानिवद्भावात्पारशवेऽपि ‘अनुशतिकादीनां च’ इत्युभयपदवृद्धिः स्यादिति वाच्यम् । सत्यादेशे पूर्वोत्तरपदसंप्रमोहात्तदप्रवृत्तेः । इह गणे स्त्रीप्रत्ययान्तानां ढकः सिद्धत्वादिनर्ड्यं प्रहणम् । अन्येषां तूभयार्थम् । कल्याणी, सुभगा, दुर्भगा, वन्धकी, परस्त्रीत्यादि

Bālamanoramā

कल्याण्यादीनामिनङ् - काल्याणिनेय इति । कल्याण्या अपत्यमिति विग्रहः । बान्धकिनेय इति । बन्धक्या अपत्यमिति विग्रहः । अत्र गणे स्त्रीप्रत्ययान्ता एव पठन्ते । तेभ्यो ढक्सिद्ध एव इनङेव तु विधीयते ।

translator notes

commentary BM gives the vigrahas: kālyāṇineyaḥ = kalyāṇyā apatyam; bāndhakineyaḥ = bandhakyā apatyam. BM: only words ending in a feminine affix (strīpratyaya) are read in this gaṇa; for them ḍhak is already established [by 'strībhyo ḍhak'], so only inaṅ is being prescribed.
commentary TB differs from BM on the gaṇa: it contains parastrī (ṣaṣṭhī-tatpuruṣa 'another's wife') → pārastraiṇeyaḥ 'one born of another's wife', with vṛddhi of both members by anuśatikādi; for the strīpratyaya-final members ḍhak is established and the mention is for inaṅ, but for the others it is for both [inaṅ and ḍhak]. TB adds the vidādi reading 'parastrī paraśuṃ ca' (karmadhāraya 'a woman of another [jāti]') → pāraśavaḥ, son of a brāhmaṇa by a śūdrā wife he has married. TB: it should not be objected that, by sthānivadbhāva of the substitute paraśu, ubhayapada-vṛddhi ('anuśatikādīnāṃ ca') would apply in pāraśava too; once the substitute is made, the division into prior and final member is lost (pūrvottarapada-saṃpramoha), so it does not apply. 'ḍhak ca' is therefore rendered as stated, without deciding whether it adds anything; both views recorded.

SK 1132 · A 4.1.127V

कुलटाया वा ॥ ११३२ ॥

kulaṭāyā vā

kulaṭāyā vā — After kulaṭā, [the substitute inaṅ] optionally.

Rule. For kulaṭā, inaṅ is optional. Only inaṅ is optional: ḍhak stays obligatory by SK 1123. Kulaṭā is not in the kalyāṇī list.

Example.

kulaṭāyā apatyam (here a chaste mendicant woman) → kulaṭā + ḍhak

→ with inaṅ → kaulaṭineyaḥ; without → kaulaṭeyaḥ.

Applies when / blocked by. The word has a second sense: a woman who "roams from house to house" (kulāny aṭati) for unchastity. For her, ḍhrak comes as an alternative by SK 1137: kaulaṭeraḥ.

Siddhānta-kaumudī

इनङ्मात्रं विकल्प्यते ढक् तु नित्यः पूर्वेणैव । कौलटिनेयः - कौलटेयः । सती भिक्षुक्यत्र कुलटा । या तु व्यभिचारार्थं कुलान्यटति तस्याः क्षुद्राभ्यो वा SK 1137 इति पक्षे ढ्रक् । कौलटेरः ॥

Only the inaṅ is made optional; ḍhak, however, is obligatory (nitya) by the preceding [rule 'strībhyo ḍhak', SK 1123] itself. kaulaṭineyaḥ – kaulaṭeyaḥ. Here kulaṭā is a chaste (satī) mendicant woman (bhikṣukī). But for her who roams from house to house (kulāny aṭati) for the sake of unchastity, ḍhrak [occurs] in the alternative by 'kṣudrābhyo vā' (SK 1137): kaulaṭeraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242

—कुलटाया वा । शकन्ध्वादित्वात्पररूपमत एव निपातनाद्वा ॥—सती भिश्रुक्यत्रेति । अत्र इनडिधौ । तथा चोक्तममरेण—‘अथ वान्धकिनेयः स्याद्वन्धुलक्षासतीसुतः । कौलटेरः कौलटेयो भिक्षुकी तु सती यदि । तदा कौलटिनेयः स्यात्कौलटेयोऽपि चात्मजः’ इति ॥ केचित्तु क्षुद्राया अपि इनडा तृतीयं रूपं कौलटिनेय इतीच्छन्ति ॥—पक्षे दूगिति । ढगपि पक्षे भवत्येवेति भावः

translator notes

commentary BM (misfiled in this edition under sk.1121.b1, pratīka 'kulaṭāyā vā'): 'inaṅmātram' [is optional] — on the authority of the explanation (vyākhyāna); 'pūrveṇaiva' = by 'strībhyo ḍhak' (SK 1123; A 4.1.120), not by the immediately preceding kalyāṇyādīnām inaṅ; kulaṭā = kulāni gṛhāṇi aṭatīti, with pararūpa by śakandhvādi; 'atra' = in this sūtra 'kulaṭāyā vā'; 'pakṣe ḍhrak' = ḍhrak too occurs sometimes; kaulaṭeraḥ — ḍhrak after kulaṭā, eya for ḍh, and y-deletion by 'lopo vyor vali'. Followed for identifying 'the preceding [rule]' as strībhyo ḍhak.
commentary TB: the form kulaṭā (kula + aṭā) has pararūpa by inclusion in śakandhvādi, or is simply by this nipātana. 'satī bhikṣukī' is where inaṅ applies; TB cites Amara: the son of an unchaste woman (asatīsuta) is bāndhakineya, bandhula (OCR 'bandhulakṣāsatī-' for 'bandhulaś cāsatī-'), kaulaṭera, kaulaṭeya; if the bhikṣukī is satī, her son is kaulaṭineya and also kaulaṭeya. Some want a third form kaulaṭineya with inaṅ even for the kṣudrā. On 'pakṣe ḍhrak': in the other alternative ḍhak also occurs (i.e. kaulaṭeyaḥ). Followed for 'in the alternative' as contrasting ḍhrak with ḍhak.

SK 1133 · A 7.3.19V

हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ॥ ११३३ ॥

hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca

hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca — When [a compound] ends in hṛd, bhaga or sindhu, [vṛddhi of the first vowel] of the prior member too [as well as of the final member, before a taddhita marked with ñ, ṇ or k].

Rule. In a compound ending in hṛd, bhaga or sindhu, both members take vṛddhi of their first vowel before a taddhita marked with ñ, ṇ or k.

Example.

suhṛdo 'patyam "offspring of a friend" → suhṛd + aṇ → su → sau, and hṛd → hārd → sauhārdaḥ.

subhagāyā apatyam → subhagā is in the kalyāṇī list → subhagin + ḍhak → both members → saubhāgineyaḥ.

saktusindhavaḥ "the Sindhu regions where barley-meal is chief" → teṣu bhavaḥ "one found there" → sāktusaindhavaḥ.

Watch out. Ordinary first-vowel vṛddhi would change only su. Here the second member changes too: sau-hārd-, not sau-hṛd-.

Siddhānta-kaumudī

हृदाद्यन्ते पूर्वोत्तरपदयोरचामादेरचो वृद्धिर्ञिति णिति किति च । सुहृदोपत्यं सौहार्दः । सुभगाया अपत्यं सौभागिनेयः । सक्तुप्रधानाः सिन्धवः सक्तुसिन्धवः । तेषु भवः साक्तुसैन्धवः ॥

When [a compound] ends in hṛd and the rest, vṛddhi replaces the first vowel among the vowels of both the prior and the final member (pūrvottarapada), when [a taddhita] marked with ñ, ṇ or k follows. suhṛdo 'patyam ('the offspring of a friend') → sauhārdaḥ. subhagāyā apatyam ('the offspring of a fortunate woman') → saubhāgineyaḥ. The sindhus [i.e. the Sindhu regions] in which barley-meal (saktu) is the chief thing are saktusindhavaḥ; [one] occurring in them (teṣu bhavaḥ) → sāktusaindhavaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 242–243

—हृद्भग—। ‘पूर्वपदस्य च’ इति चकारेण ‘उत्तरस्य’ इत्यनुकृष्यते तदाह—पूर्वोत्तरपदयोगिति । ‘महते सौभाग्यम्’ इत्यन्तं तत्प्रत्ययान्तानां ढान्दसत्वान्नो- तरपददृद्धिरित्याशयः ॥—‘चटकायाः’ इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुंसि न स्यादित्याशङ्क्याह—चटकस्येति वाच्यमिति । एवं च ‘चटकादैरक्’ इत्येव सांप्रदायिकः पाठः, इति न्यासकृदुक्तिर्वार्तिकविरोधादुपेक्ष्या ॥—तयोरेवेति । तत्र टावन्तात्तद्धितलुकि ‘लुकद्धितलुकि’ इति टापो लुकि जातिलक्षणङीपं वाधित्वा अजादिलक्षणष्टाविति भावः ॥—गौधेर इति । ढस्य एयादेशे कृते ‘लोपो व्योः—’ इति यलोपः

Bālamanoramā

हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च - ह्मद्भग । ह्मदाद्यन्त इति । ह्मत्, भग, सिन्धु-एतदन्तेषु समासेष्वित्यर्थः । चकारादुत्तरपदस्येत्यनुकृष्यते । तदाह — पूर्वोत्तरपदयोरिति । सौहार्द इति । अणि उभयपदादिवृद्धिः । ऋकारस्य तु आकारो रपरः । सौभागिनेय इति । कल्याण्यादित्वाड्ढकि इनङि उबयपदादिवृद्धिरिति भावः । एतत्प्रसह्गादेव इदं सूत्रमत्रोपन्यस्तम् । 'महते सौभगाय' इत्यत्र तु उद्गात्रादित्वाद्भावे अञ् । उत्तरपदादिवृद्ध्यभावश्छान्दसः । सिन्धव इति । अआआ इत्यर्थः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 243 १ अण्डकोरिति—इदन्तेभ्यः ‘इतश्चानिञः’ इति ढक् प्राप्तः ।

translator notes

commentary BM (TB concurs): by the 'ca' of the sūtra, 'uttarapadasya' is drawn in (anukṛṣyate) — hence Bhaṭṭoji's 'of both the prior and the final member'; 'hṛdādyante' = in compounds ending in hṛd, bhaga or sindhu. Followed. The kaumudī itself states the condition 'ñiti ṇiti kiti ca' (when [an affix] marked with ñ, ṇ or k follows); the word 'taddhita', bracketed in the English, is the translator's supplement.
commentary BM on the examples (not in the kaumudī): sauhārdaḥ — under aṇ, vṛddhi at the beginning of both members, the ṛ taking ā followed by r (raparaḥ); saubhāgineyaḥ — ḍhak because subhagā is in kalyāṇyādi, the augment inaṅ, then vṛddhi of both members; the sūtra is quoted in this prakaraṇa on account of this very example. In the Vedic 'mahate saubhagāya' the affix is añ in the sense of bhāva (udgātrādi) and the absence of vṛddhi in the final member is chāndasa (TB likewise). BM glosses sindhavaḥ as 'regions' (OCR garbled, apparently deśāḥ). Followed for the bracketed gloss of sindhavaḥ; derivations recorded here only.

SK 1134 · A 4.1.128V

चटकाया ऐरक् ॥ ११३४ ॥

caṭakāyā airak

caṭakāyā airak — After caṭakā, airak [in the sense of offspring].

Rule. After caṭakā "hen-sparrow", the affix airak occurs in the offspring sense. Bhaṭṭoji gives no prose before the vārttikas.

Example.

caṭakasya caṭakāyā vā apatyam "the offspring of a cock-sparrow or a hen-sparrow" → caṭaka + airak → vṛddhi a → ā (kit), yasyeti ca → cāṭakairaḥ.

Vārttika caṭakasya — it should be stated as "after caṭaka"

The rule should name the masculine caṭaka. By the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā (a word named in one gender also covers its form in the other gender), it then covers the feminine caṭakā as well. So cāṭakairaḥ for the offspring of either.

Vārttika striyām apatye luk — luk when the offspring is female

When the offspring is female, the affix disappears by luk.

tayoḥ stryapatyam "the female offspring of those two" → luk of airak → caṭakā, with ṭāp, because caṭakā is in the ajā list.

Siddhānta-kaumudī

।

[The source block transmits only a daṇḍa here; no kaumudī prose stands before the vārttika — see the textual note.]

vārttika

चटकस्येति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated [as] 'caṭakasya' [i.e. with the masculine caṭaka].

(वार्तिकम्) ॥ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्त्रिया अपि । चटकस्य चटकाया वा अपत्यं चाटकैरः ।

By the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā [airak comes] after the feminine too. caṭakasya caṭakāyā vā apatyam ('the offspring of a caṭaka (male sparrow) or of a caṭakā (female sparrow)') → cāṭakairaḥ.

vārttika

स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्यः

(vārttika) When the offspring is female (striyām apatye), luk [of the affix] is to be stated.

(वार्तिकम्) ॥ तयोरेव स्त्र्यपत्यं चटका । अजादित्वाट्टाप् ॥

The female offspring of those same two: caṭakā. ṭāp, because [caṭakā] belongs to the ajādi [list].

Bālamanoramā

चटकाया ऐरक् - चटकायाः । चटकाशब्दादपत्ये ऐरक्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । ननु स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुंलिङ्गान्न स्यादित्यत आह — चटकादिति । सूत्रे 'चटकाया' इत्यपनीयचटका॑दिति वाच्यमित्यर्थः । तर्हि स्त्रीलिङ्गान्न स्यादत आह — लिङ्गेति । स्त्रिया अपीति । स्त्रीलिङ्गादप्यैरगित्यर्थः । तयोरिति । चटकस्य चटकायटाश्चेत्यर्थः । ननु चटकेति कथं, जातित्वान्ङीष्प्रसङ्गादित्यत आह — अजादित्वादिति ।

translator notes

textual The first kaumudī block is a bare daṇḍa; the kaumudī's content for this sūtra begins with the vārttika.
textual The source's vārttika reads 'caṭakasyeti vācyam'; BM's pratīka reads 'caṭakād iti' ('remove caṭakāyāḥ from the sūtra and read caṭakāt'). Both give the same substance (the masculine base in place of the feminine); the transmitted reading is translated. TB (printed under sk.1133.t1) has the pratīka 'caṭakasyeti vācyam iti', confirming the transmitted reading, and sets aside the Nyāsakāra's claim that 'caṭakād airak' is the traditional reading (sāṃpradāyikaḥ pāṭhaḥ) as to be disregarded because it conflicts with the vārttika (vārttikavirodhād upekṣyā).
commentary BM: the vārttika answers the objection that, the sūtra naming the feminine, airak would not come after the masculine; the next sentence answers the counter-objection that it would then not come after the feminine — hence 'liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā', i.e. airak after the feminine as well. Followed for the bracketed '[i.e. with the masculine caṭaka]' and '[airak comes]'.
textual The block opens with the editorial tag '(vārtikam) ||', which closes the vārttika of k2; not translated. Likewise at k5.
commentary BM: 'tayoḥ' = of caṭaka and caṭakā; ajāditva answers the objection that caṭakā, being a jāti word, should take ṅīṣ. Followed for 'those same two'.

SK 1135 · A 4.1.129V

गोधाया ढ्रक् ॥ ११३५ ॥

godhāyā ḍhrak

godhāyā ḍhrak — After godhā, ḍhrak [in the sense of offspring].

Rule. After godhā "lizard", the affix ḍhrak occurs in the offspring sense.

Example.

godhāyā apatyam → godhā + ḍhrak → ḍh → ey → godhā + eyra

→ the y is dropped before the r (a rule Bhaṭṭoji's commentators cite, lopo vyor vali) → vṛddhi o → au, yasyeti ca → gaudheraḥ.

Applies when / blocked by. Godhā is also in the śubhra list, so ḍhak comes as the alternative: gaudheyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

गौधेरः । शुभ्रादित्वात्पक्षे ढक् । गौधेयः ॥

gaudheraḥ. Because [godhā] belongs to the śubhrādi [group] (SK 1126), ḍhak in the alternative: gaudheyaḥ.

Bālamanoramā

गोधाया ढ्रक् - गोधाया ढ्रक् । गौधेर इति । गोधाया अपत्यमिति विग्रहः । ढ्रकि ढकारस्य एयादेशेलोपोव्यो॑रिति यलोपः । कित्त्वादादिवृद्धिरिति भावः ।

translator notes

commentary BM: analysis godhāyā apatyam. In ḍhrak, ḍh is replaced by ey; then the y is deleted by 'lopo vyor vali'; ādivṛddhi because the affix is kit. (Derivation not in the kaumudī; recorded here only.)

SK 1136 · A 4.1.130V

आरगुदीचाम् ॥ ११३६ ॥

āragudīcām

ārag udīcām — [After godhā,] ārak, in the view of the Northerners.

Rule. In the view of the Northerners (udīcām), the affix ārak occurs after godhā.

Example.

godhā + ārak → vṛddhi, yasyeti ca → gaudhāraḥ.

Applies when / blocked by. A plain rak would have given the same form gaudhāraḥ. The long ā is pronounced so that the affix can also be added, in some cases, to words not ending in ā:

jaḍasyāpatyam → jaḍa + ārak → jāḍāraḥ.

paṇḍasyāpatyam → pāṇḍāraḥ.

Siddhānta-kaumudī

गौधारः । रका सिद्धे आकारोच्चारणमन्यते विधानार्थम् । जडस्यापत्यं जाडारः । पण्डस्यापत्यं पाण्डारः ॥

gaudhāraḥ. Although [the form] would be established with rak, the pronouncing of ā [in ārak] is for the sake of prescribing [the affix] after other [i.e. some non-ā-final] words as well. jaḍasyāpatyam ('the offspring of Jaḍa') → jāḍāraḥ. paṇḍasyāpatyam ('the offspring of a paṇḍa') → pāṇḍāraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 243

—आरगुदीचाम् । वचनादेव दूग्ढगारकां पर्याये सिद्धे उदीचां-प्रहणं पूजार्थम् ॥ ‘अरक्’ इति न सूत्रितं ‘यस्येति च’ इत्याकारलोपे ‘गौधेरः’ इत्यनिष्ठप्रसङ्गात् ॥—अन्यत इति । अनाकारान्तालक्ष्यानुरोधेन कुतश्चिदित्यर्थः ॥—पण्डस्येति । पण्डो नपुंसकः, तस्यापत्यं तु कृत्रिमादिरिति

Bālamanoramā

आरगुदीचाम् - आरगुदीचां । गोधाया आरग्वा स्यादित्यर्थः । अन्यत इति । आकारान्तादन्यत् अदन्तं, तस्मादपि क्वचिद्विधानार्थमित्यर्थः । जाडार इति । रग्विधौ आकारो न श्रूयेतेति भावः । पण्डो — नपुंसकः, तस्यापत्यं क्षेत्रजातत्वादिना ।

translator notes

commentary BM: after godhā, ārak optionally ('vā'). Followed for '[After godhā]' in the sūtra rendering.
commentary TB: the alternation (paryāya) of the affixes [ārak with the preceding ḍhrak/ḍhak — the OCR is garbled here] follows from the very statement of the rule, so 'udīcām' is for honour (pūjārtha). 'in the view of the Northerners' is kept as the sūtra's wording.
commentary BM: 'anyataḥ' = from what is other than ā-final, i.e. a-final — in some cases (kvacit); with rak, the ā of jāḍāraḥ would not be heard. Followed for the bracketed '[i.e. some non-ā-final]' (not a general extension).
commentary TB: 'anyataḥ' = 'from some non-ā-final [word], in accordance with usage (lakṣyānurodhena)' — agreeing with BM's 'kvacit'; TB adds that 'arak' was not taught because, with ā-lopa by 'yasyeti ca', the unwanted gaudheraḥ would result.
commentary BM and TB: paṇḍa = a eunuch (napuṃsaka); his 'offspring' is by being born in his field (kṣetraja) and the like (BM) or an adopted son (kṛtrima) and the like (TB). Followed for leaving 'paṇḍa' untranslated in the example.
textual The source reads 'ākāroccāraṇam anyate vidhānārtham'; both commentaries' pratīka is 'anyata iti', so 'anyate' is a slip for anyataḥ. Translated as anyataḥ.

SK 1137 · A 4.1.131V

क्षुद्राभ्यो वा ॥ ११३७ ॥

kṣudrābhyo vā

kṣudrābhyo vā — After [words denoting] kṣudrā women, [ḍhrak] optionally.

Rule. After words for kṣudrā women, ḍhrak occurs optionally; in the alternative, ḍhak. Bhaṭṭoji defines kṣudrā: a woman lacking a limb, or a woman lacking good conduct.

Example.

kāṇāyā apatyam "the offspring of a one-eyed woman" → kāṇeraḥ (ḍhrak) or kāṇeyaḥ (ḍhak).

In the same way dāseraḥ or dāseyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गहीनाः शीलहीनाश्च क्षुद्रास्ताभ्यो वा ढ्रक् । पक्षे ढक् । काणेरः - काणेयः । दासेरः - दासेयः ॥

[Women] lacking a limb (aṅgahīna), and [those] lacking good conduct (śīlahīna), are kṣudrāḥ; after [words denoting] them, ḍhrak optionally. In the alternative, ḍhak. kāṇeraḥ – kāṇeyaḥ. dāseraḥ – dāseyaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 243

—श्रुद्राभ्यः—। अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्दे आरोप्य स्त्रीलिङ्गनिर्देशः

Bālamanoramā

क्षुद्राभ्यो वा - श्रुद्राभ्यो वा । अङ्गहीना इति । चक्षुरादिकतिपयावयवविकला इत्यर्थः । शीलहीना इति । सद्वृत्तहीना इत्यर्थः । यथेष्टपुरुषसंचारिण्य इति यावत् ।अनियतपुंस्का अङ्गहीना वा क्षुद्राः॑ इति भाष्यम् ।

translator notes

commentary BM: aṅgahīnāḥ = deficient in one or more members such as the eye; śīlahīnāḥ = lacking good conduct, i.e. consorting with men at will; the Bhāṣya: 'anityapuṃskā aṅgahīnā vā kṣudrāḥ'. TB: the feminine form of the sūtra-word transfers the femininity of the referents to the word. Followed for rendering kṣudrāḥ as women, and 'and' (ca) as covering either class.

SK 1138 · A 4.1.132V

पितृष्वसुश्छण् ॥ ११३८ ॥

pitṛṣvasuśchaṇ

pitṛṣvasuś chaṇ — After pitṛṣvasṛ, chaṇ [in the sense of offspring].

Rule. After pitṛṣvasṛ "father's sister", the affix chaṇ occurs in the offspring sense. It is an apavāda of aṇ. It is heard as īya and is ṇit.

Example.

pitṛṣvasur apatyam → pitṛṣvasṛ + chaṇ → ch → īy → pitṛṣvasṛ + īya

→ vṛddhi i → ai → the final ṛ becomes r before the vowel → paitṛṣvasrīyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अणोऽपवादः । पैतृष्वस्त्रीयः ॥

An apavāda of aṇ. paitṛṣvasrīyaḥ.

Bālamanoramā

पितृष्वसुश्छण् - पितृष्वसुश्छण् । पैतृष्वस्त्रीय इति । पितृस्वसुरपत्यमिति विग्रहः । छस्य ईयादेशे आदिवृद्धिः । करारादृकारस्य यण् ।

translator notes

commentary BM: analysis pitṛṣvasur apatyam; cha is replaced by īya, ādivṛddhi, and yaṇ (r) for the final ṛ. (Derivation not in the kaumudī; recorded here only.)

SK 1139 · A 4.1.133V

ढकि लोपः ॥ ११३९ ॥

ḍhaki lopaḥ

ḍhaki lopaḥ — When ḍhak follows, deletion (lopa) [of the final of pitṛṣvasṛ].

Rule. Before ḍhak, the final of pitṛṣvasṛ is deleted (lopa). The rule is also a jñāpaka: it shows that ḍhak comes after pitṛṣvasṛ at all.

Example.

pitṛṣvasṛ + ḍhak → pitṛṣvasṛ + eya → the final ṛ is deleted → vṛddhi i → ai → paitṛṣvaseyaḥ.

Applies when / blocked by. No rule gives ḍhak after pitṛṣvasṛ directly. A deletion "before ḍhak" would be pointless unless ḍhak could come. So the rule itself reveals the affix. Bhaṭṭoji's commentators report another view, that ḍhak comes through the śubhra list; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

पितृष्वसुरन्त्यलोपः स्याड्ढकि । अत एव ज्ञापकाड्ढक् । पैतृष्वसेयः ॥

Deletion of the final of pitṛṣvasṛ takes place when ḍhak follows. From this very [rule], as a jñāpaka, ḍhak [is known to occur after pitṛṣvasṛ]. paitṛṣvaseyaḥ.

Bālamanoramā

ढकि लोपः - ढकि लोपः ।पितृष्वसु॑रित्यनुवर्तते । अलोऽन्त्यपरिबाषयाऽन्त्यस्य लोपः । तदाह — पितृष्वसुरन्त्यस्य लोप इति । ननु पितृष्लसुरपत्ये ढक एक दुर्लभत्वात्कथं तस्मिन्परे लोपविधिरित्यत आह — अत #एवेति । शुब्राआदित्वाड्ढगित्यन्ये । पैतृष्वसेय इति । ढकि अन्त्यस्य ऋकारस्य लोपे आदिवृद्धिः ।मातृपितृभ्यां स्वसे॑ति षत्वम् ।

translator notes

commentary BM: 'pitṛṣvasuḥ' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra; by the paribhāṣā 'alo 'ntyasya' the deletion falls on the final. Objection: ḍhak after pitṛṣvasṛ in the sense of offspring is hard to obtain, so how can a deletion be prescribed when it follows? Hence 'ata eva' — the rule itself is the jñāpaka. Others say ḍhak comes because the word is in the śubhrādi. paitṛṣvaseyaḥ: the final ṛ deleted before ḍhak, ādivṛddhi; ṣ by 'mātṛpitṛbhyāṃ svasā'. Followed for 'jñāpaka'; the alternative view (śubhrādi) is BM's report, not in the kaumudī.

SK 1140 · A 4.1.134V

मातृष्वसुश्च ॥ ११४० ॥

mātṛṣvasuśca

mātṛṣvasuś ca — And after mātṛṣvasṛ, [the same as for pitṛṣvasṛ].

Rule. Everything stated for pitṛṣvasṛ holds also for mātṛṣvasṛ "mother's sister": chaṇ, and ḍhak with deletion of the final.

Example.

mātṛṣvasṛ + chaṇ → mātṛṣvasrīyaḥ.

mātṛṣvasṛ + ḍhak → final deleted → mātṛṣvaseyaḥ.

The first vowel of mātṛ is already ā, so vṛddhi changes nothing.

Siddhānta-kaumudī

पितृष्वसुर्यदुक्तं तदस्यापि स्यात् । मातृष्वस्त्रीयः । मातृष्वसेयः ॥

What was stated for pitṛṣvasṛ holds for this too. mātṛṣvasrīyaḥ. mātṛṣvaseyaḥ.

Bālamanoramā

मातृष्वसुश्च - मातृष्वसुश्चा । चकाराच्छण्, ढकि लोपश्चानुकृष्यते । तदाह — पितृष्वसुर्यदुक्तमिति ।

translator notes

commentary BM: by the 'ca', chaṇ (SK 1138) and the deletion before ḍhak (SK 1139) are drawn in (anukṛṣyate) — hence 'what was stated for pitṛṣvasṛ'. Followed.

SK 1141 · A 4.1.135V

चतुष्पाद्भ्यो ढञ् ॥ ११४१ ॥

catuṣpādbhyo ḍhañ

catuṣpādbhyo ḍhañ — After [words denoting particular kinds of] quadrupeds (catuṣpād), ḍhañ [in the sense of offspring].

Rule. After words for particular kinds of quadruped (catuṣpād), ḍhañ occurs in the offspring sense. Its ñ is a marker, so it brings first-vowel vṛddhi.

Example. Bhaṭṭoji gives no prose here. The example, kāmaṇḍaleyaḥ, is worked under SK 1142.

Bālamanoramā

चतुष्पाद्भ्यो ढञ् - चतुष्पाद्भ्यो । चतुष्पादः-पशवः । तद्विशेषवाचिभ्योऽपत्ये ढञित्यर्थः ।

SK 1142 · A 6.4.147V

ढे लोपोऽकद्र्वाः ॥ ११४२ ॥

ḍhe lopo'kadrvāḥ

ḍhe lopo 'kadrvāḥ — When ḍha follows, lopa [of the final u/ū] of a bha, other than kadrū.

Rule. Before an affix ḍha, the final u or ū of a bha stem is deleted. The exception is kadrū. Bhaṭṭoji's commentators note that the rule sets aside or guṇaḥ, which would give u guṇa.

Example.

kamaṇḍalor apatyam → kamaṇḍalu + ḍhañ (SK 1141) → ḍh → ey → kamaṇḍalu + eya

→ the final u is deleted before ḍha → vṛddhi a → ā → kāmaṇḍaleyaḥ.

Watch out. Kamaṇḍalu usually means a water-pot, which has no offspring. Bhaṭṭoji explains that here the word names a particular species of quadruped.

Siddhānta-kaumudī

कद्रूभिन्नस्योवर्णान्तस्य भस्य लोपः स्यात् ढे परे । कामण्डलेयः । कमण्डलुशब्दश्चतुष्पाज्जातिविशेषे ॥

When ḍha follows, there is lopa [of the final] of a bha ending in u or ū (uvarṇa), other than kadrū. kāmaṇḍaleyaḥ. The word kamaṇḍalu [is used] for a particular species of quadruped.

Bālamanoramā

ढे लोपोऽकद्र्वाः - ढे लोपोऽकद्र्वाः । भस्येत्यधिकृतम् 'ओर्गुणः' इत्यत ओरिति षष्ठन्तेनानुवृत्तेनविशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — कद्रूभिन्नस्येति ।अलोऽन्त्यस्ये॑त्यन्त्यलोपः । ओर्गुणापवादः । कामण्डलेय इति । कमण्डलोरपत्यमिति विग्रहः । ढकि #एयादेशे आदिवृद्धावुकारलोपः । ननु कमण्डलुशब्दवाच्यस्य जलपात्रस्याऽचेतनस्य कथमपत्ययोगः, तत्राह — कमण्डलुशब्दश्चतुष्पाज्जातिविशेषे इति । अत एवकमण्डलुपदे आदधीते॑ति बह्वृचब्राआहृणं सङ्गच्छत इति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'bhasya' is under adhikāra; it is qualified by 'oḥ', carried forward (anuvṛtti) in the genitive from 'or guṇaḥ' (SK 847; A 6.4.146); tadantavidhi gives 'ending in uvarṇa'; by 'alo 'ntyasya' the lopa is of the final sound; the rule is an apavāda of 'or guṇaḥ'. Followed for '[of the final]' and for 'ending in u or ū'.
commentary BM on kāmaṇḍaleyaḥ (the kaumudī gives only the form): kamaṇḍalor apatyam → ḍhañ (the operative rule being 'catuṣpādbhyo ḍhañ', SK 1141; BM writes 'ḍhaki', apparently a slip for ḍhañ), ey substitution, ādivṛddhi, lopa of u. The last sentence answers the objection that a water-pot, being insentient, can have no offspring: kamaṇḍalu names a species of quadruped — which is why the Bahvṛca Brāhmaṇa's 'kamaṇḍalupade ādadhīta' makes sense. Followed for construing the sentence as a gloss on the word's meaning.

SK 1143 · A 4.1.136V

गृष्ट्यादिभ्यश्च ॥ ११४३ ॥

gṛṣṭyādibhyaśca

gṛṣṭyādibhyaś ca — And after gṛṣṭi and the rest, [ḍhañ in the sense of apatya].

Rule. Ḍhañ also occurs after gṛṣṭi and the rest of its list. It is an apavāda of both aṇ and ḍhak: for the seer-names in the list (mitrayu, agasti) it replaces the seer-aṇ of SK 1117; for the others, the ḍhak of SK 1125.

Example.

gṛṣṭer apatyam → gṛṣṭi + ḍhañ → vṛddhi ṛ → ār → gārṣṭeyaḥ.

mitrayor apatyam → Mitrayu is a seer, so aṇ is due → ḍhañ comes instead → mitrayu + eya → continued in SK 1144–1145.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that gṛṣṭi means any female that has given birth once, not only a cow. So SK 1141 alone would not reach it.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो ढञ्स्यात् । अण्ढकोरपवादः । गार्ष्टेयः । मित्रयोरपत्यम् । ऋष्यणि प्राप्ते ढञ् ॥

After these, ḍhañ occurs. [It is] an apavāda of aṇ and ḍhak. gārṣṭeyaḥ ['the offspring of Gṛṣṭi']. mitrayor apatyam ('the offspring of Mitrayu'): aṇ being due [because Mitrayu is a ṛṣi], ḍhañ [comes instead].

