Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — tatpuruṣasamāsaprakaraṇam

SK 685 · A 2.1.23द्विगुसंज्ञा

द्विगुश्च ॥ ६८५ ॥

dviguśca

dviguś ca (2.1.23) — And a dvigu [compound is also] designated tatpuruṣa.

Rule. A dvigu — the numeral-first compound that SK 730 will name — also receives the name tatpuruṣa. The purpose is the samāsānta, the compound-ending affix: rules such as SK 788 add ṭac to "a tatpuruṣa ending in rājan", and a dvigu must count as one.

Example.

pañcānāṃ rājñāṃ samāhāraḥ "a group of five kings" → pañcan + rājan → a dvigu → by this rule also a tatpuruṣa → ṭac of SK 788 applies → pañcarājam.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji remarks that the sūtra could be dispensed with: had SK 730 been worded saṃkhyāpūrvo dviguś ca, the ca would let the two names apply together.

Siddhānta-kaumudī

द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् । इदं सूत्रं त्यक्तुं शक्यम् । संख्यापूर्वो द्विगुश्चेति पठित्वा चकारबलेन संज्ञाद्वयसमावेशस्य सुवचत्वात् । समासान्तः प्रयोजनम् । पञ्चराजम् ॥

A dvigu too receives the designation tatpuruṣa (tatpuruṣa-saṃjñā). This sūtra could be dispensed with; for by reading "saṃkhyāpūrvo dviguḥ" with a connective ca ["saṃkhyāpūrvo dviguś ca"], the co-application of the two saṃjñās [dvigu and tatpuruṣa] is easily statable by the force of the ca. The purpose [of extending the tatpuruṣa-saṃjñā to the dvigu] is the samāsānta [augment]. Example: pañcarājam.

Bālamanoramā

द्विगुश्च - द्विगुश्च । द्विगुरपीति ।तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च॑ इति वक्ष्यमाणसमासस्यसंख्यापूर्वो द्विगु॑रिति द्विगुसंज्ञा विधास्यते । स द्विगुसमासोऽपि तत्पुरुषसंज्ञक इति यावत् । एतत्सूत्राऽभावे एकसंज्ञाधिकाराद्द्विगुसंज्ञया तत्पुरुषसंज्ञा बाध्येतेति भावः । इदमिति ।द्विगुश्चे॑त्येतदित्यर्थः । तर्हि द्विगुसंज्ञया तत्पुरुषसंज्ञा बाध्येतेत्यत आह — संख्येति ।संख्यापूर्वोद्विगु॑रिति द्विगुसंज्ञाविधायकं सूत्रम् । तत्र चकारः पठनीयः । ततश्च संख्यापूर्वसमासो द्विगुसंज्ञकस्तत्पुरुषसंज्ञकश्च स्यादिति लभ्यते । एवञ्च चकारेण लघुना तत्पुरुषसंज्ञासमुच्चयलाभा॒द्द्विगुश्चे॑ति गुरुभूतं सूत्रं न कर्तव्यमित्यर्थः । ननु मास्तु द्विगोस्तत्पुरुषत्वमित्यत आह — समासान्तः प्रयोजनमिति । तदुदाहृत्य दर्शयति - पञ्चराजमिति । पञ्चानां राज्ञां समाहार इति विग्रहेतद्धितार्थे॑ति द्विगुः । तस्य तत्पुरुषत्वाद्राजाहःसखिभ्यष्टजि॑ति टच् ।स नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वम् ।अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रिया॑मिति तु न भवति, समासान्तस्य टचः समुदायावयवत्वेन उत्तरपदावयवत्वाऽभावात् । न चसंख्यापूर्वोद्विगुश्चे॑ति पाठे द्विगुतत्पुरुषसंज्ञयोः पर्यायेण प्रवृत्तिः स्यात्, अतः समुच्चयार्थंद्विगुश्चे॑ति पृथक्सूत्रमस्त्विति वाच्यम्, 'सङ्ख्यापूर्व' इति,द्विगु॑रिति च योगौ विभज्य पूर्वेण सङ्ख्यापूर्वस्य तत्पुरुषसंज्ञाविधिः, द्विगुरित्यनेन द्विगुसंज्ञाविदिरित्याश्रयणे सति, चकारमन्तरेणापि पर्यायेण प्रवृत्तिसिद्ध्या चकारस्य समुच्चयार्थत्वोपपत्तेः ।

dviguś ca — "dvigur api" — By the forthcoming compound-rule "taddhitārthottarapadasamāhāre ca," the dvigu-saṃjñā will be prescribed by "saṃkhyāpūrvo dviguḥ." [The point is that] that dvigu-compound too is designated tatpuruṣa. For in the absence of this sūtra, under the adhikāra of "a single saṃjñā (eka-saṃjñā)" the tatpuruṣa-saṃjñā would be blocked by the dvigu-saṃjñā — that is the idea. By "idam" [is meant] this [sūtra] "dviguś ca."

[Objection:] Then the tatpuruṣa-saṃjñā would [still] be blocked by the dvigu-saṃjñā? To this he says "saṃkhyā…". The sūtra prescribing the dvigu-saṃjñā is "saṃkhyāpūrvo dviguḥ"; a ca is to be read there. And then it is obtained that a compound preceded by a numeral is designated both dvigu and tatpuruṣa. Thus, since the addition of the tatpuruṣa-saṃjñā is gained by the light [word] ca, the weighty (guru) sūtra "dviguś ca" need not be composed — that is the meaning.

[Objection:] Let a dvigu not be a tatpuruṣa. To this he says "samāsāntaḥ prayojanam," and illustrating it shows "pañcarājam." In the analysis "pañcānāṃ rājñāṃ samāhāraḥ" (a collective of five kings), the dvigu is by "taddhitārthe…". Because it is a tatpuruṣa, the ṭac [samāsānta] is by "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac"; the neuter is by "sa napuṃsakam." But "akārāntottarapado dviguḥ striyām" [that a dvigu with an a-ending final member is feminine] does not apply, because the samāsānta ṭac, being a member of the whole aggregate (samudāya-avayava), is not a member of the [final] uttarapada.

Nor should it be objected: in the reading "saṃkhyāpūrvo dviguś ca," the dvigu- and tatpuruṣa-saṃjñās would apply alternately (paryāyeṇa), so let there be a separate sūtra "dviguś ca" for the sake of joint application (samuccaya). For by splitting the yoga into "saṃkhyāpūrva" and "dviguḥ" — the former prescribing the tatpuruṣa-saṃjñā for a saṃkhyāpūrva compound, and "dviguḥ" prescribing the dvigu-saṃjñā — on this assumption, since alternate application is established even without the ca, the ca can [instead] serve the purpose of joint application (samuccaya).

SK 686 · A 2.1.24V

द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः ॥ ६८६ ॥

dvitīyā śritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ

dvitīyā śritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ — 2.1.24. A word ending in the accusative (dvitīyā) is optionally compounded with a subanta whose base is śrita, atīta, patita, gata, atyasta, prāpta, or āpanna; the resulting compound is a tatpuruṣa.

Rule. A word ending in the accusative (dvitīyā) optionally compounds with a subanta whose base is śrita "resorted to", atīta "gone past", patita "fallen", gata "gone", atyasta "thrown beyond", prāpta "reached" or āpanna "arrived at". The compound is a tatpuruṣa.

Example.

kṛṣṇaṃ śritaḥ "one who has resorted to Kṛṣṇa" → kṛṣṇa + am and śrita + su are connected in meaning → compound → the endings inside are elided → kṛṣṇaśrita → kṛṣṇaśritaḥ.

duḥkham atītaḥ "one who has passed beyond sorrow" → duḥkhātītaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika adds gamin and the rest: grāmaṃ gamī → grāmagamī "one who will go to the village", annaṃ bubhukṣuḥ → annabubhukṣuḥ "one who wishes to eat food". The compound is optional (SK 665), so kṛṣṇaṃ śritaḥ may also stand as two words.

Siddhānta-kaumudī

द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह वा समस्यते स तत्पुरुषः । कृष्णं श्रितः कृष्णश्रितः । दुःखमतीतो दुःखातीत ।

A word ending in the accusative (dvitīyānta) is optionally compounded with subanta words having śrita etc. as their base (prakṛti); that compound is a tatpuruṣa. [Examples:] kṛṣṇaṃ śritaḥ → kṛṣṇaśritaḥ ("one who has resorted to Kṛṣṇa"); duḥkham atītaḥ → duḥkhātītaḥ ("one who has passed beyond sorrow").

vārttika

गम्यादीनामुपसंख्यानम्

(vārttika) gamyādīnām upasaṃkhyānam — There should be additional mention (upasaṃkhyāna) of gamin (gamya) and the rest [as further bases with which a dvitīyānta compounds].

(वार्तिकम्) ॥ ग्रामं गमी ग्रामगमी । अन्नं बुभुक्षुः अन्नबुभुक्षुः ॥

(vārttika, illustrations) grāmaṃ gamī → grāmagamī ("one who will go to the village"); annaṃ bubhukṣuḥ → annabubhukṣuḥ ("one who wishes to eat food").

Tattvabodhinī

NSP p. 176–177

—द्वितीया श्रितातीत—। श्रितादीनां गतिविशेषवाचित्वात् ‘गत्यर्थार्कमक—’ इति कर्तारे क्तः ॥ ‘प्रत्ययप्रहणे तदन्तम्रहणम्’ इत्याशयेनाह—द्वितीयान्तमिति ॥—श्रितादिप्रकृतिकैरिति । यद्यपि संबोधने सुवन्तत्वं संभवति तथाप्यन्यत्रापि समासस्येष्टलात् श्रितादयस्तद्ध्वदितसमुदाये लक्षणिका इह गृह्यन्त इति भावः ॥ एवं ‘खट्वा क्षेपे’ ‘गर्गादिभ्यो यज्’ इत्यादावप्यूह्यम् । न हि खट्वेत्यस द्वितीयान्तत्वं, गर्गादीनां षष्ठ्यन्तत्वं वा संभवति ॥ स्यादेतत्—द्वितीयान्तस्य श्रितप्रकृतिकसुवन्तेन समासे काष्ठश्रितेयो न सिध्येत् । श्रितशब्दाद्यपि ततः सुपि काष्ठं श्रिता काष्ठश्रितेति समासे श्रिताशब्दस्यैव टावन्तलात्, ततः ‘ल्लीभ्यो ढक्’ इति ढकि काष्ठश्रैतेय इति स्यात् । ‘गतिकारकोपपदानाम्—’ इति सुवृत्पत्तेः प्राक् कृदन्तेन समासे तु श्रितान्तस्य टावन्तलादिष्टं सिध्यतीति चेत् । मैवम् । प्रधानल्लीप्रत्यये तदादिनियमाभावेन काष्ठश्रितेयस्य निर्वाधलात् । न च कदाचित् श्रिताशब्दादपि ढक् स्यादिति वाच्यम् । जहत्स्वार्थायां वृत्तौ श्रिताशब्दस्यानर्थकत्वेनापत्ययोगासंभवात् । अजहत्स्वार्थायामपि न दोषः । समुदायावयवसंनिधौ समुदायस्यैव कार्यप्रयोजकलात् । अन्यथा सुन्दरदुहितुरपत्यं सुन्दरदौहित्र इत्यापत्तेरिति दिक् ॥—कृष्णं श्रित इति । ‘न लोका—’ इति षष्ठीनिषेधः ॥—कृष्णश्रित इति । ‘प्रथमानिर्दिष्टम्—’ इति द्वितीयान्तस्य पूर्वनिपातः ॥ यद्यपीह श्रितशब्दोऽपि प्रथमानिर्दिष्टस्तथापि समासविधायके ‘प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनम्’ इत्युक्तमिति नास्त्यतिप्रसङ्गः । नन्वेवमव्ययादीनामुपसर्जनसंज्ञार्थम् ‘अव्ययं विभक्ति—’ इत्यादिना समासविधानस्यावश्यकलात् ‘सुप्सुपा’ इति समासस्यानित्यत्वे प्रागुक्तज्ञापकं न संभवत्येव, तथा चाव्ययीभावतत्पुरुषादिसमासाभावपक्षे ‘सुप्सुपा’ इति समासप्रवृत्त्या अप विष्णोः परि विष्णोः कृष्णं श्रितः राज्ञः पुरुष इत्यादिविग्रहवाक्यानि न सिद्ध्येरन्निति चेत् । अत्राहुः । पुनः समासविधानं न केवलमुपसर्जनसंज्ञार्थं तस्याः प्रकारान्तरेणापि सिद्धेः । तथा हि ‘प्राक्कडारात्समासः’ इत्यनन्तरं ‘प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनम्—’, ‘एकविभक्ति चापूर्वनिपाते’ इति पठित्वा समासाधिकारे प्रथमानिर्दिष्टमिति व्याख्यायामुपसर्जनसंज्ञा सिद्ध्यत्येव, विभक्त्यर्थादिषु विद्यमानमव्ययं सुवन्तेन चेत् समस्यते स समासोऽव्ययीभावः स्यात्, द्वितीयान्तं चेत्स समासस्तपुरुषः, इत्येव व्याख्यानादव्ययीभावतत्पुरुषादिसंज्ञापि सिध्यतीति पुनः समासविधानं व्यर्थं सज्ज्ञापयतीति । ननु ‘अव्ययं विभक्ति—’ इत्यादीनां समासविधायकत्वे सिद्धे भवदुक्तमेतत्स्यात् । तत्रैव मानं न पश्याम इति चेत् । अत्र केचित् । उक्तरीत्यैवोपसर्जनसंज्ञायां सिद्धायां ‘प्रथमानिर्दिष्टम्—’ इति सूत्रे समासग्रहणं व्यर्थं सत्समासविधायके प्रथमानिर्दिष्टमित्यर्थलाभार्थं तेनामीषां समासविधायकत्वं सिध्यतीति । अथवा ‘सुप्सुपा’ इति समासस्यानित्यत्वे आकरग्रन्थ एव प्रमाणम्, अन्यथा ‘सिन्नित्यसमासयोः’ इति वार्तिके ‘नित्यग्रहणेन नार्थः । इदमपि सिद्धं भवति वाप्यामश्वो ‘वाप्यश्वः’ इत्यादिप्रागुक्तभाष्यकैयटग्रन्थस्यासामजस्यापत्तेरिति दिक् ॥ ननु कृष्णश्रित इत्यस्य कृष्णकर्मकथयणकर्तेति ह्यर्थः, स च कृष्णः श्रितो येनेति कर्मणि क्तान्तेन वहुव्रीहिणापि सुलभ इति किमनेन समासारम्भेण । मैवम् । वहुव्रीहौ श्रितकृष्ण इति निष्ठान्तस्य पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । ‘शेषाद्विभाषा’ इति समासान्तः कप् प्रसज्येतेति दिक् ॥—दुःखातीत इति । अतिपूर्वकादिणः कर्तरि क्तः । अवशिष्टान्यप्युदाहरणान्यूह्यानि । कूपपतितः । यद्यपि ‘तनिपतिदरिद्रातिभ्यः—’ इति विकल्पितेद्भावात् ‘यस्य विभाषा’ इतीणिनेषेधेन भाव्यम्, तथाप्यत एव निपातनादिडित्याहुः ॥ वस्तुतस्तु चुरादावदन्तेषु पठितस्य ‘पत गतौ च’ इत्यस्याश्रयणेन पतितः सिध्यति, ‘यस्य विभाषा’ इत्यत्रैकाच इत्यनुवृत्तेः सर्वसंमतलात् । प्रामगतः । नुहिनात्यस्तः । अत्यासो ह्यतिक्रमः । सोऽपि गतिविशेष एवेति कर्तरि क्तः, आदिकर्मणि क्तो वात्राभ्युपेयः । सुखप्राप्तः । दुःखापन्नः ॥—गम्यादीनामिति । गम्यादयश्च प्रयोगतो द्वेयाः ॥—ग्रामगमीति । ‘गमेरिनिः’ इत्यौणादिक इनिः । स च ‘भविष्यति गम्यादयः’ इति भविष्यत्काले । ‘अकेनोः—’ इति षष्ठीनिषेधात्कर्मणि द्वितीया ॥—अयोग्यत्वादिति । खयमित्यस्यात्मनेत्यर्थकस्य कर्त्रर्थतया द्वितीयान्तत्वानुपपत्तिरिति भावः

Bālamanoramā

द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः - द्वितीया श्रिता । द्वितीयान्तमिति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषालभ्यस्तदन्तविधिः । ननु सुपेत्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणतं प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तपरम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषालभ्यस्तदन्तविधिः । ननु सुपेत्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणतं प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तपरम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया च प्रत्ययग्रहणे प्रकृतिप्रत्ययसमुदायग्रहणं लभ्यते । तथा चसुबन्तै॑रित्यस्य सुप्-तत्प्रकृतिसमुदायैरित्यर्थः पर्यवस्यति । श्रितादिशब्दास्तु क्तप्रत्ययान्ता एव न तु सुबन्ताः, तेषां सुब्घटितसमुदायात्मकत्वाऽभावादित्यत आह-श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैरिति । श्रितादिशब्दाः श्रितादिप्रकृतिकेषु लाक्षणिका इति भावः ।गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्ते॑रित्यस्य तु नायं विषयः, 'कर्तृकरणे कृता'साधनं कृते॑तिवत्कारकविशेषानुपादानादिति प्रौढमनोरमायां स्थितम् । न च श्रितादीनां समर्थविशेषणत्वात्तदन्तविधौ श्रितान्तादिशब्दप्रकृतिकैरित्यर्थलाभा॒त्कृष्णं परमश्रित॑ इत्यत्रापि समासः स्यादिति वाच्यं, समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधात् । कृष्णं श्रित इति । श्रयतेर्गतिविशेषार्थकत्वाद्गत्यर्थाकर्मकेति कर्तरि क्तः ।न लोके॑ति कृद्योगषष्ठीनिषेधात्कर्मणि द्वितीया । समासविधौ द्वितीयेति प्रथमानिर्दिष्टत्वात्कृष्णशब्दस्य पूर्वनिपातः दुःखातीत इति ।दुःखमतीत इति विग्रहः ।इण् गतौ॑ । अतिपूर्वात् कर्तरि क्तः । इत्यादीति । गर्तं पतितो गर्तपतितः ।पल्लृ गतौ॑ । कर्तरि क्तः । तनिपतिदरिद्रातिभ्यः सनो वेट्कत्वेनयस्य विभाषे॑तीण्निषेधप्राप्तावप्यत एव निपातनादिट् । ग्रामं गतो ग्रामगतः । ग्राममत्यस्तः-अतिक्रान्तो-ग्रामात्यस्तः । ग्रामं प्राप्तः ग्रामप्राप्ताः । संशयमापन्नः संशयापन्नः । गम्यादीनामिति । गम्यादिप्रकृतिकैः सुबन्तैरपि द्वितीयान्तं समस्यते स तत्पुरुष इति यावत् । ग्रामं गमीति । 'गमेरिनिः' रित्यौणादिक इनिप्रत्ययः, स च 'भविष्यति गम्यादयः' इति वचनाद्भविष्यति काले भवति ।अकेनो॑रिति कृद्योगषष्ठीनिषेधात्कर्मणि द्वितीया । ग्रामं गमिष्यन्नित्यर्थः । अन्नं बुभुक्षुरिति । भुजेः सन् ।सनाशंसभिक्ष उः॑ ।न लोके॑ति कृद्योगषष्ठीनिषेधात्कर्मणि द्वितीया । बुभुक्षुशब्दो गम्यादपठित इति भावः । स्वयं क्तेन । क्तप्रत्ययान्तप्रकृतिकसुबन्तेन स्वयमित्यव्ययं समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । अयोग्यत्वादिति ।स्वय॑मित्यव्ययस्य आत्मनेत्यर्थकस्य कर्तृशक्तिप्रधानतया तृतीयाया एवोचितत्वादिति भावः ।स्वय॑मित्यव्ययस्य समासेऽसमासेऽपि को भेदः । असमासेऽपि 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुकः प्रवृत्तेरित्यत आह — स्वयंकृतस्यापत्यमिति । स्वयंकृतस्यापत्यमित्यर्थे 'अत इ' ञिति स्वयंकृतशब्दात्षष्ठन्तत्वात्तत इञि ऋकारस्यादिवृद्धौ रपरत्वे स्वयंकार्तिरित्येव स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु असामर्थ्यादिह न तद्धितः । स्वयंकृतशब्दस्य समासस्वरः प्रयोजनम् ।

dvitīyā śritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ — dvitīyā śritā… "dvitīyāntam" [glosses the bare "dvitīyā" as a word ending in the accusative]: this tadantavidhi is obtained by the pratyayagrahaṇaparibhāṣā [whereby the mention of a case-suffix denotes what ends in it].

Objection: "sup," carried forward (anuvṛtti) [from the governing rule] and transformed into the plural (as "subantaiḥ"), by the pratyayagrahaṇaparibhāṣā refers to subanta words (words ending in a sup); and by the pratyayagrahaṇaparibhāṣā, in the mention of a suffix (pratyaya) the whole base-plus-suffix aggregate (prakṛti-pratyaya-samudāya) is denoted. And so "subantaiḥ" comes to mean "by [words that are] aggregates of a sup together with its base (sup-tat-prakṛti-samudāya)." But the words śrita etc. end in the kta-suffix and are not [themselves] subanta, since they are not aggregates constituted by a sup. To [meet] this, [Bhaṭṭoji] says "with subanta words whose base is śrita etc. (śritādiprakṛtikaiḥ)." The idea is that the words "śrita etc." [in the sūtra] are used metonymically (lākṣaṇika) for [subanta words] having śrita etc. as their base.

And this is not the domain of the paribhāṣā "gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ" ("the statement of compounding of a gati, a kāraka, or an upapada with kṛt-forms [holds] prior to the production of the sup") — because, as with "kartṛkaraṇe kṛtā" (A 2.1.32), where [only] "sādhanaṃ kṛtā" [is said and] no particular kāraka is specified, so here too no particular kāraka is specified (kārakaviśeṣa-anupādāna); so it stands in the Prauḍhamanoramā.

Nor should it be objected: "since śrita etc. are qualifiers of a competent [term] (samartha-viśeṣaṇa), by tadantavidhi the expression comes to mean 'with words based on [words] ending in śrita etc. (śritāntādi-śabda-prakṛtikaiḥ),' and hence a compound would result even in 'kṛṣṇaṃ paramaśritaḥ' [where śrita occurs inside paramaśrita]." [Response:] because the tadantavidhi is prohibited in a rule enjoining a compound or a suffix (samāsa-pratyaya-vidhi).

"kṛṣṇaṃ śritaḥ": since [the root] śrayati denotes a particular motion (gati-viśeṣa), by "gatyarthākarmaka…" (A 3.4.72) the kta [is here] in the agent sense (kartari kta). By "na loka[āvyayaniṣṭhākhalarthatṛnām]" (A 2.3.69), which prohibits the genitive in construction with a kṛt (kṛdyoga-ṣaṣṭhī-niṣedha), the accusative (dvitīyā) [is used] in the object sense (karmaṇi). In the compounding rule, since "dvitīyā" is stated in the nominative (prathamā-nirdiṣṭa), the word kṛṣṇa [being upasarjana] takes prior placement.

"duḥkhātītaḥ": the analysis is "duḥkham atītaḥ." [Root:] "iṇ gatau" (iṇ, in the sense of going); from [that root] preceded by ati-, the kta in the agent sense (kartari kta). "ityādi" (and so on): [e.g.] gartaṃ patitaḥ → gartapatitaḥ ("fallen into a pit"). [Root:] "patḷ gatau"; the kta in the agent sense. Although the prohibition of iṭ would be obtained by "yasya vibhāṣā" (A 7.2.15) — [pat] being among the roots optionally taking iṭ (veṭ) with san by "tanipatidaridrātibhyaḥ sanaḥ" — nevertheless, precisely from the [irregular] formation (nipātana), the iṭ [appears in patita]. grāmaṃ gataḥ → grāmagataḥ; grāmam atyastaḥ (transgressed, gone beyond) → grāmātyastaḥ; grāmaṃ prāptaḥ → grāmaprāptaḥ; saṃśayam āpannaḥ → saṃśayāpannaḥ.

"gamyādīnām": that is, a dvitīyānta is compounded also with subanta words having gamya etc. as base; that is a tatpuruṣa. "grāmaṃ gamī": by "gamer iniḥ" the Uṇādi ini-suffix [is added to √gam], and by the statement "bhaviṣyati gamyādayaḥ" it occurs in the future sense (bhaviṣyat kāla). By "akenoḥ [bhaviṣyad-ādhamarṇyayoḥ]" (A 2.3.70), prohibiting the kṛt-genitive, the accusative in the object sense; meaning "one who will go to the village (grāmaṃ gamiṣyan)." "annaṃ bubhukṣuḥ": the san (desiderative) after √bhuj; by "sanāśaṃsabhikṣa uḥ" (A 3.2.168) the u-suffix [giving the agent-noun bubhukṣu]. By "na loka…" (2.3.69), prohibiting the kṛt-genitive, the accusative in the object sense. The idea is that the word bubhukṣu is [also] read in the gamyādi [list].

"svayaṃ ktena": the indeclinable "svayam" is compounded with a subanta whose base ends in the kta-suffix; that is a tatpuruṣa. "ayogyatvāt" (because of unfitness): the idea is that the indeclinable "svayam," in the sense "by oneself (ātmanā)," predominantly conveying the agent-power (kartṛ-śakti), is properly [construed with] the instrumental (tṛtīyā) alone [hence "ktena," instrumental]. [Objection:] what difference is there between compounding and not compounding the indeclinable "svayam"? — since even without a compound, by "avyayād āpsupaḥ" (A 2.4.82) the luk (elision) of the sup [after the indeclinable] applies [so svayam looks alike either way]. To this [Bhaṭṭoji] says "svayaṃkṛtasyāpatyam": in the sense "the offspring of svayaṃkṛta," by "ata iñ" (A 4.1.95), since the word "svayaṃkṛta" ends in the genitive, from it with iñ, with the ādi-vṛddhi of the ṛ [of kṛta] and its being followed by r (raparatva), the form would be precisely "svayaṃkārti" — that is the idea. But in truth, because of a lack of syntactic competence (asāmarthya), the taddhita does not [apply] here. The purpose [of the compound svayaṃkṛta] is the compound-accent (samāsa-svara).

translator notes

textual The source block dittographs an entire stretch: 'ननु सुपेत्यनुवृत्तं … प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सुबन्तपरम्' is written twice in immediate succession. It is translated once. The root of gartapatitaḥ is written पल्लृ in the source; the evident reading is patḷ (√pat, 'patḷ gatau'), followed here. Also 'ग्रामप्राप्ताः' carries a stray final visarga for grāmaprāptaḥ.
textual The closing stretch of this block (from 'svayaṃ ktena. ktapratyayāntaprakṛtikasubantena…' through 'ayogyatvāt … svayaṃkṛtasyāpatyam … svayaṃkārti … vastutas tu … na taddhitaḥ … samāsa-svaraḥ prayojanam') is in fact the Bālamanoramā on the NEXT sūtra, svayaṃ ktena (2.1.25 = sk.687), which the source runs on here without a break; sk.687's own balamanorama is empty. Left in place as transmitted.