Tattvabodhinī

NSP p. 243

—गृह्यादिभ्यश्च । गृहि, हृषि, हलि, बलि, कुद्रि, अगस्ति, मित्रयु ॥—अण्ढकोरपवाद इति । इहान्त्ययोर्द्वयोर्ऋषित्वादण् प्राप्तः, अन्येभ्यस्तु ‘इतश्चानिञः’ इति विवेकः ॥—गार्धेय इति । सकृत्प्रसूता सर्वापि गृहिः, न तु गौरेव । अतोऽत्र न ‘चतुष्पाञ्च्यः—’ इत्यनेन ढञ्सिद्धिः ॥—केकय—। केकयस्यापत्यं स्त्री कैकेयी । ‘जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्’ मैत्रेयिकया श्लाध्यते । मित्रयूनां भावेनेत्यर्थः । ‘गोत्रचरणाच्छ्रुघात्याकार—’ इति चुञ् । तत्र हि लौकिकं गोत्रं गृह्यते, लोके च ‘ऋषिशब्दो गोत्रमिति प्रसिद्धं’ इति काशिका । एतच्च यदा मित्रयुशब्दोऽभेदोपचारात्तदपत्यसंताने वर्तते, तदा बोध्यम्, अन्यथा ‘मित्रयूनाम्’ इति वहु-वचनान्तेन विग्रहो न स्यात् ॥ प्रलयादागतं प्रालेयम् । इयादेशो दृद्धिं न बाधते ‘अचामादेरचो दृद्धिः, यादेरियादेशः’ इति भिन्नविषयत्वात्, अङ्गं तूभयोर्विशेषणं न तु कार्याति हरदत्तः ॥ आदिदृद्धेरपीदमेव सूत्रं विधायकमस्तु । किमनेन विषयभेदविचारेणेत्यन्ये

Bālamanoramā

गृष्ट्यादिभ्यश्च - गृष्टआदिभ्यश्च । अण्ढकोरिति । गृष्टि, हलि, बलि, कुठि, अगस्ति, मित्रयु एते गृष्टआदयः । अत्राऽन्त्ययोरृषित्वादण्प्राप्तः ।अन्येभ्यस्तु 'इतश्चाऽनिञः' इति ढक्प्राप्त इति विवेकः । सकृत्प्रसूता मानुष्यादिरपि गृष्टिः, नतु गोरेव । ततश्च 'चतुष्पाद्भ्यः' इत्यनेन न प्राप्तिः ।

translator notes

commentary BM (TB concurs) on 'aṇḍhakoḥ': the gṛṣṭyādi are gṛṣṭi, hali, bali, kuṭhi, agasti, mitrayu; for the last two, being ṛṣis, aṇ would be due [by 'ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaś ca']; for the others, ḍhak by 'itaś cāniñaḥ' — the apavāda is thus divided between the two. Followed for the bracket 'because Mitrayu is a ṛṣi' and for reading 'ṛṣyaṇi' as 'the aṇ taught for ṛṣi-names'.
commentary BM/TB on gārṣṭeyaḥ: gṛṣṭi means any female that has given birth once, human or otherwise, not only a cow; so the ḍhañ does not already follow from 'catuṣpādbhyo ḍhañ'. Recorded; the kaumudī gives the form only. [ḍhañ itself continues from that preceding sūtra through the 'ca' — translator's inference, not stated by the commentators.]
textual The sentence on mitrayu is completed under the next sūtra, 'kekayamitrayupralayānāṃ yāder iyaḥ' (SK 1144; A 7.3.2), whose kaumudī ends 'iti yādeśe prāpte'; the form is not given here. TB's pratīkas 'kekaya…', 'maitreyikayā', 'prāleyam' likewise comment on that next sūtra. TB's OCR list ('gṛhi, hṛṣi, hali, bali, kudri …') is garbled; BM's list is followed.

SK 1144 · A 7.3.2V

केकयमित्त्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥ ११४४ ॥

kekayamittrayupralayānāṃ yāderiyaḥ

kekayamittrayupralayānāṃ yāder iyaḥ — iya replaces the [portion] beginning with y of kekaya, mitrayu and pralaya [before a taddhita marked with ñ, ṇ or k].

Rule. In kekaya, mitrayu and pralaya, the part beginning with y is replaced by iya. This happens before a taddhita marked with ñ, ṇ or k.

Example.

mitrayu + eya (SK 1143) → the part yu would be replaced by iya → mitra + iya + eya

→ a + i → e → the result would be maitreyeya, which is not wanted.

Bhaṭṭoji stops here: "the iya being due", the next rule decides. Bhaṭṭoji's commentators give the rule's own examples: kaikeyī (from kekaya) and prāleyam "come from pralaya".

Siddhānta-kaumudī

एषां यकारादेरियादेशः स्यात् । ञिति णिति किति च तद्धिते परे । इति यादेशे प्राप्ते ॥

For the [portion] beginning with the sound y (yakārādi) of these [words], iya is substituted, when a taddhita marked with ñ, ṇ or k (ñit, ṇit, kit) follows. When the substitution for the [portion] beginning with y has thus obtained [in mitrayu — the next rule follows].

Bālamanoramā

केकयमित्त्रयुप्रलयानां यादेरियः - केकयमित्रयु ।तद्धितेष्वचामादे॑रित्यतस्तद्दितग्रहणमनुवर्तते । 'अचो ञ्णिति'किति चे॑त्यतो ञ्णितीति, कितीति च । तदाह — एषामिति । आदेशे यकारादकार उच्चारणार्थः । केकयस्यापत्यं स्त्री कैकेयी । 'जनपदशब्दात्' इत्यञ् । मैत्रेयिकया श्लाघते । मित्रयोर्भाव इत्यर्थेगोत्रचरणा॑दिति वुञ् । प्रलयादागतं प्रालेयम् । ण् । अत्र सर्वत्र यादेरियादेश इत्युदाहरणानि । प्राप्ते इति । मित्रयोरपत्ये ढञि एयादेशे मित्रयु-एय इति स्थिते ओर्गुणं बाधित्वा यु इत्यस्य इयादेशे सति आद्गुणे मैत्रेयेय इति प्राप्ते सतीत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'taddhita' is carried forward (anuvṛtti) from 'taddhiteṣv acām ādeḥ' (SK 1075; A 7.2.117); 'ñṇiti' from 'aco ñṇiti' (SK 254; A 7.2.115) and 'kiti' from 'kiti ca' (SK 1076; A 7.2.118). The a after y in the substitute iya is for pronunciation only. Followed for the conditions stated in the sūtra rendering.
commentary BM supplies examples the kaumudī omits: kaikeyī (kekayasyāpatyaṃ strī; añ by 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ'), maitreyikayā ślāghate (vuñ by 'gotracaraṇāt' in the sense 'the state of the Mitrayus'), prāleyam ('come from pralaya', aṇ). On 'prāpte': mitrayor apatyam with ḍhañ → ey substitution → mitrayu-eya; blocking 'or guṇaḥ', iya replaces yu, and with ād guṇa maitreyeya would result — whence the next sūtra (SK 1145, a nipātana). Followed for construing the closing sentence as a lead-in to SK 1145.
textual The closing sentence 'iti yādeśe prāpte' is elliptical and continues into the next unit (SK 1145: 'etāni nipātyante; iti yulopaḥ'). 'yādeśe' may be a slip for iyādeśe (iti + iyādeśe); either way the sense, per BM, is the iya substitution. The source spells the sūtra's second member 'mittrayu'; BM and the rendering use mitrayu.

SK 1145 · A 6.4.174V

दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैह्माशिनेयवाशिनायनिभ्रौणहत्यधैवत्यसारवैक्ष्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि ॥ ११४५ ॥

dāṇḍināyanahāstināyanātharvaṇikajaihmāśineyavāśināyanibhrauṇahatyadhaivatyasāravaikṣvākamaitreyahiraṇmayāni

dāṇḍināyanahāstināyanātharvaṇikajaihmāśineyavāśināyanibhrauṇahatyadhaivatyasāravaikṣvākamaitreyahiraṇmayāni — dāṇḍināyana, hāstināyana, ātharvaṇika, jaihmāśineya, vāśināyani, bhrauṇahatya, dhaivatya, sārava, aikṣvāka, maitreya and hiraṇmaya [are established as irregular forms (nipātana)].

Rule. Eleven forms are set down as they stand (nipātana): the rule lists the finished word instead of stating a change. They are dāṇḍināyana, hāstināyana, ātharvaṇika, jaihmāśineya, vāśināyani, bhrauṇahatya, dhaivatya, sārava, aikṣvāka, maitreya and hiraṇmaya.

Example.

mitrayu + eya → maitreya is listed → so, instead of the iya of SK 1144, yu is deleted → mitra + eya → yasyeti ca → mitr + eya → vṛddhi i → ai → maitreyaḥ, dual maitreyau.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the other forms. In dāṇḍināyana and hāstināyana (from daṇḍin, hastin), and in ātharvaṇika, jaihmāśineya and vāśināyani, the ṭi is not dropped. Bhrauṇahatya and dhaivatya have t for n. In sārava (from sarayū), yū becomes v. Aikṣvāka (from ikṣvāku) loses its final u; it is used at SK 1186.

Siddhānta-kaumudī

एतानि निपात्यन्ते । इति युलोपः । मैत्रेयः । मैत्रेयौ ॥

These are set down as irregular forms (nipātyante). Hence [in maitreya] the deletion of yu [takes place, rather than the iya-substitute otherwise obtained]: maitreyaḥ. maitreyau.

Tattvabodhinī

NSP p. 243–244

—दाण्डिनायन—॥—निपात्यम्त इति । दण्डिन्, हस्तिन्, आभ्यां नडादित्वात्फक्, निपातनाष्टिलोपाभावः ॥ वसन्तादिषु ‘अथर्वन्’ इति पठ्यते । ‘अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थ उपचारादथर्वा तमधीते आथर्वणिकः ॥ शुभ्रादिषु ‘जिह्वाशिन्’ इति पठ्यते तस्यापत्यं जैह्वाशिनेयः ॥ वाशिनोऽपत्यं वाशिनायनिः । ‘उदीचां दृद्धात्—’ इति फिञ् ॥ भ्रूणहन्, धीवन्, अनयोः ष्यञि तकारोऽन्तादेशो निपात्यते । भ्रूणघ्नो भावो भ्रौणहत्यम् । धैवत्यम् । ‘हन-स्तोऽचिण्णलोः’ इत्यनेनैव हन्तेस्तत्त्वे सिद्धे तकारनिपातनं ज्ञापयति ‘धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम्’ इति । तेन वार्त्रघ्नमित्यत्र तत्वं न ॥ नन्वेवं ‘प्रसृङ्भ्याम्’ इत्यादौ ‘अनुदात्तस्य च—’ इत्यम् दुर्वारः स्यात् । अम्बिधौ धातोः स्वरूपग्रहणाभावात् । अत्राहुः । ‘मृजेर्दृद्धिः’ इति सूत्रस्थभाष्यपर्यालोचनया ‘धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति’ इति ज्ञापनार्थं तकारनिपातनमिति व्याख्येयम् । तेन न कोऽपि दोष इति ॥ सरयू इत्यस्याणि परे य्वादेवों निपात्यते । सरय्वां भवं सारवमुदकम् ॥ इक्ष्वाकोरपत्यं ऐक्ष्वाकः । ‘जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्’ उलोपो निपातनात् । इक्ष्वाकुषु जनपदेषु भवः ‘कोपधादण्’ ऐक्ष्वाकः । अत्राप्युलोपो निपातनादेव । अञणन्तयोर्द्वयोरप्येकश्रुत्या पाठात् । वहुत्वे तु ‘अञ-स्तद्राजत्वाल्लुक्’ ‘अणस्तु न’ इति विशेषः । तथा च रघुः ‘इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे’ इति । मुरारित्त्वाह ‘ऐक्ष्वाकेषु च मैथिलेषु च फलन्लस्माकमद्याशिषः' इति । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयः । मयदि यादेर्लोपोऽत्र निपात्यते

Bālamanoramā

दाण्डिनायनहास्तिनायनाथर्वणिकजैह्माशिनेय- वाशिनायनिभ्रौणहत्यधैवत्यसारवैक्ष्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि - दाण्डिनायन । एतानि निपात्यन्ते इति । दण्डिनो हस्तिनश्चापत्यं दाण्डिनायनः, हास्तिनायनः । नडादित्वात्फक् । निपातनाट्टिलोपो न । अथर्वणा प्रोक्तो ग्रन्थ उपचारादथर्वा । तमधीते आथर्वणिकः । वसन्तादित्वाट्ठक् । निपातनान्न टिलोपः । जिहृआसिनोऽपत्यं जैहृआशिनेयः । शुभ्रादित्वाड्ढक् । निपातनान्न टिलोपः । वाशिनोऽपत्यं वाशिनायनिः ।उदीचां वृद्धा॑दिति फिञ् । निपातनान्न टिलोपः । भ्रूणहन्, धीवन्-एतयोर्भावे ष्यञ् । नकारस्य तकारश्च निपात्यते । नचहनस्तोऽचिण्णलो॑रित्यनेनैव तकारः सिद्व इति शङ्क्यं,धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवती॑ति परिभाषया 'हनस्तः' इति तत्वस्य दातुविहितप्रत्यये पर एव प्रवृत्तेः । इदमेव तकारनिपातनमस्यां परिभाषायां ज्ञापकमितिमृजेर्वृद्धि॑रित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । तेन वात्र्रघ्नमित्यत्र तत्वं न । सरय्वां भवं सारवम् — उदकम् । अणि यू इत्यस्य व इत्यादेशो निपात्यते । इक्ष्वाकोरपत्यमैक्ष्वाकः । जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् । उकारलोपो निपात्यते । बहुत्वे तु तद्राजत्वाल्लुक् । इक्ष्वाकवः । इक्ष्वाकुषु जनपदेषु भवोऽप्यैक्ष्वाकः । कोपधादण् । उकारलोपश्च । सूत्रे ऐक्ष्वाकेत्यत्र अञणन्तयोर्ग्रहणम् । बहुत्वे तद्राजत्वादञो लुक् । अणस्तु नेति विशेषः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयः । मयटि णकाराद्यकाराकारयोर्लोपः । इति युलोप इति । मित्रयु-एय इति स्थिते यु इत्यस्य लोपो निपातनादिति भावः । मैत्रेयीतिटिड्ढाण॑ञिति ङीप् ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 244 धत् । क्रमेणाणिलोरपवादः ॥—जातावेवेति । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन जातिश्चेद्वाच्येत्यर्थः ॥ प्रत्ययस्त्वपत्य एव । एवं । १ प्राच्यभरतेषु इति—भारतानां प्राच्यत्वादेव सिद्धे पुनरुपादानमन्यत्र प्राच्यग्रहणे भरतानामग्रहणस्य लिङ्गम् । तेनेभ्यः प्राचामिति बुद्धः, न भरतयूनः, यौधिष्ठिरिः पिता, यौधिष्ठिरायणः पुत्र इति । २ बहुत्वे इति—तत्कृते, नतु स्त्रियामित्यपि बोध्यमिति शेखरकारः । क्वचित्तु मूल एव ‘तत्कृते बहुत्वे नतु स्त्रियाम्’ इति पठ्यते ।

translator notes

commentary BM on 'iti yulopaḥ': at the stage mitrayu + eya (ḍhañ after mitrayu, SK 1143), the deletion of 'yu' is by nipātana. The kaumudī's preceding unit (SK 1144, 'kekayamittrayupralayānāṃ yāder iyaḥ') ends 'the iya-substitute being obtained', which is what the bracketed supplement refers to. BM adds maitreyī (feminine) with ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ…'. Followed.
commentary BM/TB explain the other nipātanas (not in the kaumudī): dāṇḍināyana, hāstināyana — phak (naḍādi) after daṇḍin, hastin, ṭi-lopa absent by nipātana; ātharvaṇika — ṭhak (vasantādi) after atharvan 'the text proclaimed by Atharvan', no ṭi-lopa; jaihvāśineya — ḍhak (śubhrādi) after jihvāśin, no ṭi-lopa; vāśināyani — phiñ by 'udīcāṃ vṛddhād agotrāt', no ṭi-lopa; bhrauṇahatya, dhaivatya — ṣyañ in the bhāva-sense after bhrūṇahan, dhīvan, with t for n by nipātana (the t of hatya being a jñāpaka for the paribhāṣā 'dhātoḥ kāryam ucyamānaṃ tatpratyaye bhavati', per the Bhāṣya on 'mṛjer vṛddhiḥ', hence no t in vārtraghnam; TB first states it as 'dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānam', then adopts the Bhāṣya formulation); sārava — aṇ after sarayū, yū → v; aikṣvāka — añ ('janapadaśabdāt kṣatriyād añ') or aṇ ('kopadhād aṇ'), u-lopa by nipātana, with luk of the añ (tadrāja) in the plural, ikṣvākavaḥ, but not of the aṇ; hiraṇmaya — mayaṭ, with loss of the y and a after ṇ. Recorded only.
textual The sūtra in the source reads 'jaihmāśineya', whereas TB reads jaihvāśineya from jihvāśin (in śubhrādi), and BM's jaihṛāśineya / jihṛāsin are OCR forms of the same 'hv'; the source padaccheda also has 'vāsināyani' against the sūtra's 'vāśināyani'. Source readings preserved in sutra_en; the discrepancy is flagged here.

SK 1146 · A 2.4.63V

यस्कादिभ्यो गोत्रे ॥ ११४६ ॥

yaskādibhyo gotre

yaskādibhyo gotre — After yaska and the rest, [luk] of the [affix denoting] gotra [in the ordinary (laukika) sense, when plurality is produced by it, but not in the feminine].

Rule. After yaska and the rest of its list, the offspring affix disappears by luk. This happens in a plurality caused by the affix, and not in the feminine. "Gotra" here is the ordinary gotra of the pravara lists, since the rule stands outside the offspring section; so Bhaṭṭoji says simply "the offspring affix".

Example.

mitrayor apatyāni "descendants of Mitrayu" → maitreya (SK 1143–1145) → plurality from the affix → luk of ḍhañ

→ the vṛddhi and the yu-deletion go with it → mitrayu → nominative plural → mitrayavaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators add two counter-examples. priyayāskāḥ "those to whom Yāska is dear": the plurality belongs to the compound. yāskaḥ: a single descendant keeps the affix.

Siddhānta-kaumudī

एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् स्यात्तत्कृते बहुत्वे । न तु स्त्रियाम् । मित्रयवः ॥

After these, luk of the apatya affix (apatya-pratyaya) occurs when the plurality is produced by it (tatkṛte bahutve) — but not in the feminine. mitrayavaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 244

—यस्कादिभ्यो— अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यत इत्याशयेनाह—अपत्यप्रत्ययस्येति । 'ण्यक्षत्रियार्षं'—इत्यतो लुगित्यनुवर्तते, 'तद्राजस्य'—इति सूत्रात् 'बहुषु तेनैवास्त्रियाम्' इति च, तदाह—लुक् स्यादित्यादि । तत्कृते इति किम् । प्रिययास्काः ॥ बहुत्वे किम् । यास्कः । शिवाद्यण् ॥ यस्क, लुह्य, इह्य, कर्णाटक, वस्ति, कुद्रि, मित्रयु, इत्यादि

Bālamanoramā

यस्कादिभ्यो गोत्रे - यस्कादिभ्यो । नेदं सूत्रमपत्याधिकारस्थं, किंतु द्वैतीयीकम् । अतो गोत्रशब्देन प्रवराध्यायप्रसिद्धमेव गोत्रमिह विवक्षितम्,अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकमेव गोत्रं गृह्रते॑ इति 'यूनि लुक्' इति स्त्रीपुसाभ्या॑मित्यादिसूत्रभाष्ये सिद्धान्तितत्वात् ।ण्यक्षत्रियार्षे॑त्यतो सुगित्यनुवर्तते ।तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रिया॑मिति सूत्रं तद्राजवर्जमनुवर्तते । तदाह — एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्येति । मित्रयव इति । मित्रयोरपत्यानि पुमांस इत्यर्थः । गृष्टआदिढको लुकि आदिवृद्धिनिवृत्तिः ।

translator notes

commentary BM: this sūtra does not stand in the apatya-adhikāra but belongs to the second adhyāya, so 'gotra' here is gotra as known from the pravara-adhyāya — the Bhāṣya on 'yūni luk' and on 'strīpuṃsābhyām…' having established that outside the apatya-adhikāra the ordinary (laukika) gotra is taken; TB concurs. Hence Bhaṭṭoji writes 'apatya-pratyaya' rather than 'gotra affix' in the technical sense. Followed.
commentary BM and TB: 'luk' is carried forward (anuvṛtti) from 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ'; from 'tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām' the portion 'bahuṣu tenaivāstriyām' is carried forward, 'tadrājasya' excepted — this yields 'tatkṛte bahutve' and 'na tu striyām'. Followed for the English of those two conditions.
commentary BM: mitrayavaḥ = mitrayor apatyāni pumāṃsaḥ; the affix after gṛṣṭyādi undergoes luk, and with the luk the initial vṛddhi (ādivṛddhi) is withdrawn. BM writes 'gṛṣṭyādiḍhakaḥ' ('of the ḍhak of gṛṣṭyādi'), but 'gṛṣṭyādibhyaś ca' (SK 1143) prescribes ḍhañ; apparently a slip for ḍhañ. Recorded here only.
commentary TB gives the counter-examples (not in the kaumudī): 'tatkṛte kim' — priyayāskāḥ [plurality from the compound, not the affix]; 'bahutve kim' — yāskaḥ (śivādi aṇ); and part of the gaṇa: yaska, luhya, ihya, karṇāṭaka, vasti, kudri, mitrayu. Recorded here only.

SK 1147 · A 2.4.65V

अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ॥ ११४७ ॥

atribhṛgukutsavasiṣṭhagotamāṅgirobhyaśca

atribhṛgukutsavasiṣṭhagotamāṅgirobhyaś ca — And after atri, bhṛgu, kutsa, vasiṣṭha, gotama and aṅgiras [there is luk of the gotra affix in the plural caused by that affix, but not in the feminine].

Rule. The same luk of the gotra affix occurs after atri, bhṛgu, kutsa, vasiṣṭha, gotama and aṅgiras: in a plurality caused by the affix, not in the feminine.

Example.

atrer apatyāni → ātreya (ḍhak, SK 1125) → luk → atrayaḥ.

vasiṣṭhasyāpatyāni → vāsiṣṭha (seer-aṇ, SK 1117) → luk → vasiṣṭhāḥ.

So also bhṛgavaḥ, kutsāḥ, gotamāḥ, aṅgirasaḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक्स्यात्तत्कृते बहुत्वे । न तु स्त्रियाम् । अत्रयः । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । गोतमाः । अङ्गिरसः ॥

After these there is luk of the gotra affix (gotra-pratyaya) when the plurality is due to it (tat-kṛte bahutve) — but not in the feminine. atrayaḥ. bhṛgavaḥ. kutsāḥ. vasiṣṭhāḥ. gotamāḥ. aṅgirasaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 244

—अत्रि—॥— गोत्रप्रत्ययस्येति । अत्रिशब्दात् 'इतश्चानिलः' इति ढक् । इतरेभ्यस्तु ऋष्यणिति बोध्यम् ॥—भरतगोत्रे उदाहरति— युधिष्ठिरा इति । बहुष्वेव लुक् । नेह यौधिष्ठिरिः । कुरुलक्षणं ण्यं वाधित्वा बाह्वादित्वादिष् ॥—विदाद्यन्तर्गणोऽयमिति । 'यन्नोक्ष' इति लुगत्र प्राप्नोतीति भावः

Bālamanoramā

अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च - अत्रिभृगु । पूर्वसूत्राद्गोत्र इति, तत्र यदनुवृत्तं तच्च सर्वमिहानुवर्तते । तदाह — एभ्यो गोत्रेति । अत्रेः, भृगोः, कुत्सस्य, वसिष्ठस्य, गोतमस्य, अङ्गरसश्च अपत्यानि पुमांस इति विग्रहाः । तत्र अत्रेः 'इतश्चाऽनिञः' इति ढको ।ञनेन लुक् । इतरेभ्यस्तु ऋष्यण इति बोध्यम् । लुकि आदिवृद्धेर्निवृत्तिः ।

translator notes

commentary BM: 'gotre' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra, together with everything that was carried forward into that one — hence Bhaṭṭoji's 'gotra affix', 'the plurality due to it' and 'not in the feminine'. Followed for these conditions in the sūtra rendering.
commentary BM and TB on the affixes elided (the kaumudī gives only the plural forms): the vigrahas are 'the male offspring of Atri, Bhṛgu, …'; after atri the ḍhak of 'itaś cāniñaḥ' (SK 1125; A 4.1.122), after the others the ṛṣi-aṇ, is elided by this rule; with the luk, the ādivṛddhi ceases. Recorded here only.
textual The tattvabodhinī block attached here continues with remarks on yudhiṣṭhirāḥ / yaudhiṣṭhiriḥ and 'vidādyantargaṇa' that belong to the following sūtra(s) ('bahvacaḥ iñaḥ prācyabharateṣu', SK 1148, and after); not used for this unit.

SK 1148 · A 2.4.66V

बह्वचः इञः प्राच्यभरतेषु ॥ ११४८ ॥

bahvacaḥ iñaḥ prācyabharateṣu

bahvacaḥ iñaḥ prācyabharateṣu — [luk] of iñ after [a base] of many vowels, [when it denotes a gotra] among the Prācyas and the Bharatas.

Rule. The affix iñ disappears by luk after a base of many vowels (bahvac), when it names an Eastern gotra or a Bharata gotra. The conditions of the plural continue from the rules above.

Example.

pannāgārasyāpatyāni (an Eastern family) → pānnāgāri → luk of iñ → pannāgārāḥ.

yudhiṣṭhirasyāpatyāni (a Bharata family) → iñ, because yudhiṣṭhira is in the bāhu list → luk → yudhiṣṭhirāḥ.

Applies when / blocked by. In the singular the iñ stays: yaudhiṣṭhiriḥ.

Siddhānta-kaumudī

बह्वचः परो य इञ्प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्तमानस्तस्य लुक्स्यात् । पन्नागाराः । युधिष्ठिराः ॥

luk takes place of an iñ that stands after [a base] having many vowels (bahvac) and is used of an Eastern (prācya) gotra or of a Bharata gotra [in the plural]. pannāgārāḥ. yudhiṣṭhirāḥ.

Bālamanoramā

बह्वचः इञः प्राच्यभरतेषु - बह्वच इञः । प्राच्ये उदाहरति — पन्नागारा इति । पन्नागारस्यापत्यानीति विग्रहः । अत इञो लुक् । भरतगोत्रे उदाहरति — युधिष्ठिरा इति । युधिष्ठिरस्यापत्यानीति विग्रहः । कुरुलक्षणं ण्यं बाधित्वा बाह्वादित्वादिञ् । तस्य लुक् । बहुत्वे तु यौधिष्ठिरिः ।

translator notes

translator '[in the plural]' is supplied by anuvṛtti: 'bahuṣu tenaivāstriyām' of 'tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām' (SK 1193; A 2.4.62) runs down this chain of luk rules (BM on SK 1146, and on SK 1147: 'whatever was carried forward there is all carried forward here'), so the conditions that the plurality be produced by that affix (tatkṛte) and 'not in the feminine' are carried forward too (cf. 'tatkṛte bahutve', SK 1108). Neither the kaumudī nor BM restates this under the present sūtra; its continuation here is the translator's inference from the chain, supported by TB's 'bahuṣv eva luk' (see below).
commentary BM: pannāgārāḥ (Prācya) = pannāgārasyāpatyāni, luk of the iñ of 'ata iñ'; yudhiṣṭhirāḥ (Bharata) = yudhiṣṭhirasyāpatyāni, iñ because the word is bāhvādi, blocking the ṇya prescribed for kuru, then its luk. BM adds, as printed, 'bahutve tu yaudhiṣṭhiriḥ' ('but in the plural, yaudhiṣṭhiriḥ'), which gives a singular form as the counterexample; TB (see below) has 'neha yaudhiṣṭhiriḥ' after 'bahuṣv eva luk', i.e. the singular is the counterexample, so 'ekatve tu' ('but in the singular') is presumably meant. Not emended. Recorded.
commentary TB (printed under sk.1147.t1): 'He cites for a Bharata gotra — yudhiṣṭhirāḥ. The luk is only in the plural; not here: yaudhiṣṭhiriḥ. [The affix is] iñ, because [yudhiṣṭhira] is bāhvādi, overriding the ṇya taught for kuru.' Agrees with BM on the iñ; followed for '[in the plural]'.
textual NSP footnote 1 (printed p. 244; stored in sk.1145.n1) on 'prācyabharateṣu': since the Bharatas are already Eastern (prācya), naming them again is a sign (liṅga) that elsewhere a mention of the Easterners does not include the Bharatas; hence [the OCR here is garbled, apparently referring to the luk of a yuvan affix among Easterners] not for a Bharata yuvan: yaudhiṣṭhiriḥ the father, yaudhiṣṭhirāyaṇaḥ the son. Recorded; not part of the kaumudī.

SK 1149 · A 2.4.67V

न गोपवनादिभ्यः ॥ ११४९ ॥

na gopavanādibhyaḥ

na gopavanādibhyaḥ — Not after gopavana and the rest [luk of the gotra affix].

Rule. After gopavana and the rest of its list, the gotra affix is not dropped. The list is a sub-list inside the bida list, so this rule blocks the luk of añ by SK 1108.

Example.

gopavanasyāpatyāni → gaupavana (añ) → no luk → gaupavanāḥ.

So also śaigravāḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् न स्यात् । बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् । गौपवनाः । शैग्रवाः ॥

After these, luk of the gotra affix does not take place. This is a sub-group (antargaṇa) within bidādi. gaupavanāḥ. śaigravāḥ.

Bālamanoramā

न गोपवनादिभ्यः - न गोप । बिदाद्यन्तर्गणोऽयमिति । ततश्च अञःयञञोश्चे॑ति प्राप्तस्य लुङ् नेति भावः ।

translator notes

commentary BM: because it is a sub-group within bidādi (whose members take añ, SK 1106), the luk that would obtain by 'yañañoś ca' (SK 1108) does not occur. Followed for the point of 'bidādyantargaṇo 'yam'.

SK 1150 · A 2.4.68V

तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ॥ ११५० ॥

tikakitavādibhyo dvandve

tikakitavādibhyo dvandve — After tika-kitava and the rest, in a dvandva, [luk of the gotra affix in the plural].

Rule. After tika-kitava and the rest, the gotra affix disappears by luk in the plural in a dvandva. The list names pairs of words, and the luk falls in both members.

Example.

taikāyanayaś ca kaitavāyanayaś ca "the Taikāyanis and the Kaitavāyanis" → each has phiñ (SK 1178)

→ in the dvandva, luk of both *phiñ*s → tikakitavāḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुक् स्यात् द्वन्द्वे । तैकायनयश्च कैतवायनयश्च ।तिकादिभ्यः फिञ्-SK 1178 । तस्य लुक् । तिककितवाः ॥

After these there is luk of the gotra affix in the plural, in a dvandva. taikāyanayaś ca kaitavāyanayaś ca ('the Taikāyanis and the Kaitavāyanis'): phiñ by 'tikādibhyaḥ phiñ' (SK 1178); its luk: tikakitavāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 244

—तिककितवादिभ्यो—। यद्यपि द्वन्द्वरूपाण्येव गणे पठ्यन्ते तिकादीनि पूर्वपदानि, कितवादीन्युत्तरपदानि, तथापि 'तिकादिभ्यः' इत्युक्ते पूर्वपदेष्वेव लुगाशङ्क्येत, इष्यते तूत्तरपदेष्वपि, अतः 'तिककितवादिभ्यः' इत्युक्तम् ॥—तिककितवा इति । अन्येऽप्यत्रोदाहर्तव्याः—औपकायनाश्च लामकायनाश्च 'नडादिभ्यः फक्' तस्य लुक् उपकलमकाः । आष्ट्रकयश्च कापिष्ठलयश्च 'अत इष्' तस्य लुक् आष्ट्रककपिष्ठलाः । कार्णाजिनयश्च कार्णायुन्दरयश्च 'अत इष्' तस्य लुक् कृष्णाजिनयुन्दरा इत्यादि

Bālamanoramā

तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे - तिककितव । तैकायनयश्च कैतवायनयश्चेति । द्वन्द्वविग्रहप्रदर्शनम् । तिककितवा इति । 'द्वन्द्वे' इति सप्तमीनिर्देशात्पदद्वयादपि फिञो लुक् ।

translator notes

commentary BM: 'taikāyanayaś ca kaitavāyanayaś ca' displays the analysis (vigraha) of the dvandva; since 'dvandve' is a locative, the luk of phiñ takes place in both members. Followed for rendering the first phrase as the vigraha and the luk as applying to both.
commentary TB: the gaṇa lists dvandva forms themselves — tika etc. as first members, kitava etc. as second members; had the sūtra said only 'tikādibhyaḥ', luk might be suspected in the first members alone, whereas it is wanted in the second as well — hence 'tikakitavādibhyaḥ'. TB adds further examples: upakalamakāḥ (luk of phak, 'naḍādibhyaḥ phak'), āṣṭrakakapiṣṭhalāḥ and kṛṣṇājinayundarāḥ (luk of iñ, 'ata iñ'; OCR 'ata iṣ'). Followed for 'tika-kitava and the rest' as a list of dvandva pairs.
textual NSP footnote 2 (printed p. 244; stored in sk.1145.n1) on this unit's 'bahutve': 'bahutve — the Śekhara-author says that "[the plurality] produced by that [affix], but not in the feminine" is also to be understood; in some [copies] the mūla itself reads "tatkṛte bahutve na tu striyām"'. That is, a kaumudī variant here carries the two conditions stated in SK 1146–1147; the source reading ('bahutve' alone) is translated as it stands.

SK 1151 · A 2.4.69V

उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे ॥ ११५१ ॥

upakādibhyo'nyatarasyāmadvandve

upakādibhyo 'nyatarasyām advandve — After upaka and the rest, optionally, [luk of the gotra affix in the plural], also when not in a dvandva.

Rule. After upaka and the rest, the gotra affix disappears by luk optionally in the plural. Bhaṭṭoji reads this as holding both in a dvandva and outside one. Advandve only makes clear that "in a dvandva" does not continue.

Example.

aupakāyanāś ca lāmakāyanāś ca → each has phak (SK 1101) → with luk → upakalamakāḥ; without → aupakāyanalāmakāyanāḥ.

bhrāṣṭrakakapiṣṭhalāḥ (with luk) or bhrāṣṭrakikāpiṣṭhalayaḥ (without).

Outside a dvandva: upakāḥ, lamakāḥ (with luk). Without luk Bhaṭṭoji's commentators read aupakāyanāḥ, lāmakāyanāḥ; the printed text has shorter forms here.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji gives both forms for the dvandva. One of his commentators holds that upakalamaka, also listed in tika-kitava, has obligatory luk in a dvandva (SK 1150); scholars discuss this. The same commentator lets bhrāṣṭrakakapiṣṭhala keep the option even in the dvandva, since its place in the tika-kitava list is held not to be authentic.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुग्वा स्यात् द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे च । औपकायनाश्च लामकायनाश्च । नडादिभ्यः फक् SK 1101 । तस्यलुक् । उपकलमकाः - औपकायनलामकायनाः । भ्राष्ट्रककपिष्ठलाः - भ्राष्ट्रकिकापिष्ठलयः । उपकाः - औपकाः । लमकाः - लामकाः ॥

After these, luk of the gotra affix optionally occurs in the plural (bahutve), both in a dvandva and not in a dvandva. aupakāyanāś ca lāmakāyanāś ca ('the Aupakāyanas and the Lāmakāyanas'): [the affix is] phak by 'naḍādibhyaḥ phak' (SK 1101); its luk: upakalamakāḥ — aupakāyanalāmakāyanāḥ. bhrāṣṭrakakapiṣṭhalāḥ — bhrāṣṭrakikāpiṣṭhalayaḥ. upakāḥ — aupakāḥ. lamakāḥ — lāmakāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 244

—उपकादिभ्यो—। अद्वन्द्वग्रहणं 'द्वन्द्वे' इत्येतन्नाधिक्रियत इति स्फुटीकरणार्थम् ॥ उपकादीनां मध्ये त्रयो द्वन्द्वास्तिककितवादिषु पठ्यन्ते 'उपकलमकाः' इत्यादयः । तेषां पूर्वेण नित्यमेव लुक्, अद्वन्द्वे त्वनेन विकल्प इति ज्ञेयम् ॥ भाष्ये 'आष्ट्रकिकापिष्ठलयः' इत्युदाहरणात्तिककितवादिष्वस्य पाठोऽनापं इति कैयटः । तेनात्र द्वन्द्वेऽपि विकल्प एवोचित इत्याशयेनोदाहरति—आष्ट्रककपिष्ठला इत्यादि । तिककितवादिषु पठितानामनेनाद्वन्द्व एव विकल्प इत्याशयेनोदाहरति—लमकाः । लामकायना इति । एवमन्येऽप्युदाहर्तव्याः । उपकाः औपकायनाः, आष्ट्रकाः आष्ट्रकायनाः इत्यादि

Bālamanoramā

उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे - उपकादिभ्यो । चकारमध्याह्मत्याह — द्वन्द्वे चेति । एवं च अस्वरितत्वादेव पूर्वसूत्राद्द्वन्द्वग्रहणाननुवृत्त्यैव सिद्धे अद्वन्द्वग्रहणं स्पष्टार्थमेव । नचद्वन्द्वे ने॑ति निषेध एव किं न स्यादिति वाच्यं, द्वन्द्वानामपि गणे पाठात् । तदेतत्सूचयन्द्वन्द्वमुदाहरति — भ्राष्ट्रककपिष्ठला इति । इञो वा लुक् । अद्वन्द्वे उदाहरति-लमकाः लामकायना इति । अआआदिओ लुग्विकल्पः । 'उपका' 'औपकायना' इत्याद्यप्युदाहार्यम् ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji supplies 'ca' (adhyāhāra) to give 'dvandve ca' — hence 'both in a dvandva and not in a dvandva'. Since 'dvandve' of the preceding sūtra ('tikakitavādibhyo dvandve') is not svarita and so would not continue anyway, 'advandve' is only for clarity (TB: it makes clear that 'dvandve' does not govern here). It is not a prohibition 'not in a dvandva', because dvandvas too are listed in this gaṇa — hence the dvandva example bhrāṣṭrakakapiṣṭhalāḥ (optional luk of iñ). Followed for rendering 'advandve' as 'also when not in a dvandva' rather than as a restriction.
commentary TB: three of the upakādi dvandvas (upakalamakāḥ etc.) are also read in tikakitavādi; for them luk is obligatory (nitya) in the dvandva by the preceding sūtra ('tikakitavādibhyo dvandve', SK 1150), and this rule gives the option only outside a dvandva. Kaiyaṭa, however, holds that the reading of this one — bhrāṣṭrakakapiṣṭhala — in tikakitavādi is not authoritative (anārṣa), since the Bhāṣya gives bhrāṣṭrakikāpiṣṭhalayaḥ (TB's OCR: āṣṭraka-); so for it the option is proper in the dvandva too, and that is why bhrāṣṭrakakapiṣṭhalāḥ is cited. For the words read in tikakitavādi the option holds only outside a dvandva, and that is why lamakāḥ / lāmakāyanāḥ is cited. Kaiyaṭa's point thus covers bhrāṣṭrakakapiṣṭhala only; for upakalamaka TB has obligatory luk in the dvandva. The kaumudī's upakalamakāḥ — aupakāyanalāmakāyanāḥ is therefore rendered as it stands, without deciding whether the second member is an optional form in the dvandva (as the kaumudī's opening 'dvandve cādvandve ca' would suggest) or not (TB).
textual The source's non-dvandva pairs read 'upakāḥ — aupakāḥ. lamakāḥ — lāmakāḥ.' Both commentaries read the second member with the phak-form: BM's pratīka is 'lamakāḥ lāmakāyanāḥ' (and BM adds 'upakāḥ aupakāyanāḥ etc. should also be cited', implying its text lacked the upaka pair); TB likewise 'lamakāḥ lāmakāyanāḥ … upakāḥ aupakāyanāḥ'. Since the form without luk of phak should be aupakāyanāḥ / lāmakāyanāḥ, 'aupakāḥ' and 'lāmakāḥ' look like corruptions; the source reading is translated as it stands.

SK 1152 · A 2.4.70V

आगस्त्यकौण्डिन्ययोरगस्तिकुण्डिनच् ॥ ११५२ ॥

āgastyakauṇḍinyayoragastikuṇḍinac

āgastyakauṇḍinyayor agastikuṇḍinac — Of āgastya and kauṇḍinya, [luk of the gotra affix in the plural, and] agasti and kuṇḍinac [as substitutes for what remains].

Rule. In āgastya and kauṇḍinya, the gotra affix (the aṇ of āgastya, the yañ of kauṇḍinya) disappears by luk in the plural. The remaining base is then replaced, respectively, by agasti and kuṇḍinac (heard as kuṇḍina).

Example.

āgastya → plural → luk of aṇ → the base is replaced by agasti → agastayaḥ.

kauṇḍinya → luk of yañ → kuṇḍina → kuṇḍināḥ.

Watch out. Why two steps, and not one substitute for the whole word? Bhaṭṭoji's commentators answer with āgastīyāś chātrāḥ "the pupils of the Agastis". Before the vowel-initial cha, SK 1081 keeps the affix, so the word stays vṛddha and takes cha. A single substitute for the whole word would have removed the vṛddhi.

Siddhānta-kaumudī

एतयोरवयवस्य गोत्रप्रत्ययस्याणो यञश्च बहुषु लुक् स्यात् । अवशिष्टस्य प्रकृतिभागस्य यथासंख्यमगस्ति कुण्डिनच् एतावादेशौ स्तः । अगस्तयः । कुण्डिनाः ॥

Of the gotra affixes aṇ and yañ that are components (avayava) of these two [words], luk occurs in the plural. For the remaining base portion (prakṛti-bhāga) agasti and kuṇḍinac are, respectively, the two substitutes. agastayaḥ. kuṇḍināḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 244–245

—आगस्त्य—। अगस्त्यशब्दाद्दृष्यण्, कुण्डिनशब्दात्तु गर्गाद्यञ् ॥ ननु कुण्डिनीशब्दस्य यन्नि 'भस्यादे'—इति पुंवद्भावे 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः प्राप्नोति । न च 'संयोगादिलोपश्च' इति प्रकृतिभावः शङ्क्यः । 'अणि' इति तत्रानुवर्तनात् । मैवम् । अस्मादेव निपातनात् तस्याप्रवृत्तेः कौण्डिन्यः सिध्यति । चकारस्त्वन्तोदात्तार्थः ॥ मध्योदात्तः कुण्डिनीशब्दः । कुण्डमस्त्यस्या इति मत्वर्थीयस्येनेरुदात्तत्वादादेशस्यापि कुण्डिनशब्दस्यान्तरतम्यान्मध्योदात्तत्वात् ॥—अघशिष्टस्य प्रकृतिभागस्येति । न च प्रत्ययविशिष्टस्यादेशमात्रं विधीयतां किं लुग्विधानेनेति वाच्यम् । आगस्तीयाश्छात्रा इत्यनापत्तेः, लुकि हि सति 'गोत्रेऽलुगचि' इति लुकि प्रतिपिद्धे वृद्धत्वाच्छः सिध्यति । प्रत्ययविशिष्टस्यादेशविधौ तु वृद्धत्वापगमे शैविकोऽणेव स्यात् ॥ कौण्डिनाश्छात्रा इति तूभयथापि सिध्यत्येव । छापवादस्यं 'कावादिभ्यो मेने' — च पङ्कजादिवद्योगरूढ इति फलितोऽर्थः ॥—टिलोपो नेति । ‘नस्तद्धिते’ इति प्राप्तटिलोपो नेत्यर्थः

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 245 १ जातिग्रहणादिति—वार्तिके इति शेषः । २ शूद्रादाविति—तज्ज्ञातीयस्त्रियामित्यर्थः । ३ क्षत्रादिति—अत्र स्वरूपग्रह- णम्, ननु पर्यायाणां, व्याख्यानादिति भावः ।

translator notes

commentary TB: āgastya has the ṛṣi-aṇ after agastya; kauṇḍinya has the gargādi yañ [after kuṇḍinī]. Followed for 'respectively' (aṇ ↔ āgastya, yañ ↔ kauṇḍinya). TB answers an objection: with yañ after kuṇḍinī, masculine treatment (puṃvadbhāva) by 'bhasyāḍhe…' should bring ṭi-lopa by 'nas taddhite' (prakṛtibhāva by 'saṃyogādiś ca' is not available, since 'aṇi' is carried there); but by this very nipātana that ṭi-lopa does not apply, and kauṇḍinyaḥ results. The c of kuṇḍinac is for final acute accent. Recorded; BM has no block on this sūtra.
commentary TB on 'avaśiṣṭasya prakṛtibhāgasya': why not simply prescribe a substitute for base + affix together, without luk? Because then āgastīyāś chātrāḥ would fail: with luk, and luk being barred before a vowel-initial affix by 'gotre 'lug aci', the word remains vṛddha and cha follows; were the whole replaced, vṛddhatva would be lost and only the śaiṣika aṇ would come. (kauṇḍināś chātrāḥ is obtained either way.) Followed for keeping luk of the affix and substitution of the remaining base as two separate operations.
textual The end of the TB block is garbled in the OCR ('chāpavādasyaṃ kāvādibhyo mene — ca paṅkajādivad yogarūḍha iti phalito 'rthaḥ'); it does not concern this sūtra and probably belongs to TB on the following rājan material ('rājaśvaśurād yat' with the vārttika 'rājño jātāv eva', sk.1153 — e.g. rājanya as a word fixed by usage though derivable (yogarūḍha), like paṅkaja). Its last pratīka 'ṭilopo neti' (ṭi-lopa by 'nas taddhite' does not occur) comments on 'an' (sk.1155). Neither is used here.

SK 1153 · A 4.1.137V

राजश्वशुराद्यत् ॥ ११५३ ॥

rājaśvaśurādyat

rājaśvaśurād yat — After rājan and śvaśura, yat [in the sense of offspring].

Rule. After rājan "king" and śvaśura "father-in-law", the affix yat occurs in the offspring sense. Yat has no ñ, ṇ or k, so it brings no vṛddhi. Bhaṭṭoji gives no prose before the vārttika.

Vārttika rājño jātāv eva — after rājan, only when a jāti is meant

After rājan, yat comes only when the whole word names a jāti, a class: here the kṣatriya caste.

rājan + yat → finished in SK 1154.

Siddhānta-kaumudī

।

[The source transmits only a daṇḍa here; no kaumudī prose precedes the vārttika.]

vārttika

राज्ञो जातावेवेति वाच्यम्

(vārttika) rājño jātāv eveti vācyam — It should be stated that [yat after] rājan [occurs] only when a jāti [is denoted].

(वार्तिकम्) ॥

[The preceding is a vārttika.]

Bālamanoramā

राजश्वशुराद्यत् - राजआशुराद्यत् । राजन्शब्दाच्छ्वशुरशब्दाच्चापत्ये यत्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । क्रमेण अणिञोरपवादः । राज्ञो जातावेवेति । जातिः समुदायवाच्याचेदित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: yat after rājan and after śvaśura in the sense of offspring, an apavāda of aṇ and iñ respectively. 'jātau' means: if the jāti is to be denoted by the whole (samudāya) [of base and affix]. Followed; cf. SK 1154, where rājanyaḥ and, outside the jāti, rājanaḥ are given.

SK 1154 · A 6.4.168V

ये चाभावकर्मणोः ॥ ११५४ ॥

ye cābhāvakarmaṇoḥ

ye cābhāvakarmaṇoḥ — And when [a taddhita] beginning with y follows, [an remains in its original form], except in the senses of bhāva and karman.

Rule. Before a taddhita beginning with y, the ending -an stays in its own form. The exception is a taddhita in the sense of bhāva (the state) or karman (the action). So nas taddhite does not drop the ṭi.

Example.

rājño 'patyam (a jāti) → rājan + yat → yat begins with y → an stays → rājanyaḥ.

śvaśurasyāpatyam → śvaśura + yat → yasyeti ca → śvaśuryaḥ.

Applies when / blocked by. The vārttika says "only a jāti". So one born of a Śūdra or other woman is not a rājanya. He takes aṇ instead → rājanaḥ (SK 1155).

The counter-example for "not bhāva or karman" is given under SK 1155.

Siddhānta-kaumudī

यादौ तद्धिते परेऽन्प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः । राजन्यः । श्वशुर्यः । जातिग्रहणाच्छूद्रादावुत्पन्नो राजनः ॥

When a taddhita beginning with y follows, an remains in its original form (prakṛtyā), but not [when the taddhita is] in the sense of bhāva (the state) or karman (the action). rājanyaḥ. śvaśuryaḥ. Because jāti is [specifically] mentioned, [the one] born of a Śūdra [woman] or the like is rājanaḥ.

Bālamanoramā

ये चाभावकर्मणोः - ये चाभा । अनिति पूर्वसूतद्रमनुवर्तते ।प्रकृत्यैका॑जित्यतः प्रकृत्येति । अङ्गाधिकारलब्धप्रत्ययो यकारेण विशिष्यते । तदादिविधिः । तदाह-यादाविति । राजन्य इति ।क्षत्रियात्क्षात्रयायां स्वभार्यायामुत्पन्नो राजन्य॑ इति धर्मशास्त्रेषु प्रसिद्धम् । यत्प्रत्यये प्रकृतिभावान्न टिलोपः । शूद्रादाविति क्षत्रियाच्छूद्रायां वा तदन्यस्यां वा अनूढायामुत्पन्न इत्यर्थः । राजन इति । अणि रूपम् । तत्र 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे प्राप्ते — ।

translator notes

commentary BM: 'an' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra ('an', A 6.4.167, placed after this one in the Kaumudī as SK 1155), and 'prakṛtyā' from 'prakṛtyaikāc' (SK 2010; A 6.4.163); the affix obtained from the aṅga-adhikāra is qualified by 'ya', giving tadādividhi ('beginning with y'). Followed for 'an' as the subject and 'beginning with y'.
commentary BM: rājanyaḥ = one born of a kṣatriya on his own wife of kṣatriya caste (known from the dharmaśāstras); with yat, prakṛtibhāva prevents ṭi-lopa. 'śūdrādau' = born of a kṣatriya on a Śūdra woman or another unmarried woman; rājanaḥ is the aṇ form, where ṭi-lopa by 'nas taddhite' would obtain [and is then stopped by the next sūtra]. 'jātigrahaṇa' refers to the vārttika 'rājño jātāv eva' under 'rājaśvaśurād yat' (SK 1153) — translator's identification, consistent with BM's account. Followed for the construal of the last sentence.
textual The counter-example for 'abhāvakarmaṇoḥ' (rājyam) stands in the next unit, SK 1155.

SK 1155 · A 6.4.167V

अन् ॥ ११५५ ॥

an — [Before aṇ,] an [remains in its original form (prakṛtyā)].

Rule. Before aṇ, the ending -an stays in its own form, so the ṭi is not dropped.

Example.

rājan + aṇ (not a jāti) → vṛddhi a → ā → the an stays → rājanaḥ.

Applies when / blocked by. Here Bhaṭṭoji gives the counter-example for SK 1154:

rājñaḥ karma, bhāve vā "the action of a king, or his state" → a y-initial affix in the sense of action or state → SK 1154 does not keep the an → the ṭi is dropped → rājyam.

Siddhānta-kaumudī

अणि अन्प्रकृत्या स्यादिति टिलोपो न । अभावकर्मणोः किम् ? राज्ञः कर्म भावे वा राज्यम् ॥

When aṇ follows, an remains in its original form (prakṛtyā); hence there is no deletion of the ṭi. Why 'not in the sense of bhāva or karman (abhāvakarmaṇoḥ)'? rājñaḥ karma, bhāve vā ('the action of a king, or in the sense of [his] state') → rājyam.

Bālamanoramā

अन् - अन् । 'इनण्यनपत्ये' इत्यतोऽणीत्यनुवर्तते ।प्रकृत्यैका॑जित्यतः प्रकृत्येति च । तदाह — अणीति । राज्यमिति ।गुणवचनब्राआहृणादिभ्यः॑ इति ष्यञ् । टिलोपः ।

translator notes

commentary BM: 'aṇi' is carried forward (anuvṛtti) from 'inaṇy anapatye' (A 6.4.164), and 'prakṛtyā' from 'prakṛtyaikāc' (A 6.4.163) — hence 'aṇi … prakṛtyā'. rājyam: ṣyañ by 'guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ca', then ṭi-lopa. Followed for the supplied 'before aṇ' and 'prakṛtyā'.
translator The question 'abhāvakarmaṇoḥ kim?' concerns the qualification in the preceding sūtra 'ye cābhāvakarmaṇoḥ' (SK 1154), since rājyam has a ya-initial affix (ṣyañ); the kaumudī places it after the present rule. Translator's inference from BM's identification of the affix.
textual The source reads 'rājñaḥ karma bhāve vā'; a parallel analysis 'rājñaḥ karma bhāvo vā' ('the action or the state of a king') would be expected, but the transmitted locative is intelligible ('or in the sense of state') and is translated as it stands.
commentary TB (printed at the end of sk.1152.t1): 'ṭilopo neti — the ṭi-lopa obtained by "nas taddhite" does not occur.' Agrees with the English 'there is no deletion of the ṭi'.

SK 1156 · A 6.4.166V

संयोगादिश्च ॥ ११५६ ॥

saṃyogādiśca

saṃyogādiś ca — And [in] preceded by a conjunct (saṃyogādi) [remains in its original form before aṇ].

Rule. Before aṇ, the ending -in also stays in its own form when a consonant cluster (saṃyoga) stands before it.

Example.

cakriṇo 'patyam "the offspring of Cakrin" → cakrin + aṇ → kr is a cluster before in → in stays

→ vṛddhi a → ā → n → ṇ after the r → cākriṇaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain the need. A rule before this one keeps -in before aṇ only outside the offspring sense. So the offspring of cakrin needs this rule.

Siddhānta-kaumudī

इन्प्रकृत्या स्यादणि परे । चक्रिणोऽपत्यं चाक्रिणः ॥

in [preceded by a conjunct (saṃyogādi)] remains in its original form (prakṛtyā) when aṇ follows. cakriṇo 'patyam ('the offspring of Cakrin') → cākriṇaḥ.

Bālamanoramā

संयोगादिश्च - संयोगादिश्च । इन् प्रकृत्येति । 'इनण्यनपत्ये' इत्यतःप्रकृत्यैका॑जित्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भावः । चाक्रिण इति । 'इण्यपत्ये' इत्यत्रानपत्ये इति पर्युदासादप्राप्तिः ।

translator notes

commentary BM: 'in' and 'prakṛtyā' are carried forward (anuvṛtti) from 'inaṇy anapatye' and 'prakṛtyaikāc' respectively. For cākriṇaḥ the prakṛtibhāva of 'inaṇy anapatye' does not obtain, because of the exclusion (paryudāsa) 'anapatye' there — hence this rule. Followed for the supplied subject 'in'.

SK 1157 · A 6.4.170V

न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः ॥ ११५७ ॥

na mapūrvo'patye'varmaṇaḥ

na mapūrvo 'patye 'varmaṇaḥ — An preceded by m does not [remain in its original form before aṇ] in the sense of offspring, except in varman.

Rule. An -an preceded by m does not stay in its own form before an aṇ of the offspring sense. So it loses its ṭi. The exception is varman.

Example.

bhadrasāmno 'patyam → bhadrasāman + aṇ → an after m, offspring sense → the ṭi an is dropped → vṛddhi → bhādrasāmaḥ.

Applies when / blocked by.

Not after m: sutvan → sautvanaḥ (the an stays).
Not the offspring sense: carmaṇā parivṛtaḥ "covered with leather" → cārmaṇo rathaḥ "a leather-covered chariot".
Varman: cakravarmaṇo 'patyam → cākravarmaṇaḥ.

Vārttika vā hitanāmnaḥ — optionally for hitanāman

For hitanāman the prohibition is optional.

hitanāmno 'patyam → haitanāmaḥ (ṭi dropped) or haitanāmanaḥ (ṭi kept).

Siddhānta-kaumudī

मपूर्वोऽन्प्रकृत्या न स्यादपत्येऽणि । भाद्रसामः । मपूर्वः किम् ? सौत्वनः अपत्ये किम् ? चर्मणा परिवृतश्चार्मणो रथः । अवर्मणः किम् ? चक्रवर्मणोऽपत्यं चाक्रवर्मणः ।

An preceded by m (mapūrva) does not remain in its original form (prakṛtyā) when aṇ in the sense of offspring follows. bhādrasāmaḥ. Why 'preceded by m'? sautvanaḥ. Why 'in the sense of offspring'? carmaṇā parivṛtaḥ ('covered with leather') → cārmaṇo rathaḥ ('a leather-covered chariot'). Why 'except varman'? cakravarmaṇo 'patyam ('the offspring of Cakravarman') → cākravarmaṇaḥ.

vārttika

वा हितनाम्न इति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated: optionally for hitanāman.

(वार्तिकम्) ॥ हितनाम्नोऽपत्यं हैतनामः - हैतनामनः ॥

hitanāmno 'patyam ('the offspring of Hitanāman') → haitanāmaḥ or haitanāmanaḥ.

Bālamanoramā

न मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः - न मपूर्वो ।ञपत्येऽवर्मणः । भाद्रसाम इति । भद्रसाम्नो ।ञपत्यमिति विग्रहः । अणि टिलोपः । अनो मपूर्वत्वान्न प्रकृतिभावः । सौत्वन इति । सुत्वनोऽपत्यमिति विग्रहः । मपूर्वत्वाऽभावात्प्रकृतिभावः । चार्मण इति । 'परिवृतो रथः' इत्यणि टिलोपः । अण आपत्यत्वाऽभावात्प्रकृतिभावः । वा हितनाम्न इति । 'न मपूर्वः' इति प्रतिषेध॑इति शेषः ।

translator notes

commentary BM on the forms (the kaumudī gives them bare): bhādrasāmaḥ = bhadrasāmno 'patyam; with aṇ, ṭi-lopa, since the an is preceded by m and so has no prakṛtibhāva; sautvanaḥ = sutvano 'patyam, prakṛtibhāva because not preceded by m; cārmaṇaḥ: aṇ in the sense 'parivṛto rathaḥ', not an apatya aṇ, hence prakṛtibhāva and no ṭi-lopa. Recorded here only.
commentary BM: supply 'the prohibition "na mapūrvaḥ" [is optional]' — so hitanāman optionally keeps or loses the an. Followed for reading the two forms of k3 as ṭi-lopa vs. prakṛtibhāva.
textual The block opens with the editorial tag '(vārtikam) ||', which closes the vārttika of k2; not translated.

SK 1158 · A 6.4.171V

ब्राह्मोऽजातौ ॥ ११५८ ॥

brāhmo'jātau

brāhmo 'jātau — brāhma [is prescribed]; in a jāti [there is no ṭi-lopa in the offspring sense] (so the kaumudī, splitting the rule into 'brāhmaḥ' and 'jātau'; others split off 'a-' as the negation — '[ṭi-lopa] does not occur in a jāti' — so that 'na' is not carried forward (TB)).

Rule. Bhaṭṭoji splits this sūtra into two rules.

(i) brāhmaḥ: this form is set down (nipātana) with ṭi-loss, before an aṇ not meaning offspring.
(ii) jātau: before an aṇ meaning offspring, when a jāti is meant, brahman does not lose its ṭi.

How exactly the sūtra is divided, scholars discuss.

Example.

(i) brahmā devatā asya "whose deity is Brahmā" → brahman + aṇ → ṭi dropped → brāhmaṃ haviḥ "an oblation to Brahmā".

(ii) brahmaṇo 'patyam "the offspring of a brahman", a jāti → brahman + aṇ → ṭi kept → brāhmaṇaḥ.

Why "meaning offspring"? Outside the offspring sense the ṭi is dropped, and the feminine is brāhmī auṣadhiḥ "the brāhmī herb".

Watch out. Why split the rule? Read as one rule, it would limit the prohibition of SK 1157 to a jāti. Then brāhmaṇaḥ, a jāti, would lose its ṭi, and brāhmaṃ haviḥ could not lose it. Bhaṭṭoji's commentators give this reason.

Siddhānta-kaumudī

योगविभागोऽत्र कर्तव्यः । ब्राह्मः इति निपात्यते अनपत्येऽणि । ब्राह्मं हविः । ततो जातौ । अपत्येजातावणि ब्रह्मणष्टिलोपो न स्यात् । ब्राह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः । अपत्ये किम् ? ब्राह्मी औषधिः ॥

A splitting of the rule (yogavibhāga) is to be made here. [First:] brāhmaḥ — this is prescribed as a ready-made form (nipātana) with aṇ in a sense other than offspring (anapatye 'ṇi): brāhmaṃ haviḥ ('an oblation [whose deity is] Brahmā'). Then, 'jātau': with aṇ in the offspring sense, when a jāti [is denoted], the ṭi-lopa of brahman shall not occur: brahmaṇo 'patyam ('the offspring of a brahman') → brāhmaṇaḥ. Why 'in the offspring sense'? brāhmī auṣadhiḥ ('the brāhmī herb').

Tattvabodhinī

NSP p. 245

—ब्राह्मो-ऽजातौ ॥—योगविभागोऽत्रेति । एकयोगत्वे त्वारम्भसामर्थ्यादनपत्ये जातौ ‘ब्राह्मी’ इत्यत्र प्राप्तटिलोपसिद्धावपि ब्राह्मण इति न सिद्ध्येत् । ‘अन्’ इति प्रकृतिभावस्य ‘न मपूर्वोऽपत्ये’ इति निषेधाटिलोपस्य दुर्वारत्वात् । किंच जातौ ब्राह्मणमित्यादि न सिद्ध्येत्, ‘अन्’ इति प्रकृतिभावस्य दुर्वारत्वादिति भावः ॥—ब्राह्म इति । इह ‘अपत्ये’ इति न संवन्ध्यते । अन्यथा निपातनमिदं व्यर्थं स्यात् ‘न मपूर्वं’ इति प्रकृतिभावनिषेधाटिलोपसिद्धेरित्याशयेनाह—अनपत्ये-ऽणीति ॥—ब्राह्ममिति । ‘ब्राह्मो मुहूर्तः, ब्राह्मः स्थालीपाकः’ इत्याद्यप्युदाहरणम् ॥ नन्वेवमपि ब्राह्मणो न सिध्यति ‘न मपूर्वः’ इति प्रकृतिभावनिषेधादपत्येऽणि ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपप्रवृत्तेरत आह—जाताविति । इह मण्डूकहत्या ‘अपत्ये’ इत्यनुवर्तते, ‘न’ इति च तदेतदाह—अपत्ये जातावित्यादिना । अयमत्रार्थः—‘अपत्ये जातौ ब्राह्मणशब्दे टिलोपो न भवति’ इति ॥ केचिदिह ‘अजातौ’ इति छित्त्वा ‘जातौ न भवति’ इति व्याचक्षते । तस्मिंश्च व्याख्याने ‘न’ इति नानुवर्तनीयम् ॥ जातौ किम् । ब्राह्मो नारदः ॥—ताक्षण इति । शिवादित्वात्, ‘तस्येदम्’ इति वाण् ॥—ताक्षण्य इति । कारिलक्षणो प्यः

Bālamanoramā

ब्राह्मोअजातौ - ब्राआहृओ जातौ । ब्राहृन्शब्दादपत्ये अणि 'न मपूर्वोऽपत्ये' इति प्रकृतिभावनिषेधो जातावेवेत्यर्थः फलति । तथा सति ब्राहृणो ।ञपत्यं ब्राआहृणैति जातिविशेषे न सिध्येत्,न मपूर्वः॑ इति प्रकृतिभावनिषेधे सति 'नस्तद्धिते' इति टिलोपस्य दुर्वारत्वात् । किंच ब्राहृआ देवता अस्य ब्राआहृं हविरिति न सिध्येत्, 'न मपूर्वं' इति प्रकृतिभावनिषेधस्य जातावेवेति नियमितत्वेन अनिति प्रकृतिभावाट्टिलोपाऽसंभवात् । अत आह — योगविभाग इति । 'ब्राआहृ' इत्येकं सूत्रम् । तत्र 'इनण्यनपत्ये' इत्यतोऽनपत्येऽणीत्यनुवर्तते । तदाह — ब्राआहृ इति निपात्यते अनपत्ये ।ञणीति । तथाच ब्राहृन्शब्दादनपत्येऽणि अनिति प्रकृतिबावनिवृत्तेष्टिलोपः फलित इति मत्वोदाहरति — ब्राआहृं हविरिति । ब्राहृआ देवता अस्येति विग्रहः ।सास्य देवते॑त्यण् । ततो जाताविति । ततो=॒ब्राआहृ॑ इति सूत्रात्पृथगेव, जाताविति सूत्रं कर्तव्यमित्यर्थः । इहन मपूर्वोऽपत्येऽवर्मणः॑ इति सूत्रादपत्ये इति,प्रकृत्यैका॑जित्यतः प्रकृत्येति चानुवर्तते । तदाह — अपत्ये जाताविति । ब्राआहृण इति । ब्राहृणः सकाशात्सजातीयायां भार्यायामुत्पन्न इत्यर्थः । योगविभागस्त्वयं भाष्ये स्पष्टः ।

translator notes

commentary BM (TB concurs) on why the split is needed: as one sūtra, 'brāhmo jātau' (BM's lemma), the sense would come to be that the prohibition of prakṛtibhāva by 'na mapūrvo 'patye 'varmaṇaḥ' (SK 1157) for brahman + aṇ in the offspring sense holds only in a jāti; then (1) brāhmaṇa as a jāti would not result, ṭi-lopa by 'nas taddhite' (A 6.4.144) being unavoidable once prakṛtibhāva is prohibited; and (2) brāhmaṃ haviḥ would not result, since, the prohibition being restricted to a jāti, prakṛtibhāva by 'an' (SK 1155) would stand in the non-offspring sense and ṭi-lopa could not occur. Followed.
commentary BM: in the first sūtra 'brāhmaḥ', 'anapatye 'ṇi' is carried forward (anuvṛtti) from 'inaṇy anapatye' (A 6.4.164) — hence the kaumudī's 'anapatye 'ṇi'; the nipātana yields the ṭi-lopa. TB: 'apatye' is not connected with this part, or the nipātana would be idle, the ṭi-lopa in the offspring sense already following from the prohibition in 'na mapūrvaḥ'. brāhmaṃ haviḥ: brahmā devatā asya, aṇ by 'sāsya devatā' (A 4.2.24); TB adds brāhmo muhūrtaḥ, brāhmaḥ sthālīpākaḥ. Followed for the gloss of haviḥ.
commentary BM and TB differ on what is carried into the second sūtra 'jātau'. BM: 'apatye' from 'na mapūrvo 'patye 'varmaṇaḥ' and 'prakṛtyā' from 'prakṛtyaikāc' (A 6.4.163) — brahman remains in its own form in the offspring sense when a jāti is meant. TB: 'apatye' by frog-leap anuvṛtti (maṇḍūka-pluti) together with 'na' — 'ṭi-lopa does not occur for brahman in the offspring sense in a jāti'; TB also reports others who read the second part as 'a-jātau' and explain 'it does not occur in a jāti', in which case 'na' is not to be carried forward. The kaumudī's 'ṭilopo na syāt' is rendered as it stands. BM: brāhmaṇa = one born of a brahman in a wife of the same class; the split is explicit in the Bhāṣya. TB's counterexample to 'jātau': brāhmo nāradaḥ (offspring, not a jāti, so ṭi-lopa). Recorded.
textual The sūtra is printed with avagraha, 'brāhmo 'jātau' (as is BM's bracketed pratīka and TB's), which on its face divides brāhmaḥ + ajātau; BM's repeated lemma reads 'brāhmo jātau', and the kaumudī's second segment is 'jātau'. TB reports the division 'a-jātau' as the view of some (kecit). No emendation; the sūtra_en records both divisions, following the kaumudī.
textual The source prints 'brāhmaṇo 'patyaṃ brāhmaṇaḥ', which gives the derived form in place of the base in the analysis; BM's vigraha, and the sense required, is 'brahmaṇo 'patyam' ('the offspring of a brahman'). The English follows the latter; the transmitted reading is recorded here, not altered in the source.

SK 1159 · A 6.4.173V

औक्षमनपत्ये ॥ ११५९ ॥

aukṣamanapatye

aukṣam anapatye — aukṣa [is formed by nipātana] when not in the sense of offspring.

Rule. The form aukṣa is set down (nipātana), with ṭi-loss before aṇ, when the sense is not offspring.

Example.

ukṣan + aṇ, in a sense other than offspring → the ṭi an is dropped → vṛddhi u → au → aukṣaṃ padam.

Applies when / blocked by. In the offspring sense the ṭi is kept, and only the a of -an goes (SK 1160): ukṣṇo 'patyam → aukṣṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अणि टिलोपो निपात्यते । औक्षं पदम् । अनपत्ये किम् ? उक्ष्णोऽपत्यमौक्ष्णः ॥

Deletion of the ṭi before aṇ is stated by nipātana. aukṣaṃ padam. Why 'when not in the sense of offspring (anapatye)'? ukṣṇo 'patyam ('the offspring of Ukṣan') → aukṣṇaḥ.

Bālamanoramā

औक्षमनपत्ये - औक्षम् । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-अणि टिलोपो निपात्य इति । 'अन्' इति प्रकृतिभावापवाद इति भावः । औक्षमिति । टिलोपे रूपम् । औक्ष्ण इति । अपत्येऽणि टिलोपाऽभावेऽल्लोप इति भावः ।

translator notes

commentary BM: the sūtra is explained by completing it (śeṣapūraṇa); the nipātana is an apavāda of the prakṛtibhāva of 'an' (SK 1155). aukṣam is the form with ṭi-lopa; aukṣṇaḥ: before aṇ in the sense of offspring there is no ṭi-lopa, and the a is deleted [by 'allopo 'naḥ']. Followed.