SK 687 · A 2.1.25V

स्वयं क्तेन ॥ ६८७ ॥

svayaṃ ktena

svayaṃ ktena (2.1.25) — [The indeclinable] svayam is compounded with a word ending in kta.

Rule. The indeclinable svayam "oneself" compounds with a word ending in kta. The word dvitīyā is not carried into this rule: svayam is an avyaya and cannot bear an accusative ending.

Example.

svayaṃ kṛtam "done by oneself" → svayaṃkṛtam.

That the two are one word shows when a further affix is added: the descendant of svayaṃkṛta is svāyaṃkṛtiḥ, with vṛddhi of the first vowel of the whole word.

Siddhānta-kaumudī

द्वितीया - SK 686 इति न संबद्ध्यते अयोग्यत्वात् । स्वयंकृतस्यापत्यं स्वायंकृतिः ॥

[The word] dvitīyā [accusative], [carried forward (anuvṛtti) from] (SK 686), is not construed [here], because of unsuitability (ayogyatva) — [svayam being an indeclinable, it cannot bear the accusative that the previous rule supplies]. [Example:] svayaṃkṛta ["done by oneself"]; the descendant (apatya) of svayaṃkṛta is svāyaṃkṛti [with vṛddhi of the initial vowel and the apatya suffix].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 177

—स्वायंकृतिरिति । असति समासे कार्तिरिति स्यादिति भावः

translator notes

textual This sūtra's Bālamanoramā is absent in the source (its balamanorama block is empty). The BM commentary on svayaṃ ktena is carried at the very end of the preceding unit sk.686 (sk.686.b1), where the source runs it on without a break — see the textual note on sk.686.b1.

SK 688 · A 2.1.26V

खट्वा क्षेपे ॥ ६८८ ॥

khaṭvā kṣepe

khaṭvā [is compounded with a kta-ending word] in [the sense of] reproach (kṣepa).

Rule. An accusative khaṭvām "cot" compounds with a kta-word when censure (kṣepa, nindā) is meant. This is a nitya-samāsa, an obligatory compound: the uncompounded phrase would not convey the censure.

Example.

khaṭvām ārūḍhaḥ → in the sense "the wretch who has taken to his cot" → khaṭvārūḍho jālmaḥ.

Watch out. Because the compound is nitya, you may not analyse it back into khaṭvām ārūḍhaḥ and keep the censuring sense.

Siddhānta-kaumudī

खट्वाप्रकृतिकं द्वितीयान्तं क्तान्तप्रकृतिकेन सुबन्तेन समस्यते निन्दायाम् । खट्वारूढो जाल्मः । नित्यसमासोऽयम् । नहि वाक्येन निन्दा गम्यते ॥

A second-case-ending word based on khaṭvā is compounded with a subanta based on a kta-ending word, in [the sense of] censure (nindā). khaṭvārūḍho jālmaḥ ("the wretch [who has] mounted the cot"). This is an invariable compound (nitya-samāsa) — for censure is not conveyed by the [analytic] sentence (vākya).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 177

—खट्वारूढ इति । ‘जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्’ इत्यमरः । वेदं व्रतानि च समाप्य समावृत्तेन हि खट्वारोढव्या । ब्रह्मचर्यं एव भूमिशयनार्होऽपि यः खट्वामारोहति स जाल्मः । रूढश्चायम् । तेन खट्वामारोहतु मा वा, निषिद्धानुष्ठानपरः सर्वोऽपि खट्वारूढ इत्युच्यते । अत एवाह—नित्येति

Bālamanoramā

खट्वा क्षेपे - खट्वा क्षेपे । क्तेनेत्यनुवर्तते । प्रत्ययग्रहणात्तदन्तविधिः । क्षेपो निन्दा । द्वितीयेति सुपेति चानुवर्तते । तदुभयमपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तपरं सत्प्रकृतिप्रत्ययसमुदायपरम् । खट्वाशब्दस्य क्तान्तशब्दस्य च सुब्घटितसमुदायात्मकत्वाऽसंभवादत्र खट्वाशब्दः क्तप्रत्ययान्तशब्दश्च तत्प्रकृतिके लाक्षणिक इत्याह-खट्वाप्रकृतिकमिति । खट्वारूढौ जाल्म इति ।जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी॑त्यमरः । खट्वा अम्-आरूढ स् इत्यलौकिकविग्रहः । लौकिकविग्रहस्तु नास्तीत्याह-नित्यसमासोऽयमिति । तत्कुत इत्य आह — न हि वाक्येनेति । वृत्त्यर्थबोधकं वाक्यं-लौकिकविग्रहः । तत्र खट्वामारूढ इति वाक्यं हि गृहस्थाश्रमिणि निन्दां न गमयति । 'खट्वा रूढ' इति समासस्तु रूढआ निन्दां गमयति । तथाच भाष्यम् — ॒अधीत्य रुआआत्वा गुर्वनुज्ञातेन खट्वा आरोढव्या । यस्तावदन्यथा करोति सखट्वारूढोऽयं जाल्म॑इत्युच्यते॑ इति । अत्र 'जाल्य' इत्यनेनोद्वृत्तेऽयं शब्दो रूढः अवयवार्थे तु नाभिनिवेष्टव्यमिति सूचितम् ।

khaṭvā kṣepe — [The word] ktena is carried forward (anuvṛtti); and because it is the mention of an affix, the tad-anta-vidhi [applies, so a word ending in kta is meant]. kṣepa = nindā (censure). [The words] dvitīyā and sup are [also] carried forward; both of these, by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, refer to what ends in that [affix or case] and denote the whole prakṛti-plus-pratyaya complex. Since neither the word khaṭvā nor the kta-ending word can [itself] be the sup-containing complex, here the word khaṭvā and the kta-affix-ending word are used metonymically (lākṣaṇika) for that which has them as its base — hence he says khaṭvāprakṛtikam ("based on khaṭvā"). khaṭvārūḍho jālmaḥ — "jālmo 'samīkṣyakārī" (a jālma is one who acts without consideration), per the Amara[kośa]. "khaṭvā-am ārūḍha-s" is the pre-analytic (alaukika) analysis. But a worldly analysis (laukika-vigraha) does not exist [for it] — hence he says nityasamāso 'yam ("this is an invariable compound"). Why so? He says na hi vākyena ("for not by the sentence"): the sentence that conveys the sense of the compound-expression (vṛtti) is the laukika-vigraha. There, the sentence "khaṭvām ārūḍhaḥ" ("he has mounted the cot") does not convey censure in the case of a householder (gṛhasthāśramin); whereas the compound "khaṭvārūḍha" does convey censure toward the one who has mounted [it]. And so the Bhāṣya: "Having studied and bathed [i.e. graduated], with the guru's permission the cot is to be mounted; but he who acts otherwise is spoken of as 'khaṭvārūḍho 'yaṃ jālmaḥ' (this wretch is cot-mounted)." Here, by the word jālma, it is intimated that this word [khaṭvārūḍha] is conventionally established (rūḍha) upon the ill-behaved (udvṛtta), and that one should not fasten upon the [literal] meaning of the components (avayava-artha).

translator notes

textual The digital source carries digitization artifacts in this block: "रुआआत्वा" for स्नात्वा (snātvā), "सखट्वारूढो" for स खट्वारूढो, and "जाल्य" for जाल्म (jālma) in the final sentence. The translation follows the evidently intended readings.

SK 689 · A 2.1.27V

सामि ॥ ६८९ ॥

sāmi

sāmi — 2.1.27 — [The indeclinable] sāmi ('half') is compounded [as a tatpuruṣa] with a kta-ending word.

Rule. The indeclinable sāmi "half" compounds with a kta-word.

Example.

sāmi kṛtam "half-done" → sāmikṛtam.

Siddhānta-kaumudī

सामिकृतम् ॥

sāmikṛtam ["half-done"].

Tattvabodhinī

NSP p. 177

—सामि । सामीत्येतदव्ययमर्धशब्दपर्यायः

Bālamanoramā

सामि - सामि ।सामी॑त्यव्ययमर्धे वर्तते । तत्-क्तान्तप्रकृतिकसुबन्तेन समस्यत इत्यर्थः । सामिकृतमिति । समासाऽभावे तु तद्धितवृत्तौसामिकार्ति॑रिति स्यादिति भावः ।

sāmi — sāmi. The indeclinable "sāmi" occurs in the sense of "half" (ardhe). That [sāmi] is compounded with a subanta whose base ends in kta (kta-anta-prakṛtika) — that is the meaning. "sāmikṛtam." In the absence of the compound, by contrast, in the taddhita construction the form "sāmikārtiḥ" would result — that is the point (bhāva).

SK 690 · A 2.1.28V

कालाः ॥ ६९० ॥

kālāḥ

kālāḥ (2.1.28) — Time-words [compound with a word ending in kta, forming a tatpuruṣa].

Rule. Time-words in the accusative compound with a kta-word (ktena is carried forward). The rule is made for non-continuous connection with the time (anatyanta-saṃyoga).

Example.

māsaṃ pramitaḥ "measured over a month" → māsapramitaḥ (pratipac-candraḥ): the new-moon-day moon, "which has begun to be marked out over the course of a month".

Siddhānta-kaumudī

क्तेनेत्येव । अनत्यन्तसंयोगार्थं वचनम् । मासप्रमितः प्रतिपच्चन्द्रः । मासं परिच्छेत्तुमारब्धवानित्यर्थः ॥

"ktena" itself [is carried forward, i.e. time-words compound with a kta-ending word]. The statement is for the sake of [conjunction that is] not absolute (anatyanta-saṃyoga). [Example:] māsapramitaḥ pratipaccandraḥ (the new-moon-day moon, measured over a month) — meaning "[the moon] that has begun to be marked out over the course of a month."

Tattvabodhinī

NSP p. 177

—कालाः । वहुवचननिर्देशः स्वरूपनिरासार्थः । कालवाचिनो द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सह वा समस्यन्त इति सूत्रार्थः । ननु ‘काला अत्यन्तसंयोगे’ इत्येवास्तु केनेति निवृत्तम्, नार्थो योगविभागेनेत्यत आह—अनत्यन्तेति ॥—मासप्रमित इति । माङ् माने’ । आदिकर्मणि क्तः कर्तरि । इह प्रतिपच्चन्द्रेण नास्त्यत्यन्तसंयोगः ॥—मुहूर्तमिति । मुहूर्तव्यापीत्यर्थः । ‘कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे’ इति द्वितीया

Bālamanoramā

कालाः - कालाः । क्तेनेत्येवेति । क्तेनेत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । कालवाचिप्रकृतिकद्वितीयान्ताः क्तप्रत्ययान्तप्रकृतिकसुबन्तेन वा समस्यन्त इत्यर्थः । ननुअत्यन्तसंयोगे चे॑त्युत्तरसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — अनत्यन्तेति । मासप्रमितीति । मासं प्रमित इति विग्रहः । प्रपूर्वकान्माधातोरादिकर्मणि क्तः कर्तरि चेति कर्तरि क्तः । तदाह — मासं परिच्छेत्तुमिति । इह प्रतिपच्चन्द्रेण मासस्य नात्यन्तसंयोग इति भावः ।

kālāḥ — "ktena ity eva" — the meaning is that "ktena" is indeed carried forward (anuvartate eva); i.e. words in the accusative whose stem denotes time (kālavāci) are optionally compounded with a kta-suffixed pada. [Objection:] Since it is already established by the following sūtra "atyantasaṃyoge ca," what is this [sūtra] for? To this he says "anatyanta…" [i.e. this rule covers conjunction that is not absolute]. "māsapramita" — the analysis is "māsaṃ pramitaḥ." From the root mā preceded by pra, in the sense of an inceptive act (ādikarman), by "kartari ca" there is kta in the agentive sense (kartari kta). He states this: "māsaṃ paricchettum…" ([the moon] that has begun to measure out a month). Here the new-moon moon has no absolute conjunction (atyanta- saṃyoga) with the month — that is the idea.

SK 691 · A 2.1.29V

अत्यन्तसंयोगे च ॥ ६९१ ॥

atyantasaṃyoge ca

atyantasaṃyoge ca — And [a time-denoting word in the accusative combines with a subanta] when continuous conjunction (atyanta-saṃyoga, uninterrupted extension) is denoted.

Rule. And a time-word in the accusative compounds with a subanta — now one not ending in kta — when continuous connection with the time (atyanta-saṃyoga) is meant. kālāḥ is carried forward; the rule is made for the non-kta case.

Example.

muhūrtaṃ sukham "happiness lasting a whole muhūrta" → muhūrtasukham.

Siddhānta-kaumudī

काला इत्येव । अक्तान्तार्थं वचनम् । मुहूर्तं सुखं मुहूर्तसुखम् ॥

"kālāḥ" (time-words) [recurs from the previous sūtra] just [as before]. The statement [of this sūtra] is for the sake of [cases] not ending in a kta [participle] (akta-anta). [Example:] muhūrtaṃ sukham → muhūrtasukham (happiness [extending over] a muhūrta).

Bālamanoramā

अत्यन्तसंयोगे च - अत्यन्तसंयोगे च । काला इत्येवेति । तेनात्यन्तसंयोगे कालवाचिनो द्वितीयान्ताः सुबन्तेन सह वा समस्यन्त इति लभ्यत इत्यर्थः । ननु 'कालाः' इति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्याअह — अक्तान्तार्थमिति । अत्र क्तेनेति निवृत्तमिति भावः । मुहूर्तं सुखमिति । अत्यन्त संयोगे द्वितीया । मुहूर्तव्यापि सुखमित्यर्थः ।

atyantasaṃyoge ca — atyantasaṃyoge ca. "kālā ity eva" ("kālāḥ" recurs just [as before]): thereby it is obtained that, when there is continuous conjunction (atyanta-saṃyoga), time-denoting words ending in the second (accusative) case optionally combine with a subanta — this is the sense. Objection: since [this] is already established by the previous sūtra "kālāḥ" (A 2.1.28), what is the purpose of this [sūtra]? To this he says "aktāntārtham" (for the sake of [cases] not ending in kta): the idea is that here [the condition of combining] "with a kta-ending [word]" has ceased (nivṛtta) [and no longer recurs]. "muhūrtaṃ sukham": the accusative (dvitīyā) is [used] in [the sense of] continuous conjunction; it means "happiness pervading a muhūrta" (muhūrta-vyāpi sukham).

SK 692 · A 2.1.30V

तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ॥ ६९२ ॥

tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena

tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena — A [word] ending in the third case (tṛtīyā, instrumental) [is compounded] with a quality-word (guṇavacana) that denotes a quality produced by that (tatkṛta), and with the word 'artha'.

Rule. A word ending in the instrumental (tṛtīyā) compounds with a quality-word (guṇavacana) denoting a quality produced by the thing the instrumental names (tatkṛta), and with the word artha "wealth, purpose". The word tatkṛta in the sūtra has its own instrumental ending dropped; read tatkṛtena.

Example.

śaṅkulayā khaṇḍaḥ "broken by an awl" → the breaking is produced by the awl → śaṅkulākhaṇḍaḥ.

dhānyena arthaḥ "wealth got by grain" → dhānyārthaḥ.

Applies when / blocked by. Not akṣṇā kāṇaḥ "blind in one eye": the blindness is not produced by the eye, so there is no compound.

Siddhānta-kaumudī

तत्कृतेति लुप्ततृतीयाकम् । तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थशब्देन च सह प्राग्वत् । शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः । तत्कृतेति किम् । अक्ष्णा काणः ॥

"tatkṛta" is [a word] with its third-case ending elided (lupta-tṛtīyāka). A word ending in the third case is compounded — as before (prāgvat) — with a quality-word (guṇavacana) denoting a quality produced by the meaning of that third-case word (tṛtīyāntārtha-kṛta), and with the word "artha." śaṅkulayā khaṇḍaḥ → śaṅkulākhaṇḍaḥ ("broken by an awl"). dhānyena arthaḥ → dhānyārthaḥ ("wealth [got] by grain"). Why "tatkṛta"? [Counter-example:] akṣṇā kāṇaḥ ("blind in the eye") — [no compound, since the blindness is not produced by the eye].

Tattvabodhinī

NSP p. 177–178

—तृतीया तत्कृता—॥—लुप्तेति । सौत्रलादिति भावः ॥ तच्छब्देन तृतीयान्तपरामर्शिना तदर्थो लक्ष्यते । तदर्थकृतत्वं च गुणवाचकस्यार्थद्वारा विशेषणम् । तृतीयान्तार्थकृतो यो गुणस्तद्वचने- नेति । तदेतद्याचष्टे—तृतीयान्तार्थैत्यादिना ॥—अर्थशब्देन चेति । सोऽपि खतन्त्रं निमित्तमिति भावः ॥ नन्वर्थेन समासासंभवात्तद्वाची शब्दो प्रहीष्यते किमत्र वचनप्रहणेन । अत्राहुः । गुणमुक्तवान् गुणवचनः । ‘कृत्यल्युटो वहुलम्’ इति भूते कर्तरि ल्युट् । गुणमुक्त्वा यो द्रव्यमुक्तवान् स गुणवचनस्तेन घृतेन पाटवमिति गुणमात्रनिष्ठेन समासो न भवति । गुणश्चात्र ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति’—इत्यादिलक्षणलक्षितो गृह्यते न तु प्रवृत्तिनिमित्तं घटलादिस्तत्कृतलासंभवादिति ॥—शङ्कलया खण्ड इति । करणेऽत्र तृतीया । ‘खडि भेदने’ इत्यस्माद्भावे घनि व्युत्पादितः खण्डशब्दः क्रियारूपापन्ने गुणे वर्तित्वा पश्चान्मलयंलक्षणया तद्वति द्रव्ये वर्तत इति गुणवचनो भवति ॥—धान्येनेति । करणे तृतीया । अर्थ्यते इत्यर्थः प्रयोजनम् । कर्मणि घन् ॥ अर्थनमर्थः अभिलाषो वा । भावे घन् ॥ अर्थशब्दस्य रूढत्वे तु धान्येनेति हेतौ तृतीया, ‘कर्तृकरणे कृता’—इत्यनेन गतार्थलक्षणैवात्र नेति रूढलाभ्युपगमपक्ष एव श्रेयान् ॥—तत्कृतेति किमिति । ‘कर्तृकरणे कृता’—इति सिद्धमिति प्रश्नः । इतरो गुणवचनेन चेत्तत्कृतेनैवेति नियमार्थमिदमित्याशयेन प्रत्युदाहरति—अक्षणेति । न ह्यक्षणा काणत्वं कृतं किं तु कर्मादिनैवेति भावः ॥ तृतीया लिह ‘येनाङ्गविकारः’ इत्यनेन ॥—काण इति । ‘कण निमीलने’ इत्यस्माद्धन् । गुणवचनत्वं तूक्तरीत्या खण्डशब्दस्येवास्यापि वोध्यम् ॥ गुणवचनेनेति किम् । गोभिर्वपावान् । गोसंवन्धिद्ध्यादिभोजनेन देवदत्तस्य वपावत्त्वमित्यस्ति तत्कृतत्वं, न त्वसौ गुणवचनः

Bālamanoramā

तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन - तृतीया तत्कृत । तत्कृतेत्यस्याऽव्यवहितमप्यर्थेनेति परित्यज्य गुणवचनेनेत्यत्रान्वयं वक्तुमाह — तत्कृतेति लुप्ततृतीयाकमिति । तत्रतृतीये॑त्यनेन तृतीयान्तं विवक्षितम् ।तत्कृते॑ति लुप्ततृतीयाकं भिन्नं पदम् । तच्छब्देन तृतीयान्तपरामर्शिना तदर्थो लक्ष्यते । तत्कृतेत्येतच्च गुणद्वारा गुणवचनेऽन्वेति । ततश्चतृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतो यो गुणस्तद्वाचिना समस्यते॑अर्थशब्देन च तृतीयान्तं समस्येति॑ इति वाक्यद्वयं संपद्यत इति भाष्ये स्थितत् । तदाह — तृतीयान्तमित्यादिना ।गुणे॑त्यस्य तत्कृतत्वसापेक्षत्वेऽपि सौत्रः समासः । इदं सूत्रं कृतशब्दार्थद्वारक एव सामर्थ्ये प्रवर्तते न तु साक्षात्परस्परान्वये इति भाष्ये स्पष्टम् । नचघृतेन पाटव॑मित्यत्रातिप्रसङ्गः शङ्क्यः । गुणेनेति सिद्धे वचनग्रहणाद्गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिशब्दो गृह्रत॑ इति व्याख्यानात् । शङ्कुलाखण्ड इति । 'देवदत्त' इति शेषः ।शह्कुलाखण्डो देवदत्तः॑ इत्येव भाष्ये उदाहृतम् ।खडि भेदने॑भावे घञ् । खण्डनं खण्डः । मत्वर्थीयोऽर्वाअद्यच् । शङ्कुलयेति करणे तृतीया । शङ्कुलाकृतखण्डनक्रियावानित्यर्थः । यत्त्वाकडारादिति सूत्रभाष्येसमासकृदन्ततद्धितान्ताव्ययसर्वनामजातिसंख्यासंज्ञाशब्दभिन्नमर्थवच्छब्दस्वरूपं गुणवचनसंज्ञं भवती॑त्युक्त, तदेतत्प्रकृते न प्रवर्तते ।गुणमुक्तवता गुणवचनेने॑ति भाष्येण यौगिकत्वावगमात् । अतोऽत्र गुणशब्देन धर्ममात्रं विवक्षितम् । एवञ्च खण्डशब्दस्य क्रियावचनत्वेऽपि न क्षतिः । तत्त्वबोधिन्यां तदुवोतो गुणवचना॑दित्यत्रसत्त्वे निविशतेऽपैती॑त्यादिलक्षणलक्षितो गुणोऽत्र गृह्रत इत्युक्तम् । तद्व्याख्यावसरे क्रियाया गुणत्वं नास्तीत्यप्युक्तम् । इह तु खण्डशब्दस्य क्रियावाचिनोऽपि गुणवचनत्वमास्थितम् । तत्तु प्रकृतसूत्रस्थभाष्यविरुद्धत्वात्पूर्वोत्तरविरुद्धत्वाच्चोपेक्ष्यम् । अर्थशब्देन समासमुदाहरति — धान्येनेति । अर्थशब्दो धनपरः । हेतौ तृतीया । धान्यहेतुकं धनमित्यर्थः । अत्र धनस्य धान्यहेतुकत्वेऽपि तत्करणकत्वाऽभावदप्राप्तौ पृथगुक्तिः ।धान्येनेति प्रकृत्यादित्वात्तृतीया, धान्याऽभिन्नं धनमित्यर्थ॑ इति केचित् । ननु 'शङ्कुलया खण्ड' इत्यत्रकर्तृकरणे कृता बहुल॑मित्येव सिद्धे तत्कृतेति व्यर्थमिति पृच्छति-तत्कृतेति किमिति ।गुणवचनेन चेत्तत्कृतेनैवे॑ति नियमार्थं तत्कृतग्रहणमित्यभिप्रेत्य प्रत्युदाहरति — अक्ष्णा काण इति । नह्रक्ष्णा काणत्वं कृतं, किन्तु रोगादिनेति भावः । गुणवचनेनेति किम् । गोभिर्वपावान् । गोसम्बन्धिक्षीरादिभोजनेन देवदत्तस्य वपावत्त्वमित्यस्ति तत्कृतत्वम् । किन्तु न गुणवचनोऽसौ ।

tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena — tṛtīyā tatkṛta. In order to state that "tatkṛta," abandoning [construction] with "arthena" — even though that is the adjacent, non-intervened (avyavahita) word — construes rather with "guṇavacanena," he says "tatkṛta is a word with its third-case elided (lupta-tṛtīyāka)." By "tṛtīyā" therein, a word ending in the third case is intended; "tatkṛta" is a separate word with its third-case elided. By the word "tad" [in tat-kṛta], which refers to the third-case-ending word, the meaning of that [word] is indicated (lakṣyate). And this "tatkṛta" construes with "guṇavacana" through the quality (guṇa). And thus two sentences result, as established in the Bhāṣya: "a third-case-ending word is compounded with [a word] denoting a quality that is produced by the meaning of the third-case-ending word," and "a third-case-ending word is compounded with the word 'artha'." He states this with "tṛtīyāntam..." etc. Although "guṇa" [in guṇavacana] depends on being tatkṛta, the compound [guṇavacana] is a sautra (aphoristic/irregular) compound. It is clear in the Bhāṣya that this sūtra operates only where there is capacity (sāmarthya) mediated by the meaning of the word "kṛta," not in a direct mutual construction. Nor should over-application be feared in "ghṛtena pāṭavam" (skill [got] by ghee): for, by the explanation that — since [the rule] is already accomplished by "guṇena" — the mention of "vacana" [in guṇavacana] serves to include a word denoting a substance that has a quality as its subordinate element (guṇopasarjana-dravya-vācin). "śaṅkulākhaṇḍa" — "Devadatta" is to be supplied [as the qualified]; "śaṅkulākhaṇḍo devadattaḥ" is precisely how it is exemplified in the Bhāṣya. From "khaḍi bhedane" (to break), [the affix] ghañ in the state-sense (bhāva): khaṇḍanam = khaṇḍa; or an -ac of the arśaādi group in the sense of "matup" (possession). "śaṅkulayā" — the third case in the instrumental (karaṇa) sense; the meaning is "possessing the action of breaking done by an awl." But as for what is said in the Bhāṣya on "ā kaḍārād [ekā saṃjñā]" — "the word-form having meaning, other than a compound, a kṛt-ending, a taddhita-ending, an indeclinable, a pronoun, a generic word (jāti), a numeral, or a proper name, is termed guṇavacana" — that does not operate in the present case; for the derivational (yaugika) sense [of guṇavacana] is understood from the Bhāṣya "guṇavacanena, having stated a quality (guṇa)." Hence here by the word "guṇa" merely a property (dharma) is intended; and so, even though the word "khaṇḍa" denotes an action, there is no defect. In the Tattvabodhinī, at "tad-udyoto guṇavacanāt," it is said that the guṇa taken here is one characterized by the definition "it enters into and departs from a substance (sattve niviśate 'paiti)..." etc., and, on the occasion of that explanation, it is also said that an action does not possess quality-hood (guṇatva). But here quality-word-hood (guṇavacanatva) is maintained for the word "khaṇḍa" even though it denotes an action. That [Tattvabodhinī view], however, is to be disregarded, since it contradicts the Bhāṣya on the present sūtra and is internally inconsistent (contradicting itself in its earlier and later statements). He illustrates the compound with the word "artha": "dhānyena." The word "artha" here refers to wealth (dhana); the third case is in the causal (hetu) sense; the meaning is "wealth caused by grain." Here, although the wealth is caused by grain, since it is not an instrument (tatkaraṇakatva being absent), [the compound] is not obtained [by the first sentence], and so is stated separately. Some (kecit) [say]: "dhānyena — the third case by [its being in] the prakṛtyādi group, the meaning being wealth non-different from grain." Objection: since in "śaṅkulayā khaṇḍa" the compound is already accomplished by "kartṛkaraṇe kṛtā bahulam" [A 2.1.32], "tatkṛta" is purposeless — so he asks "Why tatkṛta?" Intending that the mention of "tatkṛta" serves the purpose of restriction (niyama) — "if [compounded] with a quality-word, then only with a tatkṛta one" — he gives the counter-example "akṣṇā kāṇa": for blindness (kāṇatva) is not produced by the eye (akṣan) but rather by disease etc. Why "guṇavacanena"? [Counter-example:] "gobhir vapāvān" (having omentum-fat by [consuming produce] of cows). Devadatta's having omentum-fat is by consuming cow-related milk etc., so the being-produced-by-that (tatkṛtatva) is present; but that ["vapāvat"] is not a quality-word (guṇavacana) [hence no compound].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 178 १ अवरस्येति—एतच्च व्यवस्थाविपयावरार्थम् । किंच भाष्यमते ऊनार्थेत्यर्थग्रहणस्य तृतीयेति सूत्रे प्रत्याख्यानान्न सूत्रेण सिद्धिरिति । २ कृद्धहणे इति—गतिकारकसमभिव्याहृतं कृदन्तं तत्र तद्विशिष्टसैव ग्रहणम् , अपिशब्दात्तदसमभिव्याहृतस्य केवलस्य ग्रहणम् इति परिभाषेन्दुशेखरे । ३ अर्थवादेति—आरोपितोऽर्थ इत्यर्थः ।

translator notes

textual The alternative derivation of khaṇḍa reads अर्वाआद्यच् in the source; this is read as arśaādyac (the -ac of the arśaādi gaṇa in the sense of matup). The Bhāṣya quotation is anchored at "ā kaḍārād [ekā saṃjñā]" (A 1.4.1), the opening adhikāra of the saṃjñā section, which the source gives only by pratīka.