SK 1160 · A 6.4.135V

षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि ॥ ११६० ॥

ṣapūrvahandhṛtarājñāmaṇi

ṣapūrvahandhṛtarājñām aṇi — Before aṇ, [deletion of the a] of [an] preceded by ṣ, and of han and dhṛtarājan.

Rule. Before aṇ, the a of -an in a bha stem is deleted when ṣ stands before it. The same holds for han and for dhṛtarājan.

Example.

ukṣṇo 'patyam → ukṣan + aṇ → SK 1155 keeps -an → but ṣ stands before it → its a is deleted → aukṣṇaḥ.

takṣan → tākṣṇaḥ. bhrūṇahan → bhrauṇaghnaḥ. dhṛtarājño 'patyam → dhārtarājñaḥ.

Applies when / blocked by.

Not after ṣ: sāmno 'patyam → sāmanaḥ.
Not before aṇ: tākṣaṇyaḥ, with ṇya (SK 1176).

Siddhānta-kaumudī

षपूर्वो योऽन्तस्य हनादेश्च भस्यातो लोपोऽणि । औक्ष्णः । ताक्ष्णः । भ्रौणघ्नः । धृतराज्ञोऽपत्यं धार्तराज्ञः । षुपूर्व इति किम् ? साम्नोऽपत्यं सामनः । अणि किम् ? ताक्षण्यः ॥

The a of a bha [stem] — of an an that is preceded by ṣ, and of han and the rest — is deleted when aṇ follows. aukṣṇaḥ. tākṣṇaḥ. bhrauṇaghnaḥ. dhṛtarājño 'patyam ('the offspring of Dhṛtarājan') → dhārtarājñaḥ. Why 'preceded by ṣ'? sāmno 'patyam ('the offspring of Sāman') → sāmanaḥ. Why 'when aṇ follows'? tākṣaṇyaḥ.

Bālamanoramā

षपूर्वहन्धृतराज्ञामणि - ननु प्रकृतिभावादल्लोपो न स्यादत आह — षपूर्वहन् । 'अल्लोपोऽनः' इत्यनुवर्तते ।भस्ये॑त्यधिकृतं, तदाह — षपूर्व इति । ताक्ष्ण इति ।तक्ष्णोऽण उपसङ्ख्यान॑मिति कारिलक्षणण्यस्यापवादोऽण् । ताक्षण्य इति ।सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च॑ इति ण्यः ।

translator notes

commentary BM: the rule answers the objection that, by the prakṛtibhāva [of 'an', SK 1155], deletion of the a would not occur. 'allopo 'naḥ' is carried forward (anuvṛtti) and 'bhasya' is the governing adhikāra — hence 'bhasya … ato lopaḥ'. tākṣṇaḥ: aṇ by the vārttika 'takṣṇo 'ṇa upasaṃkhyānam', an apavāda of the ṇya prescribed for kāri [words]; tākṣaṇyaḥ: ṇya by 'senāntalakṣaṇakāribhyaś ca' (SK 1176). Followed for the anuvṛtti and for the counter-example.
textual The source reads 'ṣupūrva iti kim' in the question; taken as 'ṣapūrva', the sūtra word (digitization slip; not emended in the source).

SK 1161 · A 4.1.138V

क्षत्राद्घः ॥ ११६१ ॥

kṣatrādghaḥ

kṣatrād ghaḥ — After kṣatra, gha [in the sense of offspring].

Rule. After kṣatra, the affix gha occurs in the offspring sense. "When a jāti is meant" still continues from the vārttika under SK 1153.

Example.

kṣatrasyāpatyam, a jāti → kṣatra + gha → gh → iy → kṣatra + iya → the final a deleted by yasyeti ca → kṣatriyaḥ.

Gha has no marker, so there is no vṛddhi.

Applies when / blocked by. When no jāti is meant (one born of a Śūdra woman, say), iñ comes → kṣātriḥ.

Siddhānta-kaumudī

क्षत्रियः । जातावित्येव । क्षात्रिरन्यः ॥

kṣatriyaḥ. 'When a jāti [is denoted]' — just that [is carried forward]. Another [who is not of the jāti]: kṣātriḥ.

Bālamanoramā

क्षत्राद्घः - क्षत्राद्धः । 'अपत्ये' इति शेषः । क्षत्रिय इति । घस्य इयादेशेयस्येति चे॑त्यकारलोपः । क्षात्रिरन्य इति । क्षत्राच्छूद्रादाबुत्पन्न इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye' is to be supplied. kṣatriyaḥ: gha is replaced by iya, and the a [of kṣatra] deleted by 'yasyeti ca'. kṣātrir anyaḥ: one born of a kṣatra [father] in a śūdrā woman or the like. Followed for the bracketed sense of 'anyaḥ'.

SK 1162 · A 4.1.139V

कुलात् खः ॥ ११६२ ॥

kulāt khaḥ

kulāt khaḥ — After kula, kha [in the sense of apatya].

Rule. After kula "family", the affix kha occurs in the offspring sense. It also comes after a word ending in kula.

Example.

kula + kha → kh → īn → kula + īna → yasyeti ca → kulīnaḥ.

āḍhyakula "a wealthy family", a karmadhāraya → āḍhyakulīnaḥ.

Applies when / blocked by. Normally a rule naming a word does not also cover compounds ending in it. How then is āḍhyakulīnaḥ correct? Bhaṭṭoji points to SK 1163, which says "after kula without a first member". That wording would be idle unless kula-final compounds were included here. So it is a liṅga, a sign.

Siddhānta-kaumudī

कुलीनः । तदन्तादपि । उत्तरसूत्रे अपूर्वपदात् इति लिङ्गात् । आढ्यकुलीनः ॥

kulīnaḥ ['offspring of a family']. [kha occurs] also after [a word] ending in that [i.e. in kula] (tadantāt), on the evidence (liṅga) of 'apūrvapadāt' in the next sūtra. āḍhyakulīnaḥ ['offspring of a wealthy family'].

Tattvabodhinī

NSP p. 245

—कुलात्सः । केवलात्कुलशब्दात् ‘अपूर्वपदात्’ इत्यादिना विशेषविहिताभ्यामपि यङ्करुभ्यां स्त्री न वाध्यते, तद्विधावन्यतरस्यांग्रहणादित्याशयेनाह—कुलीन इति ॥—लिङ्गादिति । अन्यथा ‘ग्रहणवता—’ इति तदन्तविधिप्रतिषेधादपूर्वपदग्रहणं व्यर्थं स्यादिति भावः ॥—आढ्यकुलीन इति । आढ्यश्चासौ कुलीनश्चेति कुलीनविशेषणत्वे कुलस्याढ्यत्वं न प्रतीयते । किं च ईकार उदात्त इति स्वरेऽपि विशेषोऽस्तीति भावः ॥—वहुकुल्य इति । ‘विभाषा सुपः—’ इति वहुच्चप्रत्ययो न पदमिति अपूर्वपदत्वात्प्रत्ययत्रयं भवत्येवेति भावः ॥—व्यन्स्यादिति । भ्रातुरपत्यं यदि शत्रुः तदा भ्रातृशब्दात् व्यन्नेव स्यात् । न तु व्यच्छौ इत्यर्थः ॥—समुदायेनेति । तद्व्यतिप्रत्ययेन शत्रुरूपेऽपत्ये वाच्य इत्यर्थः ॥ यत्तु वृत्तिकृतोक्तम् ‘अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव’ इति तदुपेक्ष्यं भाष्यविरोधादिति मनसि निधायाह—पाप्मनेति । श्रुतिगतभ्रातृव्यशब्दस्य गतिं वदति—उपचारादिति । ‘अस्त्री पङ्कं पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम्’ इत्यमरः । न हि पापं भ्रातुरपत्यं भवतीत्यतो भाक्त एवायं प्रयोग इति भावः

Bālamanoramā

कुलात् खः - कुलात्खः । 'अपत्ये' इति शेषः । कुलीन इति । खस्य ईनादेशः । ननु 'समासप्रत्ययविधौ' इति तदन्तविधिनिषेधादाढकुलीन इति कथमित्यत आह — तदन्तादपीति । आढकुलीन इति । आढकुलशब्दात्कर्मधारयात्खः । कुले आध्यत्वप्रतीतिरत्र फलम् । कुलीनशब्देन कर्मधारये तु तदप्रतीतिरिति भेदः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye' is to be supplied; in kulīnaḥ kha is replaced by īna. BM frames 'tadantād api' as the answer to an objection: by the prohibition of tadantavidhi in the vārttika 'samāsapratyayavidhau [pratiṣedhaḥ]' (on A 1.1.72), how could āḍhyakulīnaḥ arise? Followed for 'on the evidence of'.
commentary TB states the liṅga through the paribhāṣā 'grahaṇavatā [prātipadikena tadantavidhir nāsti]': were tadantavidhi excluded, the word 'apūrvapadāt' in the next sūtra ('apūrvapadād anyatarasyāṃ yaḍḍhakañau', SK 1163) would be idle. Followed with BM for 'on the evidence of'; BM cites a vārttika, TB a paribhāṣā, as the prohibition that the liṅga overrides.
commentary BM: in āḍhyakulīnaḥ kha is added to the karmadhāraya āḍhyakula, the point being that the wealth is understood of the family; in a karmadhāraya of āḍhya with kulīna it is not. Followed for the gloss of āḍhyakulīnaḥ.
commentary TB agrees on āḍhyakulīnaḥ and adds a difference of accent (the ī is udātta). TB on kulīnaḥ: after bare kula the kha is not blocked by yat and ḍhakañ, though these are specially prescribed in the next sūtra, because that sūtra says 'anyatarasyām'. Recorded.
textual TB's pratīkas from 'bahukulya iti' onward ('vyan syād iti', 'samudāyeneti', 'pāpmaneti', 'upacārād iti') comment on the next sūtras (bahukulyaḥ; 'bhrātur vyac ca', 'vyan sapatne'), not on this one; not used here.

SK 1163 · A 4.1.140V

अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकञौ ॥ ११६३ ॥

apūrvapadādanyatarasyāṃ yaḍḍhakañau

apūrvapadād anyatarasyāṃ yaḍḍhakañau — [After kula] that has no pūrvapada, optionally yat and ḍhakañ.

Rule. After kula with no first member (pūrvapada), yat and ḍhakañ occur optionally. In the alternative, the kha of SK 1162 comes.

Example.

kula + yat → kulyaḥ (no vṛddhi).

kula + ḍhakañ → ḍh → ey → vṛddhi → kauleyakaḥ.

kula + kha → kulīnaḥ.

Applies when / blocked by. Why does the rule say pada, "a first word"? Consider bahukula. Its bahu is not a word but the affix bahuc, which stands in front. So bahukula has no first word, and all three affixes come: bahukulyaḥ – bāhukuleyakaḥ – bahukulīnaḥ.

Siddhānta-kaumudī

कुलात् इत्येव । पक्षे खः । कुल्यः - कौलेयकः - कुलीनः । पदग्रहणं किम् ? बहुकुल्यः - बीहुकुलेयकः - बहुकुलीनः ॥

'After kula (kulāt)' — just that [is carried forward]. In the alternative, kha. kulyaḥ – kauleyakaḥ – kulīnaḥ. Why the mention of 'pada'? bahukulyaḥ – bāhukuleyakaḥ – bahukulīnaḥ.

Bālamanoramā

अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकञौ - अपूर्वपदादन्यतरस्याम् । कुलादित्येवेति । पूर्वपदरहितात्कुलादपत्ये यड्ढकञौ वा स्त इत्यर्थः । पक्षे ख इति । यड्ढकञोरभावपक्षे इत्यर्थः । बहुकुल्य इति 'विभाषा सुपः' इति बहुच्प्रत्ययो न पदम् । अतः पूर्वपदरहितत्वाद्यड्ढकञ्खा भवन्त्येवेत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: the sense is that after kula without a pūrvapada, yat and ḍhakañ occur optionally in the sense of offspring; 'pakṣe' = in the alternative where yat and ḍhakañ do not occur. On 'padagrahaṇaṃ kim': in bahukula the bahu is the affix bahuc (by 'vibhāṣā supo bahuc purastāt tu'), not a pada; so, there being no pūrvapada, yat, ḍhakañ and kha all occur. Followed for 'in the alternative' and for the point of the counter-question.
textual The source prints 'bīhukuleyakaḥ'; read as bāhukuleyakaḥ (ādivṛddhi before ḍhakañ), a digitization slip; not emended in the source.
commentary TB (printed under sk.1162.t1) on bahukulyaḥ agrees with BM: by 'vibhāṣā supo bahuc purastāt tu' the bahu- is the affix bahuc, not a pada, so, there being no pūrvapada, all three affixes occur. Recorded.

SK 1164 · A 4.1.141V

महाकुलादञ्खञौ ॥ ११६४ ॥

mahākulādañkhañau

mahākulād añkhañau — After mahākula, añ and khañ [optionally].

Rule. After mahākula "a great family", añ and khañ occur optionally. "Optionally" continues from SK 1163, so kha comes in the alternative.

Example.

mahākula + añ → māhākulaḥ.

mahākula + khañ → māhākulīnaḥ.

mahākula + kha → no vṛddhi → mahākulīnaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain why "optionally" must continue. Otherwise, where an optional exception leaves room, the general kha would not return, and mahākulīnaḥ would be lost.

Siddhānta-kaumudī

अन्यतरस्याम् इत्यनुवर्तते । पक्षे खः । माहाकुलः - माहाकुलीनः - महाकुलीनः ॥

The expression 'anyatarasyām' ('optionally') is carried forward (anuvṛtti). In the alternative, kha. māhākulaḥ – māhākulīnaḥ – mahākulīnaḥ.

Bālamanoramā

महाकुलादञ्खञौ - महाकुलादञ्खञौ । अनुवर्तत इति । अन्यथा महाविभाषाधिकारे अपवादेन मुक्ते उत्सर्गस्याऽप्रवृकत्तेः पीलाया वे॑त्यत्रोक्तत्वात्पूर्वसूत्रोक्तः खो न स्यादिति भावः । तदाह — पक्षे ख इति । तथा सति आदिवृद्धिर्नेति भावः ।

translator notes

commentary BM on why the anuvṛtti is needed: otherwise, within the adhikāra of the great option (mahāvibhāṣā), the utsarga does not apply in the domain that an optional apavāda leaves free (apavādena mukte, 'where released by the apavāda' — the doctrine stated under 'pīlāyā vā'), so the kha of the preceding sūtra (SK 1162) would not arise; hence 'pakṣe khaḥ'. With kha there is no ādivṛddhi (mahākulīnaḥ). Followed.

SK 1165 · A 4.1.142V

दुष्कुलाड्ढक् ॥ ११६५ ॥

duṣkulāḍḍhak

duṣkulāḍ ḍhak — After duṣkula, ḍhak [optionally].

Rule. After duṣkula "a bad family", ḍhak occurs optionally; as before, kha in the alternative.

Example.

duṣkula + ḍhak → dauṣkuleyaḥ. duṣkula + kha → duṣkulīnaḥ.

Siddhānta-kaumudī

पूर्ववत्पक्षे खः । दौष्कुलेयः - दुष्कुलीनः ॥

As before, kha in the alternative. dauṣkuleyaḥ – duṣkulīnaḥ.

Bālamanoramā

दुष्कुलाड्ढक् - दुष्कुलाड्ढक् । पूर्ववदिति । अन्यतरस्याङ्रग्रहणानुवृत्तेरिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'as before' because the word 'anyatarasyām' continues by anuvṛtti. Followed for the bracketed 'optionally' in the sūtra rendering.

SK 1166 · A 4.1.143V

स्वसुश्छः ॥ ११६६ ॥

svasuśchaḥ

svasuś chaḥ — After svasṛ, cha [in the sense of offspring].

Rule. After svasṛ "sister", the affix cha occurs in the offspring sense.

Example.

svasur apatyam → svasṛ + cha → ch → īy → svasṛ + īya → ṛ → r before the vowel → svasrīyaḥ "a sister's son".

Cha has no marker, so there is no vṛddhi.

Siddhānta-kaumudī

स्वस्त्रीयः ॥

svasrīyaḥ.

Bālamanoramā

स्वसुश्छः - स्वसुश्छः । 'अपत्ये' इति शेषः । स्वस्त्रीय इति । छस्य ईयादेशः, ऋकारस्य यण् ।

translator notes

commentary BM: 'apatye' is to be supplied. svasrīyaḥ: cha replaced by īya, and yaṇ (r) for the ṛ. (Derivation not in the kaumudī; recorded here only.)

SK 1167 · A 4.1.144V

भ्रातुर्व्यच्च ॥ ११६७ ॥

bhrāturvyacca

bhrātur vyac ca — After bhrātṛ, vyat, and [cha, in the sense of offspring].

Rule. After bhrātṛ "brother", vyat occurs, and cha too (by ca). Both are apavādas of aṇ. The t of vyat serves the accent.

Example.

bhrātur apatyam → bhrātṛ + vyat → bhrātṛvyaḥ.

bhrātṛ + cha → bhrātrīyaḥ.

Both mean "a brother's son".

Siddhānta-kaumudī

चाच्छः । अणोऽपवादः । भ्रातृव्यः - भ्रात्रीयः ॥

From 'ca': cha [as well]. An apavāda of aṇ. bhrātṛvyaḥ – bhrātrīyaḥ.

Bālamanoramā

भ्रातुर्व्यच्च - भ्रातुव्र्यच्च । तकारःतित्स्वरित॑मिति स्वरार्थ इति बोध्यम् ।

translator notes

commentary BM: the t of vyat is for the accent, by 'tit svaritam'. Recorded (explains why the affix is vyat, not vya).

SK 1168 · A 4.1.145V

व्यन्त्सपत्ने ॥ ११६८ ॥

vyantsapatne

vyan sapatne — [After bhrātṛ,] vyan, when an enemy (sapatna) [is meant].

Rule. After bhrātṛ, vyan occurs in the offspring sense when the base and affix together name an enemy (sapatna).

Example.

bhrātṛ + vyan → bhrātṛvyaḥ "an enemy".

Watch out. The phrase pāpmanā bhrātṛvyeṇa "by sin, the enemy" is not a real case of offspring: sin is nobody's brother's son. Bhaṭṭoji calls it figurative (upacāra); his commentators explain the shared quality as "being harmful".

Siddhānta-kaumudī

भ्रातुर्व्यन् स्यादपत्ये प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन शत्रौ वाच्ये । भ्रातृव्यः शत्रुः । पाप्मना भ्रातृव्येणेति तूपचारात् ॥

After bhrātṛ, vyan occurs in the sense of offspring when an enemy is to be denoted by the combination (samudāya) of base and affix. bhrātṛvyaḥ 'an enemy'. But 'pāpmanā bhrātṛvyeṇa' ['by sin, the enemy'] is by secondary usage (upacāra).

Bālamanoramā

व्यन् सपत्ने - व्यन्सपत्ने । अपत्ये इति । प्रत्ययेनाऽपत्यमुच्यते । भ्रातृशब्दार्थस्तु न विवक्षितः । तथाच भ्रातृशब्दोत्तरत्वे व्यन्प्रत्ययार्थः शत्रुरिति भाष्ये स्पष्टम् । ननुपाप्मना भ्रातृव्येणे॑ति कथं, पाप्मनोऽपत्यत्वाऽभावादित्यत आह — उपचारादिति । हिंसकत्वगुणयोगाल्लाक्षणिक इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye' — the offspring is expressed by the affix, but the meaning of the word bhrātṛ is not intended; the Bhāṣya makes clear that the sense of vyan after bhrātṛ is 'enemy'. On pāpmanā bhrātṛvyeṇa (sin is not anyone's offspring): upacāra means a figurative (lākṣaṇika) use through the shared quality of being harmful. Followed for 'by the combination of base and affix' and for the sense of upacāra.
commentary TB (printed under sk.1162.t1): 'samudāyena' = when an enemy-offspring is to be denoted by the word ending in that affix; the Vṛttikāra's 'there is no sense of offspring here at all' is to be disregarded as contrary to the Bhāṣya; 'pāpmanā bhrātṛvyeṇa' is a figurative (bhākta) usage, since sin (pāpman, cf. Amara 'pumān pāpmā pāpaṃ kilbiṣakalmaṣam') is no brother's offspring. Agrees with BM; followed for keeping 'in the sense of offspring'.

SK 1169 · A 4.1.146V

रेवत्यादिभ्यष्ठक् ॥ ११६९ ॥

revatyādibhyaṣṭhak

revatyādibhyaṣ ṭhak — After revatī and the rest, ṭhak [in the sense of offspring].

Rule. After revatī and the rest of its list, the affix ṭhak occurs in the offspring sense. It is kit.

Example. Bhaṭṭoji gives no prose here. The example, raivatikaḥ, is worked under SK 1170.

Tattvabodhinī

NSP p. 245–246

—रेवत्या—। रेवती, अश्व- पाली, मणिपाली, द्वारपाली, इत्यादि

Bālamanoramā

रेवत्यादिभ्यष्ठक् - रेवत्यादिभ्यष्ठक् । 'अपत्ये' इति शेषः । ढगाद्यपवादः ।

SK 1170 · A 7.3.50V

ठस्येकः ॥ ११७० ॥

ṭhasyekaḥ

ṭhasyekaḥ — In place of ṭha [following an aṅga], ika.

Rule. A ṭha that follows an aṅga (a base to which an affix is added) is replaced by ika.

Example.

revatyā apatyam → revatī + ṭhak (SK 1169) → ṭh → ik → revatī + ika

→ ṭhak is kit, so vṛddhi e → ai → the final ī deleted by yasyeti ca → raivatikaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators give karmaṭhaḥ. Its ṭh is not part of an affix after an aṅga, so it is not replaced.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गात्परस्य ठस्येकादेशः स्यात् । रैवतिकः ॥

In place of the ṭha that follows an aṅga, the substitute (ādeśa) ika occurs. raivatikaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 246

—ठस्येकः । ‘अङ्गस्य’ इत्यनुवर्तनादाह—अङ्गात्परस्येति । ‘अङ्गात्’ इति ठकारविशेषणाद्ठचष्टकारस्य न भवति । कर्मठः

Bālamanoramā

ठस्येकः - ठस्येकः । अङ्गस्येत्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । तदाह — अङ्गात्परस्य ठस्येति । ठकारस्येत्यर्थः । रैवतिक इति । रेवत्या अपत्यमिति विग्रहः । ठकि ककार इत्, अकार उच्चारणार्थः । ठकारस्य इकोऽदन्त आदेशः । अङ्गात्किम् । कर्मण इत्यत्र ठकारस्य न भवति । अत्र भाष्ये अङ्गसंबन्धिठस्येति व्याख्याने कर्मठ इत्यत्र सुपं प्रति कर्मठशब्दस्याङ्गत्वात्तदीयठस्य इकादेशमासङ्ख्य अङ्गसंज्ञानिमित्तं यष्ठकारस्तस्ये को भवति, तादृशश्च ठकारः प्रत्यय एव भवति, नचेह ठकारः प्रत्यय इति समाहितम् । ततश्च ठकि अकार उच्चारणार्थः, ठकार एव प्रत्यय इकति विज्ञायते ।ठस्येति सङ्घातग्रहण॑मित्यपि भाष्ये स्थितम् । अस्मिन्पक्षे ठकि अकार उच्चारणार्थो न भवति, सङघात एव प्रत्ययः, इकादेशे अकार उच्चारणार्थ एवेत्यलम् ।

translator notes

commentary BM and TB: 'aṅgasya', present by adhikāra, is carried forward (anuvṛtti) and converted into the ablative (vipariṇāma) — hence 'aṅgāt parasya'. Because 'aṅgāt' qualifies the ṭh, the ṭh of karmaṭhaḥ is not replaced (TB; BM gives the same counter-example under 'aṅgāt kim'). Followed.
commentary BM on 'ṭhasya': it means 'of the ṭh-sound' (ṭhakārasya). raivatikaḥ = revatyā apatyam; in ṭhak the k is it and the a is only for pronunciation; the ika (a-final) replaces the ṭh. Bhāṣya (per BM): read as 'a ṭha connected with an aṅga', karmaṭha would be an aṅga with respect to its sup and its ṭh would get ika; answered — the ṭh meant is the one that is the ground of the aṅga-saṃjñā, and such a ṭh is always an affix, which the ṭh of karmaṭha is not. BM adds the Bhāṣya's alternative that 'ṭhasya' denotes the cluster ṭha (saṅghāta-grahaṇa): then the a of ṭhak is not merely for pronunciation, the whole ṭha is the affix, and the a of ika is for pronunciation. The kaumudī's 'ṭha' is therefore kept as 'ṭha', leaving both analyses open.

SK 1171 · A 4.1.147V

गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च ॥ ११७१ ॥

gotrastriyāḥ kutsane ṇa ca

gotrastriyāḥ kutsane ṇa ca — After [a word denoting] a woman who is gotra, ṇa and [ṭhak occur] when contempt (kutsana) [is meant].

Rule. After a word for a woman who is gotra, the affixes ṇa and ṭhak occur when contempt is meant. The ca draws in ṭhak from SK 1169. The sense can only be yuvan (sāmarthya), because no gotra affix follows a gotra word (SK 1093).

Example.

gārgyā apatyam "the offspring of Gārgī", named with contempt → by puṃvadbhāva the base is the masculine gārgya

→ gārgya + ṇa or gārgya + ṭhak → the final a deleted by yasyeti ca → the y of yañ deleted by SK 1082

→ gārgaḥ or gārgikaḥ "a wretch" (jālma).

Watch out. Where is the contempt? Bhaṭṭoji's commentators explain: the son is named after his mother, as if his father were unknown.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रं या स्त्री तद्वाचकाच्छब्दाण्णठकौ स्तः कुत्सायाम् । सामर्थ्याद्यूनि । गार्ग्या अपत्यं गार्गः - गार्गिको वा जाल्मः । भस्याढे तद्धिते इति पुंवद्भावाद्गार्र्ग्यशब्दाण्णठकौ । यस्य-SK 311 इति लोपः । आपत्यस्य-SK 1082 इति यलोपः ॥

After a word denoting a woman who is gotra, ṇa and ṭhak occur when contempt (kutsā) [is meant]. By implication (sāmarthyāt), in the yuvan [sense]. gārgyā apatyam ('the offspring of Gārgī') → gārgaḥ or gārgikaḥ — a wretch (jālma). By the masculine-treatment (puṃvadbhāva) of 'bhasyāḍhe taddhite', ṇa and ṭhak [come] after the word gārgya. Lopa [of the a] by 'yasya-…' (SK 311). Lopa of the y by 'āpatyasya-…' (SK 1082).

Tattvabodhinī

NSP p. 246

—गोत्रस्त्रियाः—। णित्वं तु ‘ग्लुचुकायन्या अपत्यं ग्लौचुकायनो जाल्मः’ इत्यत्र फिनन्ताण्णे वृद्ध्यर्थमिति वोध्यम् ॥—सामर्थ्यार्थूनीति । ‘गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययो न’ इत्युक्तालादिति भावः ॥—गार्ग्या अपत्यमिति । पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशात् कुत्सा ॥ गोत्रेति किम् । कारिकेयो जाल्मः ॥ स्त्रियाः किम् । औपगवस्यापत्यम् औपगविर्जाल्मः ॥ कुत्सनेति किम् । गार्गेयो माणवकः ॥—फाण्टाह्लति—। ‘कुत्सने’ इति निवृत्तम् । वृत्तिमते णित्वस्य फलमस्तीति ध्वनयशुदाहरति—मैमत इति । न च भाष्यमतेऽपि ‘फाण्टाह्लताभार्यः’ इत्यत्र ‘वृद्धिनिमित्तस्य’— इति पुंवद्भावनिवृत्तिर्णित्वफलमस्तीति वाच्यम् । ‘अस्त्रियाम्’ इति युवसंज्ञानिषेधाद्गोत्रसंज्ञासङ्गावात् ‘एको गोत्रे’ इति नियमादिनन्तात्फाण्टाह्लतिशब्दादन्यस्यापत्यप्रत्ययस्याभावात्फाण्टाह्लताशब्दस्यैवासत्त्वादिति भावः

Bālamanoramā

गोत्रस्त्रियाः कुत्सने ण च - गोत्रस्त्रियाः । 'ण' इति लुप्तप्रथमाकं चाट्ठगनुकृष्यते । तदाह — गोत्रं यास्त्रीत्यादिना । सामर्थ्यादिति । 'एको गोत्रे' इति नियमादिति भावः । गाग्र्या अपत्यमिति । गर्गस्य गोत्रापत्यं स्त्री गार्गी । 'गर्गादिभ्यः' इति यञ् ।यञश्चे॑ति ङीप् ।यस्येति चे॑त्यकारलोपः ।हलस्तद्धितस्ये॑ति यकारलोपः ।छ गाग्र्या अपत्यं युवेति विग्रहः । पितुरविज्ञानेमात्रा व्यपदेशः कुत्सनम् । यद्यपि णप्रत्यये ठक इकादेशे चयस्येति॑चे॑ति लोपे गार्ग गार्गिकः इति सिध्यति, तथापि वस्तुस्थितिमाह — पुंवद्भ्वादिति ।भस्याढे॑इत्यस्य तद्धिते विवक्षिते प्रवृत्तिमब्युपगम्य गाग्र्यशब्दादित्युक्तम् । तच्च समूहाधिकारेभिक्षादिभ्योऽ॑णित्यत्र स्फुटीभविष्यति । स्त्रियाः किम् । औपगवस्यापत्यं युवा औपगविः । प्रकरणादिगम्या कुत्सा । गोत्रेति किं । णस्य णित्त्वं तु ग्लुचुकायन्या अपत्यं युवा ग्लौचुकायन इत्यत्र वृद्ध्यर्थम् ।

translator notes

commentary BM: 'ṇa' has its nominative ending elided; 'ca' draws in (anukarṣa) the ṭhak of the preceding 'revatyādibhyaṣ ṭhak' (A 4.1.146) — hence 'ṇa and ṭhak'. Followed.
commentary BM on 'sāmarthyāt': because of the restriction (niyama) of 'eko gotre' (A 4.1.93); TB: because it has been stated that no further gotra-affix comes after a gotra [word]. The affix after a gotra-woman's name can therefore only be in the yuvan sense. Followed for 'by implication, in the yuvan sense'.
commentary BM on the derivation: gārgī = gargasya gotrāpatyaṃ strī — yañ by 'gargādibhyo yañ', ṅīp by 'yañaś ca', a-lopa by 'yasyeti ca', y-lopa by 'halas taddhitasya'; the example's analysis is gārgyā apatyaṃ yuvā. The contempt lies in naming [the offspring] by the mother when the father is unknown (BM, TB); BM: it is understood from the context. BM: although gārga / gārgika would follow even from gārgī directly (ṇa; ika for ṭhak; lopa by 'yasyeti ca'), Bhaṭṭoji gives the actual course with puṃvadbhāva, taking 'bhasyāḍhe' to apply as soon as a taddhita is intended (made clear under 'bhikṣādibhyo 'ṇ', A 4.2.38): gārgya + ṇa/ṭhak → a-lopa → y-lopa by 'āpatyasya ca'. Followed for the order of the steps, which the kaumudī lists without the intermediate forms.
commentary Counterexamples (not in the kaumudī) — striyāḥ kim: aupagaviḥ (BM: aupagavasyāpatyaṃ yuvā; TB: aupagavir jālmaḥ); gotra kim (TB): kārikeyo jālmaḥ; kutsane kim (TB): gārgeyo māṇavakaḥ. BM and TB: the ṇ-marker of ṇa serves for vṛddhi in glucukāyanyā apatyaṃ yuvā → glaucukāyanaḥ (jālmaḥ) (TB: with ṇa after the phin-final [feminine]). Recorded. (TB's block from the pratīka 'phāṇṭāhṛti' onward comments on the next-but-two sūtra, SK 1174, and is used there.)

SK 1172 · A 4.1.148V

वृद्धाट्ठक् सौवीरेषु बहुलम् ॥ ११७२ ॥

vṛddhāṭṭhak sauvīreṣu bahulam

vṛddhāṭ ṭhak sauvīreṣu bahulam — After a vṛddha [word denoting a gotra] among the Sauvīras, ṭhak variously [in the sense of yuvan, when contempt is meant].

Rule. After a vṛddha word naming a Sauvīra gotra, ṭhak occurs variously (bahulam), in the yuvan sense, when contempt is meant. The Sauvīras are the people of the Suvīra country.

Example.

bhāgavitti, a Sauvīra gotra descendant → his young son, with contempt → bhāgavitti + ṭhak → bhāgavittikaḥ.

In the alternative, phak by SK 1103 → bhāgavittāyanaḥ.

Applies when / blocked by. The rule names ṭhak again, so the ṇa of SK 1171 does not continue here.

Siddhānta-kaumudī

सुवीरदेशोद्भवाः सौवीराः । वृद्धात्सौवीरगोत्राद्यूनि बहुलं ठक्स्यात्कुत्सायाम् । भागवित्तेः - भागवित्तिकः । पक्षे फक् । भागवित्तायनः ॥

The Sauvīras are those originating in the Suvīra country. After a vṛddha [word] denoting a Sauvīra gotra, ṭhak occurs variously (bahulam) in the sense of yuvan, when contempt (kutsā) [is meant]. bhāgavitteḥ [yuvāpatyam, 'the yuvan offspring of Bhāgavitti'] → bhāgavittikaḥ. In the alternative, phak: bhāgavittāyanaḥ.

Bālamanoramā

वृद्धाट्ठक् सौवीरेषु बहुलम् - वृद्धाट्ठक्सौ । पूर्वसूत्राद्गोत्रेत्येकदेशोऽनुवर्तते । सौवीरेष्विति प्रकृतिविशेषणं । तदाह — वृद्धादिति ।वृद्धिर्यस्याचामादि॑रिति वृद्धिसंज्ञकादित्यर्थः । ठग्ग्रहणं णस्य अनुवृत्तिनिवृत्त्यर्थम् । भागवित्तेरिति । भगवित्तस्य सौवीरं गोत्रापत्यं — भागावित्तिः, तस्यापत्य युवेत्यर्थे ठकि इकादेसे भागवित्तिक॑ इति रूपमित्यर्थः । पक्षे फगिति । 'यञिञोश्चे' त्यनेने॑ति शेषः ।

translator notes

commentary BM: a portion (ekadeśa) of the preceding sūtra, 'gotra', is carried forward (anuvṛtti); 'sauvīreṣu' qualifies the base; 'vṛddha' = bearing the vṛddha designation by 'vṛddhir yasyācām ādiḥ'. The explicit mention of ṭhak serves to stop the anuvṛtti of ṇa (from 'gotrastriyāḥ kutsane ṇa ca', SK 1171). Followed for 'a vṛddha [word] denoting a Sauvīra gotra'.
commentary BM: bhāgavittiḥ = the Sauvīra gotra offspring of Bhagavitta; in the sense of his yuvan offspring, ṭhak with the ika substitution gives bhāgavittikaḥ; the alternative phak is by 'yañiñoś ca' (SK 1103; A 4.1.101). Followed for the bracketed '[yuvāpatyam]'; the kaumudī's ablative/genitive 'bhāgavitteḥ' is kept.

SK 1173 · A 4.1.149V

फेश्छ च ॥ ११७३ ॥

pheścha ca

pheś cha ca — And after [a Sauvīra gotra word ending in] phiñ, cha [as well as ṭhak, when contempt is meant].

Rule. After a Sauvīra gotra word ending in phiñ, cha and ṭhak occur in the offspring sense, when contempt is meant.

Example.

yamundasyāpatyam → yamunda is in the tika list, so phiñ (SK 1178) → yāmundāyaniḥ.

His young son, with contempt → yāmundāyani + cha → yāmundāyanīyaḥ; or + ṭhak → yāmundāyanikaḥ.

The printed text gives the ṭhak form with a long ī.

Applies when / blocked by.

Without contempt: the general aṇ comes and is dropped by a later rule (SK 1276) → yāmundāyaniḥ, the same as the father.
Not Sauvīra: taikāyaniḥ, likewise unchanged.

Siddhānta-kaumudī

फिञन्तासौवीरगोत्रादपत्ये छः ठक् च कुत्सने गम्ये । यमुन्दस्यापत्यं यामुन्दायनिः । तिकादित्यात् फिञ् । तस्यापत्यं यामुन्दायनीयः - यामुन्दायनीकः । कुत्सने किम् ? यामुन्दायनिः । औत्सर्गिकस्यणो ण्यक्षत्रिया-SK 1276 इति लुक् । सौवीर- इति किम् ? तैकायनिः ॥

After [a word] denoting a Sauvīra gotra and ending in phiñ, cha and ṭhak occur in the sense of offspring, when contempt (kutsana) is to be understood. yamundasyāpatyam ('the offspring of Yamunda') → yāmundāyaniḥ: phiñ, because [yamunda] belongs to the tikādi [list]. tasyāpatyam ('his offspring') → yāmundāyanīyaḥ or yāmundāyanīkaḥ. Why 'when contempt is to be understood'? yāmundāyaniḥ: [here] luk of the general (autsargika) aṇ by 'ṇyakṣatriyārṣa…' (SK 1276). Why 'Sauvīra'? taikāyaniḥ.

Bālamanoramā

फेश्छ च - फेश्छ च ।छे॑ति लुप्तप्रथमाकम् । यमुन्दस्येति ष यमुन्दो नाम सुवीरदेशे कश्चित् । यामुन्दायनिरिति । यामुन्दायनेरपत्यं युवेत्यर्थे कुत्सनाऽभावाच्छठगभावेतस्यापत्य॑मित्यण् ।ण्यक्षत्रियार्षे॑ति तस्या लुगित्यर्थः । तैकायनिरिति । तैकायनेरपत्यं युवेत्यर्थेऽसौवीरत्वाच्छठगभावेतस्यापत्य॑मित्यण् । 'ण्यक्षत्रिये' ति तस्य लुगित्यर्थः । तैकायनिरिति । तैकायनेरपत्यं युवेत्यर्थेऽसौवीरत्वाच्छठगभावेतस्यापत्य॑मित्यण् ।ण्यक्षत्रिये॑ति तस्य लुगिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'cha' in the sūtra has its nominative ending elided; Yamunda is someone in the Suvīra country. On the counter-examples: yāmundāyaniḥ in the sense 'yuvan offspring of Yāmundāyani' — without contempt, cha and ṭhak are absent, so aṇ comes by 'tasyāpatyam' and is elided by 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ' (SK 1276; A 2.4.58); taikāyaniḥ — yuvan offspring of Taikāyani, not Sauvīra, hence the same aṇ and its luk. Followed for '[here]' and for reading both counter-examples as yuvan forms identical with the gotra form.
textual Digitization slips in the source: 'phiñantāsauvīra-' for phiñantāt sauvīra-, 'tikādityāt' for tikāditvāt, 'autsargikasyaṇo' for autsargikasyāṇo. Translated in the evident sense. The ṭhak form is printed 'yāmundāyanīkaḥ' (long ī); with ṭhak → ika and deletion of the final i by 'yasyeti ca' the expected form is yāmundāyanikaḥ (short i; so the Kāśikā). The printed form is kept in the English; the correction is proposed here only.

SK 1174 · A 4.1.150V

फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिञौ ॥ ११७४ ॥

phāṇṭāhṛtimimatābhyāṃ ṇaphiñau

phāṇṭāhṛtimimatābhyāṃ ṇaphiñau — After phāṇṭāhṛti and mimata, ṇa and phiñ.

Rule. Among the Sauvīras, ṇa and phiñ occur after phāṇṭāhṛti and mimata. "When contempt is meant" no longer continues (so Bhaṭṭoji's commentators).

Example.

phāṇṭāhṛti + ṇa → phāṇṭāhṛtaḥ.

mimata + phiñ → maimatāyaniḥ.

Applies when / blocked by. Do the two affixes pair off with the two words in order (yathāsaṃkhya)?

The Vṛttikāra says no: both affixes go with both words, giving phāṇṭāhṛtaḥ – phāṇṭāhṛtāyaniḥ and maimataḥ – maimatāyaniḥ.
The Bhāṣya settles that they do pair in order. Then only phāṇṭāhṛtaḥ (ṇa) and maimatāyaniḥ (phiñ) are correct.

Siddhānta-kaumudī

सौवीरेषु । नेह यथासंख्यम् । अल्पाच्तरस्य परनिपाताल्लिङ्गादिति वृत्तिकारः । भाष्ये तु यथासंख्यमेवेति स्थितम् । फाण्टाहृतः - फाण्टाहृतायनिः । मैमतः - मैमतायनिः ॥

Among the Sauvīras (sauvīreṣu). Here [the affixes do] not [apply] in order (yathāsaṃkhya), because the placing later (paranipāta) of the [word] with fewer vowels (alpāctara) [in the compound] is a sign (liṅga) [that yathāsaṃkhya is not intended] — so the Vṛttikāra. In the Bhāṣya, however, it is settled that [they apply] precisely in order. phāṇṭāhṛtaḥ – phāṇṭāhṛtāyaniḥ. maimataḥ – maimatāyaniḥ.

Bālamanoramā

फाण्टाहृतिमिमताभ्यां णफिञौ - फाण्टाह्मति ।सौवीरेष्विति । शेषपूरणमिदम् । सैवीरगोत्रादित्यर्थः । फाण्टाह्मतस्य गोत्रापत्यं फाण्टाह्मतिः, अत इञ् । तस्यापत्यं युवेति विग्रहः । मैमत इति । मिमतस्यापत्यमिति विग्रहः । मिमतशब्दे सौवीरगोत्रादिति न संबध्यते, व्याख्यानाद्गोत्रत्वाऽभावाच्चेति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'sauvīreṣu' completes the sūtra (śeṣapūraṇa) — i.e. after a Sauvīra gotra. phāṇṭāhṛti is the gotra-offspring of phāṇṭāhṛta, by 'ata iñ'; the analysis is 'its offspring, a yuvan'. maimataḥ: analysis mimatasyāpatyam; 'after a Sauvīra gotra' is not connected with mimata, by the explanation [of the tradition] and because it is not a gotra. Followed for the sense of 'sauvīreṣu'.
translator The examples pair each base with both affixes, as on the Vṛttikāra's view. On the Bhāṣya's yathāsaṃkhya, ṇa comes only after phāṇṭāhṛti and phiñ only after mimata, which gives phāṇṭāhṛtaḥ and maimatāyaniḥ and excludes phāṇṭāhṛtāyaniḥ and maimataḥ; the kaumudī does not spell this out, but it follows from 'yathāsaṃkhyam' and TB confirms it for maimataḥ (see below). sutra_en stays neutral between the two views (§14).
commentary TB (printed under sk.1171.t1, from the pratīka 'phāṇṭāhṛti'): 'kutsane' stops here (its anuvṛtti is discontinued). He cites maimataḥ to suggest that on the Vṛttikāra's view the ṇ-marker of ṇa has a purpose [vṛddhi in mai-]. On the Bhāṣya's view it has none — not even blocking puṃvadbhāva by 'vṛddhinimittasya…' in 'phāṇṭāhṛtābhāryaḥ', because a feminine *phāṇṭāhṛtā cannot exist: in the feminine the yuvan-designation is barred ('astriyām'), the gotra-designation remains, and by 'eko gotre' no further apatya affix comes after the iñ-final phāṇṭāhṛti. Followed for the translator's note above.

SK 1175 · A 4.1.151V

कुर्वादिभ्यो ण्यः ॥ ११७५ ॥

kurvādibhyo ṇyaḥ

kurvādibhyo ṇyaḥ — After kuru and the rest, ṇya [in the sense of offspring].

Rule. After kuru and the rest of its list, ṇya occurs in the offspring sense. The Sauvīra condition has stopped.

Example.

kuror apatyāni (Kuru, a Brāhmaṇa) → kuru + ṇya → the final u takes guṇa → av → vṛddhi u → au → kauravyāḥ brāhmaṇāḥ.

vāvadūkasyāpatyāni → vāvadūkyāḥ.

Applies when / blocked by. A class-rule in the list, samrājaḥ kṣatriye: after samrāj, ṇya only for a kṣatriya → sāmrājyaḥ. Any other offspring → sāmrājaḥ.

Watch out. Bhaṭṭoji's example is plural and says "Brāhmaṇas" on purpose. The ṇya of SK 1190 is a tadrāja affix and drops in the plural. This ṇya is not, so kauravyāḥ keeps it.

Siddhānta-kaumudī

अपत्ये । कौरव्या ब्राह्मणाः । वावदूक्याः ॥ (गणसूत्रम् -) सम्राजः क्षत्रिये ॥ साम्राज्यः । साम्राजोऽन्यः ॥

In the sense of offspring (apatye). kauravyā brāhmaṇāḥ ('the Brāhmaṇa descendants of Kuru'). vāvadūkyāḥ. (gaṇa-sūtra) samrājaḥ kṣatriye — 'After samrāj, [ṇya] when [the offspring is] a kṣatriya.' sāmrājyaḥ. sāmrājaḥ [is] another [offspring, one who is not a kṣatriya].

Tattvabodhinī

NSP p. 246

—कुर्वादिभ्यो—। ‘सौवीरेषु’ इत्यपि निवृत्तम् ॥—कौरव्या ब्राह्मणा इति । यत्तु ‘कुरुनादिभ्यो ण्यः’ इति वक्ष्यति तस्य तद्राजलाद्बहुषु लुकि ‘कुरवः क्षत्रियाः’ इति भवति, न तु ‘कौरव्याः’ इति भावः ॥—वाचदूक्या इति । वदेयङन्तादूक्रप्रत्ययः । स चात्रैव गणे निपातनादित्याहुः ॥ कुरु, गर्ग, वाचदूक् ॥—सम्राजः क्षत्रिय इति । सम्राट्शब्दाद् ण्य इत्यर्थः ॥—वामरथस्य कण्वादिवत्सरवर्जम् । यनन्तस्य काण्वशब्दस्य यत्कार्यं तत् ण्यप्रत्ययान्तस्य वामरथ्यशब्दस्य स्यात्, आद्युदात्तं विनेत्यर्थः ॥ वहुत्वे ‘यन्त्रोश्च’ इति लुक् ॥ वामरथाद्छात्राः । ‘कण्वादिभ्यो गोत्रे’ इति छापवादोऽण् ॥ वामरथी । वामरथ्यायनी स्त्री । ‘यन्त्रश्च’ । ‘प्राचां ष्फ तद्धितः’ इति ङीष्फौ ॥ वामरथानि संघाङ्कलक्षणानि ‘संघाङ्कलक्षणेषु’ इति च्छापवादोऽण् । सत्यंकारा, वलभीकारा, बुद्धिकारेत्यादि

Bālamanoramā

कुर्वादिभ्यो ण्यः - कुर्वादिभ्यो ण्यः । अपत्ये इति । शेष पूरणमिदम् ।सौवीरेष्वि॑ति निवृत्तम् । कौरव्या ब्राआहृणा इति । कुरुर्नाम कश्चिद्ब्राआहृणः । तस्यापत्यानीति विग्रहः । ण्यप्रत्यये ओर्गुणे अवादेशः । आदिवृद्धिः । यस्तु 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' इति ण्यो वक्ष्यते, तस्य तद्राजत्वाद्बहुषु लुकि-॒कुरवः क्षत्रियाः॑ इति भवति । एतत्सूचनार्थमेव बहुवचनं, 'ब्राआहृणा' इति विशेष्यं चोदाहृतम् । वावदूक्या इति । वावदूकस्यापत्यानीति विग्रहः । सम्राजः क्षत्रिये इति । कुर्वादिगणसूत्रम् । 'अपत्ये' इति शेषः । क्षत्रिय एवेति नियमार्थमिदम् । साम्राजोऽन्य इति । सम्राजः क्षत्रिये इति । कुर्वादिगणसूत्रम् । 'अपत्ये' इति शेषः । क्षत्रिय एवेति नियमार्थमिदम् । साम्राजोऽन्य इति । सम्राजः शूद्रादौ उत्पन्न इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'apatye' completes the ellipsis (śeṣa-pūraṇa); 'sauvīreṣu' [of the preceding sūtras] has ceased (nivṛtta) — TB likewise ('sauvīreṣu ity api nivṛttam'). Followed: no Sauvīra restriction is read into the rule.
commentary BM (TB concurs) on kauravyā brāhmaṇāḥ: Kuru is a certain Brāhmaṇa; kuror apatyāni → ṇya → guṇa of u → av → ādivṛddhi → kauravya. The ṇya to be taught by 'kurunādibhyo ṇyaḥ' is a tadrāja affix and undergoes luk in the plural (kuravaḥ kṣatriyāḥ); the plural and the qualifier 'brāhmaṇāḥ' are chosen precisely to signal that this ṇya is not that one. Followed for the gloss of the example; derivation recorded here only.
commentary TB: vāvadūka is from vad in yaṅ with the affix ūka, established by nipātana in this very gaṇa (BM: vāvadūkasyāpatyāni). TB lists kuru, garga, vāvadūka. Recorded.
commentary BM: 'samrājaḥ kṣatriye' is a gaṇa-sūtra within kurvādi, with 'apatye' understood; it is a restriction (niyama) — [ṇya after samrāj] only for a kṣatriya; sāmrājo 'nyaḥ = one born of a samrāj in a śūdra woman or the like. TB: ṇya after the word samrāj. Followed for the bracketed senses.
textual TB also comments on a further gaṇa-sūtra, 'vāmarathasya kaṇvādivat svaravarjam' (the ṇya-derivative vāmarathya is treated like the yañ-derivative kāṇva except for the accent: luk in the plural by 'yañañoś ca', the aṇ of 'kaṇvādibhyo gotre' for the pupils, feminines vāmarathī / vāmarathyāyanī), which is not in the kaumudī text transmitted here. Not translated.

SK 1176 · A 4.1.152V

सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥ ११७६ ॥

senāntalakṣaṇakāribhyaśca

senāntalakṣaṇakāribhyaś ca — And after [a word] ending in senā, after lakṣaṇa, and after [words denoting] an artisan (kāri), [ṇya in the sense of apatya].

Rule. Ṇya also occurs after a word ending in senā, after lakṣaṇa, and after words for artisans (kāri, "a craftsman").

Example.

hariṣeṇa + ṇya → the s → ṣ is by SK 1023 → vṛddhi → hāriṣeṇyaḥ.

lakṣaṇa + ṇya → lākṣaṇyaḥ.

Artisans: tantuvāya "weaver" → tāntuvāyyaḥ; kumbhakāra "potter" → kaumbhakāryaḥ; nāpita "barber" → nāpityaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that the ṣ of hariṣeṇa is treated as not yet made (asiddha), so the word still counts as ending in senā.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो ण्यः । एति संज्ञायाम्-SK 1023 इति सस्य षः । हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । कारिः शिल्पी तस्मात्तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ॥

After these, ṇya. By 'eti saṃjñāyām…' (SK 1023), ṣ [replaces] s: hāriṣeṇyaḥ. lākṣaṇyaḥ. kāri [means] an artisan (śilpin); after that [i.e. after a word denoting a particular artisan]: tāntuvāyyaḥ. kaumbhakāryaḥ. nāpityaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 246

—हारिषेण्य इति । ‘एतिसंज्ञायाम्’— इति पल्लसासिद्धलात्सेनान्तोऽयम् ॥—ताक्षण इति । उदीचामिन्नोपवादोऽयमण् । अस्मादुपसंख्यानाच्छिवादिषु तक्षनशब्दपाठोऽनार्प इति गम्यते ॥ वृत्तिकारस्तु तक्षनशब्दं शिवादिषु पठित्वा ‘कारिलक्षणमुदीचामिन्नयमण् वाधते ण्यस्य तु वाधो नेष्यते’ इत्याह । तदनुरोधेनास्माभिरपि तत्र तथैव व्याख्यातम् । फले विशेषाभावात्

Bālamanoramā

सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च - सेनान्त । एभ्य इति । सेनान्तलक्षणकारिभ्य इत्यर्थः । अकुर्वादित्वाद्वचनम् । हारिषेण्य इति । हरिषेणो नाम कश्चित् ।एति संज्ञायां॑मिति षत्वम् । तस्याऽसिद्धत्वात्सेनान्तत्वाण्ण्यः । लाक्षण्य इति । लक्षणमस्यास्तीति लक्षणः । अर्शाअद्यच् । तस्यापत्यमिति विग्रहः । कारिपदं व्याचष्टे — कारिः शिल्पीति । तस्मादिति । कारिविशेषवाचिनो ण्ये सतीत्यर्थः । तान्तुवाय्य इति । तन्तुवायस्यापत्यमिति विग्रहः । कौम्भकार्य इति । कुम्भकारस्यापत्यमिति विग्रहः । नापित्य इति । नापितस्यापत्यमिति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM: 'ebhyaḥ' = after senānta, lakṣaṇa and kāri [words]; the statement is needed because they are not in kurvādi [ṇya being drawn by 'ca' from the preceding sūtra]. 'tasmāt' = when ṇya comes after a word denoting a particular kāri. Followed for the bracketed '[i.e. after a word denoting a particular artisan]'. Vigrahas: tāntuvāyyaḥ = tantuvāyasyāpatyam, kaumbhakāryaḥ = kumbhakārasya, nāpityaḥ = nāpitasya.
commentary BM and TB on hāriṣeṇyaḥ: Hariṣeṇa is a proper name; the ṣ is by 'eti saṃjñāyām…', and because that ṣatva is asiddha the word still counts as senā-final, so ṇya comes. BM on lākṣaṇyaḥ: lakṣaṇa = 'one who has a [distinguishing] mark', by the arśādi ac; its offspring. Recorded; the kaumudī states only the ṣatva.
textual The second TB pratīka, 'tākṣaṇa iti' (OCR for tākṣṇa), with the Vṛttikāra's remark that this aṇ blocks the udīcām-iñ but not the ṇya, comments on the vārttika 'takṣṇo 'ṇ upasaṃkhyānam' under the next sūtra 'udīcām iñ' (sk.1177, which has no TB block); not used here.

SK 1177 · A 4.1.153V

उदीचामिञ् ॥ ११७७ ॥

udīcāmiñ

udīcām iñ — In the view of the Northerners, iñ [after words ending in senā, after lakṣaṇa, and after words for artisans].

Rule. In the view of the Northerners, iñ occurs after the same words as SK 1176.

Example.

hāriṣeṇiḥ, lākṣaṇiḥ, tāntuvāyiḥ, kaumbhakāriḥ.

Applies when / blocked by. After nāpita, only phiñ comes, by SK 1181, because that rule is later (para): nāpitāyaniḥ.

Vārttika takṣṇo 'ṇa upasaṃkhyānam — aṇ after takṣan is to be added

Takṣan "carpenter" is an artisan word. It also takes aṇ.

takṣan + aṇ → an stays (SK 1155), but its a is deleted after ṣ (SK 1160) → tākṣṇaḥ.

In the alternative, ṇya (SK 1176) → an stays before y (SK 1154) → tākṣaṇyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौम्भकारिः । नापितात्तु परत्वात्फिञेव । नापितायनिः ।

hāriṣeṇiḥ. lākṣaṇiḥ. tāntuvāyiḥ. kaumbhakāriḥ. But after nāpita, because [that rule] is later (para), phiñ alone: nāpitāyaniḥ.

vārttika

तक्ष्णोऽण उपसंख्यानम्

(vārttika) Additional mention (upasaṃkhyāna) of aṇ after takṣan.

(वार्तिकम्) ॥ षपूर्व-SK 1160 इत्यनोऽकारलोपः । ताक्ष्णः । पक्षे ताक्षण्यः ॥

By 'ṣapūrva…' (SK 1160), lopa of the a of an: tākṣṇaḥ. In the alternative: tākṣaṇyaḥ.

Bālamanoramā

उदीचामिञ् - उदीचामिञ् । सेनान्तलक्षणकारिभ्य इञ् स्यादुदीचां मते इत्यर्थः । परत्वात्फिञेवेति ।उदीचां वृद्धा॑दित्यनेनेति शेषः ।तक्ष्णोऽण उपसङ्ख्यानमिति ।उदीचांमते॑इति शेषः । ताक्ष्ण इति । अणि प्रकृतिभावान्न टिलोपः ।अल्लोपस्तुषपूर्वह॑न्निति वचनाद्भवति । पक्षे ताक्षण्य इति । प्राचां मते कारित्वलक्षणो ण्य इत्यर्थः । 'ये चाऽभावकर्मणोः' इति प्रकृतिभावान्न टिलोपः ।

translator notes

commentary BM: the sūtra means: after the senānta, lakṣaṇa and kāri words [of the preceding sūtra, SK 1176], iñ in the view of the Northerners — i.e. an alternative to that sūtra's ṇya. 'paratvāt phiñ eva' = phiñ by 'udīcāṃ vṛddhād agotrāt' (SK 1181; A 4.1.157), which as the later rule overrides iñ for nāpita. Followed for the bracketed scope in the sūtra rendering and for '[that rule] is later'.
commentary BM: supply 'in the view of the Northerners' to the vārttika. On tākṣṇaḥ: with aṇ, prakṛtibhāva prevents ṭi-lopa, but the lopa of a takes place by the statement 'ṣapūrvahandhṛtarājñām aṇi' (SK 1160; A 6.4.135). 'pakṣe tākṣaṇyaḥ' = the ṇya [of SK 1176] conditioned by takṣan being an artisan (kāri), in the view of the Easterners; no ṭi-lopa because of the prakṛtibhāva of 'ye cābhāvakarmaṇoḥ' (SK 1154). Followed for construing 'pakṣe'.
textual The block opens with the editorial tag '(vārtikam) ||', which closes the vārttika of k2; not translated.
commentary TB (printed under sk.1176.t1, pratīka 'tākṣaṇa iti', OCR for tākṣṇa): this aṇ is an apavāda of the Northerners' iñ; from this upasaṃkhyāna it follows that the reading of takṣan in śivādi is not authoritative (anārṣa). The Vṛttikāra, reading takṣan in śivādi, says 'this aṇ blocks the Northerners' iñ conditioned by kāri, but blocking of the ṇya is not desired' — TB follows that there, the result being the same. Supports 'in the alternative: tākṣaṇyaḥ' (the ṇya surviving beside the aṇ).

SK 1178 · A 4.1.154V

तिकादिभ्यः फिञ् ॥ ११७८ ॥

tikādibhyaḥ phiñ

tikādibhyaḥ phiñ — After tika and the rest, phiñ [in the sense of offspring].

Rule. After tika and the rest of its list, phiñ occurs in the offspring sense. It is an apavāda of iñ.

Example.

tikasyāpatyam → tika + phiñ → ph → āyan → tika + āyani → vṛddhi i → ai, yasyeti ca → taikāyaniḥ.

Siddhānta-kaumudī

तैकायनिः ॥

taikāyaniḥ.

Bālamanoramā

तिकादिभ्यः फिञ् - तिकादिभ्य फिञ् । इञोऽपवादः । तैकायनिरिति । फञि आयन्नादेशः ।

translator notes

commentary BM: an apavāda of iñ; in taikāyaniḥ the ph of phiñ is replaced by āyan. Recorded (the kaumudī gives the bare form).

SK 1179 · A 4.1.155V

कौसल्यकार्मार्याभ्यां च ॥ ११७९ ॥

kausalyakārmāryābhyāṃ ca

kausalyakārmāryābhyāṃ ca — And after kausalya and kārmārya, [phiñ in the sense of apatya].

Rule. Phiñ also occurs after kausalya and kārmārya, in the offspring sense, overriding iñ. The rule is wanted only after the ultimate base, kosala and karmāra. The shapes kausalya and kārmārya are set down (nipātana) together with the affix.

Example.

kosalasyāpatyam → kosala + phiñ → the base takes the shape kausalya → kausalyāyaniḥ.

karmārasyāpatyam → kārmārya + āyani → kārmāryāyaṇiḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain "only after the ultimate base". The words kausalya and kārmārya already carry offspring affixes. After them, phiñ could only have the yuvan sense.

Vārttika chāgavṛṣayor api — also after chāga and vṛṣa

Phiñ also comes after chāga and vṛṣa. Bhaṭṭoji's commentators note that a y is added here too, as in kausalya.

chāga + phiñ → chāgyāyaniḥ. vṛṣa + phiñ → vārṣyāyaṇiḥ.

Siddhānta-kaumudī

अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः ॥ परमप्रकृतेरेवायमिष्यते । प्रत्ययसंनियोगेन प्रकृतिरूपं निपात्यते । कोसलस्यापत्यं कौसल्यायनिः । कर्मारस्यापत्यं कार्मार्यायणिः ।

phiñ in the sense of apatya. [It is] an apavāda of iñ. This [rule] is desired (iṣyate) only after the ultimate base (paramaprakṛti); the form of the base [kausalya, kārmārya] is laid down by nipātana in conjunction with the affix (pratyayasaṃniyogena). kosalasyāpatyam ('the offspring of Kosala') → kausalyāyaniḥ. karmārasyāpatyam ('the offspring of Karmāra') → kārmāryāyaṇiḥ.

vārttika

छागवृषयोरपि

(vārttika) chāgavṛṣayor api — Also of chāga and vṛṣa.

(वार्तिकम्) ॥ छाग्यायनिः । वार्ष्यायणिः ॥

chāgyāyaniḥ. vārṣyāyaṇiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 246–247

—कौशल्य—॥—परमप्रकृतेरेवायमिति । यदि तु ‘वृद्धेत्कोसला’— इति व्यङन्तात्कोसलशब्दात् कारिलक्षणण्यन्तात्कर्माशब्दाचार्यं विधिः स्यात्, तदा यून्येव प्रसज्येतेति भावः ॥—छागेति । दगुशब्दस्याप्युपलक्षणमेतत् । फिन्प्रकरणे ‘दगुकोसलकर्माश्च्छागवृषाणां युद् वादिष्टस्य’ इति वार्तिकात् । आदिष्टस्य आयन्नादेशस्येत्यर्थः । अन्यथा, प्रतिपदोक्ते युदि कृते प्रत्ययादित्वाभावात् कौशल्यायनिरित्यादौ फस्यायन्नादेशो न स्यात्, युकि कृते तु ‘दागव्यायनिः इत्यत्र ओर्गुणः, अन्यत्राल्लोपश्च न स्यादिति भावः ॥—कार्त्रायणिरिति । कर्तुरपत्यं कार्त्रस्तस्यापत्यं तु कार्त्रायणिः ॥ अत्र व्याचक्षते—कर्तृशब्दः कुर्वादिषु पठ्यते । तथा च ‘कार्त्र्यः’ इत्येव वर्धमानेनोदाहृतम् । तस्मादिह भर्तृहर्त्राद्युदाहार्यमिति ॥—दाक्षिरिति । ‘वा नामधेयस्य’ इति वृद्धसंज्ञाभावपक्षे प्रत्युदाहरणमिदम् । पक्षान्तरे तु फिञ् भवत्येव । ‘दाक्षायण्योऽश्विनीत्यादि ताराः’ इत्यभरः

Bālamanoramā

कौसल्यकार्मार्याभ्यां च - कौसल्य । परमप्रकृतेरेवेति । कोसलकर्माराभ्यां फिञ्, तस्य युट् चेत्यर्थः । भाष्ये स्पष्टमेतत् । छागवृषयोरपीति । फिञ्, तस्य युट् चेति वक्तव्यमित्यर्थः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 247 लवादीनामिति—लवादीनां वृद्धत्वेन ‘उदीचाम्’ इत्युत्तरस्रेण रूपद्वयसिद्धेः काशिकानुरोधाच्चायं पाठो व्यर्थः । अन्वर्थेति—एतच्च वृत्त्यनुसारेण, भाष्ये त्वस्यास्तत्त्वं नोक्तमिति योध्यम् ।

translator notes

commentary BM: 'only after the ultimate base' means phiñ after kosala and karmāra, and the augment yuṭ to it — clear in the Bhāṣya. Followed for construing 'paramaprakṛti' as kosala / karmāra (the bases in the genitive vigrahas) and 'prakṛtirūpa' as the y-bearing kausalya / kārmārya of the sūtra.
commentary TB gives the reason for 'paramaprakṛter eva': were the rule applied to kausalya ending in ñyaṅ ('vṛddhetkosalājādāñ ñyaṅ') and to kārmārya ending in the ṇya of kāri-words, it would operate only in the yuvan sense. Agrees with BM's construal.
commentary BM: the vārttika means 'phiñ, and yuṭ to it, is to be stated' for chāga and vṛṣa — hence the y in chāgyāyaniḥ, vārṣyāyaṇiḥ. TB: chāga here also stands for dagu, citing the vārttika of the phiñ-section 'dagukosalakarmāracchāgavṛṣāṇāṃ yuṭ cādiṣṭasya' — yuṭ to the substitute āyan (not to phiñ directly, since then phiñ would not be affix-initial and āyan could not replace it; nor yuk, since then guṇa of u in dāgavyāyaniḥ and a-lopa elsewhere would fail). Followed for the bracket-free 'also of'; the augment is recorded here only, the kaumudī not stating it.
textual The block opens with the editorial tag '(vārtikam) ||', closing the vārttika of k2; not translated. TB's pratīkas 'kārtrāyaṇir iti' and 'dākṣir iti' comment on the following sūtras, not on this one.

SK 1180 · A 4.1.156V

अणो द्व्यचः ॥ ११८० ॥

aṇo dvyacaḥ

aṇo dvyacaḥ — After [a word] ending in aṇ and having two vowels (dvyac), [phiñ in the sense of apatya].

Rule. After a two-vowel word ending in aṇ, phiñ occurs in the offspring sense. It is an apavāda of iñ.

Example.

kārtrasyāpatyam → kārtra has two vowels and ends in aṇ → kārtra + phiñ → n → ṇ after the r → kārtrāyaṇiḥ.

What kārtra itself is (the offspring of kartṛ, or "kartṛ's pupil"), scholars discuss.

Applies when / blocked by.

"Ending in aṇ": dākṣāyaṇaḥ. The yuvan of dākṣi takes phak (SK 1103); dākṣi ends in iñ.
"Two vowels": aupagaviḥ. Aupagava has four vowels, so its young descendant takes iñ.

Vārttika tyadādīnāṃ phiñ vā — after tyad and the rest, phiñ optionally

After the pronoun tyad and the rest, phiñ comes optionally.

tyādāyaniḥ or tyādaḥ.

Whether this vārttika is genuine scholars discuss; the printed text reads its first word as tyādādi.

Siddhānta-kaumudī

अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः । कार्त्रायणिः । अणः इति किम् ? दाक्षायणः । द्व्यचः किम् ? औपगविः ॥

phiñ in the sense of apatya. It is an apavāda of iñ. kārtrāyaṇiḥ. Why 'aṇaḥ'? dākṣāyaṇaḥ. Why 'dvyacaḥ'? aupagaviḥ.

vārttika

त्यादादीनां फिञ्वा वाच्यः

(vārttika) tyādādīnāṃ phiñ vā vācyaḥ — After tyad and the rest (tyadādi), phiñ should be stated as optional.

(वार्तिकम्) ॥ त्यादायनिः - त्यादः ॥

tyādāyaniḥ – tyādaḥ.