SK 693 · A 2.1.31V

पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः ॥ ६९३ ॥

pūrvasadṛśasamonārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇaiḥ

pūrvasadṛśasamonārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇaiḥ — 2.1.31 — A third-case (tṛtīyā) subanta combines [into a tatpuruṣa] with [a subanta meaning] pūrva (prior), sadṛśa (like), sama (equal), ūna-artha (deficient), kalaha (quarrel), nipuṇa (skilled), miśra (mixed), or ślakṣṇa (refined).

Rule. An instrumental word compounds with pūrva "prior", sadṛśa "like", sama "equal", a word meaning ūna "deficient", kalaha "quarrel", nipuṇa "skilled", miśra "mixed" or ślakṣṇa "refined", and is placed first as before.

Example.

māsena pūrvaḥ → māsapūrvaḥ "earlier by a month"; mātṛsadṛśaḥ "like one's mother"; pitṛsamaḥ "equal to one's father"; māṣonaṃ kārṣāpaṇam "a kārṣāpaṇa short by a māṣa" (also māṣavikalam); vākkalahaḥ "a quarrel of words"; ācāranipuṇaḥ "skilled in conduct"; guḍamiśraḥ "mixed with molasses"; ācāraślakṣṇaḥ "refined in conduct".

Applies when / blocked by. miśra includes miśra with a prefix, so guḍasaṃmiśrā dhānāḥ "parched grain mixed with molasses" is also a compound; this follows from a later rule (SK 3888) that has to say "miśra without a prefix" expressly. A vārttika adds avara "later": māsena avaraḥ → māsāvaraḥ "later by a month".

Siddhānta-kaumudī

तृतीयान्तमेतैः प्राग्वत् । मासपूर्वः । मातृसदृशः । पितृसमः । ऊनार्थे । माषोनं कार्षापणम् । माषविकलम् । वाक्कलहः । आचारनिपुणः । गुडमिश्रः । आचारश्लक्ष्णः । मिश्रग्रहणे सोपसर्गस्यापि ग्रहणम् । मिश्रं चानुपसर्गमसन्धौ SK 3888 इत्यत्रानुपसर्गग्रहणात् । गुडसंमिश्रा धानाः ।

A third-case-ending [word combines] with these, as before (prāgvat) [and is placed first]. [Examples:] māsapūrvaḥ (prior by a month). mātṛsadṛśaḥ (like [one's] mother). pitṛsamaḥ (equal to [one's] father). "in the sense of ūna (deficient)": māṣonaṃ kārṣāpaṇam (a kārṣāpaṇa deficient by a māṣa). māṣavikalam (deficient by a māṣa). vākkalahaḥ (a quarrel by words). ācāranipuṇaḥ (skilled through conduct). guḍamiśraḥ (mixed with molasses). ācāraślakṣṇaḥ (refined through conduct). In the mention of "miśra," [a form] with a preverb (sopasarga) is also included — because of the mention of "anupasarga" (without a preverb) in 'miśraṃ cānupasargam asandhau' (SK3888). [Example:] guḍasaṃmiśrā dhānāḥ (parched grains mixed with molasses).

vārttika

अवरस्योपसंख्यानम्

(vārttika) "avarasyopasaṃkhyānam" — The [word] "avara" must be additionally enumerated (upasaṃkhyāna) [as combining likewise].

(वार्तिकम्) ॥ मासेनावरो मासावरः ॥

(This is a vārttika.) "māsenāvaraḥ" (later by a month) = māsāvaraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 178

—पूर्वसदृश—इह समसदृशाभ्यां योगे ‘तुल्यार्थः’—इति तृतीया । अन्यैर्योगे त्वत् एव वचनात्, ‘हेतौ’ इति वा तृतीया । इह सदृशप्रहणं व्यर्थं षष्ठीसमासेन गतार्थलात् । न च ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीया’—इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थमिदमिति वाच्यम् । ‘सदृशप्रतिरूपयोः सादृश्ये’ इति सूत्रेण तत्सिद्धेरिति मनोरमायां स्थितम् ॥ विद्यया सदृशो विद्यासदृश इत्यादौ हेतुलप्रकारकवोधार्थं तृतीयासमासोऽप्यावश्यक इति लन्ये ॥ पूर्वसूत्रेणैव तत्कृतलातृतीयासमासोऽपि सिद्धतीत्यपरे ॥—ऊनार्थ इति । पूर्वसूत्रेऽर्थशब्देन समासस्योक्तलादिहार्थप्रहणमभिधेयपरम् । तन्त्रोनशब्देनैव संवध्यते, न तु पूर्वादिभिः । समसदृशयोः पृथग्प्रहणादिति भावः ॥ —मिश्रं चेति । ‘पणवन्धेनैकार्थ्यं संधिस्तत्राप्रयुज्यमानो मिश्रशब्द उपसर्गरहितोऽन्तोदात्तः’ इति सूत्रार्थः ॥—अवरस्येति । अत्र व्याचक्षते । ऊनार्थेत्येव सिद्धलादिदं सुत्यजमेव । न चावरशब्दस्योनार्थकलमप्रसिद्धमिति वाच्यम् । ‘सप्तदशावराः सत्रमासीरन्’ इति श्रुतौ ‘अव्यक्तानुकरणाद्वयजवरार्थात्’ इति सूत्रे च तत्प्रसिद्धेरिति

Bālamanoramā

पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः - पूर्वसदृश । एतैरिति । पूर्व-सदृश-सम-ऊनार्थ-कलह-निपुण-मिश्र-श्लक्ष्ण एतैरित्यर्थः । मासपूर्व इति । मासेन पूर्व इति विग्रहः । मासात्प्रागुत्पन्न इत्यर्थः । यद्यप्यवधित्वसम्बन्धे 'अन्यारादितरर्ते' इति दिक्शब्दयोगे पञ्चमी प्राप्ता, दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्द इत्यभ्युपगमात् । तथाप्यत-एव ज्ञापकात्तृतीया हेतौ तृतीयेत्यन्ते । मातृसदृश इति 'मात्रा सदृश' इति विग्रहः । पितृसम इति । पित्रा सम इति विग्रहः ।तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या॑मिति तृतीया ।तुल्यार्थै॑रिति षष्ठआं षष्ठीसमासेनैव सिद्धमिदमित्यहुः । ऊनार्थेति । उदाहरणसूचमिदम् । मात्रोनमिति । मात्राख्यपरिमाणविशेषेण ऊनं परिमाणमित्यर्थः । अतएव ज्ञापकादवधित्वे तृतीया, हेतौ वा । अर्थग्रहणं च ऊनेनैव सम्बध्यते, न पूर्वादिभिरपि, समसदृश्योः पृथगुपादानात् । अर्थग्रहणस्य प्रयोजनमाह — माषविकलमिति । माषेण विकलमिति विग्रहः । हीनमित्यर्थः । पूर्ववत्तृतीया । वाक्कलह इति । वाचा कलह इति विग्रहः । आचारनिपुण इति । आचारेण निपुण इति विग्रहः । आचारहेतुकनैपुण्यवानित्यर्थः । गुडमिश्र इति । गुडेन मिश्र इति विग्रहः । आचारश्लक्ष्ण इति । आचारेण श्लक्ष्ण इति विग्रहः । आचारहेतुककुशलत्ववानित्यर्थः । ननु 'गुडसंमिश्रा' इत्यत्र कथं समासः, सुबन्तविशेषणत्वेऽपि समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधात् । तत्राह — मिश्रग्रहणे सोपसर्गस्यापीति । कुत इत्यत आह — मिशं चेति ।असन्धौ मिश्रेत्युत्तरपदमुपसर्गहीनं तृतीयान्तात्परमन्तोदात्त॑मिति तदर्थः । अत्राऽनुपसर्ग गणादितरत्र मिश्रग्रहणे सोपसर्गग्रहणं विज्ञायत इत्यर्थः । मासेनावर इति । मासेन पूर्व इत्यर्थः । न्यून इत्यर्थे तूनार्थकत्ववादेव सिद्धम् ।

pūrvasadṛśasamonārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇaiḥ — pūrvasadṛśa. "etaiḥ" (with these) means: with these — pūrva, sadṛśa, sama, ūnārtha, kalaha, nipuṇa, miśra, ślakṣṇa. "māsapūrva": analysis "māsena pūrvaḥ" (prior by a month), meaning "born a month before" (māsāt prāg utpannaḥ). Although, in the relation of being a limit (avadhitva), the fifth case (pañcamī, ablative) would be applicable by 'anyārād-itararte…' [A 2.3.29] on account of connection with a direction-word (dik-śabda) — since a word seen [used] in the sense of direction counts as a dik-śabda — nevertheless, by this very indicator (jñāpaka) the third case (tṛtīyā) [is used], as an instrumental of cause (hetu-tṛtīyā), as is [concluded] at the end.

"mātṛsadṛśa": analysis "mātrā sadṛśaḥ" (like [one's] mother). "pitṛsama": analysis "pitrā samaḥ" (equal to [one's] father). The tṛtīyā [here] is by 'tulyārthair atulopamābhyām' [A 2.3.72]. Some say (āhuḥ) that, on the genitive-option of 'tulyārthaiḥ', this [compound] is [also] established simply by a ṣaṣṭhī-compound.

"in the sense of ūna" etc.: this is an indication of an example. "māṣona": meaning "a measure deficient by the particular measure called a māṣa." By this very indicator (jñāpaka) the tṛtīyā [is used] in the sense of limit (avadhi), or in the sense of cause (hetu). And the word "artha" [in the sūtra] connects only with "ūna" (giving ūnārtha), not with pūrva etc. as well — because "sama" and "sadṛśa" are mentioned separately. He states the purpose of the mention of "artha": "māṣavikalam" — analysis "māṣeṇa vikalam" (deficient by a māṣa), meaning "hīnam" (lacking); the tṛtīyā is as before [i.e. "ūna-artha" admits words synonymous with ūna, such as vikala].

"vākkalaha": analysis "vācā kalahaḥ" (a quarrel by speech). "ācāranipuṇa": analysis "ācāreṇa nipuṇaḥ" (skilled through conduct), meaning: possessing skill caused by conduct. "guḍamiśra": analysis "guḍena miśraḥ" (mixed with molasses). "ācāraślakṣṇa": analysis "ācāreṇa ślakṣṇaḥ" (refined through conduct), meaning: possessing refinement caused by conduct.

Objection: In "guḍasaṃmiśrā," how does the compound arise? For even though [saṃmiśra] qualifies a subanta, the tad-anta-vidhi (extension of the rule to what ends in the stated item) is prohibited in the prescription of a compound-affix [so "miśra" in the sūtra ought not to extend to "saṃmiśra," miśra with the preverb sam]. To this he says: "in the mention of miśra, [a form] with a preverb also [is included]." Why? He says "miśraṃ ca" etc. The meaning of that [sūtra 'miśraṃ cānupasargam asandhau', SK3888] is: the second member "miśra," when devoid of a preverb (upasarga-hīna), coming after a third-case-ending [word], and not in sandhi (asandhau), is finally accented (antodātta). And so, from the mention of "anupasarga" there, it is understood that in the other case (here, the present compounding rule) the mention of "miśra" includes [a form] with a preverb.

"māsenāvara" [glossing the vārttika]: means "māsena paraḥ" (later/posterior by a month; reading para for the source's pūrva — see note, and cf. k3 māsāvaraḥ). But in the sense of "nyūna" (less/inferior) it is [already] established by [avara's] having the sense of ūna (ūnārtha); [so the vārttika is needed only for the "later/posterior" sense].

translator notes

textual The digital source of the BM reads 'mātronam iti | mātrākhya-parimāṇa-viśeṣeṇa ūnaṃ…' where the Kaumudī (k1) and the sense require māṣonam / māṣa (the māṣa being the standard small measure by which a kārṣāpaṇa is short); māṣa is followed here. The phrase 'atrānupasarga gaṇād itaratra' reads 'gaṇāt' for expected 'grahaṇāt' (…from the mention of anupasarga…).
textual In glossing the vārttika, the source reads 'māsenāvara iti | māsena पूर्व ityarthaḥ' (māsena pūrvaḥ), rendered here as māsena paraḥ (later/posterior). पूर्व is read as a corruption of पर (para): the commentary's own logic requires the temporal-posterior sense — pūrva is already listed among the eight items of the sūtra (k1: māsapūrvaḥ), and the nyūna/deficient sense is covered by ūnārtha; so avara is enumerated (k2) precisely for the 'later/posterior' sense, which k3's māsāvaraḥ (later by a month) confirms. 'māsena pūrvaḥ' would contradict k1/k3 and make the vārttika redundant.

SK 694 · A 2.1.32V

कर्तृकरणे कृता बहुलम् ॥ ६९४ ॥

kartṛkaraṇe kṛtā bahulam

A [third-case word] in [the sense of] agent (kartṛ) or instrument (karaṇa) [is compounded] with a kṛt-ending word variously (bahulam).

Rule. An instrumental word in the sense of agent (kartṛ) or instrument (karaṇa) compounds with a word ending in a kṛt affix, variously (bahulam). "Variously" means the compound may fail in a given case even when every condition is met.

Example.

hariṇā trātaḥ "protected by Hari" (agent) → haritrātaḥ.

nakhair bhinnaḥ "split by the nails" (instrument) → nakhabhinnaḥ.

nakhair nirbhinnaḥ → nakhanirbhinnaḥ: by the paribhāṣā kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam, "a kṛt-word" includes one preceded by a gati or a kāraka, here nir-.

Applies when / blocked by. Not bhikṣābhir uṣitaḥ "lived on alms" — the instrumental there expresses cause (hetu), not agent or instrument. Not kāṣṭhaiḥ pacatitarām "cooks very much with sticks" — pacatitarām is not a kṛt-word. And because of bahulam, dātreṇa lūnavān "he cut with a sickle" does not compound.

Siddhānta-kaumudī

कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्रागवत् । हरिणा त्रातो हरित्रातः । नखैर्भिन्नो नखभिन्नः ॥ [(परिभाषा - ) कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्] ॥ नखनिर्भिन्नः । कर्तृकरणे इति किम् । भिक्षाभिरुषितः । हेतावेषा तृतीया । बहुलग्रहणं सर्वोपाधिव्यभिचारार्थम् । तेन दात्रेण लूनवानित्यादौ न । कृता किम् । काष्ठैः पचतितराम् ॥

A third-case word in [the sense of] agent or instrument is compounded variously (bahulam) with a kṛt-ending word, as before (prāgvat) [i.e. this becomes a tatpuruṣa, as in the preceding rules]. hariṇā trātaḥ = haritrāta ("protected by Hari → Hari-protected"). nakhair bhinnaḥ = nakhabhinna ("split by the nails → nail-split"). [(paribhāṣā:) In the mention of a kṛt [affix], a [base] preceded by a gati or a kāraka is also included (kṛd-grahaṇe gati-kāraka-pūrvasyāpi grahaṇam).] nakhanirbhinna ("split open by the nails"). Why "in [the sense of] agent or instrument"? [To exclude:] bhikṣābhir uṣitaḥ ("dwelt [on a footing of] alms") — here the third case is in [the sense of] cause (hetu) [so no compound]. The mention of bahula[m] is to allow deviation from every condition (sarvopādhi-vyabhicāra); thereby, in "dātreṇa lūnavān" ("he cut with a sickle") and the like, [the compound does] not [occur]. Why "with a kṛt[-ending word]"? [To exclude:] kāṣṭhaiḥ pacatitarām ("cooks very much with sticks").

Tattvabodhinī

NSP p. 178

—कर्तृकरणे—। समाहारद्वन्द्वात्सप्तमीत्याशयेनाह—कर्तरि करणे चेति । अत्र केचित्—कर्तृकरणे इति प्रथमाद्विवचनं तृतीयया विशेष्यते, विशेषणेन च तदन्तविधिस्तेन तृतीयान्ते कर्तृकरणे कृदन्तेन समस्येते इति व्याख्यान्तरमित्याहुः ॥—सर्वोपाधीति । कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तमपि वहुलप्रहणात् क्रचिन्न समस्यते । क्रचिन्तु विभक्त्यन्तरमपि समस्यते वहुलप्रहणादेवेत्यर्थः ॥ समासाभावं प्रदर्शयति—दात्रेण लूनवानित्यादाविति । आदिशब्देन दात्रेण छिन्नवान् हस्तेन कुर्वन् इत्यादि प्राह्यम् । विभक्त्यन्तरमपि समस्यत इत्यस्योदाहरणं तु पादहारकः । गल्लेचोपकः । हियत इति हारकः । बाहुलकात्कर्मणि ण्वुल् । पादाभ्यामित्यपादानपञ्चम्यन्तस्य समासः ॥ ‘चुप मन्दायां गतौ’ हेतुमणिजन्तात्कर्मणि ण्वुल् । ‘अमूर्धमस्तकात्’—इत्यल्क् ॥ कर्तृलकरणलयोः क्रियानिरूपितत्वेन क्रियासमर्पककृदन्तेनैव भवेत्समासः, ‘सुपा’ इत्यधिकारात्तिङन्तेन तु नातिप्रसङ्ग इत्याशयेन पृच्छति—कृता किमिति । इतरस्तु तिङन्तप्रकृतिकतद्धितान्तप्रकृतिकसुवन्तेनासमासस्तत्फलमित्याशयेन प्रत्युदाहरति—काष्ठैरिति

Bālamanoramā

कर्तृकरणे कृता बहुलम् - कर्तृकरणे । कर्ता च करणं चेति समाहाद्वन्द्वात्सप्तमी । तृतीयेत्यनुवर्तते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं । कृतेत्यपि तथैव । तदाहकर्तरि करणे चेति । प्राग्वदिति । समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । इह कृद्ग्रहणेन क्तप्रत्यय एव गृह्रते, बहुलग्रहणादिति भाष्यम् । अतः क्तान्तमेवोदाहरति — हरिणा त्रात इति । पालित इत्यर्थः । ननु कृदन्तस्य समर्थविशेषणत्वेऽपि समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधान्नखनिर्भिन्न इत्यत्र न स्यादित्यत आह — कृद्ग्रहणे इति । परिभाषेयम् 'गतिरनन्तरः' इति सूत्रे भाष्ये स्थिता । पचतितरामिति । अतिशयेन पचतीत्यर्थः । 'अति शायने'तिङश्चे॑त्यनुवृत्तौद्विवचनविभज्ये॑ति तरप् ।किमेत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे॑ इत्याम् । अत्र तद्धितान्तेन समासनिवृत्त्यर्थं कृद्ग्रहणमिति भावः ।

kartṛkaraṇe kṛtā bahulam — From the samāhāra-dvandva "kartā ca karaṇaṃ ca" comes the seventh case (locative). [The word] tṛtīyā is carried forward (anuvṛtti); by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, the taking of what ends in that [case] (tad-anta-grahaṇa). [The word] kṛtā likewise [is taken as "ending in a kṛt affix"]. He states this with kartari karaṇe ca. prāgvat ("as before") — "is compounded, and it is a tatpuruṣa" — this is the meaning. Here, by the mention of kṛt only the kta affix is taken, on account of the mention of bahula[m] — so the Bhāṣya. Hence he exemplifies a kta-ending word: hariṇā trātaḥ — "protected" is the meaning. Objection: even though the kṛt-ending word is the qualifier of the semantically-connected member, since the tad-anta-vidhi is prohibited in the injunction of the compound-affix, in "nakhanirbhinna" [the compound] would not apply [for the base is nir-bhinna, a gati-preceded kṛt-form] — to this he says kṛdgrahaṇe: this paribhāṣā stands in the Bhāṣya on the sūtra "gatir anantaraḥ". pacatitarām — "cooks exceedingly" is the meaning. Under the anuvṛtti of "atiśāyane" and "tiṅaś ca", tarap by "dvivacanavibhajya-"; ām by "kimettiṅavyayaghādāmvadravyaprakarṣe". Here the mention of kṛt is for the sake of excluding the compound with a taddhita-ending word — this is the idea.

SK 695 · A 2.1.33V

कृत्यैरधिकार्थवचने ॥ ६९५ ॥

kṛtyairadhikārthavacane

kṛtyair adhikārthavacane — [An instrumental-ending word combines] with kṛtya-forms when there is an exaggerated statement (adhikārtha-vacana).

Rule. An instrumental word (agent or instrument) compounds with a kṛtya-form when the utterance is an exaggeration (adhikārtha-vacana): a statement made for praise or blame.

Example.

vātena chedyaṃ tṛṇam "grass that even the wind could cut" → vātacchedyaṃ tṛṇam.

kākaiḥ peyā nadī "a river a crow could drink from" → kākapeyā nadī.

Siddhānta-kaumudī

स्तुतिनिन्दाफलकमर्थवादवचनमधिकार्थवचनं तत्र कर्तरि करणे च तृतीया कृत्यैः सह प्राग्वत् । वातच्छेद्यं तृणम् । काकपेया नदी ॥

An "exaggerated statement" (adhikārtha-vacana) is a laudatory expository utterance (arthavāda) issuing in praise or blame. In that [context], an instrumental-ending word (tṛtīyā) — in the sense of agent (kartṛ) or of instrument (karaṇa) — combines with kṛtya-forms, as before (prāg-vat). Examples: vātacchedyaṃ tṛṇam ("grass cuttable [even] by the wind"); kākapeyā nadī ("a river the crows can drink from").

Tattvabodhinī

NSP p. 178–179

—कृत्यैरधिकार्थ—। पूर्वसूत्रस्यैव प्रपञ्चोऽयं न तु नियमार्थमित्याहुः ॥ काकपेयेति । ‘शकि लिङ् च’ इति शक्यार्थं कृत्यः । पूर्णतोयलात्तटस्थः काकैरपि पातुं शक्येति स्तुतिः अल्पतोयत्वेन निन्दा वा ॥—वातच्छेद्यमिति । पूर्ववत् कृत्यः । कोमललाद्वातेनापि छेत्तुं शक्यत इति स्तुतिः, वातेनापि छेत्तुं शक्यते निर्व-ललादिति निन्दा वा ॥—अचेन—। ‘भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री’ इत्यमरः ॥ व्याख्यानान्नेह स्वरूपग्रहणं त-दाह—संस्कारकेत्यादि

Bālamanoramā

कृत्यैरधिकार्थवचने - कृत्यैरधिकार्थवचने । अर्थवादवचनमिति । असदुक्तरित्यर्थः । वातच्छेद्यमिति । वातेन च्छेद्यमिति विग्रहः । छेत्तुं योग्यमित्यर्थः ।ऋहलोण्र्य॑दिति कृत्यप्रत्ययः । कोमलत्वेन स्तुतिः, दुर्वलत्वेन निन्दा वा । काकपेयेति ।अचो य॑दिति यत् ।ईद्यती॑ति गुणः । अत्र पूर्णाम्भस्त्वेन स्तुतिः, अल्पाम्भस्त्वेन निन्दा वा ।

kṛtyair adhikārthavacane — kṛtyair adhikārthavacane. "expository utterance (arthavāda-vacana)" — meaning an untrue [i.e. hyperbolic] statement (asad-ukti). "vātacchedya" — the analysis is "vātena chedyam" ("cuttable by the wind"), meaning fit to be cut; the kṛtya-affix ṇyat is by "ṛhaloṇyat." [It conveys] praise by [connoting] tenderness, or blame by [connoting] flimsiness. "kākapeya" — the affix yat by "aco yat"; guṇa by "īd yati." Here [it conveys] praise by [connoting] the river's fullness of water, or blame by [connoting] its scantiness of water.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 179 उपसेकक्रियाद्वारेति—तां विना दशः संस्कार्यत्वेन प्रतीतान्नसंस्कारकत्वानुपपत्तेरिति भावः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । नित्यसमास इति—अयं चानुवादः, नित्यसमासशु चतुर्थ्यां तादर्थ्यस्योक्तत्वादर्थशब्देन विग्रहाप्रसक्तेः सिद्ध एव ।

SK 696 · A 2.1.34V

अन्नेन व्यञ्जनम् ॥ ६९६ ॥

annena vyañjanam

annena vyañjanam — 2.1.34. A word denoting a seasoning (vyañjana), in the instrumental (third case), is compounded with a word denoting food (anna, the head); the result is a tatpuruṣa. [E.g. dadhnā odanaḥ → dadhyodanaḥ.]