Bālamanoramā

अणो द्व्यचः - अणो द्व्यचः । अपत्ये फिञिति । शेषपूरणमिदम् । द्व्यचोऽण्प्रत्यान्तादपत्ये फिञित्यर्थः । कात्र्रायणिरिति । कर्तु छात्रः कार्त्रः ।तस्येद॑मित्यणम् । कात्र्रस्यापत्यं कात्र्रायणिः । फिञि आयन्नादेशे णत्वम् । दाक्षायण इति । दक्षस्यापत्यं दाक्षिः । अत इञ् । दाक्षेरपत्यं दाक्षायणः ।यञिञोश्चे॑ति फक् । अण्णन्तत्वाऽभावान्नफिञिति भावः । औपगविरिति । उपगोर्गोत्रापत्यमौपगवः । तस्यापत्यमौपगविः युवा । द्व्यच्त्वाऽभावान्न फिञिति भावः । कर्तुरपत्ये तु कुर्वादिगणे पाठाण्ण्य एवेति बोध्यम् ।त्यदादीनां फिञ्वा वाच्यः । त्यादायनिः त्यादः॑ इति क्वचित्पुस्तके दृश्यते । तत्तु प्रामादिकं,त्यदादीनि चे॑ति त्यदादीनां वृद्धत्वात्उदीचां वृद्धा॑दित्येव सिद्धेः, भाष्येऽस्य वार्तिकस्याऽदर्शनाच्च ।

translator notes

commentary BM: 'apatye phiñ' fills out what the sūtra leaves unsaid (śeṣapūraṇa): phiñ in the sense of apatya after [a word] having two vowels and ending in the affix aṇ. kārtrāyaṇiḥ: kartuś chātraḥ = kārtraḥ (aṇ by 'tasyedam'); kārtrasyāpatyam → phiñ → āyan substitute → ṇatva → kārtrāyaṇiḥ. dākṣāyaṇaḥ: dākṣiḥ (iñ by 'ata iñ') → its yuvan offspring with phak by 'yañiñoś ca' — not aṇ-final, so no phiñ. aupagaviḥ: aupagavaḥ = gotra-descendant of Upagu; its [yuvan] offspring aupagaviḥ — not dvyac, so no phiñ. For kartṛ's own offspring only ṇya, kartṛ being in kurvādi. Recorded; the kaumudī gives the bare forms.
textual The kaumudī prints 'tyādādīnām', which names no existing stem; BM cites the vārttika as 'tyadādīnāṃ phiñ vā vācyaḥ' and refers to 'tyadādīni ca' (tyad etc. are vṛddha), and the forms tyādāyaniḥ, tyādaḥ are tyad + vṛddhi. The printed reading is kept in the vārttika's transliteration and here; the English translates tyadādi. The sūtra's TB is printed within sk.1179.t1 (see the next note).
commentary TB (printed under sk.1179.t1, pratīka 'kārtrāyaṇir iti'): kartur apatyaṃ kārtraḥ, and his offspring kārtrāyaṇiḥ. Others comment ('atra vyācakṣate'): kartṛ is read in kurvādi, so Vardhamāna cites only kārtryaḥ, and here bhartṛ, hartṛ etc. should be the example. BM avoids the difficulty by taking kārtra as 'kartuś chātraḥ' (aṇ by 'tasyedam'), noting that for kartṛ's own offspring only ṇya comes. The commentators thus differ on the analysis of kārtra; the kaumudī's bare form is translated as it stands.
commentary BM: the vārttika with 'tyādāyaniḥ tyādaḥ' is seen only in some books and is an error (prāmādika): tyad etc. are vṛddha by 'tyadādīni ca', so the result is already obtained by 'udīcāṃ vṛddhād agotrāt', and the vārttika is not found in the Bhāṣya. The vārttika is translated as it stands; BM's rejection is recorded here only.
textual The block opens with the editorial tag '(vārtikam) ||', closing the vārttika of k2; not translated.

SK 1181 · A 4.1.157V

उदीचां वृद्धादगोत्रात् ॥ ११८१ ॥

udīcāṃ vṛddhādagotrāt

udīcāṃ vṛddhād agotrāt — In the view of the Northerners (udīcām), [phiñ] after a vṛddha [base] that is not a gotra [form].

Rule. In the view of the Northerners, phiñ occurs after a vṛddha word that is not a gotra form (that is, does not end in a gotra affix).

Example.

āmraguptasyāpatyam → āmragupta begins with ā, so it is vṛddha → āmraguptāyaniḥ.

For the Easterners: iñ → āmraguptiḥ.

Applies when / blocked by.

"Vṛddha": dākṣiḥ. Dakṣa is not vṛddha. Whether names like dakṣa may also count as vṛddha, scholars discuss.
"Not a gotra form": aupagaviḥ. Aupagava is a gotra form, so its young descendant takes iñ, not phiñ.

Siddhānta-kaumudī

आम्रगुप्तायनिः । प्राचां तु । आम्रगुप्तिः । वृद्धात् किम् ? दाक्षिः । अगोत्रात्किम् ? औपगविः ॥

āmraguptāyaniḥ. But [in the view] of the Easterners (prācām): āmraguptiḥ. Why 'after a vṛddha'? dākṣiḥ. Why 'after a non-gotra'? aupagaviḥ.

Bālamanoramā

उदीचां वृद्धादगोत्रात् - उदीचां वृद्धा । वृद्धसंज्ञकादगोत्रप्रत्ययान्तात्फिञ्स्यादुदीचां मते इत्यर्थः । आम्रगुप्तायनिरिति । आम्रगुप्तस्यापत्यमिति विग्रहः । प्राचां त्विति । 'मते' इति शेषः । आम्नगुप्तिः । अत इञ् । औपगविरिति । उपगोर्गोत्रापत्यम् औपगवः, तस्यापत्यं युवा औपगविः । औपगवस्य गोत्रत्वात्ततो यूनि फिञभावे इञेवेति भावः ।

translator notes

commentary BM: phiñ after [a base] with the saṃjñā vṛddha that does not end in a gotra affix, in the view of the Northerners. āmraguptāyaniḥ = āmraguptasyāpatyam; 'prācām' is completed by 'mate'; āmraguptiḥ by 'ata iñ'. aupagaviḥ: aupagava is the gotra-offspring of upagu, and his yuvan offspring is aupagaviḥ; since aupagava is a gotra [form], phiñ does not come in the yuvan sense, only iñ. Followed for 'not a gotra' = not ending in a gotra affix.
commentary TB (printed under sk.1179.t1, pratīka 'dākṣir iti'): this counterexample holds in the option where, by 'vā nāmadheyasya', [dakṣa] lacks the vṛddha-designation; in the other option phiñ does come (cf. Amara 'dākṣāyaṇyo 'śvinītyāditārāḥ'). Recorded; the kaumudī gives dākṣiḥ without qualification.

SK 1182 · A 4.1.158V

वाकिनादीनां कुक् च ॥ ११८२ ॥

vākinādīnāṃ kuk ca

vākinādīnāṃ kuk ca — And [after] vākina and the rest [phiñ optionally occurs in the sense of apatya], with the augment kuk [to the base].

Rule. After vākina and the rest of its list, phiñ occurs optionally in the offspring sense, and the base takes the augment kuk. The option and phiñ continue from SK 1181.

Example.

vākinasyāpatyam → vākina + kuk + phiñ → vākinak + āyani → vṛddhi (the first vowel is already ā) → vākinakāyaniḥ.

Without phiñ → iñ, and then no kuk → vākiniḥ.

Watch out. Kuk comes only with phiñ. Bhaṭṭoji's commentators note that it attaches to the end of the base, so the ph of the affix can still become āyan.

Siddhānta-kaumudī

अपत्ये फिञ्वा स्यात् । वाकिनस्यापत्यं वाकिनकायनिः - वाकिनिः ॥

In the sense of offspring (apatya), phiñ optionally occurs [after vākina and the rest, and the base takes the augment kuk]. The offspring of Vākina (vākinasyāpatyam) → vākinakāyaniḥ, [or] vākiniḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 247

—वाकिनादीनाम्—। यदि हि वृद्धमगोत्रं शब्दरूपं, तत्रागमार्थमेवेदं वचनमन्येषां तूभयार्थम् ॥ ‘उदीचाम्’—इत्यनुवर्तनाद्विकल्पः फलित इत्याह—फिञ्वा स्यादिति ॥—वाकिनकायनिरिति । वचनं वाकः सोऽस्यास्तीति वाकिनः । अत एव निपातनादिनम् । अगारे एधत इति गारेधः । पृषोदरादित्यादिलोपः, शकन्ध्वादित्यात्पररूपम् । गारेधकायनिः ॥ चर्मिवम्यादौ तूभयार्थम् । चर्मवर्मशब्दाभ्यां त्रीह्यादित्यादिनिः । ‘चर्मिवर्मिणोर्नलोपश्च’ इति गणसूत्रम् । चार्मिकायणिः । वार्मिकायणिः । कुकि कृते नकारस्यानन्त्यत्वानलोपाप्राप्तौ वचनम् । न च कुक्परादिरस्त्विति वाच्यम् । फस्यानादित्यादायनादेशाभावप्रसङ्गाम् ॥—वाकिनिरिति । ‘अत इञ्’ । फिञभावे तत्संनियोगशिष्टः कुगत्र न भवति । एवं गारेधिः चार्मिण इत्याद्यूह्यम्

Bālamanoramā

वाकिनादीनां कुक् च - वाकिनादीनां । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — अपत्ये फिञ्वेति । चकारादुदीचामिति फिञिति चानुवर्तते इति भावः । तथा च वाकिनादिभ्यः फिञ् वा स्यात्, प्रकृतीनां कुगागमश्चेति फलितम् ।

translator notes

commentary BM: the kaumudī explains the sūtra by supplying what is left over; by 'ca', 'udīcām' and 'phiñ' are carried forward (anuvṛtti) from 'udīcāṃ vṛddhād agotrāt' and the preceding phiñ-rule, so the sense is: after vākina etc. phiñ optionally, and the augment kuk for the bases. TB: the option results from carrying forward 'udīcām'; for a base that is vṛddha and agotra (already entitled to phiñ by 4.1.157) the sūtra serves only the augment, for the others both the affix and the augment. Followed for the bracketed supplements.
commentary TB on the forms (the kaumudī gives no steps): vākina = 'having speech' (vāka = vacana), with -ina by nipātana; + kuk + phiñ (phi → āyani) → vākinakāyaniḥ; the kuk attaches as the end of the base, not the beginning of the affix, else ph would not be replaced by āyan. vākiniḥ: iñ by 'ata iñ'; where phiñ is absent the kuk, taught jointly with it (tatsaṃniyogaśiṣṭa), does not appear. TB adds gāredhakāyaniḥ, cārmikāyaṇiḥ, vārmikāyaṇiḥ from the gaṇa. Recorded only.

SK 1183 · A 4.1.159V

पुत्रान्तादन्यतरस्याम् ॥ ११८३ ॥

putrāntādanyatarasyām

putrāntād anyatarasyām — After [a base] ending in putra, optionally [kuk, when phiñ follows].

Rule. After a word ending in putra, phiñ already comes optionally (by SK 1181). This rule makes the augment kuk optional before that phiñ.

Example.

gārgīputrasyāpatyam →

phiñ with kuk → gārgīputrakāyaṇiḥ;
phiñ without kuk → gārgīputrāyaṇiḥ;
no phiñ, so iñ → gārgīputriḥ.

Siddhānta-kaumudī

अस्माद्वा फिञ् सिद्धस्तस्मिन्परे पुत्रान्तस्य वा कुग्विधीयते । गार्गीपुत्रकायणिः- गार्गीपुत्रायणिः । गार्गीपुत्रिः ॥

After this [putra-final base] phiñ is already established optionally; [what] is prescribed [here] is kuk for [the base] ending in putra, optionally, when that [phiñ] follows. gārgīputrakāyaṇiḥ – gārgīputrāyaṇiḥ. gārgīputriḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 247

—पुत्रान्तात्—। ‘उदीचां वृद्धात्’— इत्यनुवर्तत इत्याशयेनाह—वा फिञ् सिद्ध इति । तेनैव सूत्रेण फिञि सिद्धे अनेन कुगेव वा विधीयत इति भावः

Bālamanoramā

पुत्रान्तादन्यतरस्याम् - पुत्रान्तादन्यतरस्यां । स्पष्टम् ।

translator notes

commentary TB: Bhaṭṭoji says 'vā phiñ siddhaḥ' on the understanding that 'udīcāṃ vṛddhāt' (SK 1181) is carried forward (anuvṛtti): phiñ being established by that very sūtra, this one prescribes only kuk, optionally. BM: 'clear'. Followed for construing 'anyatarasyām' with kuk and for the source of the optional phiñ (gārgīputriḥ being the form without phiñ).

SK 1184 · A 4.1.160V

प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् ॥ ११८४ ॥

prācāmavṛddhāt phin bahulam

prācām avṛddhāt phin bahulam — According to the Easterners, after a non-vṛddha [word], phin variously (bahulam) [in the sense of offspring].

Rule. In the view of the Easterners, phin occurs variously (bahulam) after a word that is not vṛddha. Bhaṭṭoji's commentators say "of the Easterners" is a mark of honour here, not a separate option.

Example.

glucukasyāpatyam → glucuka + phin → ph → āyan → phin has no ñ, so no vṛddhi → glucukāyaniḥ (the stem used at SK 1083).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that, because the rule says "variously", it does not reach every non-vṛddha word: dākṣiḥ keeps iñ.

Siddhānta-kaumudī

ग्लुचुकायनिः ॥

glucukāyaniḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 247

—प्राचामवृद्धात्—। प्राचांग्रहणं पूजार्थम् ॥ अवृद्धादिति किम् । राजदन्तिः । वहुलप्रहणान्नेह । दाक्षिः ॥— मानुषः । मनुष्य इति । जातिशब्दावेतौ ॥ ‘अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोरौत्सर्गिकः स्मृतः । नकारस्य च मूर्धन्यस्तेन सिध्यति माणवः’ ॥—णलविधानार्थमिदम् । अणः सिद्धलात् । अनधीतवेदलान्मूढत्वं विहिताननुष्ठानाच्च कुत्सितलम् ॥ इदं च वचनं ‘ब्राह्मणमाणव—’ इति णलनिपातनाल्लक्ष्मित्याहुः ॥—जनपद—॥—जनपदक्षत्रियेति । जनपदवाची सन् यः क्षत्रियवाचीत्यर्थः ॥ यद्यपि पञ्चालादयो जनपदे बहुवचनान्ताः, क्षत्रिये त्वेकवचनान्ताः, तथापि प्रातिपदिकस्योभयवाचिलमक्षतमेवेति बोध्यम् ॥ जनपदशब्दात्किम् । द्व्योरपत्यं द्रौह्यवः । केवलक्षत्रियवाच्ययम् ॥ क्षत्रियादिति किम् । ब्राह्मणस्य पञ्चालस्यापत्ये पाञ्चालिरिति वृत्तिकारादयः ॥ बाह्वादिष्वस्य पाठादिदं प्रत्युदाहरणं चिन्त्यमित्यन्ये ॥—क्षत्रियसमानशब्दादिति । समानः शब्दो यस्य जनपदस्य सोऽयं समानशब्दो जनपदः । क्षत्रियेण समानशब्दः क्षत्रियसमानशब्दस्तस्मात् ‘तस्य’ इति षष्ठीसमर्थाद्राजनि वाच्ये अपत्यवत्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ॥—पञ्चालानां राजेति । इह ‘अवृद्धादपि बहुवचनविषयात्’ इति प्राप्तो बुञ् बाध्यते ॥—पूरोरिति । पूरुशब्दो न जनपदवाचीति प्राप्तीव्यतीये अणि सिद्धे तद्राजसंज्ञार्थं वचनम् । जनपदवाचित्वे तु ‘ब्रह्मसमग्रध—’ इत्येव सिद्धम् ॥—पाण्डोर्ड्येणिति । णित्करणं तु ‘पण्ड्याभार्यः’ इत्यत्र ‘वृद्धिनिमित्तस्य—’ इति पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् ॥ युधिष्ठिरपितृवाचिनो गुणवाचिनश्च पाण्डोर्नेह ग्रहणं, ‘जनपदशब्दात्—’ इत्युक्ते तदधिपतिवाचिन एवोपस्थानात्

Bālamanoramā

प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम् - प्राचामवृद्धात् । अवृद्धसंज्ञकादपत्ये बहुलं फिन् स्यादित्यर्थः । प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । ग्लुचुकायनिरिति । ग्लुचुकस्यापत्यमिति विग्रहः । अवृद्धात्किम् । राजदन्तिः । बहुवग्रहणान्नेह — दाक्षिः ।

translator notes

commentary BM: the sense is that phin occurs variously (bahulam) in the offspring sense after a word not named vṛddha; the mention of 'prācām' is for honour (pūjārtha), not an option — TB says the same. The example is glucukasyāpatyam ('the offspring of Glucuka'). Counterexamples (BM, TB; not in the kaumudī): avṛddhāt kim — rājadantiḥ; because of 'bahulam', not in dākṣiḥ. Recorded; the kaumudī gives only the example.

SK 1185 · A 4.1.161V

मनोर्जातावञ्यतौ षुक् च ॥ ११८५ ॥

manorjātāvañyatau ṣuk ca

manor jātāv añyatau ṣuk ca — After manu, when a jāti [is denoted], añ and yat, and [the augment] ṣuk.

Rule. After manu, when a jāti is meant, añ and yat occur, and the base takes the augment ṣuk (heard as ṣ). The jāti is the meaning of base and affix together.

Example.

manu + ṣuk + añ → manuṣ + a → vṛddhi a → ā → mānuṣaḥ "a human being".

manu + ṣuk + yat → no vṛddhi → manuṣyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators say the offspring sense is not part of this rule. Otherwise the plural mānuṣāḥ would lose its añ by SK 1108.

Watch out. The next sūtras of the Aṣṭādhyāyī (A 4.1.162–165) were already read at SK 1089–1092. A 4.1.166–167 (vṛddhasya ca pūjāyām, yūnaś ca kutsāyām) appeared as the two vārttikas under SK 1092. So the Siddhānta-kaumudī goes on with A 4.1.168.

Siddhānta-kaumudī

समुदायार्थो जातिः । मानुषः - मनुष्यः ॥

The jāti is the meaning of the combination (samudāya) [of base and affix]. mānuṣaḥ – manuṣyaḥ.

Bālamanoramā

मनोर्जातावञ्यतौ षुक् च - मनोर्जातौ । मनुशब्दादञ् यत् एतौ प्रत्ययौ स्तः, तयाः परयोर्मनुशब्दस्य षुगागमश्च, प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन जातौ गम्यायामित्यर्थः । तदाह — समुदायार्थो जातिरिति । नात्राऽपत्यग्रहणं संबध्यत इति भावः । अन्यथा 'मानुषा' इत्यत्रयञञोश्चे॑ति लुक्स्यादिति बोध्यम् ।

translator notes

commentary BM: after manu the two affixes añ and yat occur, and before them manu takes the augment ṣuk, when a jāti is to be understood from the combination of base and affix. 'apatya' is not connected with this rule; otherwise in 'mānuṣāḥ' luk would follow by 'yañañoś ca' (SK 1108). Followed for 'combination [of base and affix]'.
commentary TB (printed under sk.1184.t1): 'mānuṣaḥ, manuṣyaḥ — these two are jāti-words.' Agrees with the kaumudī's 'the jāti is the meaning of the combination'.
textual TB (printed under sk.1184.t1) goes on to comment on a kārikā — 'apatye kutsite mūḍhe manor autsargikaḥ smṛtaḥ, nakārasya ca mūrdhanyas tena sidhyati māṇavaḥ' — with the pratīka 'ṇatvavidhānārtham idam' (it serves to prescribe the ṇ, the aṇ itself being already obtained), which the NSP-1915 kaumudī evidently carries after this sūtra; the present source does not contain the kārikā. It is not translated here.

SK 1186 · A 4.1.168V

जनपदशब्दात् क्षत्रियादञ् ॥ ११८६ ॥

janapadaśabdāt kṣatriyādañ

janapadaśabdāt kṣatriyād añ — After a word [that denotes both] a janapada [and] a kṣatriya, añ [in the sense of offspring].

Rule. After a word that names both a janapada and a kṣatriya, añ occurs in the offspring sense.

Example.

ikṣvākor apatyam → ikṣvāku + añ → its ṭi, the final u, is dropped, by the listed form aikṣvāka in SK 1145 → vṛddhi i → ai → aikṣvākaḥ, dual aikṣvākau.

Vārttika kṣatriyasamānaśabdāj janapadāt tasya rājany apatyavat — "its king", as for offspring

After a janapada-name that is the same word as a kṣatriya-name, the same affixes also mean "its king". This follows because tadrāja is a meaningful name: "the affix that says 'its king'".

pañcālānāṃ rājā "the king of the Pañcālas" → pañcāla + añ → pāñcālaḥ.

Vārttika pūror aṇ — after pūru, aṇ

pūru + aṇ → u → o → av, vṛddhi → pauravaḥ.

Bhaṭṭoji's commentators note that the point is to make this aṇ a tadrāja.

Vārttika pāṇḍor ḍyaṇ — after pāṇḍu, ḍyaṇ

Ḍyaṇ is heard as ya.

pāṇḍu with ḍyaṇ → pāṇḍyaḥ.

Bhaṭṭoji's commentators note that the pāṇḍu meant is the lord of the janapada, not the father of Yudhiṣṭhira.

Siddhānta-kaumudī

जनपदक्षत्रिययोर्वाचकादञ् स्यादपत्ये । दाण्डिनायन-SK 1145 इति सूत्रे निपातनाट्टिलोपः । ऐक्ष्वाकः । ऐक्ष्वाकौ ॥

After [a word] that denotes both a janapada and a kṣatriya, añ occurs in the sense of offspring. Deletion of the ṭi is by the nipātana in the sūtra 'dāṇḍināyana…' (SK 1145). aikṣvākaḥ. aikṣvākau.

vārttika

क्षत्रियसमानशब्दाज्जनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत्

(vārttika) kṣatriyasamānaśabdāj janapadāt tasya rājany apatyavat — After [a word for] a janapada that is the same word as [one denoting] a kṣatriya, [the affixes apply] in the sense 'its king' as in the sense of offspring.

(वार्तिकम्) ॥ तद्राजमाचक्षामस्तद्राज इत्यन्वर्थसंज्ञासामर्थ्यात् ॥ पञ्चालानां राजा पाञ्चालः ।

[This follows] from the force of the meaningful designation (anvarthasaṃjñā) 'tadrāja' — '[the affix] that expresses the king of that is tadrāja'. pañcālānāṃ rājā ('the king of the Pañcālas') → pāñcālaḥ.

vārttika

पूरोरण्वक्तव्यः

(vārttika) pūror aṇ vaktavyaḥ — aṇ should be stated after pūru.

(वार्तिकम्) ॥ पौरवः ।

pauravaḥ.

vārttika

पाण्डोर्ड्यण्

(vārttika) pāṇḍor ḍyaṇ — After pāṇḍu, ḍyaṇ.

(वार्तिकम्) ॥ पाण्ड्यः ॥

pāṇḍyaḥ.

translator notes

translator The unit carries no Bālamanoramā; its Tattvabodhinī is printed within sk.1184.t1 (see the commentary notes below). The ṭi-lopa refers to aikṣvāka from ikṣvāku, listed among the nipātanas of SK 1145 ('…sāravaikṣvāka…').
commentary TB (printed under sk.1184.t1): 'janapadakṣatriya-' = a word that, while denoting a janapada, denotes a kṣatriya; though pañcāla etc. are plural for the janapada and singular for the kṣatriya, the stem's denoting both is intact. janapadaśabdāt kim: drauhyavaḥ (druhyu names only a kṣatriya). kṣatriyāt kim: pāñcāliḥ, offspring of a brāhmaṇa Pañcāla (so the Vṛttikāra and others; others think this counterexample doubtful, pañcāla being read in bāhvādi). Agrees with 'denotes both'.
commentary TB (printed under sk.1184.t1): 'kṣatriyasamānaśabdāt' = [a janapada] whose word is the same as a kṣatriya's; after it, from the genitive-samartha ('tasya'), when a king is to be denoted, the affix applies as for offspring. In pañcālānāṃ rājā → pāñcālaḥ the vuñ otherwise due by 'avṛddhād api bahuvacanaviṣayāt' is blocked. Agrees with the rendering.
commentary TB (printed under sk.1184.t1): pūru is not a janapada word, so aṇ would come anyway as the prāgdīvyatīya affix; the statement is for the tadrāja-designation. (Were it a janapada word, [the aṇ] would already be established by 'dvyañmagadha…' (SK 1188; TB's OCR 'brahmasamagradha—').) Recorded.
commentary TB (printed under sk.1184.t1): the ṇ-marker of ḍyaṇ serves to prohibit masculine treatment (puṃvadbhāva) by 'vṛddhinimittasya…' in pāṇḍyābhāryaḥ; pāṇḍu here is not the name of Yudhiṣṭhira's father nor the quality-word ('pale'), since under 'janapadaśabdāt' only the word denoting the lord of the janapada is present. Recorded.
textual The source reads 'tadrājam ācakṣāmas tadrāja'; 'ācakṣāmaḥ' ('we call') is construed as ācakṣāṇaḥ ('expressing'), which the anvarthasaṃjñā argument requires; not emended in the source. 'tadrāja' refers to the saṃjñā of 'te tadrājāḥ' (SK 1192).
textual Blocks k3, k5 and k7 open with the editorial tag '(vārtikam) ||', closing the vārttikas of k2, k4 and k6; not translated (as in sk.1179 and sk.1180).
textual NSP editorial note (printed p. 247; stored as sk.1179.n1) on 'anvartha-': 'this is according to the Vṛtti; in the Bhāṣya its being such [a meaningful designation] is not stated.' The claim that 'tadrāja' is an anvarthasaṃjñā thus follows the Vṛtti. Recorded; the kaumudī is translated as it stands.

SK 1187 · A 4.1.169V

साल्वेयगान्धारिभ्यां च ॥ ११८७ ॥

sālveyagāndhāribhyāṃ ca

sālveyagāndhāribhyāṃ ca — And after sālveya and gāndhāri, [añ].

Rule. After sālveya and gāndhāri, añ occurs in the offspring sense. SK 1186 would already give it; this rule is needed as an apavāda of the ñyaṅ of SK 1189, which these words would otherwise take.

Example.

sālveya + añ → sālveyaḥ. gāndhāri + añ → gāndhāraḥ.

The same forms mean "its king".

Siddhānta-kaumudī

आभ्यामपत्येऽञ् । वृद्धेत्-SK 1189 इति ञ्यङोऽपवादः । साल्वेयः । गान्धारः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥

After these two, añ in the sense of offspring. An apavāda of the ñyaṅ of 'vṛddhet…' (SK 1189). sālveyaḥ. gāndhāraḥ. Likewise also in the sense 'its king'.

Bālamanoramā

साल्वेयगान्धारिभ्यां च - साल्वेय । ननु साल्वेयगान्धारिशब्दावव्युत्पन्नौ देशक्षत्रियोभयवाचिनौ, ताभ्यां जनपदशब्दादिञि सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — ञ्यङोऽपवाद इति ।

translator notes

commentary BM: objection — sālveya and gāndhāri are underived words denoting both a country and a kṣatriya, so añ is already established by 'janapadaśabdāt' (SK 1186); why this rule? Answer: it is an apavāda of ñyaṅ. Followed for the point of 'ñyaṅo 'pavādaḥ'.

SK 1188 · A 4.1.170V

द्व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् ॥ ११८८ ॥

dvyañmagadhakaliṅgasūramasādaṇ

dvyañmagadhakaliṅgasūramasād aṇ — After [a word] of two vowels [denoting both a janapada and a kṣatriya], and after magadha, kaliṅga and sūramasa, aṇ [in the sense of offspring].

Rule. After a two-vowel word naming both a janapada and a kṣatriya, and after magadha, kaliṅga and sūramasa, aṇ occurs. It is an apavāda of the añ of SK 1186.

Example.

Two vowels: aṅgasyāpatyam → aṅga + aṇ → āṅgaḥ; so vāṅgaḥ, sauhmaḥ.

The named words: māgadhaḥ, kāliṅgaḥ, sauramasaḥ.

The same forms mean "its king".

Siddhānta-kaumudī

अञोऽपवादः । द्व्यच् । आङ्गः । वाङ्गः । सौह्मः । मागधः । कालिङ्गः । सौरमसः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥

An apavāda of añ. [Words of] two vowels (dvyac): āṅgaḥ. vāṅgaḥ. sauhmaḥ. māgadhaḥ. kāliṅgaḥ. sauramasaḥ. Likewise also in the sense 'its king'.

Bālamanoramā

द्व्यञ्मगधकलिङ्गसूरमसादण् - द्व्यञ्मगध । अञोऽपवाद इति । जनपदशब्दादिति विहितस्याऽञोऽपवाद इत्यर्थः । द्व्यजिति । 'उदाह्यियते' इति शेषः । अङ्ग, वङ्ग, सुहृ-इत्येते द्व्यचो देशक्षत्रियवाचिनः । अङ्गस्यापत्यमिति विग्रहः । तस्य राजन्यप्येवमिति । अङ्गादिदेशस्य राजेति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM: an apavāda of the añ prescribed by 'janapadaśabdāt' (SK 1186). 'dvyac' is completed by 'is illustrated'; aṅga, vaṅga, suhma are two-vowelled words denoting both a country and a kṣatriya; analysis aṅgasyāpatyam; 'tasya rājany apy evam' = aṅgādideśasya rājā. Followed for dividing the examples into dvyac words and the named bases.

SK 1189 · A 4.1.171V

वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ् ॥ ११८९ ॥

vṛddhetkosalājādāññyaṅ

vṛddhetkosalājādāñ ñyaṅ — After a vṛddha [word], [a word ending in short] i, kosala and ajāda [denoting both a janapada and a kṣatriya], ñyaṅ [in the sense of offspring].

Rule. Ñyaṅ (heard as ya, ñit) occurs after such words when they are vṛddha, when they end in short i, and after kosala and ajāda.

Example.

Vṛddha words: āmbaṣṭhyaḥ, sauvīryaḥ.

Ending in i: avanti + ñyaṅ → āvantyaḥ.

Named words: kosala → kausalyaḥ; ajādasyāpatyam → ājādyaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that the i must be short. Kumārī ends in long ī, so it gives kaumāraḥ.

Siddhānta-kaumudī

वृद्धात् । आम्बष्ठ्यः । सौवीर्यः । इत् । आवन्त्यः । कौसल्यः । अजादस्यापत्यमाजाद्यः ॥

After a vṛddha: āmbaṣṭhyaḥ. sauvīryaḥ. [After a word ending in short] i (it): āvantyaḥ. [After kosala and ajāda:] kausalyaḥ. ajādasyāpatyam ('the offspring of Ajāda') → ājādyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 247

—वृद्धेत्—तपरकरणं किम् । कौमारः । कुमारीशब्दो हि जनपदक्षत्रियवचनः

translator notes

commentary TB: why the tapara 'it' (short i only)? kaumāraḥ — kumārī, though it denotes both a janapada and a kṣatriya, does not take ñyaṅ, having long ī. Followed for rendering 'it' as short i.

SK 1190 · A 4.1.172V

कुरुनादिभ्यो ण्यः ॥ ११९० ॥

kurunādibhyo ṇyaḥ

kurunādibhyo ṇyaḥ — After kuru and [words] beginning with n [denoting both a janapada and a kṣatriya], ṇya [in the sense of offspring and of king].

Rule. After kuru, and after such words beginning with n, ṇya occurs, in the senses of offspring and king.

Example.

kuror apatyam or kurūṇāṃ rājā → kauravyaḥ.

niṣadha → naiṣadhyaḥ.

Applies when / blocked by. In a phrase such as sa naiṣadhasyārthapateḥ, naiṣadha has a different affix: the aṇ of "belonging to" (a śaiṣika affix).

Siddhānta-kaumudī

कौरव्यः । नैषध्यः । स नैषधस्यार्थपतेःइत्यादौ तु शैषिकोऽण् ॥

kauravyaḥ. naiṣadhyaḥ. But in 'sa naiṣadhasyārthapateḥ' and the like, [naiṣadha has] the śaiṣika aṇ.

Tattvabodhinī

NSP p. 247–248

—कुरुना—। नकार आदिर्येषां ते नादयः । कुरुशब्दाद् च जलक्षणे अणि प्राप्ते, नादिभ्यस्त्वनि प्राप्ते च वचनम्

Bālamanoramā

कुरुणादिभ्यो ण्यः - कुरुनादिभ्यो ण्यः । कुरुशब्दान्नकारादिभ्यश्च जनपदक्षत्रियवाचकेभ्योऽपत्ये राजनि च ण्यः स्यादित्यर्थः । कौरव्य इति । कुरोरपत्यं, कुरूणां राजेति वा विग्रहः । नैषध्य इति । निषधशब्दो देशे राजनि च । शैषिक इति ।तस्येदमित्यनेने॑ति शेषः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 248 १ तदर्थति—तद्राजान्तमात्रार्थाश्रितमेति यावत् । तेनाङ्गचैत्रमैत्रा इत्यत्र न, तत्र चैत्रादावपि बहुत्वस्याम्बयेन तदर्थमात्रार्थाश्रितत्वाभावात् ।

translator notes

commentary BM: after kuru and after n-initial words that denote a janapada and a kṣatriya, ṇya occurs in the sense of offspring and of king. kauravyaḥ = kuror apatyam, or kurūṇāṃ rājā; naiṣadhyaḥ: niṣadha denotes a country and a king. 'śaiṣika' = by 'tasyedam'. TB: nādi = those whose first is the letter n; for kuru the aṇ of the dvyac rule (SK 1188) would obtain, for the n-initial words añ (SK 1186) — hence the rule. Followed for 'n-initial' and for the sense of śaiṣika.

SK 1191 · A 4.1.173V

साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् ॥ ११९१ ॥

sālvāvayavapratyagrathakalakūṭāśmakādiñ

sālvāvayavapratyagrathakalakūṭāśmakād iñ — After [a word denoting] a part of Sālva, and after pratyagratha, kalakūṭa and aśmaka, iñ.

Rule. Iñ occurs after words for the parts of Sālva, and after pratyagratha, kalakūṭa and aśmaka. Sālva is a janapada; its parts are the Udumbaras and the rest. It is an apavāda of añ.

Example.

udumbara + iñ → audumbariḥ.

prātyagrathiḥ, kālakūṭiḥ, āśmakiḥ.

The same forms mean "its king".