Rule. An instrumental word naming a seasoning (vyañjana) compounds with a word for food (anna). The connectedness needed for the compound comes through an implied action of sprinkling (upaseka).

Example.

dadhnā odanaḥ "rice with curds" → dadhyodanaḥ.

Siddhānta-kaumudī

संस्कारकद्रव्यवाचकं तृतीयान्तमन्नेन प्राग्वत् । दध्ना ओदनो दध्योदनः । इहान्तर्भूतोपसेकक्रियाद्वारा सामर्थ्यम् ॥

A third-case-ending word denoting a seasoning substance (saṃskāraka-dravya) [combines] with [a word for] food (annam), as before (prāgvat). [Example:] dadhnā odanaḥ = dadhyodanaḥ (rice [seasoned] with curds). Here the syntactic capacity (sāmarthya) obtains through the implied action of sprinkling/adding (antarbhūta-upaseka-kriyā).

Bālamanoramā

अन्नेन व्यञ्जनम् - अन्ने व्यञ्जनम् । व्यञ्जनशब्दं व्याचष्टे — संस्कारेति । संस्क्रियते गुणविशेषवतया क्रियते अनेनेति संस्कारः=उपसेकादिसाधनं दद्यादि, त्दावचकमित्यर्थः । अन्ननेति । अन्नम्-ओदनः । तद्वाचकशब्देनेत्यर्थः ।भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्न॑मिति कोशः । दध्योदन इति । नन्विह दध्नेति करणत्वस्योपसिक्तपदापेक्षत्वादसामर्थ्यात्कथमिह समास इत्यत आह — अन्तर्भूतेति । उपसेकक्रियां विना दध्नोऽन्नसंस्कारकत्वानुपपत्त्या दध्नेत्यस्य दधिकरणकोपसेके वृत्तेर्नाऽसामर्थ्यामिति भावः । तदुक्तं भाष्ये — ॒युक्तार्थसंप्रत्ययाच्च सामर्थ्य॑मिति ।

annena vyañjanam — annena vyañjanam. [Bhaṭṭoji] explains the word vyañjana with "saṃskāra-." saṃskāra = "that by which something is refined, made possessed of a special quality" — i.e., a means of seasoning such as sprinkling (upaseka), namely curds and the like; [vyañjana] denotes that — the meaning.

"annena": annam = odana (boiled rice); [it combines] with the word denoting that. The lexicon [says]: "bhissā strī bhaktam andho 'nnam."

"dadhyodanaḥ": Objection — here, since the instrumentality (karaṇatva) expressed by "dadhnā" depends on the [unexpressed] word "sprinkled" (upasikta), there is a lack of syntactic capacity (asāmarthya); how then is there a compound here? Response — [Bhaṭṭoji] says "antarbhūta-." Since without the act of sprinkling the curds cannot be the seasoning of the food, "dadhnā" functions in [the sense of] a sprinkling whose instrument is curds, so there is no lack of capacity — that is the idea. This is stated in the Bhāṣya: "yuktārtha-saṃpratyayāc ca sāmarthyam."

SK 697 · A 2.1.35V

भक्ष्येण मिश्रीकरणम् ॥ ६९७ ॥

bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam

bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam — 2.1.35. A word denoting a mixing-agent (miśrīkaraṇa), in the instrumental, is compounded with a word denoting an edible (bhakṣya); the result is a tatpuruṣa.

Rule. An instrumental word naming a mixing-agent (miśrīkaraṇa) compounds with a word for an edible (bhakṣya). Here the connectedness comes through an implied action of mixing (miśraṇa).

Example.

guḍena dhānāḥ "parched grain with molasses" → guḍadhānāḥ.

Siddhānta-kaumudī

गुडेन धानाः गुडधानाः । मिश्रणक्रियाद्वारा सामर्थ्यम् ॥

guḍena dhānāḥ → guḍadhānāḥ ("parched grains [mixed] with molasses"). The syntactic competence (sāmarthya) [to compound directly] obtains through the action of mixing (miśraṇa-kriyā).

Tattvabodhinī

NSP p. 179

—भक्ष्येण—। स्वरविशदमभ्यवहार्यं भक्ष्यम् । स्वरं कठिनं विशदं विविक्तावयवं स्वाद्यं भ-क्ष्यमित्यर्थः । यत्प्रत्ययान्तस्य एरजन्तस्य च भक्ष्यतेस्तत्रैव प्रयोगात् । अव्भक्ष इत्यादिप्रयोगस्तु भाक्तः ॥—गुडधाना इति । ननु धानानां प्रत्येकं विभक्तावयवलाभावात् कथमेतदुदाहरणं संगच्छत इति चेत् । मैवम् । भ्रष्टयवसमुदायस्य धा-नालात्समुदायं प्रति समुदायिनामवयवलाच्च तदुपपत्तेः

Bālamanoramā

भक्ष्येण मिश्रीकरणम् - भक्ष्येण । मिश्रीक्रियते खाद्यं द्रव्यमनेनेति मिश्रीकरणं-गुडादि । तद्वाचकं तृतीयान्तं भक्ष्यवाचकेन समस्यत इत्यर्थः । कठिन द्रव्य-खाद्यम् । पृथुकादि भक्ष्यं विवक्षितम् । गुडधाना इति ।धाना भृष्टयवे स्त्रियः॑ इत्यमरः । गुडेन मिश्रा धाना इत्यर्थः । ननु गुडकरणत्वस्य मिश्रपदाऽपेक्षत्वान्न सामर्थ्यमित्यत आह — मिश्रेणेति । गुडेनेत्यस्य गुडकरणकमिश्रणे वृत्तेर्नाऽसामर्थ्यमिति भावः ।चतुर्थी । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया चतुर्थीत्यनेन चतुथ्र्यन्तं गृह्रते । तदर्थ- अर्थ-बलि-हित-सुख-रक्षित-एषां द्वन्द्वः । चतुथ्र्यन्तम् एतैः षड्भिः समस्यते, स तत्पुरुष इति फलितम् । तदर्थेत्यत्र तच्छब्देन चतुथ्र्यन्तार्थो विवक्षितः । तस्मै चतुथ्र्यन्तार्थाय इदं तदर्थम् । 'अर्थेन नित्यसमासः' इति वक्ष्यमाणः समासः । चतुथ्र्यन्तवाच्यप्रयोजनकं यत्तत्तदर्थमिति पर्यवस्यति । तदाह — चतुथ्र्यन्तार्थायेत्यादिना । तदर्थेनेति । तदर्थेन समास इति यदुक्तं तत्प्रकृतिविकृतिभाव एव भवति, न त्वन्यत्रेत्यर्थः । कुत इत्यत आह — बलिरक्षितेति । यदि तादथ्र्यमात्रेऽयं समासः स्यात्प्रकृतिविकृतिभाव एवेति नोच्येत, तर्हि बलिरक्षितग्रहणं व्यर्थं स्यात् । भूतेभ्यो बलिः, गोभ्यो रक्षितं तृममित्यत्रापि बलेर्भूतार्थतया, रक्षिततृणस्य गवार्थतया च तदर्थेत्येव समाससिद्धेरिति भावः । यूपायेति । अत्र चुत्रथ्यन्तवाच्ययूपार्थं दारु, अतो दारुशब्देन यूपायेत्यस्य समासः, यूपस्य दारुविकृतित्वाच्च, तक्षादिना अष्टाश्रीकृतवृक्षस्यैव यूपशब्दार्थत्वात् । अथ प्रकृतिविकृतिभावग्रहणस्य प्रयोजनमाह — नेहेति । रन्धनायेति । पाकायेत्यर्थः ।रध हिंसायाम् । इह पाको विवक्षितः । भावे ल्युट्, अनादेशः ।रधिभजोरची॑ति नुम् । स्थाल्याश्चतुथ्र्यन्तवाच्यपाकार्थत्वेऽपि प्रकृतिविकृतिभावविरहान्न समासः । नन्वओभ्यो घासः अआघासः, धर्माय नियमो धर्मनियम इत्यादौ कथं तदर्थेन समासः, प्रकृतिविकृतिभावविरहादित्यत आह — अआघासादयस्त्विति । न चैवंरन्धनायस्थाली॑त्यत्रापि षष्ठीसमासः स्यादेवेति प्रकृतिविकृतिभावनियमो व्यर्थ इति वाच्यं, शाब्दबोधे सम्बन्धत्वतादथ्र्यन्तवकृतवैलक्षण्येन उक्तनियमसाफल्यात् । एवञ्चरन्धनस्य स्थाली॑ति सम्बन्धत्वेन भाने षष्ठीसमास इष्ट एव । तादथ्र्यत्वेन भाने चतुर्थीसमासवारणाय तु प्रकृतिविकृतिभावनियमाश्रयणमित्यास्तां तावत् । तदेवं तदर्थेत्यंशः प्रपञ्चितः । अथेदानीमर्थशब्देन चतुथ्र्यन्तस्य समासे विशेषमाह — अर्थेनेति । अर्थशब्देन चतुथ्र्यन्तस्य नित्यसमास इति वक्तव्यम् । अन्यथा विभाषाधिकाराद्विकल्पः स्यात् । विशेष्यस्य प्रधानस्य यल्लिङ्गं तल्लिङ्गमित्यपि वक्तव्यम् । अन्यथा अर्थशब्दस्य नित्यं पुंलिङ्गत्वात्परवल्लिङ्ग॑मिति सर्वत्र पुंलिङ्गतैव स्यादित्यर्थः । अर्थशब्दोऽत्र वस्तुपरः ।अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु॑ इत्यमरः । इहोपकारकं वस्तु विवक्षितमित्यभिप्रेत्योदाहरति — द्विजार्थ इति । तत्र द्विजायाऽयमित्यस्वपदविग्रहः । तत्रा.ञर्थशब्दस्थानेऽयमिति शब्दः, नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात् । द्विजायेति तादथ्र्यचतुर्थी । तदन्तस्याऽर्थशब्देन समासो विशेष्यसूपशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात्समासस्य पुंलिङ्गता च । द्विजस्यो कारकः सूप इत्यर्थः । द्विजार्थेति । द्विजायेयमिति विग्रहः । अर्थशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वेऽपिपरवल्लिङ्ग॑मिति पुंलिङ्गं बाधित्वाऽनेन विशेष्यलिङ्गानुसारेण स्त्रीलिङ्गता । द्विजार्थं पय इति । द्विजायेदमिति विग्रहः । अत्र विशेष्यलिङ्गानुसारान्नपुंसकत्वम् । भाष्ये तु चतुर्थ्यैव तादथ्र्यस्योक्तत्वात्उक्तार्थानामप्रयोगः॑ इति न्यायेनाऽर्थशब्देन विग्रहाऽप्रसक्तेर्नित्यसमासत्वं न्यायसिद्धमेव ।गुरोरिदं गुर्वर्थ॑मित्यादाविव लिङ्गमपि लोकत एव सिद्धमिति वार्तिकमिदं प्रत्याख्यातम् । भूतबलिरिति । भूतेभ्यो बलिरिति विग्रहः । तादथ्र्यचतुथ्र्यन्तस्य बलिशब्देन समासः । गोहितमिति । गोभ्यो हितमिति । विग्रहः । गवामनुकूलमित्यर्थः ।हितयोगे चे॑ति शेषषष्ठपवादश्चतुर्थी॑ । तदन्तस्य हितशब्देन समासः । गोरक्षितमिति ।तृणादिक॑मिति शेषः । गोभ्यो रक्षितमिति विग्रहः । तादथ्र्यचतुथ्र्यन्तस्य रक्षितशब्देन समासः ।

bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam — bhakṣyeṇa. "miśrīkaraṇa" = that by which an edible substance is mixed (miśrī-kriyate khādyaṃ dravyam anena) — i.e., molasses (guḍa) and the like. The meaning is: the instrumental-ending word (tṛtīyānta) denoting that [mixing-agent] is compounded with a word denoting the edible (bhakṣya). [Here bhakṣya is] a solid edible substance (kaṭhina-dravya-khādya); the bhakṣya intended is pṛthuka (flattened rice) and the like. "guḍadhānāḥ": per Amara, "dhānā, feminine, is roasted barley (bhṛṣṭa-yava)"; meaning "parched grains mixed with molasses (guḍena miśrā dhānāḥ)." Objection: since the property of being molasses-as-instrument (guḍa-karaṇatva) depends on the word "miśra" (mixed), there is no [direct] competence to compound. To this [Bhaṭṭoji replies through] the mixing [i.e., "miśraṇakriyādvārā"]: the idea being that, since "guḍena" (with molasses) functions in [denoting] a mixing whose instrument is molasses (guḍa-karaṇaka-miśraṇa), there is no lack of competence (na asāmarthya).

[On the following rule, caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ:] "caturthī": by the pratyayagrahaṇaparibhāṣā, by the word "caturthī" a dative-ending word (caturthyanta) is denoted. "tadartha, artha, bali, hita, sukha, rakṣita" — these form a dvandva [in the sūtra]. It results that a dative-ending word is compounded with these six, and that is a tatpuruṣa. In "tadartha," by the word "tad," the meaning of the dative-ending word (caturthyanta-artha) is intended: "that which is for that dative-meaning is tadartham (tasmai caturthyantārthāya idaṃ tadartham)"; and [there is] the compound to be stated [later] by "arthena nityasamāsaḥ" (with "artha" the compound is obligatory). It amounts to: "tadartham" is that which has as its purpose (prayojana) what is denoted by the dative-ending word. This [Bhaṭṭoji] states with "caturthyantārthāya" etc.

"tadarthena": what is said — "a compound with 'tadartha'" — takes place only in the relation of raw-material and modification (prakṛti-vikṛti-bhāva), not elsewhere. Why? To this [Bhaṭṭoji] says "balirakṣita" [pointing to the mention of bali and rakṣita in the sūtra]: if this compound applied merely to purposiveness in general (tādarthya-mātra), and it were not stated "only in the prakṛti-vikṛti relation," then the mention of "bali" and "rakṣita" would be purposeless — the idea being that, since in "bhūtebhyo baliḥ" (an offering to the beings) and "gobhyo rakṣitaṃ tṛṇam" (grass protected for the cows) the compound would already be established by "tadartha" alone (the bali being for-the-beings and the protected grass for-the-cows), [the separate mention would be redundant unless "tadartha" is restricted to the prakṛti-vikṛti relation].

"yūpāya": here the wood (dāru) is for the sacrificial post (yūpa), which the dative-ending word denotes; hence "yūpāya" is compounded with the word "dāru," and because the yūpa is a modification of wood (dāru-vikṛti) — since only a tree made eight-cornered (aṣṭāśrī-kṛta) by a carpenter (takṣan) etc. is the meaning of the word "yūpa." Now [Bhaṭṭoji] states the purpose of specifying the prakṛti-vikṛti relation: "na iha" (not here). "randhanāya": meaning "for cooking (pāka)." [Root:] "radha hiṃsāyām" (radh, in the sense of injuring); here "cooking" is intended. The lyuṭ [suffix] in the abstract-action sense (bhāva), with the ana-substitution; the num-augment by "radhi-jabhor aci." Although the pot (sthālī) is for the cooking denoted by the dative-ending word, because of the absence of the prakṛti-vikṛti relation there is no compound.

Objection: In "avibhyo ghāsaḥ = avighāsaḥ" (fodder for the sheep) and "dharmāya niyamo = dharmaniyamaḥ" (a restraint for the sake of dharma) and the like, how is there a compound with "tadartha," given the absence of the prakṛti-vikṛti relation? To this [Bhaṭṭoji] says "avighāsādayas tu" [these are conventional exceptions]. Nor should it be said, "in that case, in 'randhanāya sthālī' too there would indeed be a ṣaṣṭhī-compound, so the restriction to the prakṛti-vikṛti relation is purposeless" — because the said restriction is fruitful, owing to the difference (vailakṣaṇya) produced in the verbal cognition (śābda-bodha) between relation-hood (sambandhatva) and purposiveness (tādarthya). Thus, when "randhanasya sthālī" (the pot of cooking) appears as a [genitive] relation, the ṣaṣṭhī-compound is indeed desired; but when it appears as purposiveness, the reliance on the prakṛti-vikṛti restriction is for preventing the caturthī-compound. Let this stand [for now].

Thus the portion "tadartha" has been elaborated. Now [Bhaṭṭoji] states a special point regarding the compounding of a dative-ending word with the word "artha": "arthena." It must be stated that a dative-ending word forms an obligatory compound (nitya-samāsa) with the word "artha"; otherwise, because of the governing "vibhāṣā" (optionality) adhikāra, there would be optionality (vikalpa). It must also be stated that [the compound] takes the gender of the principal qualificand (viśeṣya-pradhāna); otherwise, since the word "artha" is always masculine, by "paravalliṅgam" it would everywhere be masculine — that is the meaning. The word "artha" here refers to a thing (vastu); per Amara, "artha [is used] in [the senses of] the expressed-object (abhidheya), thing (vastu), purpose (prayojana), and cessation (nivṛtti)." Intending that here a beneficial thing (upakāraka vastu) is meant, [Bhaṭṭoji] gives the example "dvijārthaḥ."

There, "dvijāya ayam" (this is for the brāhmaṇa) is an analysis using words not in the compound (a-sva-pada-vigraha); there, in place of the word "artha" [stands] the word "ayam" (this), since — the compound being obligatory — an a-sva-pada analysis is appropriate. "dvijāya" is the dative of purpose (tādarthya-caturthī); its compound with the word "artha," and the masculinity of the compound because the qualificand word "sūpa" (broth) is masculine — meaning "the broth beneficial for the brāhmaṇa (dvijasya upakāraka sūpaḥ)." "dvijārthā": the analysis is "dvijāya iyam" (this [feminine thing] is for the brāhmaṇa); although the word "artha" is always masculine, this [special statement] blocks the masculine [that would come] from "paravalliṅgam," and gives feminine gender following the gender of the qualificand. "dvijārthaṃ payaḥ" (milk for the brāhmaṇa): the analysis is "dvijāya idam"; here, following the gender of the qualificand [payas, neuter], there is neuter gender.

In the Bhāṣya, however, since purposiveness (tādarthya) is already expressed by the dative (caturthī) itself, by the maxim "uktārthānām aprayogaḥ" (what is already expressed is not [re-]used) there is no occasion for an analysis using the word "artha"; so the obligatory-compound status is established by reasoning (nyāya-siddha). And, as in "guror idaṃ = gurvartham" (this is for the teacher) etc., the gender too is established simply from usage (loka); so this vārttika [enjoining the gender rule] is set aside (pratyākhyāta). "bhūtabaliḥ": the analysis is "bhūtebhyo baliḥ" (an offering for the beings); the compound of the tādarthya-dative-ending word with the word "bali." "gohitam": the analysis is "gobhyo hitam" (beneficial for the cows), meaning "favorable to the cows (gavām anukūlam)"; the dative (caturthī) here being an exception (apavāda) to the residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī) by "hitayoge ca"; the compound of that [dative-ending word] with the word "hita." "gorakṣitam": the word "tṛṇādikam" (grass etc.) is to be supplied; the analysis is "gobhyo rakṣitam" (protected for the cows); the compound of the tādarthya-dative-ending word with the word "rakṣita."

translator notes

textual The num-inserting rule for randhana is written रधिभजोरची (radhi-bhajoḥ) in the source; the standard reading is 'radhi-jabhor aci' (radh, jabh), followed here. The source also carries several digitization glitches rendered by their evident readings: अओभ्यो / अआघासः for avibhyaḥ / avighāsaḥ, and द्विजस्यो कारकः for dvijasya upakārakaḥ.
translator The Bālamanoramā block runs past sūtra 2.1.35 (bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam) directly into the commentary on the next sūtra, caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ (2.1.36); the whole is translated as transmitted. The bracketed sūtra reference is supplied for orientation; the source segments both under this one unit.

SK 698 · A 2.1.36V

चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः ॥ ६९८ ॥

caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ

caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ — 2.1.36 — A word ending in the fourth (dative) case is [optionally] compounded [as a tatpuruṣa] with tadartha (that-for-which it exists), and with artha, bali, hita, sukha, and rakṣita.

Rule. A word ending in the dative (caturthī) optionally compounds with a word naming that for which the dative thing exists (tadartha), and with artha "meant for", bali "offering", hita "good for", sukha "comfort for", rakṣita "kept for". tadartha is taken only in the relation of material to product (prakṛti-vikṛti); the separate mention of bali and rakṣita, which would otherwise be covered, is the jñāpaka for this restriction.

Example.

yūpāya dāru "wood for a sacrificial post" → the wood becomes the post → yūpadāru.

bhūtebhyo baliḥ → bhūtabaliḥ "an offering to the beings"; gobhyo hitam → gohitam; gosukham; gorakṣitam.

Applies when / blocked by. Not randhanāya sthālī "a pot for cooking" — no material-to-product relation. Forms like aśvaghāsa "grass for a horse" are genitive compounds instead. A vārttika adds that with artha the compound is nitya and takes the gender of the thing qualified: dvijāya ayam → dvijārthaḥ sūpaḥ "broth for a brāhmaṇa" (masculine), dvijārthā yavāgūḥ (feminine), dvijārthaṃ payaḥ (neuter).

Siddhānta-kaumudī

चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिनाऽर्थादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं वा प्राग्वत् । तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभावः एव गृह्यते । बलिरक्षितग्रहणाज्ज्ञापकात् । यूपाय दारु यूपदारु । नेह । रन्धनाय स्थाली । अश्वघासादयस्तु षष्ठी समासाः ।

A word ending in the fourth (dative) case is optionally compounded — as before (prāgvat) — with a word expressing that-for-the-sake-of-which the dative-ending [word] exists (tadartha), and with artha, bali, hita, sukha, rakṣita. By tadartha only the material-to-product relation (prakṛti-vikṛti-bhāva) is taken — [this restriction is known] from the indicator (jñāpaka) supplied by the [separate] mention of bali and rakṣita. yūpāya dāru → yūpadāru ("wood [destined to become] a sacrificial post" — a material-to-product relation). Not here: randhanāya sthālī ("a pot for cooking") [no compound, since there is no material-to-product relation]. But aśvaghāsa ("grass for a horse") and the like are rather genitive (ṣaṣṭhī) compounds.

vārttika

अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्

(vārttika) It should be stated (vaktavyam) that with artha [as the second member] the compound is obligatory (nitya-samāsa) and [the whole compound] takes the gender of the qualificand (viśeṣya-liṅgatā).

(वार्तिकम्) ॥ द्विजायायं द्विजार्थः सूपः । द्विजार्था यवागूः । द्विजार्थं पयः । भूतबलिः । गोहितम् । गोसुखम् । गोरक्षितम् ॥

(vārttika [examples]) dvijāya ayam → dvijārthaḥ sūpaḥ ("broth meant for a twice-born [brāhmaṇa]" — masculine, agreeing with sūpa); dvijārthā yavāgūḥ ("gruel for a brāhmaṇa" — feminine, agreeing with yavāgū); dvijārthaṃ payaḥ ("milk for a brāhmaṇa" — neuter, agreeing with payas) [illustrating the gender of the qualificand]. bhūtabaliḥ ("an offering to the beings"); gohitam ("[what is] good for cows"); gosukham ("[what is] a comfort for cows"); gorakṣitam ("[what is] kept for cows").

Tattvabodhinī

NSP p. 179

—चतुर्थी तदर्थार्थ—। तच्छब्देन प्रकृता चतुर्थी परामृश्यते, प्रत्ययग्रहणात्तदन्तग्रहणम्, चतुर्थ्यन्तेन सामर्थ्यात्तदर्थो लक्ष्यते इत्याशयेनाह—चतुर्थ्यन्तार्थाय यदिति । चतुर्थ्यन्त-वाच्याय यूपाय यद्वावादि तद्वाचिना चतुर्थ्यन्तं समस्यत इत्यर्थः ॥—चलिरक्षितग्रहणादिति । हितसुखग्रहणं तु न ज्ञापकं तद्योगे ‘चतुर्थी चाशिषि’—इति अतादर्थ्येऽपि चतुर्थीसंभवादिति भावः ॥ ननु ‘चतुर्थी चाशिषि’ इति विहिता या चतुर्थी तद-न्तस्य समासो न भवति समासादाशिषोऽनवगमादिति केचिदाहुरिति कैयटेनोक्तम् । ततश्च तत्पक्षे हितसुखग्रहणमपि बलि-रक्षितग्रहणवज्ज्ञापकमेवेति चेत् । अत्र नव्याः । ब्राह्मणाय हितं ब्राह्मणहितम् । गोहितम् । गोसुखमित्यतादर्थ्यचतुर्थ्यन्तेनापि समासः स्वीक्रियते । सा चातादर्थ्यचतुर्थी ‘हितयोगे च’ इति वार्तिकात् ‘चतुर्थी तदर्था’—इत्यादिना हितसुखशब्दाभ्यां समासविधानाज्ज्ञापकाद्वा संभवतीति हितसुखग्रहणं न ज्ञापकमिति सम्यगेवेत्याहुः ॥—यूपायेति । तादर्थ्ये चतुर्थी । एवं-मग्नेऽपि यथासंभवमूह्यम् ॥—अश्वघासादय इति । एतच्च भाष्यकृतोक्तम् ॥ नन्वेवं रन्धनाय स्थालीत्यत्रापि षष्ठीस-मासः स्यादेवेति प्रकृतिविकृतिभाव एवेति नियमो निष्फल एव । न च स्वरे विशेषः, ‘चतुर्थी तदर्था’—इति पूर्वपदप्रकृति-स्वरस्यापि प्रकृतिभाव एवेष्यमाणलात् ॥ अत्राहुः । ‘संवन्धत्वतादर्थ्यलकृतवैलक्षण्येनोक्तनियमसाफल्यान्न दोषः । अत्र च मानमेतदेव भाष्यम् ‘न माषाणामश्रीयात्’, ‘दाशरथाय मैथिली’त्यादिप्रयोगा अपि इत्यमेव विवक्षाभेदेन निर्वाह्याः । एवं च ‘पूर्वसदृश’—इति सूत्रे सदृशग्रहणं व्यर्थमिति कैयटहरदत्तादीनामुक्तिः प्रामादिकीत्यवधेयम् । शाब्दबोधकत्वैलक्ष-णस्य तत्रापि सत्त्वादिति ॥—अर्थेन नित्येति । अन्यथा विभाषाधिकारात्पक्षे द्विजायार्थं इति प्रयोगः स्यादिति भावः ॥—विशेष्यलिङ्गता चेति । वचनाभावे लर्थशब्दस्य नित्यपुंस्त्वात् ‘परवल्लिङ्गम्’—इति सर्वत्र पुंलिङ्गप्रयोग एव स्या-दिति भावः

SK 699 · A 2.1.37V

पञ्चमी भयेन ॥ ६९९ ॥

pañcamī bhayena

pañcamī bhayena — A word ending in the ablative (pañcamī) compounds with the word bhaya (fear).

Rule. A word ending in the ablative (pañcamī) compounds with bhaya "fear".

Example.

corād bhayam "fear of a thief" → corabhayam.

Applies when / blocked by. A vārttika extends the rule to bhīta, bhīti and bhī: vṛkabhītaḥ, vṛkabhītiḥ, vṛkabhīḥ "afraid of a wolf".

Siddhānta-kaumudī

चोराद्भयं चोरभयम् ।

corād bhayam → corabhayam ("fear from a thief").

vārttika

भयभीतभीतिभीभिरिति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated [that the compounding holds] with bhaya, bhīta, bhīti, and bhī [as well].

(वार्तिकम्) ॥ वृकभीतः । वृकभीतिः । वृकभीः ॥

(vārttika) [Examples:] vṛkabhītaḥ; vṛkabhītiḥ; vṛkabhīḥ ("afraid of a wolf").

Tattvabodhinī

NSP p. 179

—पञ्चमी भयेन । भयेनेति स्वरूपग्रहणं नार्थस्य, प्रमाणाभावात्, ‘भयमीत’—इति वार्तिकारम्भाच्च । तेन वृकान्नास इत्यादौ समासो न ॥ कथं तर्हि ‘भोगोपरतो प्रामनिर्गतः’—इत्यादिप्रयोगाः । अत्राहुः । बहुलग्रहणात् क्वचि-द्विभक्त्यन्तरमपि कृता समस्यत इति प्रागेवोक्तलात् । ‘सुप्सुपा’ इत्यनेन वा तदुपपत्तिरिति

Bālamanoramā

पञ्चमी भयेन - पञ्चमी भयेन । पञ्चम्यन्तं भयशब्देन सुबन्तेन समस्यत इत्यर्थः । चोरभयमिति ।भीत्रार्थानां भयहेतुः॑ इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । भयभीतभिति । सूत्रे भयशब्दस्यैव ग्रहणाद्भूतादेरप्राप्ते समासे वचनम् । वृकभीत इति । वृकभीतिः वृकभीरित्यप्युदाहार्यम् । अत्र भाष्येअपर आहे॑त्युक्त्वा भयनिर्गतजुगुप्सुभिरिति वक्तव्यमित्युक्त्वा वृकभयं ग्रामनिर्गतः, अधर्मजुगुप्सु॑रित्युदाहृतम् । चोरत्रस्तः, भोगोपरत इत्यादौसुप्सुपे॑ति वा, मयूरव्यंसकादित्वाद्वा समासः ।

pañcamī bhayena — pañcamī bhayena. The meaning: a word ending in the ablative compounds with the nominally-inflected (subanta) word "bhaya." "corabhayam" — the ablative is because [the thief] is the point of departure (apādāna), by "bhītrārthānāṃ bhaya-hetuḥ" (with roots meaning fear or protection, the cause of fear is apādāna). "bhaya-bhīta-[bhīti-bhībhiḥ]" [the vārttika] — because in the sūtra only the word "bhaya" is mentioned, the statement is needed for the compound not otherwise obtained with "bhīta" and the rest. "vṛkabhīta" — "vṛkabhītiḥ" and "vṛkabhīḥ" are also to be adduced as examples. Here the Bhāṣya, saying "another says (apara āha)," and stating that "[the compound] should be stated with [words denoting] those who shrink away out of fear (bhaya-nirgata-jugupsu)," gives the examples: "vṛkabhayaṃ grāma-nirgataḥ" (one who left the village out of fear of wolves), "adharma-jugupsuḥ" (one who shrinks from unrighteousness). In cases such as "coratrastaḥ" (frightened by a thief), "bhogoparataḥ" (desisted from enjoyment), the compound is either by "supsupā" or by [membership in] the mayūra-vyaṃsakādi class.

SK 700 · A 2.1.38V

अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः ॥ ७०० ॥

apetāpoḍhamuktapatitāpatrastairalpaśaḥ

apetāpoḍhamuktapatitāpatrastairalpaśaḥ — 2.1.38 — A fifth-case (ablative) word denoting a small/slight thing is compounded with apeta, apoḍha, mukta, patita, and apatrasta [forming a tatpuruṣa].

Rule. An ablative word naming something slight (alpa) compounds with apeta "gone away from", apoḍha "carried off from", mukta "released from", patita "fallen from", apatrasta "frightened away from".

Example.

sukhād apetaḥ "gone away from ease" → sukhāpetaḥ; kalpanāpoḍhaḥ; cakramuktaḥ; svargapatitaḥ; taraṅgāpatrastaḥ.

Applies when / blocked by. Not prasādāt patitaḥ "fallen from favour": what is fallen from is not something slight.

Siddhānta-kaumudī

एतैः सहाल्पं पञ्चम्यन्तं समस्यते स तत्पुरुषः । सुखापेतः । कल्पनापोढः । चक्रमुक्तः । स्वर्गपतितः । तरङ्गापत्रस्तः । अल्पशः किम् । प्रसादात्पतितः ॥

A word ending in the fifth (ablative) case denoting something small/slight (alpa) is compounded with these [words — apeta, apoḍha, mukta, patita, apatrasta]; that is a tatpuruṣa. sukhāpetaḥ ("gone away from ease" — sukhāt apetaḥ). kalpanāpoḍhaḥ ("carried off from / removed from imagining"). cakramuktaḥ ("released from the wheel/discus"). svargapatitaḥ ("fallen from heaven"). taraṅgāpatrastaḥ ("frightened away by a wave"). Why "alpaśaḥ" (a slight thing)? prasādāt patitaḥ ("fallen from [someone's] favour") [no compound, since what is fallen-from is not something small].

Tattvabodhinī

NSP p. 179

—अपेतापोढ—। पञ्चमीति वर्तते, प्रत्ययग्रहणात्तदन्तग्रहणम् । अल्पश इत्यत्र ‘बहल्पार्थाच्छस्कारकात्’—इति शस् । यद्यपि ‘बहल्पार्थान्मङ्ग-लामङ्गलवचनम्’ इति वक्ष्यति, तथाप्यत एव निपातनाच्छसिति बोध्यम् । कारकत्वं तु समसनक्रियां प्रति पञ्चम्यन्तस्य क-मीलात्तदभिधायित्वाच्चाल्पशब्दस्य, तदेतदाह—अल्पं पञ्चम्यन्तमिति

Bālamanoramā

अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः - अपेतापोढ । अल्पशः॑ इति स्वार्थे शस् अत एव निपातनात् । तदाह — अल्पं पञ्चम्यन्तमिति ।बह्वल्पार्था॑दिति शस्तु न भवति,बह्वल्पार्थान्मङ्गलवचन॑मिति वक्ष्यमाणत्वात् ।

apetāpoḍha... — In "alpaśaḥ," the affix śas is in its own sense (svārtha), precisely because of the irregular prescription (nipātana) [of this form]. Hence he (Bhaṭṭoji) says "a small [thing] ending in the fifth case." The śas here is not the one prescribed by bahvalpārthāt [the rule giving śas after bahu and alpa], because the [vārttika] "after bahu and alpa [the śas requires] an auspicious word (maṅgala-vacana)" is going to be stated later.

translator notes

translator The rule "bahvalpārthāt" and the vārttika "bahvalpārthānmaṅgalavacanam" are left as pratīkas (unnumbered), as the source supplies no reference.

SK 701 · A 2.1.39V

स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन ॥ ७०१ ॥

stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena

stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena — 2.1.39. [Fifth-case words having] the senses of stoka (little), antika (near), dūra (far), and kṛcchra (difficulty) combine with a word ending in kta.

Rule. Ablative words meaning stoka "a little", antika "near", dūra "far" (and their synonyms, since the sūtra says -artha), and the word kṛcchra "difficulty", compound with a kta-word. The ablative ending is not elided: SK 159 (pañcamyāḥ stokādibhyaḥ) prescribes aluk, non-elision.

Example.

stokāt muktaḥ → the ending stays → stokānmuktaḥ "released by a little"; likewise alpānmuktaḥ.

antikādāgataḥ, abhyāśādāgataḥ "come from near"; dūrādāgataḥ, viprakṛṣṭādāgataḥ "come from afar"; kṛcchrādāgataḥ "come with difficulty".

Watch out. These are single words although the ablative ending is visible inside them; that is what aluk means.

Siddhānta-kaumudī

स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्मुक्तः । अन्तिकादागतः । अभ्याशादागतः । दूरादागतः । विप्रकृष्टादागतः । कृच्छ्रादागतः । पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः SK 159 इत्यलुक् ॥

[Examples:] stokān muktaḥ; alpān muktaḥ; antikād āgataḥ; abhyāśād āgataḥ; dūrād āgataḥ; viprakṛṣṭād āgataḥ; kṛcchrād āgataḥ. By (SK 159) "pañcamyāḥ stokādibhyaḥ" there is non-elision (aluk) [of the fifth-case ending].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 179

—स्तोकान्मुक्त इत्यादि । ‘करणे च स्तो-काल्प’—इति पञ्चमी । दूरादागत इत्यादौ तु ‘दूरान्तिकार्थेभ्यः’—इत्यनेन

Bālamanoramā

स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन - स्तोकान्तिक । स्तोक-अन्तिक-दूर-एतदर्थकानि, कृच्छ्र एतानि पञ्चम्यन्तानि क्तप्रत्ययान्तेन समस्यन्त इत्यर्थः । अर्थग्रहणं स्तोकान्तिकदूरेषु संबध्यते । अल्पान्मुक्त इति । स्तोकपर्यायस्योदाहरणम् । अभ्याशादागत इति । अन्तिकपर्यायस्योदाहरणम् । विप्रकृष्टादागत इति । दूरशब्दपर्याय उदाहार्यः ।करणे च स्तोके॑ति पञ्चमी । 'दूरादागत' इत्यत्र तुदूरान्तिकार्थेभ्यः॑ इति पञ्चमी । अत्रसुपो धात्वि॑ति लुकमाशङ्क्याह — पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य इत्यलुगिति ।

stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena — stokāntika. The meaning: stoka, antika, dūra and words having these senses, [together with] kṛcchra — these, ending in the fifth case, combine with a word ending in the kta suffix. The word "artha" (sense) is connected [only] with stoka, antika, and dūra.

"alpān muktaḥ": an example of a synonym of stoka. "abhyāśād āgataḥ": an example of a synonym of antika. "viprakṛṣṭād āgataḥ": a synonym of the word dūra is to be exemplified. The fifth case [in "stokān muktaḥ"] is by "karaṇe ca stoke..."; in "dūrād āgataḥ," however, the fifth case is by "dūrāntikārthebhyaḥ."

Here, apprehending [the possibility of] elision (luk) [of the sup] by "supo dhātu-...," [Bhaṭṭoji] says "pañcamyāḥ stokādibhya iti aluk" (there is non-elision).

SK 702 · A 2.2.8V

षष्ठी ॥ ७०२ ॥

ṣaṣṭhī

A sixth-case (ṣaṣṭhī) word [is compounded with a subanta, forming a tatpuruṣa].

Rule. A word ending in the genitive (ṣaṣṭhī) compounds with a subanta; the compound is a tatpuruṣa.

Example.

rājñaḥ puruṣaḥ "the king's man" → rājan + ṅas and puruṣa + su → compound → the inner endings are elided → the final n of rājan drops as at the end of a word → rājapuruṣa → rājapuruṣaḥ.

Siddhānta-kaumudī

राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः ॥

rājñaḥ puruṣaḥ = rājapuruṣa ("the king's man").

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 179–180

—राजपुरुष इति । राजन् अस् पुरुष सु इत्यलौकिकविग्रहे समासे कृते सुपो लुक्यन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्न लोपः

Bālamanoramā

षष्ठी - षष्ठी । षष्ठन्तं सुबन्तेन समस्यते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । राजपुरुष इति । राजन् अस् पुरुष स् इत्यलौकिकविग्रहवाक्ये समासे सति सुब्लुकि अन्तर्वर्तिनीं विभकिंत प्रत्ययलक्षणेनाश्रित्य नलोपः । नच लुका लुप्तत्वान्न प्रत्ययलक्षणमिति वाच्यं, पदत्वस्य सुब्घटितसमुदायधर्मत्वेन तस्याऽङ्गकार्यत्वाऽभावादिति भावः ।

ṣaṣṭhī — A word ending in the sixth case (ṣaṣṭhī) is compounded with a subanta; it is a tatpuruṣa — this is the meaning. rājapuruṣa — In the pre-analytic (alaukika) analytical string "rājan-as puruṣa-s", when the compound has been formed, upon the luk (elision) of the sup endings, one resorts by pratyaya-lakṣaṇa to the vibhakti internally present [in "rājan-as"] and there follows the elision of the final n (na-lopa) [rājan → rāja]. Nor should it be objected that, since [the sup] has been removed by luk, pratyaya-lakṣaṇa cannot operate [because of "na lumatāṅgasya", which withholds pratyaya-lakṣaṇa for an aṅga-operation when the affix is elided by lu-]: for pada-hood is a property of the whole sup-containing complex, and hence [the na-lopa, which is a pada-operation,] is not an aṅga-operation [and so is not withheld] — this is the idea.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 180 १ गुणात्तरेणेति—इदं च सर्वशब्दविषयकमेव। २ पूरणाद्यर्थैरिति—अत्र पूरणार्थत्वेन ‘पूरणात्स्वार्थे तीयादन्’ इति अन्नन्तस्यापि ग्रहणम्, व्याख्यानात्। ३ गुणेनेति—पूरणेनेत्यपि बोध्यम्, तेन उच्छषष्ठः इत्यादि सिद्धम्। अत्र मानं पु लोपे म्वेत्पादपूरणमिति निर्देशः।

SK 703 · A 2.2.9V

याजकादिभिश्च ॥ ७०३ ॥

yājakādibhiśca

yājakādibhiś ca — 2.2.9 — And [a genitive subanta] compounds [into a tatpuruṣa] with [the words] yājaka etc.

Rule. And a genitive word compounds with yājaka "sacrificer" and the rest of that list. This is a pratiprasava, a re-permission: SK 709 will forbid a genitive with agent-nouns in -aka, and this rule lets the listed ones through.

Example.

brāhmaṇasya yājakaḥ "the brāhmaṇa's sacrificer" → brāhmaṇayājakaḥ; devānāṃ pūjakaḥ → devapūjakaḥ "worshipper of the gods".

Applies when / blocked by. Two vārttikas. First: a genitive compounds with a comparative in tarap built on a quality-word, and the tarap is then elided — sarveṣāṃ śvetataraḥ → sarvaśvetaḥ "whitest of all", sarveṣāṃ mahattaraḥ → sarvamahān; this re-opens the prohibitions of SK 704 and 705. Second: a genitive construed with a kṛt-word compounds — idhmasya vraścanaḥ → idhmavraścanaḥ "splitter of firewood".

Siddhānta-kaumudī

एभिः षष्ठ्यन्तं समस्यते । तृजकाभ्यां कर्तरि SK 709 इत्यस्य प्रतिप्रसवोऽयम् । ब्राह्मणयाजकः । देवपूजकः ।

A genitive-ending [word] compounds with these. This is a re-permission (pratiprasava) of ['the prohibition in'] 'tṛjakābhyāṃ kartari' (SK709). [Examples:] brāhmaṇayājakaḥ (the sacrificer for a brāhmaṇa). devapūjakaḥ (the worshipper of the gods).

vārttika

गुणात्तरणे तरलोपश्चेति वक्तव्यम्

(vārttika) "guṇāt tarape tara-lopaś ceti vaktavyam" — It must be stated that [a genitive compounds] with a tarap-ending word [formed] from a quality-word (guṇa), and that there is elision of the tarap.

(वार्तिकम्) ॥ तरबन्तं यद्गुणवाचि तेन सह समासस्तरप्प्रत्ययलोपश्च । न निर्धारणे SK 704 इति पूरणगुण SK 705 इति च निषेधस्य प्रतिप्रसवोऽयम् । सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः । सर्वेषां महत्तरः सर्वमहान् ।

(This is a vārttika.) A tarap-ending word that denotes a quality (guṇa-vācin) — [a genitive] compounds with it, and the tarap-affix is elided. This is a re-permission (pratiprasava) of the prohibition [stated] in 'na nirdhāraṇe' (SK704) and in 'pūraṇaguṇa…' (SK705). "sarveṣāṃ śvetataraḥ" (the whitest of all) = sarvaśvetaḥ. "sarveṣāṃ mahattaraḥ" (the greatest of all) = sarvamahān.

vārttika

कृद्योगा च षष्ठी समस्यत इति वाच्यम्

(vārttika) "kṛd-yogā ca ṣaṣṭhī samasyata iti vācyam" — It must be stated that a genitive connected with a kṛt-form (kṛd-yoga ṣaṣṭhī) also compounds.

(वार्तिकम्) ॥ इध्मस्य व्रश्चनः इध्मव्रश्चनः ॥

(This is a vārttika.) "idhmasya vraścanaḥ" (the splitter of firewood) = idhmavraścanaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 180

—याजकादिभिश्च । याजक । पूजक । परिचारक । परिवेषक । स्नातक । अध्यापक । उत्पादक । होतृ । पोतृ । भर्तृ । रथगणक । पत्तिगणक । वृत् ॥—गुणात्तरेणेति । एतच्च वार्तिकं ‘सर्वं गुणकात्स्न्ये’ इत्यत्र पठितम् ॥—कृद्योगा षष्ठीति । ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति कृत्सनियोगेन कृतेत्यर्थः । यदा तु ‘प्रतिपदविधाना—’ इत्यादिनिषेधवचनमारभ्यते, तदेदं तद्वाधनायारब्धव्यम् । तस्यैवानारभ्यत्वमनुपदं वक्ष्यामः ॥—इध्मव्रश्चन इति । वृश्यते छिद्यतेऽनेनेति व्रश्चनः कुठारादिः, करणे ल्युट् । इध्मानामिति कर्मषण्यन्तस्यानेन समासः ॥—नृणामिति । ‘यतश्च निर्धारणम्’ इति षष्ठी । द्विजशब्देनात्र समासप्रसङ्गस्तदपेक्षा हि षष्ठी । श्रेष्ठत्वं द्विजेतरमनुष्येभ्यः, तेषां सामान्यशब्देनोपस्थिततया तान्विहायानुपस्थितकल्पनाया अन्याय्यत्वात् ॥ अथ कथं पुरुषोत्तम इति । यस्मान्निर्धार्यते, यश्चैकदेशो निर्धार्यते, यश्च निर्धारणहेतुः, एतन्नितयसंनिधाने सत्येवायं निषेध इति ‘द्विवचनविभज्योप—’ इति सूत्रे कैयटः ॥ अन्ये तु पुरुषेषूत्तम इति निर्धारणसप्तम्याः ‘संज्ञायाम्’ इति समासः । न चैवं ‘न निर्धारणे’ इति व्यर्थम् । स्वरे भेदात् । सप्तमीसमासे हि ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरः, षष्ठीसमासे तु ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तत्वं स्यात्तच्चानिष्ठमित्याहुः । तन्मन्दम् । ‘संज्ञायाम्’ इति समासस्य नित्यत्वेन स्वपदविग्रहासंगतिप्रसङ्गात् । तस्मात्कैयटोक्तसमाधानमेव समीचीनमिति नव्याः

Bālamanoramā

याजकादिभिश्च - याजकादिभिश्च । ननुषष्ठी ॑ति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह तृजकाभ्यामिति । ब्राआहृणयाजक इति । ब्राआहृणस्य याजक इति विग्रहः । यजतेण्र्यन्तात्कर्तरि ण्वुल् । अकादेशः ।कर्तृकर्मणोः कृती॑ति कर्मणि षष्ठी । देवपूजक इति । देवानां पूजक इति विग्रहः । पूजकशब्दो याजकादिरिति भावः ।भूभर्ते॑ति तृजन्तस्योदाहार्यम् । भर्तृशब्दस्य याजकादित्वात् । गुणात्तरेणेति । वार्तिकमिदं सर्वं गुणे॑ति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । गुणवाचकाद्विहितो यस्तरप्तदन्तेन षष्ठी वा समस्यते, तरपो लोपश्चेत्यर्थः । फलितमाह — तरबन्तं यदिति । ननुषष्ठी॑ति सूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — न निर्धारणे इति ।सर्वं गुणे॑ति सूत्रे भाष्ये तुपूरणगुणेत्यस्यापवाद॑इत्येवोक्तम् । सर्वशब्दानुवृत्तेः सर्वंशब्द एवेदं वार्तिकमित्यभिप्रेत्योदाहरति — सर्वओत इति । 'वकानां गुण' इति शेषः । द्रव्यान्तरवृत्तिओतरूपापेक्षया सर्वेषां वकानां ओतगुणोऽयमधिक इत्यर्थः । 'द्विवचनविभज्य' इति विभक्तव्योपपदे तरप् । अत्र सर्वेषामिति षष्ठन्तस्य ओततरशपब्देन समासे तरपो लोपेसर्वओत इति रूपम् । सर्वमहानिति । 'ईआर' इति शेषः । पूर्ववत्तरप् । 'सर्वेषां महत्तरः' इति विग्रहः । इतरसंबन्धिमहत्तावापेक्षया ईआरस्य महत्त्वमधिकमित्यर्थः । कृद्योगेति । कृता योगो यस्या इति विग्रहः ।कर्तृकर्मणोः कृतीति विहिते॑ति भाष्यम् । इध्मप्रव्रश्चन इति । 'कुठार' इति शेषः । प्रवृश्च्यतेऽनेनेति प्रव्रश्चनः॑ । करणे ल्युट् । इध्मानां प्रव्रश्चन इति विग्रहः । कर्मणि षष्ठी ।प्रतिपदविधाने॑ति वक्ष्यमाणनिषेधस्यापवादोऽयम् ।

yājakādibhiś ca — yājakādibhiś ca. Objection: Since [the compound] is already established by the previous sūtra 'ṣaṣṭhī' [A 2.2.8], what is this [sūtra] for? To this he says "tṛjakābhyām" [i.e. it re-permits what 'tṛjakābhyāṃ kartari' would block]. "brāhmaṇayājaka": analysis "brāhmaṇasya yājakaḥ." From √yaj, in the agent sense (kartari), the affix ṇvul; [its] substitute aka [→ yājaka]. The genitive [in brāhmaṇasya] is a karmaṇi-ṣaṣṭhī (objective genitive) by 'kartṛkarmaṇoḥ kṛti' [A 2.3.65]. "devapūjaka": analysis "devānāṃ pūjakaḥ" (worshipper of the gods); the idea is that the word "pūjaka" belongs to the yājakādi list. "bhūbhartṛ" [bearer of the earth] should be given as an example of a tṛc-ending [word in the list], since the word "bhartṛ" too is in the yājakādi list.

"guṇāt tarape" etc.: this entire vārttika is found in the Mahābhāṣya on the sūtra 'sarvaṃ guṇa[kārtsnye]…'. The meaning: a tarap prescribed from a quality-denoting word — [a genitive] optionally (vā) compounds with what ends in that tarap, and there is elision of the tarap. He states the upshot: "tarabantaṃ yat" etc. Objection: Since [the compound] is established by the sūtra 'ṣaṣṭhī' itself, what is this [vārttika] for? To this he says "na nirdhāraṇe" [SK704]. But in the Mahābhāṣya on 'sarvaṃ guṇa…' it is stated [that this is] "an exception (apavāda) to 'pūraṇaguṇa…'" only.

With the intention that, since the word "sarva" is carried forward (anuvṛtti), this vārttika applies to the word "sarva" [as first member] only, he gives the example "sarvota" [= sarva + ota]: "[the quality] of cranes (vaka)" is to be supplied. Meaning: in comparison with the ota-form occurring in other substances, this ota-quality of all cranes is greater (adhika) [hence the comparative -tara]. The tarap [comes] when a word-to-be-distinguished (vibhaktavya) is the upapada, by 'dvivacanavibhajya…' [A 5.3.57]. Here, when the genitive "sarveṣām" is compounded with the word "otatara" and the tarap is elided, the form "sarvota" results. "sarvamahān": "Īśvara" is to be supplied. The tarap is as before. Analysis "sarveṣāṃ mahattaraḥ" (greater than all). Meaning: in comparison with the greatness pertaining to others, the greatness of Īśvara is greater.