Siddhānta-kaumudī

साल्वो जनपदस्तदवयवा उदुम्बरादयस्तेभ्यः प्रत्यग्रथादिभ्यस्त्रिभ्यश्च इञ् । अञोऽपवादः । औदुम्बरिः प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः । राजन्यप्येवम् ॥

Sālva is a janapada; its parts (avayava) are the Udumbaras and the rest. After these, and after the three beginning with pratyagratha, iñ [occurs]. [It is] an apavāda of añ. audumbariḥ. prātyagrathiḥ. kālakūṭiḥ. āśmakiḥ. [It is] the same in the sense of the king too.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 248

—उदुम्बरादय इति । ‘उदुम्बरास्तिलखला मन्द्रकारा युगंधराः । भूलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वावयवसंज्ञिकाः’ इति वृत्तिः ॥—औदुम्बरिरिति । तैलखलिः । माद्र-कारिः । यौगन्धरिरित्याद्युदाहरणान्युदाहर्तव्यानि

Bālamanoramā

साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् - साल्वावयव । उदुम्बरादय इति ।उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगन्धराः । भूलिङ्गाः शरदण्डाश्च साल्वावयवसंज्ञिताः । इति प्रसिद्धिः ।द्व्यञ्मगधे॑ति भाष्ये तु-बुध अजमीढ-अडक्रन्धा अपि गृहीताः ।

translator notes

commentary BM and TB identify 'udumbarādayaḥ' by the verse 'udumbarās tilakhalā madrakārā yugandharāḥ, bhūliṅgāḥ śaradaṇḍāś ca sālvāvayavasaṃjñitāḥ' (BM: 'so it is well known'; TB: 'the Vṛtti'); BM adds that in the Bhāṣya on 'dvyañmagadha…' budha, ajamīḍha and ajakranda are also included; TB supplies further examples tailakhaliḥ, mādrakāriḥ, yaugandhariḥ. Followed for rendering the udumbarādi as the tribes making up Sālva.
translator The añ of which this is an apavāda is not named in the kaumudī; it is presumably that of 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ' (SK 1186; A 4.1.168), the general rule of this section — translator's identification, not supplied in the English. 'rājany apy evam' is rendered as referring to the tadrāja use of the same affix for the king.

SK 1192 · A 4.1.174तद्राजसंज्ञा

ते तद्राजाः ॥ ११९२ ॥

te tadrājāḥ

te tadrājāḥ — Those [affixes] are [called] tadrāja.

Rule. The affixes añ and the rest, taught from SK 1186 onward, are named tadrāja. This is a saṃjñā, a technical name.

Example.

The añ of pāñcālaḥ, the aṇ of āṅgaḥ, the ñyaṅ of āvantyaḥ, the ṇya of kauravyaḥ, the iñ of audumbariḥ: all are tadrāja. SK 1193–1197 use the name.

Applies when / blocked by. Why do the affixes before SK 1186 not get the name? Bhaṭṭoji's commentators say the section on gotra and yuvan stands between them in the Aṣṭādhyāyī and cuts them off.

Siddhānta-kaumudī

अञादय एतत्संज्ञाः स्युः ॥

añ and the rest have this designation (saṃjñā) [tadrāja].

Tattvabodhinī

NSP p. 248

—ते तद्राजाः ॥—अजादय इति । ततः प्राचीनास्तु तच्छब्देन न परामृश्यन्ते गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डेन विच्छेदात् । एतदर्थमेवेदं तत्काण्डं मध्ये कृतमाचार्येणेत्याहुः ॥ वस्तुतस्तु ‘तद्राज’ इत्य-धिकृत्य ‘जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ्’ इत्यादिसूत्राणामारम्भे गोत्रयुवसंज्ञाकाण्डस्य मध्ये पाठाभावेऽपि न क्षतिरित्यन्ये

Bālamanoramā

ते तद्राजाः - ते तद्राजाः । ते इत्यनेन जनपदशब्दादित्याद्यारभ्य विहिता अञादयः परामृश्यन्ते । तदाह — अञादय इति ।

translator notes

commentary BM: 'te' refers to añ and the rest prescribed from 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ' (SK 1186) onward — hence 'añādayaḥ'. Followed for the range of 'te'.
commentary TB: the affixes before that are not referred to by 'tat' because the section of gotra and yuvan saṃjñās intervenes; 'they say' the teacher placed that section in the middle precisely for this. Others hold ('vastutas tu … ity anye') that if the rules from 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ' were begun under a 'tadrāja' adhikāra, nothing would be lost even without the gotra-yuvan section read in between. Both views recorded; the kaumudī's 'añādayaḥ' is rendered as it stands.

SK 1193 · A 2.4.62V

तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ॥ ११९३ ॥

tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām

tadrājasya bahuṣu tenaivāstriyām — [There is luk] of a tadrāja [affix] in [the sense of] many, [when the plurality is brought about] by that [sense] alone, not in the feminine.

Rule. A tadrāja affix disappears by luk in the plural, when the plurality comes from its own sense alone. It does not disappear in the feminine.

Example.

ikṣvākor apatyāni → aikṣvāka → plural → luk of añ → the vṛddhi goes too → ikṣvākavaḥ.

pañcālānāṃ rājānaḥ → pañcālāḥ. So also aṅgāḥ, vaṅgāḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji meets two objections.

kauravyāḥ paśavaḥ "Kauravya cattle", and the verse fragment tasyeva raghoḥ pāṇḍyāḥ, keep ya in the plural. They mean "suited to the Kauravya / the Pāṇḍya": a further, non-tadrāja affix is added, so there is no luk.
raghūṇām anvayaṃ vakṣye "I shall tell of the line of the Raghus" and nirudhyamānā yadubhiḥ "held back by the Yadus" use raghu and yadu for their descendants by secondary sense (lakṣaṇā). No offspring affix was added at all.

Bhaṭṭoji's commentators give the counter-example for "its own sense alone": in priyavāṅgāḥ "those to whom the Vāṅga is dear", the plurality belongs to the compound, so the affix stays.

Siddhānta-kaumudī

बहुष्वर्थेषु तद्राजस्य लुक् स्यात्तदर्थकृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । इक्ष्वाकवः । पञ्चाला इत्यादि । कथं तर्हि कौरव्याः पशवः, तस्येव रघोः पाण्ड्याः इति च । कौरव्ये पाण्ड्ये च साधव इति समाधेयम् । रघूणामन्वयं वक्ष्ये, निरूध्यमाना यदुभिः कथंचित् इति तु रघुयदुशब्दयोस्तदपत्ये लक्षणया ॥

In [the sense of] many (bahuṣv artheṣu) there is luk of a tadrāja [affix], when the plurality is brought about by its sense (tadarthakṛte bahutve) — but not in the feminine. ikṣvākavaḥ. pañcālāḥ, and so on. How then [are] kauravyāḥ paśavaḥ ('Kauravya cattle') and tasyeva raghoḥ pāṇḍyāḥ ('… the Pāṇḍyas … of Raghu') [to be accounted for]? It is to be resolved thus: 'suited (sādhavaḥ) to the Kauravya and to the Pāṇḍya'. As for raghūṇām anvayaṃ vakṣye ('I shall tell of the line of the Raghus') and nirudhyamānā yadubhiḥ kathaṃcit ('being held back with difficulty by the Yadus'), [these are] by secondary signification (lakṣaṇā) of the words raghu and yadu for their offspring.

Tattvabodhinī

NSP p. 248

—तद्राजस्य—॥—तदर्थेति । तद्राजप्रत्ययार्थेन कृत इत्यर्थः ॥ तेनैवेति किम् । प्रियपाश्चालाः ॥—साधव इतीति । तथाच ‘तत्र साधुः’ इति यत्प्रत्ययस्य तद्राजलाभावालुङ् नेति भावः ॥ रघुयदुशब्दयोर्जनपदवाचिलाभावादाभ्यां परस्य तद्राजसंज्ञा नेति लुकोऽप्रवृत्त्या राघवाणां यादवैरित्येव भवितव्यमित्याशङ्क्याह—रघुयदुशब्दयोरिति ॥—लक्षणयेति । ततश्चोक्तार्थलादपत्यप्रत्ययो नात्रोत्पन्न इति भावः

Bālamanoramā

तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् - तद्राजस्य ।ण्यक्षत्रियार्षे॑त्यतोलु॑गित्यनुवर्तते ।तेने॑त्यनन्तरं कृते बहुत्वेइत्यध्याहारः । तदाह — बहुष्विति । तदर्थकृतबहुत्वे इति । अञादिप्रत्ययान्तमात्रार्थगतबहुत्वे सतीत्यर्थः । तेनेति किम् । प्रियो वाङ्गो येषां ते प्रियवाङ्गा इत्यत्र बहुत्वस्यान्यपदार्थगतत्वाद्वाङ्गशब्दात्परस्य न लुक् । यद्यपि वर्तिपदार्थविसिष्टान्यपदार्थंगतं बहुत्वं वर्तिपदार्थगतमपि भवति, ततापि अञ्प्रत्ययान्तार्थवाङ्गमात्रगतं न भवतीति न लुक् । एतदर्थमेवकारग्रहणम् । इक्ष्वाकबः षञ्चाला इति ।जनपदशब्दा॑दिति विहिस्य अञो लुकि आदिवृद्धिनिवृत्तिः । इत्यादीति । अङ्गाः वङ्गा इत्यादि बोध्यम् । कतं तर्हीति । 'कौरव्या' इत्यत्र ण्यप्रत्ययस्य, 'पाण्ड' इत्यत्र डण्प्रत्ययस्य च तद्राजतया बहुषु लुक्प्रसङ्गादित्यर्थः । साधव इतीति । कौरव्यशब्दात्, पाण्डआशब्दाच्च 'तत्र साधुः' इति यत्प्रत्ययेयस्येति चे॑त्यकारलोपे यत्प्रत्ययस्य तद्राजत्वाऽभावान्न लुगित्यर्थः । ननु रघुयदुशब्दयोर्जनपदवाचित्वाऽभावात्प्राग्दीव्यतीयेऽणि तस्य तद्राजत्वाऽभावात्कथं बहुषु तस्य लुगित्याशङ्क्यपरिहरति-रघूणामिति । लक्षणयेति । 'प्रयोग' इति शेषः । ततश्च नेदमपत्यप्रत्यान्तमिति भावः । लक्षणाबीजं तु रघुयदुसमानवृत्तिकत्वं बोध्यम् ।

translator notes

commentary BM: 'luk' is carried forward (anuvṛtti) from 'ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ' (A 2.4.58); after 'tena', 'kṛte bahutve' is supplied (adhyāhāra) — hence the kaumudī's 'tadarthakṛte bahutve'. BM: 'tadartha' = plurality residing in the sense of the añ-etc.-final word alone; TB: 'brought about by the sense of the tadrāja affix'. Followed.
commentary Counterexample to 'tena' (BM, TB; not in the kaumudī): priyavāṅgāḥ (BM) / priyapāñcālāḥ (TB) — in the bahuvrīhi 'those to whom the Vāṅga is dear' the plurality belongs to the other referent (anyapadārtha), so there is no luk after vāṅga; BM: though the plurality of the other referent qualified by the member's sense can be said to reside in the member's sense too, it does not reside in the añ-final vāṅga alone — 'eva' is there for this. BM on the examples: ikṣvākavaḥ, pañcālāḥ — luk of the añ taught by 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ' (SK 1186), with withdrawal of the ādivṛddhi; 'ityādi' covers aṅgāḥ, vaṅgāḥ. Recorded.
commentary BM on 'kathaṃ tarhi': the objection is that the ṇya of kauravya ('kurunādibhyo ṇyaḥ', SK 1190) and the ḍyaṇ of pāṇḍya are tadrāja and should be elided in the plural. Answer: kauravya- and pāṇḍya- take yat by 'tatra sādhuḥ' (A 4.4.98), with a-lopa by 'yasyeti ca'; that yat is not tadrāja, so there is no luk (TB concurs). Followed for rendering 'sādhavaḥ' as the sense of a further affix.
commentary BM/TB on raghu and yadu: these are not names of janapadas, so an affix after them would be a prāgdīvyatīya aṇ, not tadrāja, and could not be elided in the plural — one would expect rāghavāṇām, yādavaiḥ (TB). Answer: the usage is by lakṣaṇā, so no apatya-affix arose at all, the sense being already expressed (TB: 'uktārthatvāt'); BM gives the ground of the lakṣaṇā as the shared usage of raghu/yadu [with their descendants]. Followed for 'for their offspring'.
translator The four quoted phrases are not attributed to any work in the source. Translator's identification: 'tasyeva raghoḥ pāṇḍyāḥ' is from Raghuvaṃśa 4.49 ('tasyām eva raghoḥ pāṇḍyāḥ pratāpaṃ na viṣehire', 'even there [in the south] the Pāṇḍyas could not bear Raghu's valour'); the kaumudī cites only the fragment, whose point is the plural pāṇḍyāḥ without luk, and the English gives no fuller gloss. 'raghūṇām anvayaṃ vakṣye' is Raghuvaṃśa 1.9. The fourth is left unattributed.
textual The source reads 'tasyeva' where the known text of Raghuvaṃśa 4.49 has 'tasyām eva'; the source reading is kept and translated only as a fragment.

SK 1194 · A 4.1.175V

कम्बोजाल्लुक् ॥ ११९४ ॥

kambojālluk

kambojāl luk — After kamboja, luk [of the tadrāja affix].

Rule. After kamboja, the tadrāja affix disappears by luk, in every number. SK 1193 already covers the plural; this rule adds the singular and dual.

Example.

kambojasyāpatyam → kamboja + añ → luk → kambojaḥ, dual kambojau.

Vārttika kambojādibhyaḥ — it should be "after kamboja and the rest"

The same luk holds for a list of such words.

colaḥ, śakaḥ: luk of the aṇ of two-vowel words (SK 1188).

keralaḥ, yavanaḥ: luk of añ (SK 1186).

Applies when / blocked by. The reading kambojāḥ samare is straightforward. If one reads it with a long vowel, kāmbojāḥ, it means "those whose ancestral home is Kamboja". That aṇ comes from a later rule (SK 1473) and is not a tadrāja, so it stays.

Siddhānta-kaumudī

अस्मात्तद्राजस्य लुक्स्यात् । कम्बोजः । कम्बोजौ ॥

After this [word kamboja], luk of the tadrāja [affix] occurs. kambojaḥ. kambojau.

vārttika

कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्

(vārttika) kambojādibhya iti vaktavyam — It should be stated [as] 'after kamboja and the rest'.

(वार्तिकम्) ॥ चोलः । शकः । द्व्यज्लक्षणस्यणो लुक् । केरलः । यवनः । अञो लुक् । कम्बोजाः समरे इति पाठः सुगमः । दीर्घपाठे तु कम्बोजोऽभिजनो येषामित्यर्थः । सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ-SK 1473 इत्यण् ॥

colaḥ, śakaḥ: luk of the aṇ taught for [words of] two vowels (dvyaj-lakṣaṇa). keralaḥ, yavanaḥ: luk of añ. The reading 'kambojāḥ samare' is straightforward (sugama); but on the reading with a long [vowel] [kāmbojāḥ], the sense is 'those whose ancestral seat (abhijana) is Kamboja': aṇ by 'sindhutakṣaśilādibhyo 'ṇañau' (SK 1473).

Tattvabodhinī

NSP p. 248

—कम्बोजालुक् । ‘तद्राजस्य बहुषु’ इति प्रकरण एवेदं न कृतं, ब्रोकार्थवाचकस्यान्यो लुगभावप्रसङ्गात् ॥ यद्यपि लुगधिकारे पुनर्लुग्विधानसामर्थ्यात् ब्रोकयोरप्यन्यो लुगभविष्यत्येवेति वक्तुं शक्यम् । तथाप्यतद्राजस्यापि लुकप्रसङ्गशङ्कापत्तेर्लाघवाभावाच्च तत्प्रकरणे न कृतमित्याहुः ॥ न चात्र आपत्ये लक्षणयैव ‘कम्बोजः कम्बोजौ’ इत्यादिरूपसिद्धौ किमनेन सूत्रेणेति शङ्क्यम् । काम्बोज इत्यादिपाक्षिकानिष्ठ-वारणाय सूत्रस्यावश्यकत्वात् ॥—सिन्धुतक्षेति । कम्बोजशब्दस्य सिन्ध्वादिलादण् । तस्य तु तद्राजलाभावालुङ्गेति भावः ॥—अवन्ती । कुन्तीति । ‘वृद्धेत्’ इति व्यङ्गो लुकि ‘इतो मनुष्यजातेः’ इति ङीष् ॥—कुरुरिति । ण्यस्य लुक् ‘ऊडुतः’ इत्यूङ्

Bālamanoramā

कम्बोजाल्लुक् - कम्बोजाल्लुक् । 'तद्राजा' इत्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते । कम्बोजात्परस्य तद्राजस्य लुक् स्यादित्यर्थः । अबहुत्वार्थं सूत्रम् ।तदाह-कम्बोजः कम्बोजाविति ।जनपदशब्दा॑दिति विहितस्य अञो लुक् । चोलः शक इति । चोलशकौ देशविशेषौ, राजविशेषौ च द्व्यज्लक्षणस्येति ।द्व्यञ्मगधे॑ति विहितस्येत्यर्थः । केरल इति । केरलयवनशब्दौ देशराजोभयवाचिनौ । अञो लुगिति ।जनपदशब्दादिति विहितस्ये॑ति शेषः । ननु 'काम्बोज' इति कथं, लुक्प्रसङ्गादित्यत आह — कम्बोजाः समरे इति । दीर्घपाठे त्विति । अचां मध्ये आदेरचो दीर्घभूतस्य पाठे त्वित्यर्थः । अभिजन इति । यत्र पूर्वैरुषितं सोऽभिजन इत्यग्रे वक्ष्यति । सिन्धुतक्षेति । सिन्ध्वादौ कम्बोजशब्दस्य पाठादिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'tadrājāḥ' is carried forward (anuvṛtta) and transformed (vipariṇāma) into the genitive: luk of the tadrāja [affix] that follows kamboja. The sūtra is for the non-plural (abahutva), since in the plural 'tadrājasya bahuṣu…' already gives luk — hence Bhaṭṭoji's singular and dual examples; in kambojaḥ the luk is of the añ taught by 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ'. Followed for 'of the tadrāja [affix]' in sūtra and block.
commentary TB: the rule is not placed in the 'tadrājasya bahuṣu' section because there it would not give luk in the singular and dual; though a fresh luk injunction within the luk-adhikāra might by its own force be taken to cover singular and dual, a luk of a non-tadrāja affix would then also be suspected, and there would be no economy. Nor is the rule idle on the ground that kambojaḥ, kambojau could stand by lakṣaṇā for the offspring: it is needed to exclude an optional undesired kāmbojaḥ. Recorded.
commentary BM: Cola and Śaka name both particular countries and kings; 'dvyaj-lakṣaṇa' = the aṇ taught by 'dvyañ-magadha-…'; Kerala and Yavana likewise denote both country and king, and 'año luk' = of the añ taught by 'janapadaśabdāt kṣatriyād añ'. Followed for the identifications.
commentary BM: the closing sentences answer the objection 'how then kāmbojaḥ, when luk is due?': the short reading 'kambojāḥ samare' is unproblematic; 'dīrghapāṭhe' = on the reading in which the first vowel is long; abhijana = the place where one's forebears dwelt (defined later); kamboja is read in sindhvādi. TB adds that this aṇ is not a tadrāja, so it undergoes no luk. Followed for the bracketed kāmbojāḥ. Neither commentary identifies the source of the quoted 'kambojāḥ samare'.
textual k3 opens with the source's editorial tag '(vārtikam) ||', closing the vārttika of k2; not translated. TB's further pratīkas (avantī, kuntī — luk of ñyaṅ, then ṅīṣ by 'ito manuṣyajāteḥ'; kuruḥ — luk of ṇya, then ūṅ) belong to the following sūtra on feminines of avanti, kunti, kuru and are not translated here.

SK 1195 · A 4.1.176V

स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥ ११९५ ॥

striyāmavantikuntikurubhyaśca

striyām avantikuntikurubhyaś ca — And in the feminine, after avanti, kunti and kuru, [luk of the tadrāja affix].

Rule. In the feminine, the tadrāja affix disappears by luk after avanti, kunti and kuru.

Example.

avantī "a woman (or queen) of Avanti" → ñyaṅ (SK 1189) dropped → ṅīṣ by ito manuṣyajāteḥ (SK 520) → avantī. So also kuntī.

kurūḥ → the ṇya of SK 1190 dropped → the feminine in ū → kurūḥ.

Siddhānta-kaumudī

तद्राजस्य लुक्स्यात् । अवन्ती । कुन्ती । कुरूः ॥

luk of the tadrāja [affix] takes place [in the feminine]. avantī. kuntī. kurūḥ.

Bālamanoramā

स्त्रियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च - स्त्रियामवन्ति । अवन्ती कुन्तीति । अवन्तेः कुन्तेश्चापत्यं स्त्री राज्ञी वेति विग्रहः ।वृद्धेत्कोसले ति ञ्यङोऽनेन लुकिइतो मनुष्यजाते॑रिति ङीष् । कुरूरिति । 'कुरुनादिभ्यः' इति ण्यस्य लुक् ।

translator notes

commentary BM: avantī, kuntī = the female offspring, or queen, of Avanti / Kunti; the ñyaṅ of 'vṛddhetkosala…' (SK 1189) undergoes luk by this rule, and then ṅīṣ comes by 'ito manuṣyajāteḥ'. kurūḥ: luk of the ṇya of 'kurunādibhyaḥ' (SK 1190). Followed for identifying the affixes deleted.

SK 1196 · A 4.1.177V

अतश्च ॥ ११९६ ॥

ataśca

ataś ca — And [in the feminine, luk] of [a tadrāja affix that is] a.

Rule. In the feminine, a tadrāja affix that consists of the sound a disappears by luk.

Example.

śūrasena + añ (a woman of the Śūrasenas) → the tadrāja añ is just a → luk → ṅīṣ → śūrasenī.

So also madrī.

Applies when / blocked by. How then is mādrīsutau "the two sons of Mādrī" correct, with vṛddhi? Haradatta says the true reading has the short vowel, madrī-. Or one may assume that madra belongs to the bharga list of SK 1197.

Watch out. The word "tadrāja" qualifies the a, not the other way round. So ñyaṅ and ṇya, which merely end in a, are not dropped by this rule. That is why SK 1195 is needed for avanti, kunti and kuru.

Siddhānta-kaumudī

तद्राजस्याकारस्य स्त्रियां लुक् स्यात् । शूरसेनी । मद्री । कथं माद्रीसुतौ इति । ह्रस्व एव पाठः इति हरदत्तः । भर्गादित्वं वा कल्प्यम् ॥

In the feminine, luk is to take place of an a that is a tadrāja [affix]. śūrasenī. madrī. How then [is] mādrīsutau ('the two sons of Mādrī') [to be justified]? Haradatta [says]: the reading is with a short [vowel] only [i.e. madrīsutau]. Alternatively, [madra's] membership in the bharga-group (bhargādi) is to be assumed.

Tattvabodhinī

NSP p. 248–249

—अतश्च । इह तद्राजेन अकारो विशेष्यते, न लकारेण तद्राजः । विशेषणेन तदन्तविधौ व्यङ्-ण्यादीनामप्यदन्ततद्राजलादनेनैव लुकि सिद्धे अवन्तिकुन्तिकुरुभ्यो लुग्विधायकस्य ‘स्त्रियामवन्ति’ इति सूत्रस्य वैय-र्थ्यापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । कौसल्येति रूपासिद्धिप्रसङ्गादतो व्याचष्टे—तद्राजस्याकारस्येति । सूत्रे तपरकरणं विस्प-ष्टार्थमिति भावः ॥—शूरसेनीति । अन्यो लुकि ‘जातेः’ इति ङीष् । न लब्धन्तलक्षणो ङीन्, ‘अन्यो योऽकारस्तदन्तात्’ इति व्याख्यानात् ॥—कारुशीति । कृत्र उः करुः तं वष्टि करुशः । ‘वश कान्तौ’ मूलविभुजादिलात्कः । ‘ग्रहिज्या’—इति संप्रसारणम् । तस्यापत्यं राजा वा कारुशः । स्त्रियां कारुशी । एतेन मूर्धन्योष्मोपधः पाठो निरस्तः ॥ यौधेयादिभ्यो लुक्प्रतिषेधमुदाहर्तुमाह—युध्या । शुक्रेत्यादि ॥—अतश्चेति लुकि त्विति । ‘नादयस्तद्राजाः’ इति वक्ष्यमाणला-दन्योऽस्य तद्राजलमस्तीति भावः ॥ योपधलान् ङीपः प्राप्तिर्नैत्याशयेनाह—ङीपीति ॥—उदात्तनिवृत्तिस्वर इति । ‘अजुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इत्यनेन ङीवुदात्तः स्यादित्यर्थः । सिद्धान्ते लब्धो लुगभावात् ङीन्याद्युदात्तलमिति ज्ञेयम् ॥ स्यादेतत् । ‘अतश्च—’ इति सूत्रेण विधीयमानो लुक् चातुर्राधिकानामेव तद्राजानां भवतु संनिधानात्, न तु ‘आदयस्तद्राजाः’ इति पाश्चामिकानामपि तद्राजानामिति किमनेन यौधेयादिग्रहणेन । सत्यम् । ‘व्याप्तिन्यायेन पाश्चामिकस्यापीह ग्रहणम्’ इति ज्ञापयितुं यौधेयादिग्रहणम् । तेन पाश्चाद्यणः स्त्रियां लुक् सिध्यति । तथा हि पर्शुः क्षत्रियो जनपदेन समानशब्दः । तस्यापत्यं स्त्री ‘ध्यञ्मगध—’ इत्यण्, तस्य ‘अतश्च’ इति लुक् । पुनः पश्चादिलक्षणः स्वार्थिकोऽण् । तस्यापि लुकि ‘ऊडुतः’ पर्शूः ॥ एवं रक्षसः क्षत्रियस्यापत्यं स्त्री रक्षाः । पूर्ववदण्ड्वयस्यापि लुकि ‘अलसन्तस्य—’ इति दीर्घः ॥ उक्तं च वार्तिककृता ‘पश्चादिभ्यो लुग्वक्तव्यः । यौधेयादिप्रतिषेधो वा ज्ञापकः पाश्चादिलुक्’ इति ॥—यौधेयीत्यादि । युधायाः शुक्राया अपत्यं स्त्रीति विग्रहः ॥—अणिञोः—। उत्तममिति । अव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिदम् । न तूच्छब्दात्तमप् । तेन ‘किमेत्तिडव्ययघात्—’ इत्याम् न शङ्क्यः ॥—गोत्रे याविति । ‘अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रम्’ इति नेह शास्त्रीयं गृह्यते । तथा च ‘अनार्षयोः’ इति पर्युदासादेव सिद्धे गोत्रग्रहणमिह त्यक्तुं शक्यम् । न चात्र गोत्रग्रहणसामर्थ्यात् शास्त्रीयमेव गोत्रं गृह्यत इति वाच्यम् । दैवदत्त्या याज्ञदत्त्येत्यादीनामनन्तरापत्येऽपीष्यमाणत्वात् ॥ अत एवानुपदं वक्ष्यति ‘कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या’ इति ॥ इदं च कौमुदभानुसारि व्याख्यानमत्रत्यमूलानुगुणमपि ‘दैवयज्ञि’ सूत्रस्येन ‘अगोत्रार्थमिदम्’ इत्यादिमूलग्रन्थेन सह विरुध्यत इति तत्रैव स्फुटीभविष्यति ॥ यद्यपि स्त्रीप्रत्ययाः प्रकृताः तथापि ‘पत्युनौ यज्ञसंयोगे’ इति नकारस्येव व्यङः आदेशालमेवोचितम् ‘अणिञोः—’ इति षष्ठीस्वरसादित्यभि-प्रेत्याह—व्यङादेशः स्यादिति । व्यङः प्रत्ययत्वेऽपि लक्ष्यसिद्धिरप्रत्यूहेति मनोरमायां स्थितम् ॥ नन्वयं ‘डिञ्च’ इत्यन्तादेशं वाधित्वा परत्वात्सर्वादेशः स्यात् । ‘डिञ्च’ इत्यस्यानन्यार्थङ्क्तिवेष्वनङादिषु चरितार्थत्वात् । व्यङोऽनुवन्धस्य ‘यङश्चाप्’ इति विशेषणार्थतया सप्रयोजनत्वादित्याशङ्क्याह—निर्दिश्यमानस्येति ॥—षङाविताविति । अनुवन्ध-द्वयकरणं व्यङ इव व्यङोऽपि ‘यङश्चाप्’ इत्यत्र सामान्यग्रहणार्थम् ॥ न च ‘व्यङः संप्रसारणम्’ इत्यत्र विशेषणार्थं तयो-रुपयोगोऽस्ति । अन्यथा पाश्यापुत्रः पाश्यापतिरित्यत्र ‘पाशादिभ्यो यः’ इति यप्रत्ययेऽपि संप्रसारणप्रसङ्ग इति वाच्यम् । ‘यङः संप्रसारणम्’ इत्येकानुवन्धेनापि तद्वारणात् ॥ लोल्लयापतिरित्यत्र त्वकारप्रत्ययेन व्यवधानात्संप्रसारणाभावः । कौमु-दगन्धीपुत्र इत्यत्र त्वेकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणान्नास्ति व्यवधानमिति संप्रसारणं सिध्यति ॥—कौमुदगन्ध्येति । अणः व्यङ् ॥—वाराह्येति । इञः व्यङ् ॥ अणिञोः किम् । ऋतभागस्यापत्यमार्तभागी । विदादित्वादन् ‘शार्ङ्गरवा-द्यञः’ इति ङीन् ॥ ‘टिङ्ढा—’ इत्यादिना ङीविति तु वृत्तिकारः ॥ ‘अणिञोः’ इत्यत्र तु लौकिकं गोत्रं गृह्यते । ‘गोत्रं च चरणैः—’ इत्यत्र तु पारिभाषिकमेव गृह्यते । तेन जातित्वाभावान्ङीनः प्राप्तिर्नास्तीति स्थितस्य गतिमाहुः

Bālamanoramā

अतश्च - अतश्च । तद्राजस्याकारस्येति । 'अत' इति तद्राजविशेषणम् । तद्राजात्मकस्य अकारस्येत्यर्थः । शूरसेनीति । अञो लुकि प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य अपत्यप्रत्ययान्तत्वेन जातित्वान्ङीष् ।न लुमते॑ति निषेधस्तु न, ङीष्विधेरङ्गकार्यत्वाऽभावात् । एवं मद्री ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 249 १ अगोत्रार्थमिदमिति—अनन्तरापलार्थमित्यर्थः ।

translator notes

commentary TB: here the a is qualified by 'tadrāja', not the tadrāja by 'a' — for with tadanta-vidhi (viśeṣaṇena tadantavidhi) ñyaṅ, ṇya etc., being a-final tadrājas, would get luk by this very rule, making 'striyām avantikuntikurubhyaś ca' (luk after avanti, kunti, kuru) idle, and kausalyā would fail; the t of 'at' is for clarity only. BM phrases the relation formally the other way ('ata iti tadrājaviśeṣaṇam', 'ataḥ' qualifies tadrāja), but glosses 'tadrājātmakasya akārasya' ('of the a that consists of the tadrāja'), so the two agree in sense. Followed for 'an a that is a tadrāja [affix]'.
commentary BM on śūrasenī (not derived in the kaumudī): after luk of añ, by pratyaya-lakṣaṇa the word counts as apatya-affix-final, hence a jāti, and ṅīṣ follows; the prohibition 'na lumatāṅgasya' does not apply, since the enjoining of ṅīṣ is not an aṅga-operation. madrī likewise. TB: ṅīṣ by 'jāteḥ', not ṅīn (the luk-ed affix does not count). Recorded only.
translator 'bhargāditvaṃ vā kalpyam': the bharga-group is named in the following sūtra 'na prācyabhargādiyaudheyādibhyaḥ' (A 4.1.178), which denies this luk; assuming madra to belong to it keeps the a and yields mādrī. Neither BM nor TB comments on the sentence; the bracketed [madra's] is the translator's supplement required by the syntax.
textual The TB block attached to this unit runs on past 'ataś ca' into TB on the following kaumudī units (on yaudheyī etc. of SK 1197 and on 'aṇiñor anārṣayoḥ…' of SK 1198, which has no TB block of its own); only its opening portion bears on this sūtra. TB 'kāruśī' (karu + vaś) also belongs to SK 1197.

SK 1197 · A 4.1.178V

न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः ॥ ११९७ ॥

na prācyabhargādiyaudheyādibhyaḥ

na prācyabhargādiyaudheyādibhyaḥ — Not after [words for] Easterners, bharga and the rest, and yaudheya and the rest, [the luk of the tadrāja affix].

Rule. After names of Eastern peoples, after bharga and the rest, and after yaudheya and the rest, the tadrāja affix is not dropped in the feminine. This blocks SK 1196.

Example.

Eastern peoples: pāñcālī, vaidarbhī, āṅgī, vāṅgī, māgadhī.

The bharga list: bhārgī, kārūśī, kaikeyī.

The yaudheya list: yudhā + ḍhak (SK 1124) → yaudheya → an añ in its own sense → ṅīn (SK 527) → yaudheyī. So also śaukreyī from śukrā.

Applies when / blocked by.

kekayī, with no vṛddhi, is a different word. Its ṅīṣ comes from association with a male: here the relation of begetter and begotten.
Why list yaudheya? If SK 1196 dropped its añ, the word would end in ḍhak and take ṅīp. The sound would be the same, yaudheyī, but the accent would differ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यस्तद्राजस्य न लुक् । पाञ्चाली । वैदर्भी । आङ्गी । वाङ्गी । मागधी । एत् प्राच्याः । भार्गी । कारूशी । कैकेयी । केकयीत्यत्र तु जन्यजनकभावलक्षणे पुंयोगे ङीष् । युधा शुक्रा आभ्यां द्व्यचः-SK 1124 इति ढक् । ततः स्वार्थे पर्श्वादियौधेयादिभ्योऽणञौ-SK 2070 इत्यञ् । शार्ङ्गरवाद्यञ -SK 527 इति ङीन् । अतश्च-SK 1196 इति लुकि तु ढगन्तत्वात् ङीप्युदात्तनिवृत्तिस्वरः स्यात् । यौधेयी । शौक्रेयी ॥

After these, the tadrāja [affix] does not undergo luk. pāñcālī. vaidarbhī. āṅgī. vāṅgī. māgadhī. These are Easterners (prācyāḥ). bhārgī. kārūśī. kaikeyī. In kekayī, however, [the affix is] ṅīṣ by the [rule of] association with a male (puṃyoga), [the association here] consisting in the relation of begotten and begetter (janyajanakabhāva). yudhā, śukrā: after these, ḍhak by 'dvyacaḥ' (SK 1124). Then añ in its own sense (svārthe) by 'parśvādiyaudheyādibhyo 'ṇañau' (SK 2070). [Then] ṅīn by 'śārṅgaravādy-añaḥ' (SK 527). If, however, there were luk by 'ataś ca' (SK 1196), then, since [the word] ends in ḍhak, the accent of udātta-removal (udāttanivṛttisvara) would apply to ṅīp. yaudheyī. śaukreyī.