"kṛd-yoga" etc.: analysis "kṛtā yogo yasyāḥ" (that [genitive] which has a connection with a kṛt[-form]). The Mahābhāṣya [reads]: "[the ṣaṣṭhī] prescribed by 'kartṛkarmaṇoḥ kṛti'." "idhmapravraścana": "kuṭhāra" (axe) is to be supplied. "pravraścanaḥ" = "that by which [firewood] is split" (pravṛścyate anena); the affix lyuṭ in the instrumental sense (karaṇa). Analysis "idhmānāṃ pravraścanaḥ" (the splitter of firewood); the genitive is a karmaṇi-ṣaṣṭhī. This is an exception (apavāda) to the prohibition to be stated later, 'pratipadavidhānā [ca ṣaṣṭhī na samasyate]'.

translator notes

textual The BM reads 'sarvota / ota-rūpa / ota-guṇa' throughout this passage; the expected reading is śveta (matching K3's 'sarveṣāṃ śvetataraḥ = sarvaśvetaḥ' and 'vakānām' — cranes being white). The transmitted form ota is retained here and flagged. The K5 example reads idhmavraścana, the BM idhmapravraścana; each is kept as transmitted. The source's derivation of yājaka reads 'yajater ṇyantāt kartari ṇvul' with corrupt akṣaras (…ṇryantāt…); rendered as √yaj + ṇvul in the agent sense.

SK 704 · A 2.2.10V

न निर्धारणे ॥ ७०४ ॥

na nirdhāraṇe

na nirdhāraṇe — [The genitive] is not [compounded] in [the sense of] singling-out from a group (nirdhāraṇa).

Rule. A genitive of singling-out (nirdhāraṇa, picking one out of a group) does not compound.

Example.

nṛṇāṃ dvijaḥ śreṣṭhaḥ "among men the brāhmaṇa is best" → the genitive nṛṇām singles out → no compound.

Applies when / blocked by. A vārttika adds: a genitive prescribed by a specific rule (pratipada-vidhānā ṣaṣṭhī) does not compound either — sarpiṣo jñānam "knowledge of ghee".

Siddhānta-kaumudī

निर्धारणे या षष्ठी सा न समस्यते । नृणां द्विजः श्रेष्ठः ।

The genitive in [the sense of] singling-out (nirdhāraṇa) is not compounded. nṛṇāṃ dvijaḥ śreṣṭhaḥ — "among men, the twice-born is best."

vārttika

प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम्

(vārttika) "It must be stated that a genitive prescribed by explicit rule (pratipada-vidhāna) is not compounded."

(वार्तिकम्) ॥ सर्पिषो ज्ञानम् ॥

(vārttika) — sarpiṣo jñānam — "knowledge of ghee."

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 180

—प्रतिपदविधानेति । पदं पदं प्रति विहिता प्रतिपदविधाना । ‘षष्ठी शेषे’ इति विहायान्येन ‘ज्ञोऽविदर्थस्य—’ इत्यादिना विहिता सर्वैव षष्ठीत्यर्थः । धातुकारकविशेषं गृहीत्वैव ‘ज्ञोऽविदर्थस्य’ इत्यादिना षष्ठी विधीयत इति भवति तस्याः प्रतिपदविधानत्वम् ॥ नन्वनेनैव गतार्थत्वात् ‘न निर्धारणे’ इति व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । ‘यतश्च निर्धारणम्’ इति सूत्रं न षष्ठीं विधत्ते, किं तु सप्तमीमेव । षष्ठी तु तया मा वाधीति प्रतिप्रसूयत इत्यन्यदेतत् । एवं ‘स्वामीश्वराधिपति—’ इत्यादिष्वपि । तेन गृहस्वामी । सर्वैश्वरः । निषादाधिपतिरित्यादि सिद्धमिति ॥ वस्तुतस्तु ‘ज्ञोऽविदर्थस्य’ इत्यादिचतुर्दशसूत्रीमध्ये ‘दिवस्तदर्थस्य’ इत्यादिषट्सूत्रीं विहायावशिष्टायामष्टसूत्र्यां ‘शेषे’ इति वर्तते, तथा च ‘न माषाणामश्नीयात्’ इत्यादाविव ‘षष्ठी शेषे’ इत्येव सिद्धे नियमार्थं प्रकरणम्, ‘इह षण्मेव न तु तल्लुक्’ इति । तथा च लुकः प्रयोजकीभूतः समास एव नेति फलितोऽर्थः । ततश्च ‘प्रतिपदविधाना—’ इति वचनं न कर्तव्यम् । एवं स्थिते ‘कृद्योगा षष्ठी—’ इति वचनमपि मास्तु । ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इत्यत्र हि ‘शेषे’ इति निवृत्तम् । तथा चाप्राप्तषष्ठीविधानार्थमेव तदिति समासनिवृत्तिप्रसङ्गाभावात् ‘षष्ठी’ इत्यनेनैव समाससिद्धेः ॥—सर्पिणो ज्ञानमिति । वस्तुतः करणस्य संवन्धमात्रविवक्षया ‘ज्ञोऽविदर्थस्य’ इति षष्ठी । सर्पिःसंवन्धि प्रवर्तनमित्यर्थः

Bālamanoramā

न निर्धारणे - न निर्धारणे । नृणां द्विजः श्रेष्ठ इति । अत्रनृणा॑मिति षष्ठन्तस्य द्विजशब्देन समासो न भवति । पुरुषाणामुत्तमः पुरुषोत्तम इत्यत्र तु शेषषष्ठएव न तु निर्धारणषष्ठी ।यतो निर्धारणं यच्च निर्धायते यश्च निर्धारणहेतुः-एतत्त्रितयसंनिधान एव तस्याः प्रवृत्ते॑रिति कैयटः ।गुणेन निषेधस्त्वनित्य॑ इति तरप्सूत्रे कैयटः । केचित्तुउत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः॑ इति गीतावाक्यात्कर्मधारय एव । उत्तमशब्दस्य विशेषणत्वेऽपि राजदन्तादित्वात् परनिपात इत्याहुः ।प्रतिपदविधानेति । पदं पदं प्रतीति वीप्सायामव्ययीभावः । प्रतिपदं विधानं यस्याः सा प्रतिपदविधाना । 'षष्ठी शेषे' इति शेषलक्षणां षष्ठीं वर्जयित्वा सर्वा षष्ठी प्रतिपदविधानेति भाष्यम् । सर्पिषो ज्ञानमिति । अत्रज्ञोऽविदर्थस्य करणे॑ इति विहितषष्ठ्याः समासो न भवति, 'न निर्धारणे' इति प्रत्याख्येयमेवेति भाष्ये स्पष्टमित्यलम् ।

na nirdhāraṇe — "na nirdhāraṇe." "nṛṇāṃ dvijaḥ śreṣṭhaḥ" — here the genitive-ending word "nṛṇām" does not compound with the word dvija. But in "puruṣāṇām uttamaḥ puruṣottamaḥ" the genitive is a residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī), not a singling-out genitive (nirdhāraṇa-ṣaṣṭhī); for, as Kaiyaṭa [says], "it operates only in the presence of the triad — that from which the selection is made (yato nirdhāraṇam), that which is selected (yac ca nirdhāryate), and that which is the ground of selection (yaś ca nirdhāraṇa-hetuḥ)." [And] "the prohibition through a quality-word, however, is non-absolute (anitya)" — thus Kaiyaṭa on the tarap-sūtra. Some, however, [hold], on the basis of the Gītā line "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ," that it is a karmadhāraya only; and although the word uttama is an adjective, the placing-later [of dvija] (para-nipāta) is by "rājadantādiṣu" — so they say. "pratipadavidhāna" — "padaṃ padaṃ prati" in the sense of pervasion (vīpsā) is an avyayībhāva; she whose prescription is "pratipadam" [i.e. by explicit mention] is pratipadavidhānā. The Bhāṣya: "excluding the genitive that is the residual designation by 'ṣaṣṭhī śeṣe,' every [other] genitive is pratipadavidhānā." "sarpiṣo jñānam" — here the genitive prescribed by "jño 'vidarthasya karaṇe" is not compounded; in the Bhāṣya it is clearly [stated] that "na nirdhāraṇe" is in fact to be rejected (pratyākhyeya) — enough.

SK 705 · A 2.2.11V

पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन ॥ ७०५ ॥

pūraṇaguṇasuhitārthasadavyayatavyasamānādhikaraṇena

pūraṇaguṇasuhitārthasadavyayatavyasamānādhikaraṇena — A genitive-ending (ṣaṣṭhī) word does NOT compound with: a word meaning an ordinal (pūraṇa), a word denoting a quality (guṇa), a word meaning 'satiated/full' (suhitārtha), a śatṛ/śānac participle (sat), an indeclinable (avyaya), a word ending in the kṛtya suffix tavya, and a co-referential word (samānādhikaraṇa). [A prohibition (pratiṣedha) blocking the genitive tatpuruṣa otherwise licensed by the preceding rule ṣaṣṭhī.]

Rule. A genitive word does not compound with: an ordinal (pūraṇa); a quality-word (guṇa); a word meaning "satiated" (suhitārtha); a present participle in śatṛ or śānac (sat); a kṛt-made indeclinable (avyaya); a word in tavya; or a co-referential word (samānādhikaraṇa), one that names the same thing as the genitive.

Example.

satāṃ ṣaṣṭhaḥ "the sixth of the good" — ordinal — no compound.

kākasya kārṣṇyam "the blackness of a crow" — quality — no compound.

phalānāṃ suhitaḥ "sated with fruit" — no genitive compound (though the instrumental compound phalasuhita does form, with a different accent).

dvijasya kurvan "acting for a brāhmaṇa" — śatṛ — no compound.

brāhmaṇasya kṛtvā "having acted for a brāhmaṇa" — kṛt-indeclinable — no compound.

brāhmaṇasya kartavyam "to be done for a brāhmaṇa" — tavya — no compound.

takṣakasya sarpasya "of Takṣaka the serpent" — co-referential — no compound.

Applies when / blocked by. The guṇa-prohibition is not constant (anitya), as a later wording (SK 1295) shows; so arthagauravam "weightiness of meaning" and buddhimāndyam "dullness of mind" stand. avyaya means only a kṛt-made indeclinable such as kṛtvā, by its company with sat and tavya; so tadupari "above that" is fine. The tavya form svakartavyam "one's own duty" does occur, with a different accent. The last item also stops a genitive compound from beating the karmadhāraya rules: in gor dhenoḥ "of a cow, a milch-cow" the genitive compound, being the later rule, would block SK 744, and this sūtra prevents that.

Siddhānta-kaumudī

पूरणाद्यर्थैः सदादिभिश्च षष्ठी न समस्यते । पूरणे । सतां षष्ठः । गुणे । काकस्य कार्ष्ण्यम् । ब्राह्मणस्य शुक्लाः । यदा प्रकरणादिना दन्ता इति विशेष्यं ज्ञातं तदेवमुदाहरणम् । अनित्योऽयं गुणेन निषेधः । तदाशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् SK 1295 इत्यादिनिर्देशात् । तेनार्थगौरवम् बुद्धिमान्द्यमित्यादि सिद्धम् । सुहितार्थास्तृप्त्यर्थाः । फलानां सुहितः । तृतीयासमासस्तु स्यादेव । स्वरे विशेषः । सत् । द्विजस्य कुर्वन्कुर्वाणो वा । किंकरः इत्यर्थः । अव्ययम् । ब्राह्मणस्य कृत्वा । पूर्वोत्तरसाहचर्यात्कृदव्ययमेव गृह्यते । तेन तदुपरीत्यादि सिद्धमिति रक्षितः । तव्ये । ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् । तव्यता तु भवत्येव । स्वकर्तव्यम् स्वरे भेदः । समानाधिकरणेन । तक्षकस्य सर्पस्य । विशेषणसमासस्त्विह बहुलग्रहणान्न । गोर्धेनोरित्यादिषु पोटायुवति SK 744 इत्यादीनां विभक्त्यन्तरे चरितार्थानां परत्वाद्बाधकः षष्ठीसमासः प्राप्तः । सोऽप्यनेन वार्यते ॥

A [word ending in] the genitive (ṣaṣṭhī) is not compounded with words meaning pūraṇa and the rest [ordinal, quality, satiation], nor with sat and the rest [sat, avyaya, tavya, samānādhikaraṇa].

pūraṇa (ordinal): satāṃ ṣaṣṭhaḥ ('the sixth of the good ones') — the genitive satām does not compound with the ordinal ṣaṣṭha.

guṇa (quality-word): kākasya kārṣṇyam ('the blackness of a crow'); brāhmaṇasya śuklāḥ ('the white [teeth] of a Brahmin'). When the qualificand 'teeth' (dantāḥ) is understood from the context (prakaraṇa) and the like, this second phrase is [a genuine] example [of a quality-word, śukla, qualifying the understood dantāḥ]. — This prohibition by 'guṇa' is non-permanent (anitya), as shown by the wording 'tad aśiṣyaṃ saṃjñāpramāṇatvāt' (SK 1295) and the like. Therefore arthagauravam ('weightiness of meaning'), buddhimāndyam ('dullness of intellect'), and the like are established (siddha) [as genitive compounds despite the guṇa-word].

suhitārtha (words meaning 'satiation'): these are words meaning satiety (tṛpti). phalānāṃ suhitaḥ ('satiated with fruits') [no ṣaṣṭhī compound]. But the instrumental (tṛtīyā) compound does indeed occur [phalasuhita]. There is a difference in accent (svara) [between the two].

sat (the śatṛ/śānac participle): dvijasya kurvan or kurvāṇaḥ ('acting for a twice-born'), the meaning being kiṃkaraḥ (a servant).

avyaya (indeclinable): brāhmaṇasya kṛtvā ('having acted for a Brahmin' — kṛtvā being an indeclinable). By association with what precedes and follows (pūrva-uttara-sāhacarya) — namely sat and tavya, both of which are kṛt-forms — only a kṛt-indeclinable (kṛd-avyaya) is taken [as the referent of 'avyaya']. Therefore [compounds with an ordinary indeclinable] such as tadupari ('above that') and the like are established — thus [the desired form] is secured (rakṣita).

tavya (the kṛtya suffix): brāhmaṇasya kartavyam ('what is to be done for a Brahmin') [no ṣaṣṭhī compound]. But [the ṣaṣṭhī compound] with tavyat does occur: svakartavyam ('one's own duty'); [there] there is a difference in accent.

samānādhikaraṇa (a co-referential word): takṣakasya sarpasya ('of Takṣaka, the serpent') [no ṣaṣṭhī compound, which would otherwise give *takṣakasarpasya]. The qualifier-compound (viśeṣaṇa-samāsa, i.e. karmadhāraya) does not apply here either, because of the mention 'bahulam' [in the karmadhāraya rule]. In cases like gor dhenoḥ ('of a cow, [namely] a milch-cow') and the like, a ṣaṣṭhī compound is obtained (prāpta): being subsequent (paratva), it would block the karmadhāraya rules such as poṭāyuvati (SK 744) and the like — which have their scope (caritārtha) in other case-endings; that [ṣaṣṭhī compound] too is prevented by this [sūtra].

Tattvabodhinī

NSP p. 180–181

—पूरणगुण—। अर्थशब्दस्य त्रिषु संवन्धादाह—पूरणाद्यर्थैरिति । अत्र प्राचोक्तम् ‘एतदर्थैः षष्ठी न समस्यते’ इति । तन्यूनम् । तथा हि सति सुहितान्तानामेव ग्रहणं स्यात्, तावतामेवार्थशब्देन समस्तत्वादिति ध्वनयन्नाह—सदादिभिश्चेति ॥—षष्ठ इति । षण्णां पूरणः षष्ठः । ‘तस्य पूरणे डट्’ ‘षट्कृतिकतिपयचतुरां शुक्’ ॥ कथं तर्हि ‘तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि’ इति । प्रमाद एवायमित्येके ॥ उञ्छेषु षष्ठः उञ्छात्मकः षष्ठ इति वा व्याख्येयमिति मनोरमायां स्थितम् ॥—गुण इति । ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति’ इत्यादिलक्षणलक्षितो गुणोऽत्र गृह्यते, न त्वदेङ्लक्षणः, अर्थग्रहणात् । नापि संख्या । ‘क्रोशशतयोजनशतयोः’ इति वार्तिके निर्देशात् ॥—काकस्य काष्ण्ये । ब्राह्मणस्य शुक्ला इति । व्याप्तिन्यायात्केवलगुणवाची गुणोपसर्जनद्रव्यवाची च गुणशब्देन गृह्यत इति भावः । ननु ब्राह्मणस्य शुक्ला इत्यत्र समासप्रसङ्ग एव नास्ति, ब्राह्मणशब्दस्य दन्तैरेवान्वयात् ब्राह्मणस्य ये दन्तास्ते शुक्ला इत्यर्थादत आह—यदेति । शुक्लशब्द एवेह विशेष्यसमर्पक इति भावः ॥ चन्दनगन्धः घटरूपमित्यादावनेन निषेधे प्राप्ते ‘तत्स्यैश्च गुणैः समासो वक्तव्यः इति वार्तिकेन समासः प्रतिप्रसूयते । गन्धत्वेन प्रतीयमानो गन्धो न कदापि गुणिसमानाधिकरणः किंतु स्वप्रधानः । इदमेव हि तात्स्थं नाम ॥ ननु 'पिनष्टि गन्धान्' इति प्रयोगदर्शनात् शुक्लशब्दादितुल्य एव गन्धशब्दो न तत्स्थगुणवचन इति चेत् । न । पिनष्टीति प्रयोगे हि गन्धानिति न गुणशब्दः, मालतीकुषुमादिषु गन्धशब्दप्रयोगादर्श-नात् । किंतु चन्दनलादिजातिनिमित्तकोऽन्य एव सः । तस्माच्चन्दनगन्ध इत्यादौ तत्स्थत्वं सुस्थमेव । एवं घटरूपमित्यादा-वपि । नन्वेवमपि 'वलाकायाः शौक्ल्यं' 'केशस्य नैल्यम्' इत्यादावतिप्रसङ्ग इति चेत् । अत्राहुः । गुणिवचनादुत्पन्नस्य शुक्लादिगुणस्यैवाभिधानात्तद्वाचकपदानां गुणिसमानाधिकरणसत्त्वान्न दोषः । तथा च प्राधान्येनाप्राधान्येन वा द्रव्याप्रति-पादकत्वे सति गुणप्रतिपादकत्वं तस्य गुणवाचित्वम्' इत्यर्थ इति ॥—फलानामिति । करणस्य शेषलविवक्षायां षष्ठी ॥—स्वरे विशेष इति । 'तत्पुरुषे तुल्यार्थं'—इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे वाधित्वा 'थाथ'—इत्यादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादेन 'तृतीया कर्मणि' इत्यनेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरे सत्याद्युदात्त इष्टः, षष्ठीसमासे तु अन्तोदात्तत्वं स्यात्तत्र नेष्यत इति भावः । तृपिश्च सकर्मकोऽप्यस्ति 'पितृनतार्प्सात्समसंस्त वन्धून्' इति भटिप्रयोगात् । तेनास्मात् कर्मणि को नास्तीति न शङ्कनीयम् ॥ द्विजस्य कुर्वन् कुर्वाण इति । नेयं घटाद्यपेक्षया षष्ठी द्विजस्य घटं कुर्वन्निति । तथा हि सत्यसामर्थ्या-देव समासाप्रसक्तौ निषेधोऽयं व्यर्थः स्यादतो व्याचष्टे—किंकर इत्यर्थ इति ॥—व्राह्मणस्य कृत्वेति । तादर्थ्यरूप-संवन्धस्य सामान्यरूपेण विवक्षायां षष्ठी । व्राह्मणसंवन्धिनी या क्रिया तदनन्तरमित्यर्थः ॥—कृद्व्ययमेवेति । 'अने-कमन्यपदार्थे' इति सूत्रे 'सर्वपश्चात्'—इति भाष्यप्रयोगादिति भावः ॥—इत्यादीति । तथा च भटिः प्रायुङ्क—'यत्कृते-ऽरीन्निग्रहीमः । आदेयाः किंकृते भोगाः कुम्भकर्णं त्यागं विना' इति ॥—रक्षित इति । कैयटहरदत्तौ तु अव्ययप्रतिषेधे 'वृक्षस्योपरि' इत्युदाहरन्तौ अकृदव्ययेनापि निषेधं मन्येते । तौ च प्रायुक्तभाष्यप्रयोगविरोधादुपेक्ष्याविति भावः ॥—तव्यता तु भवत्येवेति । सूत्रे निरनुवन्धग्रहणादिति भावः ॥—स्वकर्तव्यमिति । कर्तृषक्ष्या समासः ॥—स्वरे मेद इति । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण तित्स्वरस्यावस्थानादन्तस्वरित इष्टः । तव्येन तु समासे मध्योदात्तत्वं स्यात्, तच्च नेष्यत इति भावः ॥—सोऽप्यनेनेति । षष्ठीसमासेन 'पोटायुवति'—इति समासो वारितः । सोऽपि षष्ठीसमासः 'पूरणगुण'—इत्यनेन वार्यत इत्यर्थः

Bālamanoramā

पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन - पूरणगुण । पूरणगुणसुहितानि अर्था येषां ते पूरणगुणसुहितार्थाः, ते च सच्च अव्ययं च तव्यश्च समानाधिकरणं चेति समाहारद्वन्द्वात्तृतीया । तदाह — पूरणाद्यर्थैरिति । पूरणे इति । 'उदाहरणं वक्ष्यते' इति शेषः । सतां षष्ठ इति । षण्णां पूरण इत्यर्थे 'तस्य पूरणे डट्'षट्कतिकतिपयचतुरां थुक् । नचकुम्भपूरण॑मित्यत्रापि निषेधः स्यादिति वाच्यम्,सोऽचि लोपे चेत्पादपूरण॑मिति निर्देशेन पूरणार्थकप्रत्ययस्यैव ग्रहणात् ।उञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानी॑त्यत्र तूञ्चात्मकः षष्ठ इति व्याख्येयम् । गुणे इति । 'उदाहरणं वक्ष्यते' इत्यर्थः । प्रधानत्वेन वा , उपसर्जनत्वेन वा गुणवाची गुणशब्दः, व्याख्यानात् । तदाह — काकस्य कार्ष्ण्यं ब्राआहृणस्य शुक्ला इति । कृष्णशब्दात्गुणवचनब्राआहृणादिभ्यः॑ इति भावे ष्टञ् । शुक्लशब्दात्तुगुणवचनेभ्यो मतुपो लु॑गिति लुक् । ननु 'दन्ता' इति शेष पूरणेनब्राआहृणस्य दन्ताः शुक्ला॑ इत्यर्थे ब्राआहृणशब्दस्य दन्तशब्देनैवान्वयाच्छुक्लशब्देनान्वयाऽभावादसामर्थ्यात्कथमिह समासप्रवृत्तिरित्यत आत-यदा प्रकरणादिनेति । प्रकरणादर्थाद्वेत्यर्थः । दन्ताः संयुक्ताः शुभावहा न तु, विरला इत्यादिदन्तवर्णने प्रकृते यदा 'ब्राआहृणस्य शक्ला' इत्युच्यते, तदा प्रकरणादर्थाद्वेत्यर्थः । दन्ताः संयुक्ताः शुभावहा न तु, विरला इत्यादिदन्तवर्णने प्रकृते यदाब्राआहृणस्य शुक्ला॑ इत्युच्यते, तदा प्रकरणाद्दन्त #आ इति विशेष्योपस्थितिः । यदा वा सर्ववर्णेषु दन्तवस्त्रभूषणेषु प्रकृतेषुब्राआहृणस्य शुक्ला॑ इत्युच्यते, तदाऽर्थाद्दन्ता इति विशेष्योपस्थितिस्तत्र सामर्थ्यसत्त्वात्समासे प्राप्ते निषेध इत्यर्थः । अत्रआकडारा॑दिति सूत्रोक्तगुणवचनसंज्ञकानांतृतीया तत्कृते॑ति सूत्रे प्रपञ्चितानां गुणानां न ग्रहणम्, अत्र गुणवचनशब्दाभावात् । किंतुवोतो गुणवचना॑दिति सूत्रभाष्ये तद्धितान्तस्य गुणवचनत्वपर्युदासात्कथं काष्ण्र्यादिशब्दानां गुणवचित्वमिति निरस्तम् । अथअर्थगौरव॑मित्यादौ षष्ठीसमासं साधयितुमाह — अनित्योऽयमिति । संज्ञाप्रमाणत्वादिति । संज्ञायाः प्रमाणत्वं-संज्ञाप्रमाणत्वं, तस्मादिति विग्रहः । अत्र प्रमाणत्वस्य गुणत्वात्तेन षष्ठीसमासनिषाधत्समासनिर्देशोऽनुपपन्नः स्यादतो गुणेन निषेध इत्ययमर्थो भाष्ये न दृश्यते । न च कृष्णैकत्वमित्यादौ समासानुपपत्तिरिति वाच्यं,पङ्क्तिविशती॑ति सूत्रेविंशत्यादिशब्दा भाववचना भवन्ती॑त्युक्त्वा गवां विशतिगवां सहरुआमित्यर्थे गोर्विशतिर्गोसहरुआमित्यादिप्रयोगात् ।अर्थगौरव॑मित्यादौ त्वर्थगतं गौरवमिति मध्यमपदलोपिसमासो बोध्य इति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् ।सुहित॑पदं व्याचष्टे — सुहितार्तास्तृप्त्यर्था इति । नपुंसके भावे क्त इति भावः ।फलानां सुहित इति करणत्वस्याऽविवक्षायां संबन्धविवक्षायां षष्ठी । अर्थग्रहणात्फलानां तृप्तिरित्यादावपि न समासः ।फलसुहित॑मिति कथं समास इत्यत आह — तृतीयासमासस्त्विति । करणत्वविवक्षायां तृतीया ।कर्तृकरणे कृता बहुल॑मिति समास इति भावः । तर्हि सुहितयोगे षष्ठीसमासनिषेधो व्यर्थ इत्यत आह — स्वरे विशेष इति । तृतीयासमासेतृतीया कर्मणी॑ति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । षष्ठीसमासे तुसमासस्ये॑त्यन्तोदात्तत्वमिति फलभेद इति भावः । सदिति । सद्योगे षष्ठीसमासनिषेध उदाह्यियत इत्यर्थः ।तौ स॑दिति शतृशानचोः सदिति संज्ञा वक्ष्यते । ननुद्विजस्य कुर्व॑न्निति न कर्मणि षष्ठी,न लोके॑ति निषेधात् । नापिद्विजस्य घटं कुर्व॑न्नितिघटाद्यपेक्षया शेषषष्ठी, तर्हि सापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यात्कुर्वन्नित्यनेन समासाऽप्रवृत्तेरित्यत आह — किङ्कर इत्यर्थ इति । द्विजं परिचरन्नित्यर्थ इति यावत् । कुञ्धातुरिह परिचरणे वर्तत इति फलितम् । अव्ययमिति । 'उदाहरणं वक्ष्यते' इति शेषः । पूर्वोत्तरेति । सत्तव्याभ्यां कृद्भ्यामित्यर्थः । 'अनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रभाष्येसर्वपश्चा॑दिति प्रयोगश्चेह लिङ्गम् । तव्य इति । उदाहरणं वक्ष्यते इत्यर्थः । ब्राआहृणस्य कर्तव्यमिति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' 'तव्यत्तव्यानीयरः' इति कृत्यस्तव्यः ।कृत्यानां कर्तरि वे॑ति षष्ठी । तव्यता तु भवत्येवेति । 'षष्ठीसमास' इति शेषः । तकारानुबन्धरहितस्येव तव्यस्य सूत्रे ग्रहणात्तव्यतो न ग्रहणमिति भावः । स्वकर्तव्यमिति । स्वस्य कर्तव्यमिति विग्रहः ।कृत्यानां कर्तरि वे॑ति षष्ठी । अत्र तव्यता योगात्समासनिषेधो नेति भावः । ननु तव्यत्प्रत्ययमाश्रित्यब्राआहृणकर्तव्य॑मिति समाससंभवात्क तव्ययोगे तन्निषेधेनेत्यत आह — स्वरे भेद इति । तव्यति कृते कृदुत्तरपद प्रकृतिस्वरः, तव्ये तु नेति फलभेद इति भावः । समानाधिकरण इति । समानाधिकरणेन षष्ठन्तं न समस्यते इत्यत्रोदाहरणं वक्ष्यत इत्यर्थः । तक्षकस्य सर्पस्येति । अत्र समासे सति पुनः समासात् षष्ठ्युत्पत्तौ तक्षकसर्पस्येति न भवतीत्यर्थः । ननु षष्ठीसमासस्य निषेधेऽपिविशेषणं विशेष्येणे॑ति कर्मधारयसमासो दुर्वारोऽतः किं षष्ठी समासनिषेधेनेत्यत आह — विशेषणसमासस्त्विति । ननु षष्ठीसमासनिषेधसामर्थ्यादेवात्र कर्मधारयो न भविष्यति, तत्किमगतिकगत्या बहुलग्रहणाश्रयणेन । न च कर्मधारयस्वर एव यथा स्यान्नतु षष्ठीसमासस्वर इत्येतदर्थः षष्ठीसमासनिषेध इति वाच्यम्, उभयथापिसमासस्ये॑त्यन्तोदात्तत्स्याऽविशिष्टत्वादिति चेत्, मैवम्-कर्मधारये हि सति 'गमनस्य श्रेयस' इत्यादौश्रज्यावमकन्पापवत्सु भावे॑ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः, षष्ठीसमासे त्वन्तोदात्तत्वं स्यात्, तन्माबहुलग्रहणमाश्रितम् । न चैवमपि तक्षकः सर्प इति प्रथमान्तविग्रहे कर्मधारये सतितक्षकसर्पस्ये॑ति दुर्निवारमिति वाच्यं, निषेधसामर्थ्यादेव प्रथमान्तकर्मधारयमाश्रित्य तक्षकसर्पस्येत्येवंजातीयकप्रयोगाऽभावोन्नयनात् । थ समानाधिकरणे निषेधे उदाहरणान्तरमाह — गोर्धेनोरिति । गोर्धोनोरित्यादिषु षष्ठीसमासः प्राप्तः, सोऽप्यनेन वार्यत इत्यन्वयः । आदिना यूनः खलतेरित्यादिसङ्ग्रहः । ननु षष्ठीसमास एवात्र न प्रसज्यते,पोटायुवति॑, युवा खलती॑त्यादि विसेषविहितकर्मधारयेणाऽत्र परस्यापि षष्ठीसमासस्य बाधितत्वादित्यत आह — पोटायुवतीत्यादि । 'पोटायुवति'युवा खलती॑त्यादिविधयो 'गौर्देनुः'युवा खलति॑रित्यादिषु प्रतमाविभक्त्यन्तेषु सावकाशाः । षष्ठीसमाससस्तु 'राज्ञः पुरुषः' इत्यादावसमानाधिकरणे सावकाशः ।गोर्धेनोः॑,यूनः खलते॑रित्यादिषूभयं प्राप्तम् । तत्रपोटायुवति॑,युवा खलती॑त्यादिसमासे तु गोयुवादिशब्दस्यैवेति फलभेदस्य स्पष्टत्वात् । समानाधिकरणेन निषेधश्चायं क्वाचित्क एव,अन्यस्य पदस्यार्थ इत्यर्थेऽन्यपदार्थ इति निर्देशात् । तेन 'नीलोत्पलस्य गन्ध' इत्यादिः सिद्धः ।

pūraṇaguṇasuhitārthasadavyayatavyasamānādhikaraṇena — pūraṇaguṇa… . [Word analysis:] 'pūraṇaguṇasuhitāni arthāḥ yeṣāṃ te pūraṇaguṇasuhitārthāḥ' — [a bahuvrīhi:] those [words] whose meanings are ordinal (pūraṇa), quality (guṇa), and satiation (suhita); and these, together with sat, avyaya, tavya, and samānādhikaraṇa, form a collective compound (samāhāra-dvandva), whence the instrumental (tṛtīyā) ending [-ena in the sūtra-word]. This [Bhaṭṭoji] states with 'pūraṇādyarthaiḥ' ('with words meaning pūraṇa and the rest').

'pūraṇe' — supply 'an example will be stated.' 'satāṃ ṣaṣṭhaḥ' — in the sense 'the ordinal of six (ṣaṇṇāṃ pūraṇaḥ),' by the suffix ḍaṭ (by tasya pūraṇe ḍaṭ) with the augment thuk (by ṣaṭ-kati-katipaya-caturāṃ thuk): ṣaṣ → ṣaṣ + ḍaṭ + thuk → ṣaṣṭha. Nor should one object that the prohibition would then also apply in kumbhapūraṇam ('the filling of a pot'); for, by the wording 'so 'ci lope cet pādapūraṇam,' only a suffix conveying the sense of pūraṇa (ordinal completion) is taken [not the verbal action of filling]. But in 'uñcha-ṣaṣṭha-aṅkita-saikatāni' 'ṣaṣṭha' is to be explained as 'a ṣaṣṭha consisting of gleaning (uñcha)' [not the ordinal].

'guṇe' — meaning 'an example will be stated.' The word 'guṇa' [in the sūtra] denotes a quality (guṇa-vācin), whether that quality be principal (pradhāna) or subordinate (upasarjana) — this by [traditional] exegesis (vyākhyāna). This he states with 'kākasya kārṣṇyaṃ, brāhmaṇasya śuklāḥ.' From the word kṛṣṇa, by guṇavacana-brāhmaṇādibhyaḥ, the suffix ṣyañ in the abstract sense (bhāva) [gives kārṣṇya, 'blackness']. But from the word śukla, by guṇavacanebhyo matupo luk, there is elision (luk) of matup [so śukla = 'possessing whiteness'].

Objection: When 'teeth' (dantāḥ) is supplied and the sense is 'the teeth of the Brahmin are white' (brāhmaṇasya dantāḥ śuklāḥ), the word 'brāhmaṇa' connects only with 'teeth,' not with 'white'; so, there being no [direct] connection with 'white' and hence a lack of compounding-capacity (asāmarthya), how can a compound arise here? Response: he states this with 'yadā prakaraṇādinā' — meaning 'from the context (prakaraṇa) or from the purport (artha).' When the topic under discussion is a description of teeth — 'teeth that are close-set are auspicious, but not sparse ones' and the like — and then 'brāhmaṇasya śuklāḥ' is said, then from the context the qualificand 'teeth' presents itself. Or, when all colours of teeth, garments, and ornaments are under discussion and 'brāhmaṇasya śuklāḥ' is said, then from the purport the qualificand 'teeth' presents itself. In that case, compounding-capacity (sāmarthya) being present and the compound being thus obtainable, [this sūtra makes] the prohibition — this is the meaning.

Here [the word 'guṇa' of our sūtra] does not take the words designated 'guṇavacana' as stated in the sūtra 'ā kaḍārāt…,' nor the guṇas elaborated in the sūtra 'tṛtīyā tatkṛta…,' because here the word is 'guṇa,' not 'guṇavacana.' And thereby the [objection] — 'How can words like kārṣṇya (which end in a taddhita) be guṇavacana, given that in the Bhāṣya on 'voto guṇavacanāt' the guṇavacana-status of taddhita-ending words is excluded (paryudāsa)?' — is refuted [as irrelevant here].

Now, to establish the ṣaṣṭhī compound in cases like 'arthagaurava,' he says 'anityo 'yam' ('this [prohibition] is non-permanent'). 'saṃjñāpramāṇatvāt' — analysis: 'the authoritativeness of the designation (saṃjñāyāḥ pramāṇatvam) = saṃjñāpramāṇatva; from that.' Here, since 'authoritativeness' (pramāṇatva) is a quality (guṇa), by it the ṣaṣṭhī compound [in the very word saṃjñāpramāṇatva] would be prohibited and the compound-formation would be untenable; [but] this notion — 'therefore there is prohibition by guṇa' — is not found in the Bhāṣya [which itself uses the compound: the prohibition is thus anitya]. Nor should one object that in 'kṛṣṇaikatva' and the like the compound would be untenable; for, in the sūtra 'paṅkti-viṃśati…,' having stated that 'the words viṃśati and the rest denote an abstraction (bhāvavacana),' there is the usage 'gor viṃśatiḥ,' 'gosahasram' in the sense 'a score of cows (gavāṃ viṃśatiḥ),' 'a thousand of cows (gavāṃ sahasram).' But in 'arthagaurava' and the like it should be understood as a middle-word-eliding compound (madhyamapadalopin) = 'the weightiness residing in the meaning (artha-gataṃ gauravam)' — as elaborated in the Śabdenduśekhara.

He explains the word 'suhita' with 'suhitārthāḥ = words meaning satiety (tṛpti)': the idea being [that suhita is formed by] kta in the neuter, in the abstract sense (bhāva). 'phalānāṃ suhitaḥ' — when instrumentality (karaṇatva) is not intended to be expressed and [mere] relation (saṃbandha) is intended, the genitive (ṣaṣṭhī) is used [and does not compound]. Because of the mention of 'artha' [in suhitārtha], there is likewise no compound in 'phalānāṃ tṛptiḥ' ('satiation with fruits') and the like [synonyms of suhita]. As to how, then, 'phalasuhitam' is a compound, he says 'tṛtīyāsamāsas tu' ('but the instrumental compound'): when instrumentality is intended, the instrumental (tṛtīyā) is used, and by kartṛkaraṇe kṛtā bahulam the compound is formed. [Objection:] Then the prohibition of the ṣaṣṭhī compound in connection with 'suhita' is pointless [since the tṛtīyā compound yields the same form]. Response: he says 'svare viśeṣaḥ' ('there is a difference in accent'): in the tṛtīyā compound, by tṛtīyā karmaṇi, the prior member retains its natural accent (pūrvapada-prakṛti-svara); but in the ṣaṣṭhī compound, by samāsasya, there is final-acuteness (antodāttatva) — so there is a difference in result.

'sat' — meaning: the prohibition of the ṣaṣṭhī compound in connection with 'sat' is exemplified. By 'tau sat' the designation 'sat' for the śatṛ and śānac participles will be stated. Objection: In 'dvijasya kurvan' the genitive is not the objective one (in the sense of karman), because of the prohibition 'na lokāvyaya…' [no objective/subjective genitive with a śatṛ etc.]; nor is it the residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī) as in 'dvijasya ghaṭaṃ kurvan' ('making a pot for the twice-born'), depending on 'pot' etc. — for then, being dependent [on 'pot'] (sāpekṣatva), there would be a lack of compounding-capacity (asāmarthya), and the compound with 'kurvan' would not occur. Response: he says 'kiṃkara ity arthaḥ' (the meaning being 'a servant') — that is, 'serving the twice-born (dvijaṃ paricaran).' It follows that the root kuñ (√kṛ) is here used in the sense of 'attending, serving (paricaraṇa)' [so the genitive is the plain relational one, capable of compounding, and hence prohibited].

'avyaya' — supply 'an example will be stated.' 'pūrva-uttara[-sāhacaryāt]' — meaning 'by [association with] sat and tavya, which are kṛt[-forms].' And the usage 'sarvapaścāt' in the Bhāṣya on the sūtra 'anekam anyapadārthe' is an indication (liṅga) here [that ordinary indeclinables do compound, only the kṛt-indeclinable being prohibited].

'tavya' — meaning 'an example will be stated.' 'brāhmaṇasya kartavyam' — by 'arhe kṛtyatṛcaśca' and 'tavyattavyānīyaraḥ' the kṛtya-suffix tavya [is added]; the genitive by 'kṛtyānāṃ kartari vā.' 'tavyatā tu bhavaty eva' ('but with tavyat it does occur') — supply 'the ṣaṣṭhī compound': since in the sūtra only 'tavya' — that which lacks the t-anubandha — is taken, tavyat [which has the t-anubandha] is not included. 'svakartavyam' — analysis: 'the duty of oneself (svasya kartavyam)'; the genitive by 'kṛtyānāṃ kartari vā.' Here, because of the connection with tavyat, there is no prohibition of the compound. Objection: Since, resorting to the tavyat suffix, the compound 'brāhmaṇakartavyam' is possible, what is the use of the prohibition in connection with tavya? Response: he says 'svare bhedaḥ' ('there is a difference in accent'): when tavyat is employed there is the accent whereby the kṛt-final second member retains its natural accent (kṛd-uttarapada-prakṛti-svara), but with tavya there is not — so there is a difference in result.

'samānādhikaraṇa' — meaning: an example of 'a genitive-ending [word] does not compound with a co-referential [word]' will be stated. 'takṣakasya sarpasya' — meaning: were a compound to occur here, then, upon the re-emergence of a genitive on the compound, the form 'takṣakasarpasya' would [wrongly] result; [by this sūtra] it does not. Objection: Even granting the prohibition of the ṣaṣṭhī compound, the karmadhāraya compound by 'viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa…' is hard to prevent; so what is the use of prohibiting the ṣaṣṭhī compound? Response: he says 'viśeṣaṇasamāsas tu.' [Sub-objection:] By the very force of the prohibition of the ṣaṣṭhī compound the karmadhāraya will not occur here; so why resort, as a last-ditch expedient (agatika-gati), to invoking the word 'bahulam'? Nor should one say that the prohibition of the ṣaṣṭhī compound serves this purpose — namely, that [only] the karmadhāraya accent should obtain and not the ṣaṣṭhī-compound accent — since in either case the final-acute accent by 'samāsasya…' is undifferentiated. [Response:] Not so — for, when there is a karmadhāraya, in cases like 'gamanasya śreyasaḥ' the prior member retains its accent by 'śra-jyāvama-kan-pāpavatsu bhāve,' whereas in the ṣaṣṭhī compound there would be final-acuteness; and for that [distinction] the mention 'bahulam' has been resorted to. Nor should one object that even so, when there is a karmadhāraya on the nominative-ending analysis 'takṣakaḥ sarpaḥ' (Takṣaka [who is] a serpent), the form 'takṣakasarpasya' is unpreventable; for, by the very force of the prohibition, it is inferred that no usage of the type 'takṣakasarpasya' resting on a nominative-ending karmadhāraya exists.

Now he gives a further example of the prohibition in the co-referential case: 'gor dhenoḥ.' The construction (anvaya) is: 'in cases like gor dhenoḥ and the like the ṣaṣṭhī compound is obtained; that too is prevented by this [sūtra].' By 'and the like' (ādi) [in Bhaṭṭoji's phrase], cases like 'yūnaḥ khalateḥ' ('of a young [man], of a bald [man]') are included. Objection: But the ṣaṣṭhī compound does not even arise here, since by the specially-enjoined karmadhāraya rules such as 'poṭāyuvati,' 'yuvā khalati…' the ṣaṣṭhī compound — subsequent (para) though it is — is already blocked. Response: he says 'poṭāyuvati…' etc. The rules 'poṭāyuvati,' 'yuvā khalati…' have their scope (sāvakāśa) in nominative-ending [phrases] such as 'gaur dhenuḥ,' 'yuvā khalatiḥ'; but the ṣaṣṭhī compound has its scope in the non-co-referential [case], such as 'rājñaḥ puruṣaḥ' ('the king's man'). In cases like 'gor dhenoḥ,' 'yūnaḥ khalateḥ' both are obtainable; and there, in the compound by 'poṭāyuvati,' 'yuvā khalati…,' [the resulting form retains the character] of the word go, yuvan, etc. only — so the difference in result is clear. And this prohibition with a co-referential word is only occasional (kvācitka), as indicated by the term 'anyapadārtha' [meaning] 'the sense of another word (anyasya padasya arthaḥ)' [which is itself a co-referential genitive compound that IS formed]. Therefore [forms like] 'nīlotpalasya gandhaḥ' ('the fragrance of a blue lotus') and the like are established.

translator notes

textual The digital source is corrupt in several places: ब्राआहृ / ब्राआहृआ for brāhmaṇa/brahman-related forms; सहरुआम् for sahasram; सुहितार्ता for suhitārthāḥ; प्रतमा for prathamā (nominative); द#आ for dantāḥ; काष्ण्र्य for kārṣṇya; and one sentence in the 'dantāḥ' passage ('dantāḥ saṃyuktāḥ śubhāvahā…') is duplicated. The evidently intended readings are followed; nothing is emended in the source layer.
translator इति रक्षितः is rendered 'thus [the form] is secured (rakṣita).' It could alternatively be a reference to the grammarian Rakṣita (author of a Kāśikā sub-commentary); the syntax does not decide the matter, and the passive-participle reading is followed here.
translator The quotation 'uñcha-ṣaṣṭha-aṅkita-saikatāni' and the sūtra-fragment 'so 'ci lope cet pādapūraṇam' are cited in the source without full attribution; they are given as quoted, and no numbered Pāṇinian reference is supplied for them.

SK 706 · A 2.2.12V

क्तेन च पूजायाम् ॥ ७०६ ॥

ktena ca pūjāyām

ktena ca pūjāyām — And [the genitive does not compound] with a word ending in kta, when esteem (pūjā) is meant.

Rule. And a genitive does not compound with a kta-word of the present sense, the kta taught by matibuddhipūjārthebhyaś ca (SK 3089), when esteem (pūjā) is meant.

Example.

rājñāṃ mataḥ "esteemed by kings", rājñāṃ buddhaḥ, rājñāṃ pūjitaḥ → no compound.

Applies when / blocked by. When the kta has its past sense, rājapūjitaḥ "honoured by the king" is an instrumental tatpuruṣa (SK 694), not a genitive one.

Siddhānta-kaumudī

मतिबुद्धि - SK 3089 इति सूत्रेण विहितो यः क्तस्तदन्तेन षष्ठी न समस्यते । राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा । राजपूजित इत्यादौ तु भूते क्तान्तेन सह तृतीयासमासः ॥

A word ending in the kta suffix that is enjoined by the sūtra "matibuddhi[pūjārthebhyaś ca]" (SK 3089) — a genitive does not compound with a word ending in that [kta]. rājñāṃ mato buddhaḥ pūjito vā ("esteemed / known / honored, of kings" — the genitive left uncompounded). But in "rājapūjita" and the like, when [kta is] in the past sense (bhūta), there is a tṛtīyā-tatpuruṣa (instrumental compound) with the kta-ending word.

Tattvabodhinī

NSP p. 181

—केन च पूजायाम् । सूत्रे उपलक्षणं पूजाग्रहणं व्याख्यानादित्याह—मतिबुद्धीति ॥—राज्ञा-मिति । 'कस्य च वर्तमाने' इति कर्तरि षष्ठी ॥—भूत इति । न च तक्रकौण्डिन्यन्यायेन मत्यादिभ्यः कस्य वर्तमान-कालो भूतकालतां वाधत इति वाच्यम् । 'तेनैकदिक्' इत्यतः 'तेन' इत्यधिकारे 'उपज्ञाते' इति निर्देशेन भूतकालस्यावाधं ज्ञापनात् । 'उपज्ञाते' इत्यत्र हि भूते को, न तु वर्तमाने । अन्यथा 'कस्य च वर्तमाने' इति षष्ठीविधानादुपज्ञातशब्दस्य तेनेति तृतीयायोगो न स्यात् । न चैवमपि ज्ञानार्थेष्वेव ज्ञापकत्वमस्त्विति वाच्यम् । 'पूजितो यः सुरासुरैः' इति प्रयोगानु-रोधेन सामान्यविषयकज्ञापकलस्यैव न्याय्यत्वात् । अन्ये तु कारकषक्ष्या एव समासनिषेधोऽयम्, शेषषक्ष्या तु समासः स्यादेवेत्याहुः ॥ एतेन 'कलहं स राममहितः कृतवान्' इति भटिप्रयोगो व्याख्यातः । राममहितः सः कलहं कृतवानित्य-न्वयः

Bālamanoramā

क्तेन च पूजायाम् - क्तेन च । अत्र पूजाग्रहणंमतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चे॑ति सूत्रोपलक्षणं । तदाह — मतिबुद्धीति सूत्रेणेति । राज्ञा मतो बुद्धः पूजितो वेति । राज्ञा इष्यमाणो ज्ञायमानः पूज्यमान इति क्रमेणार्थः ।मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चे॑ति वर्तमाने क्तः । 'क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी । नन्वेवं सति 'राजपूजितः' 'राजमतः' 'राजबुद्ध' इति कथं समास इत्यत आह-राजपूजित इत्यादाविति ।

ktena ca pūjāyām — ktena ca. Here the mention of "pūjā" is an indication (upalakṣaṇa) of the sūtra "matibuddhipūjārthebhyaś ca." This he states with "by the sūtra matibuddhi…" "rājñā mato buddhaḥ pūjito vā" — the meaning, in order (krama), is: "being desired, being known, being honored by a king." By "matibuddhipūjārthebhyaś ca," kta [is added] in the present sense (vartamāne); by "ktasya ca vartamāne" [the referent takes] the genitive. Objection: If so, how do the compounds "rājapūjitaḥ," "rājamataḥ," "rājabuddhaḥ" arise? To this he replies with "rājapūjita etc." [these being past-sense kta forms yielding an instrumental compound, as stated above].

SK 707 · A 2.2.13V

अधिकरणवाचिना च ॥ ७०७ ॥

adhikaraṇavācinā ca

adhikaraṇavācinā ca — 2.2.13 — And [the genitive (ṣaṣṭhī) is not compounded] with a [kta-ending word] that denotes the locus (adhikaraṇa).

Rule. And a genitive does not compound with a kta-word that denotes the locus (adhikaraṇa) of the action.

Example.

idam eṣām āsitaṃ gataṃ bhuktaṃ vā "this is where they sat, went, ate" → āsita names the place → no compound with eṣām.

Siddhānta-kaumudī

क्तेन षष्ठी न समस्यते । इदमेषामासितं गतं भुक्तं वा ॥

The genitive (ṣaṣṭhī) is not compounded with a kta[-ending word]. "idam eṣām āsitaṃ gataṃ bhuktaṃ vā" ["this is the sitting / going / eating of these ones" — the genitive eṣām is not compounded with the locus-denoting kta-forms āsita, gata, bhukta].

Tattvabodhinī

NSP p. 181

—अधिकरणवाचिना च । वाचिग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमिति हरदत्तादयः ॥—इदमेवामिति । 'कोऽधिक-न्वयः ॥—अधिकरणवाचिना च । वाचिग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमिति हरदत्तादयः ॥—इदमेवामिति । 'कोऽधिक-रणे च'—इति कः । 'अधिकरणवाचिनश्च' इति कर्तरि षष्ठी ॥ अधिकरणे च, इत्येव सिद्धे सूत्रद्वयेऽपि वाचिग्रहणं स्पष्टा-र्थमित्याहुः ॥ ननु किंवृत्तं यद्वृत्तमित्यत्र न कर्मणि कः, वृत्तैरकर्मकत्वात् । तथा वाचिकरणकान्तेन कथमिह समास इति चेत् । मैवम् । नायमधिकरणे कः, किं तु 'गत्यर्थाकर्मक'—इति कर्तरि । किमा वृत्तं निष्पन्नमित्यर्थः

Bālamanoramā

अधिकरणवाचिना च - अधिकरण । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-क्तेनेति । इदमेषामासितं शयितं गतं भुक्तं वेति ।क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः॑ इत्यधिकरणे क्तः ।अधिकरणवाचिनश्चे॑ति षष्ठी ।

adhikaraṇavācinā ca — adhikaraṇa. He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣapūraṇa): "ktena" ("with a kta[-word]"). "idam eṣām āsitaṃ śayitaṃ gataṃ bhuktaṃ vā." By "kto'dhikaraṇe ca dhrauvya-gati-pratyavasān- ārthebhyaḥ" [A 3.4.76] the affix kta [expresses] the locus (adhikaraṇa) [for roots meaning staying, going, and ingesting]; and by "adhikaraṇavācinaś ca" [the present sūtra] the [prohibition of] the genitive [compound applies to such locus-denoting kta-forms].

SK 708 · A 2.2.14V

कर्मणि च ॥ ७०८ ॥

karmaṇi ca

karmaṇi ca — And the genitive [prescribed] in [denoting] the object (karman) is not compounded.

Rule. And the genitive that expresses the object when both agent and object are available — the genitive of ubhayaprāptau karmaṇi (SK 624) — does not compound.

Example.

āścaryo gavāṃ doho 'gopena "the milking of the cows by one who is no cowherd is a marvel" → gavām is the object-genitive → no compound.

Siddhānta-kaumudī

उभयप्राप्तौ कर्मणि SK 624 इति या षष्ठी सा न समस्यते । आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥

When both [agent and object] are available, the genitive that is [prescribed] by "ubhayaprāptau karmaṇi" (SK 624) is not compounded. āścaryo gavāṃ doho 'gopena — "the milking of cows [performed] by one who is not a cowherd is a marvel."