Bālamanoramā

न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः - न प्राच्य । एभ्य इति । प्राच्येभ्यो भर्गादिभ्यो यौधेयादिभ्यश्चेतियर्थः । एते प्राच्या इति । 'क्षत्रिया' इति शेषः । यथायथमञोऽणश्च लुक् । भर्गादीनुदाहरति — भार्गीस कारूशी, कैकेयीति । जन्यजनकभावेति । अत्र यद्वक्तव्यं तत्पुंयोगादाख्याया॑मित्यत्रोक्तम् । अथ यौधेयादिभ्यो लुक्प्रतिषेधं दर्शयितुमाह — युधा, शुक्रा इत्यादिना । ढगिति । युधाया अपत्यं, शुक्राया अपत्यमिति विग्रहे तन्नामिकाऽणं बाधित्वा 'द्व्यचः' इति ढकि एयादेशेयस्येति चे॑त्यकारलोपे आदिवृद्धिः । यौधेयशब्दात्, शौक्रेयशबदाच्चपर्ाआदियौधेयादिभ्योऽणञौ॑ इति स्वार्थे तद्राजसंज्ञके पाञ्चमिके अञियस्येति चे॑त्यकारलोपे 'शाङ्र्गरवाद्यञः' इति ङीनि यौधेयी शौक्रेयीति रूपमिति भावः । नन्वत्र 'अतश्च' इत्यञोलुकि सत्यपिटिड्ढे॑ति ङीपि, यौधेयी शौक्रेयीति सिद्धेरिह यौधेयादिग्रहणनर्थकमित्यत आह — अतश्चेति लुकि त्विति । उदात्तनिवृत्तीति । अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः॑ इत्यनेन ङीबुदात्तः स्यात् । सिद्धान्ते त्वञन्तत्वान्ङीनि आद्युदात्तत्वमिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'ebhyaḥ' = after the eastern [words], after bhargādi and after yaudheyādi; after 'ete prācyāḥ' supply 'kṣatriyāḥ'; the luk prohibited is, as the case may be, of añ or of aṇ. Followed for the three-way construal of 'these'. For the janyajanakabhāva in kekayī BM refers back to 'puṃyogād ākhyāyām'.
commentary BM gives the derivation the kaumudī compresses: yudhāyā / śukrāyā apatyam → ḍhak by 'dvyacaḥ', blocking the aṇ of 'avṛddhābhyo nadīmānuṣībhyas tannāmikābhyaḥ' → ḍh to ey, a-lopa by 'yasyeti ca', ādivṛddhi → yaudheya, śaukreya → svārthika añ of 'parśvādi…' (pāñcamika, tadrāja-designated), a-lopa by 'yasyeti ca' → ṅīn by 'śārṅgaravādy-añaḥ' → yaudheyī, śaukreyī. Recorded here; the kaumudī's steps are rendered only as far as it gives them.
commentary BM on 'ataś ceti luki tu': answers the objection that with luk of añ by 'ataś ca', ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ…' would still give yaudheyī, śaukreyī, so the mention of yaudheyādi would be idle — the difference is accent: after luk, ṅīp would be udātta by 'anudāttasya ca yatrodāttalopaḥ'; on the siddhānta, the word being añ-final, ṅīn gives initial udātta. Followed for rendering 'udāttanivṛttisvara' as the accent resulting from udātta-removal and for reading the sentence as the reason for listing yaudheyādi.
textual The kaumudī and BM read 'kārūśī' (long ū). TB (printed under sk.1196.t1) reads 'kāruśī' with short u, deriving karuśa from karu + vaś ('desiring karu'), and states that the reading with ṣ in the penultimate is thereby rejected. The English follows the printed kaumudī; the vowel-length variant is recorded here.
commentary TB (printed under sk.1196.t1): the naming of yaudheyādi is a jñāpaka that the luk of 'ataś ca' reaches the pāñcamika tadrājas as well (cf. the vārttika 'parśvādibhyo lug vaktavyaḥ; yaudheyādipratiṣedho vā jñāpakaḥ parśvādiluk' — TB's OCR 'paścādi-', 'pāścādi-'), hence parśūḥ, rakṣāḥ with luk of the svārthika aṇ in the feminine. Recorded; the kaumudī gives the accent reason only.

SK 1198 · A 4.1.78V

अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे ॥ ११९८ ॥

aṇiñoranārṣayorgurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre

aṇiñor anārṣayor gurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre — [In the feminine,] ṣyaṅ [replaces] aṇ and iñ [enjoined] in the gotra [sense], not [those] of ṛṣis, [in bases] whose upottama is heavy (guru).

Rule. In the feminine, ṣyaṅ replaces a gotra aṇ or iñ that is not a seer's affix (anārṣa), in a word whose upottama is heavy. The uttama is the last syllable of a word of three or more syllables; the upottama is the one next to it. Ṣ and ṅ are markers, and cāp follows by yaṅaś cāp (SK 528).

Example.

kumudagandher apatyaṃ strī → kumudagandhi + aṇ → kaumudagandha

→ the last syllable dha is the uttama; gan, before a cluster, is the upottama and is heavy

→ ṣyaṅ replaces the aṇ → kaumudagandh + ya → cāp → kaumudagandhyā.

varāha + iñ → vārāhi → upottama rā is heavy → iñ → ya → vārāhyā.

Applies when / blocked by.

By the paribhāṣā nirdiśyamānasyādeśā bhavanti ("substitutes replace what is named"), ṣyaṅ replaces only the aṇ or iñ, not the whole word.
Not a seer's affix: vāsiṣṭhī, vaiśvāmitrī.
Heavy upottama: aupagavī. In aupagava the upottama ga is light, so the jāti ṅīṣ comes.
Gotra: ahicchatre jātā "a woman born in Ahicchatra" → āhicchatrī.

Whether "gotra" here is the technical term or the ordinary family line, scholars discuss.

Siddhānta-kaumudī

त्र्यादीनामन्त्यमुत्तमं तस्य समीपमुपोत्तमम्, गौत्रे यावणिञौ विहितावनार्षौ तदन्तयोर्गुरूवोत्तमयोः प्रातिपदिकयोः स्त्रियां ष्यङादेशः स्यात् ॥ [(परिभाषा - ) निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति] इत्यणिञोरेव । षङावितौ । यङश्चाप् -SK 528 कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । वाराह्या । अनार्षयोः किम् ? वासिष्ठी । वैश्वामित्री । गुरुपोत्तमयोः किम् । औपगवी । जातिलक्षणो ङीष् । गौत्रे किम् । अहिच्छत्रे जाता आहिच्छत्री ॥

The last of three or more [syllables] is [called] uttama; what is near it is upottama. In place of aṇ and iñ that are enjoined in the gotra [sense] and are not ṛṣi-[affixes] (anārṣa), in prātipadikas ending in them whose upottama is heavy (guru), the substitute ṣyaṅ is to occur in the feminine. By [the paribhāṣā] 'nirdiśyamānasyādeśā bhavanti' ('substitutes replace what is specified'), [the substitute is] of aṇ and iñ only. ṣ and ṅ are it. [Then cāp by] 'yaṅaś cāp' (SK 528). The female offspring of Kumudagandhi (kumudagandher apatyaṃ strī) → kaumudagandhyā. vārāhyā. Why 'not of ṛṣis'? vāsiṣṭhī. vaiśvāmitrī. Why 'whose upottama is heavy'? aupagavī — [here] ṅīṣ, characterized by jāti. Why 'in the gotra'? āhicchatrī, 'a woman born in Ahicchatra'.

Bālamanoramā

अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे - अणिञोः । त्र्यादीनामन्त्यमुत्तममिति । तथा भाष्यादिति भावः । तस्य समीपमुपोत्तममिति । सामीप्येऽव्ययीभाव इति भावः । गुरु-उपोत्तमम्-उत्तमसमीपवर्ति ययोरिति विग्रहः । प्रातिपदिकादित्धिकृतं षष्ठीद्विवचनेन विपरिणम्यते । उपोत्तमगुरुवर्णकयोः प्रातिपदिकयोरिति लभ्यते ।अणिञो॑रित्यनेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषयाञन्तयोग्र्रहणम् । 'गोत्रे' इत्येतत् अणिञोरन्वेति । ऋषेरविहितौ-अनार्षौ । इदमपि अणिञोविशेषणं । स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह गोत्रे यावणिञावित्यादिना । आदेशः स्यादिति । स्थानषष्ठीनिर्देशादादेशत्वलाभः ।ननु अणिञन्तयोः श्यङादेशोऽयमनेकाल्त्वात्सर्वादेशः स्यादित्यत आह — निर्दिश्यमानस्येति । तथा च अणिञोरेवायमादेश इति भावः ।ङिच्चे॑त्यन्तादेश इति तु न युक्तं, ङित्त्वस्य ष्यङः सम्प्रसारण॑मित्यादौ चरितार्थत्वात् । कुमुदगन्धेरिति । कुमुदगन्ध इव गन्धो यस्येति विग्रहः ।सप्तम्युपनानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वाच्यः, उत्तरपदलोपश्चे॑ति बहुव्रीहिः, पूर्वखण्डे उत्तरपदस्य गन्धशब्दस्य लोपश्च ।उपमानाच्चे॑ति इत्त्वं । कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्रीति विग्रहे अण् ।यस्येति चे॑ति इकारलोपः, आदिवृद्धिः, कौमुदगन्धशब्दः, तत्र धकारादणोऽकार उत्तमः । तत्समीपवर्ती गुरुः गकारादकारः, 'संयोगे गुरु' इत्युक्तेः । नचाऽनुस्वारधकारव्यवहितत्वात्कथमुत्तमसमीपवर्तित्वं गकारादकारस्येति वाच्यं, येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपी॑ति न्यायेन हला व्यवधानस्याऽदोषत्वात् । नह्रणि परेऽव्यवहितो गुरुः क्वचिदस्ति । एवंच गुरूपोत्तमं प्रातिपदिकं कौमुदगन्धेत्यणन्तं, तदवयवस्य अमः ष्यङादेशेयङश्चा॑विति चापि कौमुदगन्ध्याशब्द इत्यर्थः । इञन्तस्योदाहरति — वाराह्रेति । वराहस्यापत्यं स्त्री विग्रहः । अत इञ् । अकारलोपः । वाराहिशब्दः । तत्र इकार उत्तम#ः । रेफादाकार उत्तमसमीपवर्ती गुरुः इञ इकारस्य ष्यङादेशः, चाविति भावः । वासिष्ठी वैआआमित्रीति । ऋष्यणन्तावेतौ औपगवीति । अणन्तत्वेऽपि गुरूपोत्तमत्वाऽभावान्न ष्यङ् । जातिलक्षण इति ।गोत्रं च चरणैः सहे ति जातित्वम् । आहिच्छत्रीति । जातार्थे अणयं, नतु गोत्र इति न ष्यङ् । नच ष्यङ्प्रत्यय एव कुतो न विधीयते इति वाच्यं, तथा सति उदमेघस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहेऽत इति ष्यङि चापि औदमेध्या, तस्या अपत्यं ओदमेधेय इति न सिध्येत्, अस्यापत्यप्रत्ययत्वाऽभावेन यलोपाऽप्राप्तेरिति स्पष्टं भाष्ये ।

translator notes

commentary BM: 'uttama' = the last of three or more, per the Bhāṣya; 'upottama' is an avyayībhāva in the sense of proximity; 'gurūpottama' = bahuvrīhi, 'those whose [syllable] near the uttama is heavy'. The governing 'prātipadikāt' is converted to a genitive dual (vipariṇāma), and 'aṇiñoḥ' takes in the aṇ-/iñ-final by the pratyaya-grahaṇa paribhāṣā; 'gotre' and 'anārṣa' (= not enjoined for a ṛṣi) qualify aṇ and iñ; 'striyām' is the governing adhikāra; the sixth (sthāna-ṣaṣṭhī) yields the substitute-status of ṣyaṅ. Followed for the construal of the whole sentence.
commentary BM on the paribhāṣā: without it ṣyaṅ, having more than one sound (anekāl), would replace the whole aṇ/iñ-final word (anekālśit sarvasya); 'ṅic ca' (end-substitution) is not the reason, since the ṅ has its use in 'ṣyaṅaḥ saṃprasāraṇam' etc. Followed for 'of aṇ and iñ only'.
commentary TB: to the objection that by paratva sarvādeśa would override 'ṅic ca' (the ṅ being purposeful), the answer is 'nirdiśyamānasya…'. Agrees with BM on the paribhāṣā's role.
commentary BM derivations (the kaumudī gives only the results): kumudagandhi = 'one whose smell is like the smell of the lotus', bahuvrīhi by the vārttika 'saptamyupamānapūrvapadasya bahuvrīhir vācyaḥ, uttarapadalopaś ca' with loss of the inner gandha and i by 'upamānāc ca'; + aṇ (female offspring) → i-lopa by 'yasyeti ca', ādivṛddhi → kaumudagandha; the a of aṇ after dh is uttama, the a after g is guru (saṃyoge guru), the intervening consonants being no bar by 'yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahite 'pi'; aṇ → ṣyaṅ (ya) + cāp → kaumudagandhyā. varāha + iñ ('ata iñ') → a-lopa → vārāhi; i uttama, ā after r guru; iñ → ṣyaṅ + cāp → vārāhyā. vāsiṣṭhī, vaiśvāmitrī: ṛṣi-aṇ; aupagavī: aṇ-final but not gurūpottama, ṅīṣ as jāti by 'gotraṃ ca caraṇaiḥ saha'; āhicchatrī: aṇ in the sense 'born', not gotra. Recorded only.
commentary TB (printed within the TB block of SK 1196): 'gotra' here is the ordinary (laukika) gotra, since outside the apatya-adhikāra the technical one is not taken; so daivadattyā, yājñadattyā are desired even for the immediate offspring, and 'gotre' could be dropped given 'anārṣayoḥ' — though TB notes that this explanation, which follows [the example] kaumudagandhyā (OCR 'kaumudabhānusāri', probably for kaumudagandhyānusāri) and fits the mūla here, conflicts with the mūla at the daivayajñi sūtra ('agotrārtham idam'). BM takes the opposite view (in its block on SK 1199): the natural sense of the Bhāṣya is that in this sūtra the technical (pāribhāṣika) gotra is taken even though it stands outside the apatya-adhikāra. BM and TB thus diverge on 'gotre'; the kaumudī's 'enjoined in the gotra [sense]' is rendered neutrally.
commentary On substitute vs. affix: BM says the Bhāṣya makes clear that were ṣyaṅ an affix, audamedhyā (female offspring of udamedha, OCR 'udamegha') would not yield audamedheya for her offspring, since y-lopa would fail for a non-apatya affix. TB derives substitute-status from the natural sense of the sixth in 'aṇiñoḥ' (as with the n-substitute of 'patyur no yajñasaṃyoge'), but records that 'in the Manoramā' even an affix-ṣyaṅ is held to leave the forms unobstructed. Divergent grounds; the kaumudī's 'ṣyaṅādeśaḥ' is rendered as 'substitute'.
textual The source reads 'gautre' twice for gotre, 'gurūvottamayoḥ' for gurūpottamayoḥ, and 'gurupottamayoḥ' in the question; the paribhāṣā is printed in editorial brackets '[(paribhāṣā - ) …]'. Read as gotre / gurūpottamayoḥ; source preserved. This unit has no separate TB block: TB on 4.1.78 (and on 4.1.178) is printed inside the TB block of SK 1196.

SK 1199 · A 4.1.79V

गोत्रावयवात् ॥ ११९९ ॥

gotrāvayavāt

gotrāvayavāt — After a gotrāvayava [word, ṣyaṅ is substituted in the feminine for aṇ and iñ taught in the gotra sense].

Rule. After gotrāvayava words, ṣyaṅ replaces a gotra aṇ or iñ in the feminine. Bhaṭṭoji glosses the term as family names (kulākhyāḥ) that count as gotra names. The rule is for words whose upottama is not heavy.

Example.

puṇikasyāpatyaṃ strī → puṇika + iñ → pauṇiki → the upottama ṇi is light, but puṇika is a family name → ṣyaṅ → cāp → pauṇikyā.

So also bhauṇikyā.

Siddhānta-kaumudī

गोत्रावयवा गोत्राभिमताः कुलाख्यास्ततो गोत्रे विहितयोरणिञोः स्त्रियां ष्यङादेशः स्यात् । अगुरूपोत्तमार्थं आरम्भः । पौणिक्या । भौणिक्या ॥

gotrāvayavas are gotrābhimata [words], [namely] names of families (kulākhyāḥ). After them, ṣyaṅ is substituted (ādeśa) in the feminine for aṇ and iñ taught in the gotra sense. The rule is undertaken for the sake of [words] whose upottama [syllable] is not heavy (agurūpottama). pauṇikyā. bhauṇikyā.

Tattvabodhinī

NSP p. 249

—गोत्रावय-वात् । अवयवशब्दोऽप्रधानवाची, अवयवश्चासौ गोत्रं चेति कर्मधारयः, निपातनाद्गोत्रशब्दस्य पूर्वनिपातः ॥—गोत्रा- भिमता इति । गोत्रसित्येवमभिमताः । गोत्रवाचित्वेन देशविशेषे प्रसिद्धाः, न तु प्रवराध्याये पठिता इत्यर्थः ॥ प्रवराध्यायेऽपाठाच्चाप्राधान्यम् ॥—कुलाख्या इति । कुलमाख्यायते यैरिति कुलाख्याः पुणिकभुणिकमुखरप्रभृतयः । तैर्हि कुलमाख्यायते ‘पुणिका वयं गोत्रेण’ ‘भुणिका वयं गोत्रेण’ इति ॥—तत इति । गोत्रावयवादित्यर्थः

Bālamanoramā

गोत्रावयवात् - गोत्रावयवात् । गोत्रावयवशब्दं व्याचष्टे-गोत्रावयवा गोत्राभिमता इति । गोत्र=कुलम्, अभिमतं=प्रख्यातं याभिरिति विग्रहः । कुलप्रख्यातिकृत इत्यर्थः ।कुलव्यपदेशकृत इति यावत् । तदाह — कुलाख्या इति । कुलमाख्यायते व्यपदिश्यते आभिरिति कुलाख्याः । कुलनामानीत्यर्थः । पुणिकादिशब्दैर्हि कुलं व्यपदिश्यते-॒पुणिकाः वयं॑,भुणिकाः वय॑मित्यादि । अवपूर्वकात् 'यु मिश्रणे' इति धातोरुपसर्गवशेन प्रख्यात्यर्थकात् पचाद्यचि अवयवशब्दः । कुवस्यावयवः प्रख्यापकशब्दः कुलावयव इति लभ्यत इति भावः । ननु पूर्वेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — अगुरूपोत्तमार्थ इति । गोत्रादवयुतं=मिश्रितम्-अनन्तरापत्यं, तदर्थमित्यपि भाष्ये स्पष्टम् । एवञ् पूर्वसूत्रे अपत्याधिकारबहिर्भूतेऽपि पारिभाषिकमेव गोत्र गृह्रत इति भाष्यस्वरसः । पौणिक्येति । पुणिकस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङि चाप् । एवं मौणिक्या । मनुष्यनामत्वे तन्नामिकाऽणः ष्यङ् ।

translator notes

commentary BM analyses gotrābhimata as 'those by which the family (gotra = kula) is made known (abhimata = prakhyāta)', i.e. what occasions the designation of the family — hence Bhaṭṭoji's 'kulākhyāḥ', words by which a family is named ('we are Puṇikas', 'we are Bhuṇikas'); avayava is from ava + yu 'to mix', the prefix giving the sense 'making known', with ac (pacādi): the avayava of a kula is the word that makes it known.
commentary TB reads differently: avayava means 'subordinate' (apradhāna), and gotrāvayava is a karmadhāraya (avayavaś cāsau gotraṃ ca) with gotra placed first by nipātana; gotrābhimatāḥ = 'regarded as gotra', i.e. known as gotra-names in particular regions but not listed in the pravara chapter — hence their subordinate status; kulākhyāḥ = puṇika, bhuṇika, mukhara etc., by which a family is named ('we are Puṇikas by gotra'); 'tataḥ' = after a gotrāvayava. BM and TB diverge on 'gotrābhimata' (BM: abhimata = prakhyāta, 'by which the family is made known'; TB: 'regarded as gotra'); the English leaves the term untranslated to stay neutral between them.
commentary BM on 'agurūpottamārtha ārambhaḥ': since the preceding rule would suffice for gurūpottama words, this rule is for those that are not; the Bhāṣya also states that it is for the anantarāpatya (gotrād avayutam = 'mixed', i.e. immediate offspring), whence the natural sense of the Bhāṣya is that in the preceding sūtra the technical (pāribhāṣika) gotra is taken even outside the apatya-adhikāra. Recorded; the kaumudī's statement is rendered as it stands.
commentary BM on the examples (the kaumudī gives only the forms): pauṇikyā = puṇikasyāpatyaṃ strī → iñ (a-final) → ṣyaṅ for iñ → cāp; 'evaṃ mauṇikyā' (BM's text; the kaumudī has bhauṇikyā) likewise; where the base is a personal name, ṣyaṅ for the aṇ taught for such names (tannāmikā-aṇ). Recorded here only.

SK 1200 · A 4.1.80V

क्रौड्यादिभ्यश्च ॥ १२०० ॥

krauḍyādibhyaśca

krauḍyādibhyaś ca — And after krauḍi and the rest, [ṣyaṅ in the feminine].

Rule. After krauḍi and the rest of its list, the affix ṣyaṅ occurs in the feminine. Here ṣyaṅ is an affix added after the word, not a substitute. The rule serves words whose upottama is not heavy, and words that do not end in aṇ or iñ.

Example.

krauḍi → it has only two syllables, so it has no upottama at all → this rule gives ṣyaṅ → cāp → krauḍyā.

So also vyāḍyā.

Bhaṭṭoji's commentators give gaukakṣya (with yañ) as a word the rule reaches though it does not end in aṇ or iñ.

Applies when / blocked by. Two class-rules in the list:

sūta yuvatyām: after sūta, when a young woman is meant → sūtyā.
bhoja kṣatriye: after bhoja, when a kṣatriya woman is meant → bhojyā.

Siddhānta-kaumudī

स्त्रियां ष्यङ् प्रत्ययः स्यात् । अगुरूपोत्तमार्थोऽनणिञर्थश्चारम्भः । क्रौड्या । व्याड्या । (गणसूत्रम् -) सूत युवत्याम् । सूत्या । (गणसूत्रम् -) भोज क्षत्रिये । भोज्या ॥

In the feminine, the affix ṣyaṅ occurs. The undertaking (ārambha) [of this rule] is for [words] whose upottama [syllable] is not heavy (agurūpottama) and for [words] not [ending in] aṇ or iñ. krauḍyā. vyāḍyā. (gaṇasūtra) sūta yuvatyām — [After] sūta, when a young woman [is meant]: sūtyā. (gaṇasūtra) bhoja kṣatriye — [After] bhoja, when a kṣatriya [woman is meant]: bhojyā.

Tattvabodhinī

NSP p. 249

—क्रौड्यादिभ्यश्च । पञ्चमीनिर्देशात्प्रत्ययत्वमेवेहाश्रीयत इत्याह—ध्यङ् प्रत्यय इति । क्रौडि, व्याडि, आपिशलि, गौकक्ष्य, इत्यादि । गौकक्ष्यशब्दो गर्गादियञ्नतस्तदर्थमाह—अनणिञ्चर्यश्चेति ॥—सूतेति । गणसूत्रम् । सूतशब्दः ध्यङं लभते युवत्यां वाच्यायामित्यर्थः ॥—सूत्येति । ध्यङि ‘यङश्चाप्’ । अन्यत्र तु क्रियाशब्दाष्टाप् । सूतजातिवाचिनस्तु ङीष् । सूती ॥—भोजेति । इदमपि गणसूत्रम् । जातिलक्षणङीषोऽपवादः ध्यङ्, क्रियाशब्दात्तु टावेव । भोजयतीति भोज्या

Bālamanoramā

क्रौड्यादिभ्यश्च - क्रौडआदिभ्यश्च ।प्रत्ययविधि॑रिति भाष्योक्तं पक्षान्तरमाश्रित्याह — ष्यङ्प्रत्यय इति । पूर्वेण सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — अगुरूपोत्तमार्थोऽनणिञन्तार्थश्चेति । क्रौडएति । क्रोडस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङ्, चाप् । इहत्र्यादीनामन्त्यमुत्तम॑मित्युक्तेर्न गुरूपोत्तमत्वम् । मनुष्यनामत्वे त्वण् । 'गौकक्ष्य' शब्दो गर्गादिञन्तः । तस्य अनणिञन्तत्वेऽपि ष्यङ् । सूतयुवत्वामिति । गणसूत्रमिदम् । सूतशब्दो युवत्या ष्यङं लभत इत्यर्थः । सूत्रेयति । प्राप्तयौवनेत्यर्थः । जातौ तु सूतीत्येव । भोज क्षत्रिये । इदमपि गणसूत्रम् ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji says 'the affix ṣyaṅ' adopting the alternative view stated in the Bhāṣya, 'pratyayavidhiḥ' ('[it is] a prescription of an affix') [translator's gloss: i.e. as against the substitute (ādeśa) treatment of ṣyaṅ in SK 1198–1199; BM does not name what the alternative is set against]; TB: here affixhood is adopted because of the ablative (pañcamī) in the sūtra. Followed for 'the affix ṣyaṅ'.
commentary BM on 'agurūpottamārthaḥ …': answers 'since the preceding sūtra suffices, why this one?'. krauḍyā = kroḍasyāpatyaṃ strī: ṣyaṅ after the iñ-final [krauḍi], then cāp; it is not gurūpottama, since 'uttama' is the last of three or more [vowels]; were it a human name, aṇ [would come]. gaukakṣya, formed with the yañ of gargādi, gets ṣyaṅ although not aṇ- or iñ-final (TB: the purpose of 'anaṇiñ-' is gaukakṣya). Followed for construing 'upottama' as the syllable next to the uttama, which exists only in words of three or more syllables (so krauḍi, of two syllables, is not gurūpottama although krau- is heavy), and 'anaṇiñ' as 'not ending in aṇ or iñ'.
commentary BM/TB: 'sūta yuvatyām' and 'bhoja kṣatriye' are gaṇasūtras (sūta takes ṣyaṅ when a young woman is to be denoted); sūtyā = one who has reached youth (TB: cāp by 'yaṅaś cāp'); for the jāti, sūtī (ṅīṣ); TB: for bhoja, ṣyaṅ is an apavāda of the jāti-ṅīṣ, while from the action-noun only ṭāp. Followed for the bracketed 'when … is meant'.
textual The kaumudī reads 'anaṇiñarthaḥ'; BM's pratīka has 'anaṇiñantārthaḥ' and TB (OCR) 'anaṇiñcaryaḥ'. The sense is the same ('for what does not end in aṇ or iñ'); the source reading is kept.

SK 1201 · A 4.1.81V

दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्डेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् ॥ १२०१ ॥

daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇḍeviddhibhyo'nyatarasyām

daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇḍeviddhibhyo 'nyatarasyām — After daivayajñi, śaucivṛkṣi, sātyamugri and kāṇḍeviddhi, [ṣyaṅ in the feminine] optionally.

Rule. After the four iñ-final words daivayajñi, śaucivṛkṣi, sātyamugri and kāṇḍeviddhi, ṣyaṅ occurs optionally in the feminine. The rule is meant for the non-gotra sense. Being later (para), it applies in the gotra sense too.

Example.

devayajñasyāpatyaṃ strī → daivayajñi → ṣyaṅ → cāp → daivayajñyā.

In the alternative, ṅīṣ by ito manuṣyajāteḥ (SK 520) → daivayajñī.

So also śaucivṛkṣyā – śaucivṛkṣī and the rest.

Watch out. This is the rule whose anyatarasyām "optionally" SK 1088 carried back, to allow the compound upagvapatyam.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यश्चतुर्भ्यः ष्यङ्वा । अगोत्रार्थमिदं गोत्रेऽपि परत्वात्प्रवर्तते । पक्षे इतो मनुष्य-SK 520 इति ङीष् । दैवयज्ञ्या - दैवयज्ञी । इत्यादि ॥

After these four, ṣyaṅ optionally (vā). This [rule] is for the non-gotra [sense] (agotrārtha); [but] it applies in the gotra [sense] too, because it is para. In the alternative (pakṣe), ṅīṣ by 'ito manuṣya-' (SK 520): daivayajñyā or daivayajñī. And so on.

Tattvabodhinī

NSP p. 249–250

—दैवयज्ञि—॥—चतुर्भ्य इति । इनन्तेभ्य इति शेषः ॥ देवा यज्ञा यष्टव्या यस्य स देवयज्ञः । शुचिर्वृक्षो यस्य शुचिवृक्षः । सत्यमुग्रं यस्य सत्यमुग्रः । निपातनाद्विशेष्यस्य पूर्वनिपातः मुमागमश्च । काण्डेन विद्धः काण्डेविद्धः । ‘कर्तृकरणे कृता—’ इति समासः । निपातनात्काण्डशब्दस्य एकारः । पाठान्तरे कण्ठे विद्धमस्य, कण्ठे वा विद्धः कण्ठे विद्धः ‘अमूर्धमस्तकात्’ इत्यलुक् । एभ्यः सर्वेभ्योऽपत्ये ‘अत इञ्’ ॥—गोत्रेऽपि परत्वादिति । तथा चोभयत्र विभाषेति भावः ॥ अत्रेदमवधेयम् । ‘अणिञोः—’ इति सूत्रे यदि शास्त्रीयं गोत्रं गृह्यते तदा ‘अगोत्रार्थमिदम्’ इत्यादिग्रन्थः स्वरसतः संगच्छते । यदि तु लौकिकं गोत्रमेव तत्र गृह्यते तदा ‘अणिञोः—’ इति नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थमिदमित्येव व्याख्यातुमुचितमिति ॥ इत्यपत्याधिकारः ॥ तेन रक्तम्—। तृतीयान्तात्समर्थार्थाविहितं प्रत्ययाः त्युः

Bālamanoramā

दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रि- काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् - दैवयज्ञीति । देवयज्ञस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङ्विकल्पः । इत्यादीति । शुचिवृक्षस्यापत्यं स्त्री शौचिवृक्ष्या — शौचिवृक्षी । सत्यमुग्रमस्येत्यर्थे — सत्यमुग्रः । निपातनान्मुम् । सत्यमुग्रहस्यापत्यं स्त्री सात्यमुग्रय-सात्यमुग्री । काण्डेन विद्धः काण्डेविद्धः । निपातनादेत्त्वम् । काण्डेविद्धस्यापत्यं स्त्री काण्डेविद्ध्या-काण्डेविद्धी । कण्ठेविद्धीति पाठान्तरम् । *****इति बालमनोरमायामपत्याधिकारः ।*****अथाऽऽर्हीयाः । — — — — —

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 250 १ रागादिति—एतस्याभावे कर्तृतीयान्तादपि प्रत्ययः स्यादिति भावः । २ अद्य पुष्य इति—अद्यतनमहोरात्रमित्यादाविव राहोः शिर इत्यादाविव कल्पितभेदमादायाधारत्वोपपत्तिर्वांध्या । ३ कल्लेरिति—इदं वार्तिकमिति शेखरे ।

translator notes

commentary TB: after 'caturbhyaḥ' supply 'iñ-final' (inantebhyaḥ); BM likewise derives the forms from the iñ-final words (devayajñasyāpatyaṃ strī, with ṣyaṅ optional after the iñ-final). Followed: the four words are taken as the iñ-final forms named in the sūtra.
commentary TB on 'gotre 'pi paratvāt': hence the option holds in both [gotra and non-gotra senses]. (Translator's inference, not stated by TB: in the gotra sense the rule, being para, prevails over the obligatory ṣyaṅ of 'aṇiñor anārṣayor gurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre'.) TB adds: if in that sūtra the technical (śāstrīya) gotra is taken, Bhaṭṭoji's 'agotrārtham idam' fits naturally; if only the worldly (laukika) gotra is taken there, the rule would better be explained as 'for option where "aṇiñoḥ…" gives it obligatorily'. Recorded; the kaumudī is rendered as it stands.
commentary BM (TB concurs) on the base words and the 'and so on': devayajña (TB: 'whose sacrifices are to the gods', bahuvrīhi); śucivṛkṣa → śaucivṛkṣyā / śaucivṛkṣī; satyamugra = 'whose truth is fierce', the m-augment (mum) and (TB) the order of members by nipātana → sātyamugryā / sātyamugrī; kāṇḍeviddha = 'pierced by an arrow', e by nipātana (TB: compound by 'kartṛkaraṇe kṛtā bahulam') → kāṇḍeviddhyā / kāṇḍeviddhī; variant reading kaṇṭheviddhi (TB: 'pierced in the throat', aluk by 'amūrdhamastakāt…'). After all of them iñ by 'ata iñ' (TB). Recorded; the kaumudī gives only daivayajñyā / daivayajñī.
textual BM here closes its apatyādhikāra ('iti bālamanoramāyām apatyādhikāraḥ') and TB likewise ('ity apatyādhikāraḥ'); the source's BM pratīka prints 'kāṇṭheviddhi' for the sūtra's kāṇḍeviddhi. No bearing on the kaumudī text.

तद्धिताधिकारे अपत्याधिकारप्रकरणम्

Vārttika vṛddhasya ca pūjāyām — and of a vṛddha, to show respect

Vārttika yūnaś ca kutsāyāṃ gotrasaṃjñā — and a yuvan is called gotra to show contempt

Vārttika vyāsavaruḍaniṣādacaṇḍālabimbānāṃ ca — the same for vyāsa, varuḍa, niṣāda, caṇḍāla and bimba

Vārttika caṭakasya — it should be stated as "after caṭaka"

Vārttika striyām apatye luk — luk when the offspring is female

Vārttika rājño jātāv eva — after rājan, only when a jāti is meant

Vārttika vā hitanāmnaḥ — optionally for hitanāman

Vārttika takṣṇo 'ṇa upasaṃkhyānam — aṇ after takṣan is to be added

Vārttika chāgavṛṣayor api — also after chāga and vṛṣa

Vārttika tyadādīnāṃ phiñ vā — after tyad and the rest, phiñ optionally

Vārttika kṣatriyasamānaśabdāj janapadāt tasya rājany apatyavat — "its king", as for offspring

Vārttika pūror aṇ — after pūru, aṇ

Vārttika pāṇḍor ḍyaṇ — after pāṇḍu, ḍyaṇ

Vārttika kambojādibhyaḥ — it should be "after kamboja and the rest"