Tattvabodhinī

NSP p. 181–182

—कर्मणि च । 'केनेति नानुवर्तते, 'केन च पूजायाम्' इति निषेधवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । षष्ठी त्वनुवर्तते, किंतु सापि या काचित्कर्मणि षष्ठी न गृह्यते । 'अपां स्रष्टा' इत्यादावनेनैव सिद्धौ 'तृजकाभ्यां कर्तरि' इति निषेधवैयर्थ्यापत्तेः । किं च 'इध्मब्रश्चनः' इत्यादौ समास-सिद्धये वचनं कर्तव्यं स्यात् । न च 'कृद्योगलक्षणा षष्ठी समस्यते' इति वार्तिकमस्त्येवेति वाच्यम् । तस्य सिद्धान्ते प्रत्याख्या-नात् । ततश्च निपातानामनेकार्थलादितीत्यर्थे चशब्दोऽयम् । तदाह—कर्मणीति या षष्ठीति । सप्तम्येकवचनान्तमुच्चार्य या षष्ठी विहिता परिशेषिता वेत्यर्थः । जियमसूत्राणां विधिमुखेन निषेधमुखेन वेति द्वेधा प्रवृत्तेः स्वीकृतत्वात् ॥ —गवां दोह इति। अगोपेनेत्युपन्यासस्त्विह उभयप्राप्तिप्रदर्शनार्थः ॥ अथ कथं शब्दानुशासनमिति । अत्र व्याचख्युः । शब्दानामितीयं षष्ठी ‘कर्तृकर्मणोः—’ इति विहिता, न तु ‘उभयप्राप्तौ—’ इत्यनेन, आचार्यस्य कर्तुः वस्तुतः सत्त्वेऽपि इहानुपादानात् । ‘कृत्वोर्थप्रयोगे—’ इत्यतः ‘प्रयोगे’ इत्यनुवर्तनात्कर्तृकर्मणोरुभयोरुपादान एवायं नियम इति स्वीकारात् ॥ आश्चर्यं गवां दोह इत्यत्र हि आश्चर्यं प्रतिपाद्यम्, तच्च यद्यशिक्षितो दोग्धा दुर्दोहा गावश्च दोग्धव्यास्तदैव निर्वहति न लब्धा । अतः कर्तृकर्मणोर्विशिष्योपादानादस्तूभयप्राप्तिः, इह तु ‘शब्दानामिदमनुशासनं, न लब्धानाम्’ इत्यर्थनिवृत्तिपरं वाक्यं, न तु कर्तृविशेषनिवृत्तिपरमतो नास्त्यभयप्राप्तिः ॥ अस्तु वा यथाकथंचिदुभयप्राप्तिः, तथापि न क्षतिः, ‘उभयप्राप्तौ—’ इति सूत्रे ‘अविशेषेण विभाषा’ इति पक्षस्यापि विद्यमानतया नियमाप्रवृत्तिपक्षे ‘आचार्यस्य शब्दानुशासनम्’ इति प्रयोगसंभवात् । यदि वा शेषलक्षणा षष्ठीति व्याख्यायते, तदा तु समासनिषेधशङ्कैवात्र नास्तीति

Bālamanoramā

कर्मणि च - कर्मणि च । क्तेनेति निवृत्तम् । कर्मणि या षष्ठी सा न समस्यते इत्यर्थे अपां रुआष्टेत्यादावपि निषेधसिद्धेःतृजकाभ्यां कर्तरी॑ति व्यर्थं स्यात् । किं तु चकार इतिपर्यायः । कर्मणीति सप्तम्येकवचनमुच्चार्य यां षष्ठी विहिता सा न समस्यत इत्यर्थः । फलितमाह — उभयेत्यादिना । आश्चर्य इति । यद्यप्यत्रकर्तृकर्मणोः कृती॑त्येव कर्मणि षष्ठी, न तुउभयप्राप्तौ कर्मणी॑ति सूत्रेण, तस्य सूत्रस्य कर्मण्येव षष्ठी, न तु कर्तरीति नियमपरत्वात्, तथापि नियमसूत्राणां विधिरूपेण निषेधरूपेण च द्वेधा प्रवृत्तेः स्वीकारान्न दोषः ।शब्दानुशासन॑मित्यत्र तु वस्तुत आचार्यस्य कर्तृत्वेऽपि तस्यानुपादानादुभयप्राप्तावित्यस्याऽप्रवृत्तेर्नायं निषेधः, 'कृत्वोऽर्थप्रयोगे' इत्यनुवृत्त्या कर्तृकर्मणोरुभयोः प्रयोग एव तस्य प्रवृत्तेः । यद्वा शेषे विभाषा अविशेषेण विभाषेत्याश्रित्य उभयप्राप्तावित्यभावपक्षेकर्तृकर्मणोः कृती॑त्येव षष्ठ्याः प्राप्तेर्नायं निषेध इत्यलम् ।

karmaṇi ca — "karmaṇi ca." [The word] ktena is discontinued (nivṛtta). If the sense were merely "the genitive in [denoting] the object is not compounded," then, since the prohibition would already be established even in cases like apāṃ sraṣṭā, the [following] rule "tṛjakābhyāṃ kartari" would be pointless. Rather, the word ca is equivalent to iti [marking a technical reference]: having pronounced "karmaṇi" as a locative singular, the genitive that is [thereby] prescribed is not compounded — such is the meaning. He states the upshot with "ubhaya..." and so on. "āścaryaḥ" — Although here the object-genitive is by "kartṛkarmaṇoḥ kṛti" (A 2.3.65) alone, and not by the sūtra "ubhayaprāptau karmaṇi" — since that sūtra is restrictive in purport ("the genitive is in the object only, not in the agent") — nevertheless, because restrictive sūtras (niyama-sūtra) are accepted as operating in two ways, both as injunction (vidhi) and as prohibition (niṣedha), there is no fault. But in "śabdānuśāsanam," although the ācārya is in fact the agent, since [the agent] is not expressed, "ubhayaprāptau" does not apply; hence this is not [an instance of] the prohibition — for by the anuvṛtti of "kṛtvo'rtha-prayoge" it applies only when both agent and object are [actually] used. Or else, relying on "śeṣe vibhāṣā" [being] "vibhāṣā without distinction," in the alternative where "ubhayaprāptau" is absent, since the genitive obtains by "kartṛkarmaṇoḥ kṛti" alone, this is not the prohibition — enough (alam).

SK 709 · A 2.2.15V

तृजकाभ्यां कर्तरि ॥ ७०९ ॥

tṛjakābhyāṃ kartari

tṛjakābhyāṃ kartari (2.2.15) — With [words ending in] tṛc and aka denoting the agent (kartṛ), the genitive (ṣaṣṭhī) is not compounded.

Rule. A genitive does not compound with a word in tṛc (the agent affix -tṛ) or in aka when these denote the agent.

Example.

apāṃ sraṣṭā "creator of the waters", vajrasya bhartā "wielder of the thunderbolt", odanasya pācakaḥ "cook of the rice" → no compound.

Applies when / blocked by. ikṣūṇāṃ bhakṣaṇam → ikṣubhakṣikā compounds, because there the affix is not agentive. bhartṛ in the sense "lord, husband" belongs to the yājakādi list (SK 703), so bhūbhartā "lord of the earth" compounds. Scholars discuss how a phrase such as ghaṭānāṃ nirmātus tribhuvanavidhātuś ca kalahaḥ is to be taken.

Siddhānta-kaumudī

कर्त्रर्थतृजकाभ्यां षष्ठ्या न समासः । अपां स्रष्टा । वज्रस्य भर्ता । ओदनस्य पाचकः । कर्तरि किम् । इक्षूणां भक्षणमिक्षुभक्षिका । पत्यर्थभर्तृशब्दस्य तु याजकत्वादिसमासः । भूभर्ता । कथं तर्हि घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलह इति । शेषषष्ठ्या समास इति कैयटः ॥

With tṛc and aka denoting the agent (kartṛ-artha) there is no compound with the genitive (ṣaṣṭhī). Examples: apāṃ sraṣṭā ("creator of the waters"), vajrasya bhartā ("wielder of the thunderbolt"), odanasya pācakaḥ ("cooker of the rice"). Why "in the agent sense" (kartari)? [Because of a case like] ikṣūṇāṃ bhakṣaṇam = ikṣubhakṣikā — [here the compound does form, the affix not being agentive]. But for the word bhartṛ in the sense of "husband/lord" (pati-artha) the compound does occur, because of [its inclusion under] yājakatva etc.: e.g. bhūbhartā ("lord of the earth"). Then how [is one to account for] "ghaṭānāṃ nirmātus tribhuvana-vidhātuś ca kalahaḥ" ("the quarrel of the maker of pots and the fashioner of the three worlds")? Kaiyaṭa [holds] that there the compound is with the residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī).

Tattvabodhinī

NSP p. 182

—तृजकाभ्याम्—। इह ‘कर्तृषम्ब्या तृजकाभ्याम्’ इति वृत्तिकारव्याख्यानमयुक्तमिति ध्वनयन्नाह—कर्त्रर्थतृजकाभ्यामिति । कर्तृग्रहणं तृजकयोरेव विशेषणमिति युक्तं, तयोः श्रुतलात् । न तु षम्ब्या इति भावः ॥ यद्यपि कर्तरीति तृचो न विशेषणमव्यभिचारात्, तथाप्यकस्य विशेषणत्वेन तदावश्यकमित्याह—इक्षुभक्षिकेति । ‘पर्यायार्हणा—’ इति भावे ण्वुच् । कर्मणि षम्ब्या समासः ॥ ननु वज्रस्य भर्तेत्युदाहरणमयुक्तम् । भर्तृशब्दस्य याजकादित्वेन समासावश्यंभावादित्याशङ्क्याह—पत्यर्थभर्तृशब्दस्येति । यद्यपि याजकादिष्वर्थविशेषविशिष्टतया भर्तृशब्दो न पठितः, तथापि रूढेर्वलीयस्लात्पतिपर्यायस्यैव तत्र ग्रहणम्, न तु यौगिकस्येति भावः ॥—शेषषष्ठयेति । न्यासकारस्तु तृन्नन्तमेतत्, ‘न लोका—’ इति निषेधस्लनित्यः, ‘त्रकाभ्याम्—’ इति वक्तव्ये तृचः सानुवन्धग्रहणाज्ज्ञापकादित्याह ॥ केचित्तु—‘जनिकर्तुः’ ‘तत्प्रयोजको हेतुश्च’ इति निर्देशादनित्योऽयं समासनिषेध इत्याहुः । तन्मन्दम् । शेषषष्ठीसमासेनोक्तनिर्देशोपपत्तेः ॥—नेह तृजिति । न चोत्तरार्थत्वं शङ्क्यम् । तृच् क्रीडाजीविकयोर्नास्तीति जयादित्येनोक्तलादिति भावः ॥ वामनस्तु ‘अके जीविकार्थे’ इत्यत्र ‘अक इति किम् । रमणीयकर्ता’ इति प्रत्युदाहरन् जीविकायां तृचमिच्छति ॥—भावे ण्वुलिति । भजनं भजिका । पुष्पाणामिति कर्मणि षष्ठी ॥ ‘भावे’ इत्युपलक्षणमधिकरणे ण्वुल्यपि वाधकाभावादिति मत्त्वा ‘संज्ञायाम्’ इति सूत्रे कृदन्ते मनोरमायामुक्तम् । ‘उद्दालकः श्लेष्मातकस्तस्य पुष्पाणि भज्यन्ते यस्यां क्रीडायां सा उद्दालकपुष्पभजिका’ इति

Bālamanoramā

तृजकाभ्यां कर्तरि - तृजकाभ्यां कर्तरि । कर्तरीति तृजकयोरेव विशेषणं, श्रुतत्वात्, नतु षष्ठ्याः । तदाह — कत्र्रर्थतृजकाभ्यामिति । अपां रुआष्टा वज्रस्य भर्तेति । 'ण्वुल्तृचौ' इति कर्तरि तृच् । 'कर्तृकर्मणोः' इति कर्मणि षष्ठी । एवमोदनस्य पाचक इति पचेः कर्तरि ण्वुल् । अकादेश इति विशेषः । इक्षुभक्षिकेति ।स्त्रियां क्ति॑न्नित्यदिकारे धात्वर्थनिर्देसे ण्वुल् । कर्मणि षष्ठआ समासः ।कर्मणि चे॑ति निषेधस्तु न, कर्तुः प्रयोग एव तत्प्रवृत्तेः । ननु भुवो भर्ता भूभर्तेत्यत्रापि निषेधः स्यात् । न च भर्तृशब्दस्य याजकादौ पाठाद्भवत्येव षष्ठीसमासः,याजकादिभिश्चे॑त्यस्य प्रतिप्रसवार्थत्वादिति वाच्यम्, एवं ततिवज्रस्य भर्ते॑त्यत्रापि समासप्रसङ्गादित्यत आह — पत्यर्थेति । याजकादौ पत्यर्थकस्यैव भर्तृशब्दस्य ग्रहणं, व्याख्यानात् । ततश्चवज्रस्य भर्ते॑त्यत्रयाजकादिभिश्चे॑ति समासो नेति भावः । कथं तर्हीति । त्रायाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनं ।तद्धितार्थे॑ति द्विगुः ।अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रिया॑मिति तु न भवति,पात्राद्यन्तस्य ने॑त्युक्तेः ।त्रिभुवनस्य विधाते॑ति तृचो योगे कथं कर्मणि षष्ठआ समास इत्याक्षेपः । परिहरति — शेषषष्ठएति । प्रत्यासत्या कारकषष्ठआ एवायं निषेध इति बहुष्विति सूत्रे कैयट आहेत्यर्थः ।

tṛjakābhyāṃ kartari — "kartari" ("in the agent sense") is a qualifier of tṛc and aka alone, since that is what is [directly] heard (śrutatva), and not of the genitive (ṣaṣṭhī). This he states by "kartrartha-tṛjakābhyām" ("with tṛc and aka in the agent sense"). "apāṃ sraṣṭā, vajrasya bhartā" — by ṇvultṛcau tṛc is added in the agent sense; by kartṛkarmaṇoḥ the genitive is added in the sense of the agent [or object]. Likewise "odanasya pācakaḥ" — ṇvul [is added] to √pac in the agent sense; the substitution of aka [for the vu of ṇvul] is the difference (viśeṣa). "ikṣubhakṣikā" — in the domain of striyāṃ ktin, ṇvul [is used] in denoting the verbal action (dhātv-artha-nirdeśa); [and] there is a compound with the genitive in the object sense (karmaṇi ṣaṣṭhī). The prohibition karmaṇi ca does not [apply], because that [prohibition] operates only where the agent is expressed (kartuḥ prayoge). Objection: But then in "bhuvo bhartā = bhūbhartā" too the prohibition would apply. Nor should it be said, "there is indeed a genitive compound for the word bhartṛ because of its being read in the yājakādi [gaṇa], the [rule] yājakādibhiś ca serving the purpose of re-permission (pratiprasava)" — because on that showing a compound would ensue in "vajrasya bhartā" as well. Hence he says "pati-artha…" ("in the sense of husband/lord…"): in the yājakādi [list] only the word bhartṛ in the sense of "husband/lord" (pati-artha) is taken, by [traditional] explanation (vyākhyāna). Consequently in "vajrasya bhartā" the compound by yājakādibhiś ca does not occur; such is the sense. "kathaṃ tarhi" ("then how?"). "trayāṇāṃ bhuvanānāṃ samāhāraḥ = tribhuvanam" ("the aggregate of the three worlds") — a dvigu by taddhitārthe…. But akārānta-uttarapado dviguḥ striyām does not apply, because of the statement pātrādy-antasya na ("not of one ending in pātra etc."). "tribhuvanasya vidhātā" — with tṛc in construction (tṛco yoge), how can there be a compound with the genitive in the object sense? — such is the objection (ākṣepa). He resolves it: "śeṣa-ṣaṣṭhī" — by proximity (pratyāsatti) this prohibition is [meant] only for the kāraka-genitive (kāraka-ṣaṣṭhī); this is what Kaiyaṭa says in the sūtra bahuṣu…; such is the meaning.

SK 710 · A 2.2.16V

कर्तरि च ॥ ७१० ॥

kartari ca

kartari ca — And the genitive [denoting] the agent (kartṛ) does not compound [with a word ending in aka].

Rule. And the genitive that expresses the agent does not compound with a word in aka. tṛc is not carried here: with a tṛc-word the agent is already expressed by the affix, so no agent-genitive arises.

Example.

bhavataḥ śāyikā "your honour's lying-down" → bhavataḥ is an agent-genitive → no compound.

Siddhānta-kaumudī

कर्तरि षष्ठ्या अकेन न समासः । भवतः शायिका । नेह तृजनुवर्तते । तद्योगे कर्तुरभिहितत्वेन कर्तृषष्ठ्या अभावात् ॥

The genitive [denoting] the agent does not compound with an [word ending in] aka. bhavataḥ śāyikā. Here tṛc is not carried forward (anuvṛtti). Because in construction with it [a tṛc-word], since the agent is [already] expressed (abhihita), there is no agent-genitive.

Bālamanoramā

कर्तरि च - कर्तरि च । कर्तरीत्येतत्षष्ठीत्यनुवृत्तेऽन्येति । तदाह — कर्तरि षष्ठआ इति । अकेनेति ।तृजकाभ्यां कर्तरी॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । भवतः शायिकेति ।स्त्रियां क्ति॑न्नित्यधिकारे धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्, अकादेशः, टाप् ।कर्तृकर्मणो॑रिति कर्तरि षष्ठी । अत्र अकस्य कत्र्रर्थकत्वाऽभावात्तृजकाभ्या॑मित्यस्य न प्राप्तिः । ननु पूर्वसूत्रेतृजकाभ्या॑मिति समस्तपदोपादानात्कथमिहाऽकस्यैवानुवृत्तिः, न तु तृच इत्यत आह-नेहेति । तद्योगे इति । तृचः कर्तरि विहितत्वेन 'रुआष्टां कृष्ण' इत्यादौ कर्तुः कृताभिहिततया तत्र कर्तरि षष्ठआ एवाऽप्रसक्त्या तत्समासनिषेधस्यशशशृङ्गेण कण्डूयनं न कर्तव्य॑मितिवदसंभवपराहतत्वादित्यर्थः ।

kartari ca — "kartari ca." Since "kartari" [is stated] and "ṣaṣṭhī" is carried forward (anuvṛtti) [it is a distinct rule]. He states this: "kartari ṣaṣṭhyā iti." "akena" — because [aka] is carried forward from "tṛjakābhyāṃ kartari" — such is the idea. "bhavataḥ śāyikā" — under the adhikāra "striyāṃ ktin," in denoting the meaning of the verbal root, the affix ṇvul; the aka-substitution; ṭāp; the agent-genitive by "kartṛkarmaṇoḥ [kṛti]" (A 2.3.65). Here, because aka does not denote the agent, "tṛjakābhyām" does not apply. Objection: since in the previous sūtra "tṛjakābhyām" is taken as a [single] compound word, how is only aka carried forward here, and not tṛc? To this he says "neha." "tadyoge" — because tṛc is prescribed in the agent sense, in cases like "sraṣṭāṃ kṛṣṇa" [→ "Kṛṣṇa the creator"] etc., since the agent is [already] expressed by the kṛt [affix tṛc], the agent-genitive is not applicable there; hence the prohibition of that compound would be [like the maxim] "one should not scratch with the horn of a hare (śaśa-śṛṅgeṇa kaṇḍūyanaṃ na kartavyam)" — being defeated by impossibility (asambhava-parāhata) — such is the meaning.

SK 711 · A 2.2.17V

नित्यं क्रीडाजीविकयोः ॥ ७११ ॥

nityaṃ krīḍājīvikayoḥ

Invariably (nityam), in [the senses of] a game (krīḍā) and a livelihood (jīvikā), [a sixth-case word is compounded].

Rule. In the senses of a game (krīḍā) and a livelihood (jīvikā) a genitive compounds obligatorily (nityam) with an aka-word.

Example.

uddālakapuṣpāṇāṃ bhañjikā → uddālakapuṣpabhañjikā, the name of a game (the affix in bhañjikā is ṇvul in the sense of the action itself, by SK 3286).

dantānāṃ lekhakaḥ → dantalekhakaḥ "tooth-scraper", a livelihood.

Applies when / blocked by. Without this rule the game-compound would be merely optional and the livelihood-compound blocked by SK 709; the rule makes both obligatory.

Siddhānta-kaumudī

एतयोरर्थयोरकेन नित्यं षष्ठी समस्यते । उद्दालकपुष्पभञ्जिका । क्रीडाविशेषस्य संज्ञा । संज्ञायाम् SK 3286 इति भावे ण्वुल् । जीविकायां । दन्तलेखकः । तत्र क्रीडायां विकल्पे जीविकायां तृजकाभ्यां कर्तरि SK 709 इति निषेधे प्राप्ते वचनम् ॥

In these two senses [game and livelihood], a sixth-case word is compounded invariably (nityam) with the [co-occurring] word. uddālakapuṣpabhañjikā [the name of a particular game] — [the name] of a specific game (krīḍā). [bhañjikā is formed with] ṇvul in the abstract-action (bhāva) sense by "saṃjñāyām" (SK 3286). In [the sense of] a livelihood (jīvikā): dantalekhaka. There [in this pair of examples], since in the game [example] the compound would be [merely] optional (vikalpa), and in the livelihood [example] the prohibition [of the sixth-case compound] by "tṛjakābhyāṃ kartari" (SK 709) would apply, [this] statement [i.e. the present rule making the compound invariable] is made.

Bālamanoramā

नित्यं क्रीडाजीविकयोः - नित्यं क्रीडा । उद्दालकपुष्पभञ्जिकेति । उद्दालकः=श्लेष्मातकः, तस्य पुष्पाणि, तेषां भञ्जनमित्यस्वपदविग्रहः । संज्ञायामिति । 'स्त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारेसंज्ञाया॑मिति भावे ण्वुलित्यर्थः । अत्र कर्मणि षष्ठ्याः समासः । वस्तुतस्तु 'स्त्रियां क्ति' न्नित्यधिकारेधात्वर्थनिर्देशे ण्वु॑लिति भावे ण्वुलित्येव युक्तम् ।संज्ञाया॑मिति त्वधिकरणार्थमिति कृदन्ते वक्ष्यते । तथा सति उद्दालकपुष्पाणि भज्यन्ते यस्यां क्रीडायामिति विग्रहः । जीविकायामिति । उदाहरणं वक्ष्यत इत्यर्थः । दन्तलेखक इति । दन्तानां लेखनेन जीवतीत्यस्वपदविग्रहः । लिखेः कर्तरि ण्वुल् । अकादेशः । जीविका समासगम्या । ननुषष्ठी॑ति सूत्रेणैवात्र षष्ठीसमाससिद्धेः किमर्थमिदमित्यत आह — तत्रेति । तत्र=तस्मिन्नुदाहरणद्वये, क्रीडाबाधकेउद्दालकपुष्पभञ्जिके॑त्यत्र विभाषाधिकारात् षष्ठीसमासनिषेधे प्राप्ते, जीविकाबोधकेतु 'दन्तलेखक' इत्यत्र 'तृजकाभ्याम्' इति षष्ठीसमासनिषेधे प्राप्ते इदं सूत्रमारब्धमित्यर्थः ।

nityaṃ krīḍājīvikayoḥ — uddālakapuṣpabhañjikā — uddālaka = śleṣmātaka [a tree]; its flowers; their breaking (bhañjana) — this is an analysis employing words that do not occur in the compound (asvapada-vigraha). saṃjñāyām — under the adhikāra "striyāṃ ktin", the [rule] "saṃjñāyām" [gives] ṇvul in the abstract-action (bhāva) sense — that is the meaning; and here there is a compounding of the sixth case in the object sense (karmaṇi ṣaṣṭhī). In truth, however, since under the adhikāra "striyāṃ ktin" the [rule] "dhātv-artha-nirdeśe ṇvul" [gives] ṇvul in the bhāva sense, only ṇvul in the bhāva sense is proper; and "saṃjñāyām" is for the sake of the locus-sense (adhikaraṇa), as will be stated in the kṛdanta [section]. That being so, the analysis is: "the game in which the flowers of the uddālaka are broken." jīvikāyām — the example will be stated — this is the meaning. dantalekhaka — "one who lives by the engraving of teeth (dantānāṃ lekhana)" — an asvapada-vigraha. ṇvul in the agent sense from likh; the a-substitute [for the vu of ṇvul, giving -aka]. The livelihood is understood from the compound (samāsa-gamyā). Objection (nanu): since the sixth-case compound is [already] established here by the sūtra "ṣaṣṭhī", what is the purpose of this [rule]? — to this he says tatra ("there"): "there", i.e. in that pair of examples — in the game-denoting "uddālakapuṣpabhañjikā", where, owing to the adhikāra vibhāṣā, the [merely optional, hence possible] non-application of the sixth-case compound would result; and in the livelihood-denoting "dantalekhaka", where the prohibition of the sixth-case compound by "tṛjakābhyām" would result — this sūtra was undertaken — this is the meaning.

translator notes

textual Source reads "क्रीडाबाधके" but the parallel "जीविकाबोधके" ('denoting the livelihood') in the same sentence shows the intended reading is क्रीडाबोधके ('denoting the game'); translated accordingly.

SK 712 · A 2.2.1V

पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे ॥ ७१२ ॥

pūrvāparādharottaramekadeśinaikādhikaraṇe

pūrvāparādharottaram ekadeśinaikādhikaraṇe — The words pūrva, apara, adhara, uttara are compounded with a word denoting the whole (ekadeśin) when [both refer to] a single substratum (ekādhikaraṇa).

Rule. pūrva "front", apara "back", adhara "lower", uttara "upper" compound with the word for the whole of which they are a part (ekadeśin, avayavin), provided the whole is one thing (ekādhikaraṇa). This is an exception (apavāda) to the genitive compound, and it fixes which member goes first.

Example.

pūrvaṃ kāyasya "the front of the body" → pūrvakāyaḥ; aparakāyaḥ.

Applies when / blocked by. Not pūrvaṃ nābheḥ kāyasya "the part of the body in front of the navel" — nābhi is not the whole. Not pūrvaś chātrāṇām "the foremost of the students" — the whole is plural. Any part-word compounds with ahan "day", by the jñāpaka of SK 238: madhyāhnaḥ "midday", sāyāhnaḥ "evening". Some extend this to any time-word: madhyarātraḥ "midnight".

Siddhānta-kaumudī

अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्याविशिष्टश्चेदवयवी । षष्ठीसमासापवादः । पूर्वं कायस्य पूर्वकायः । अपरकायः । एकदेशिना किम् । पूर्वं नाभेः कायस्य । एकाधिकरणे किम् । पूर्वश्छात्राणाम् । सर्वोऽप्येकदेशोऽह्ना समस्यते । संख्याविसाय - SK 238 इति ज्ञापकात् । मध्याह्नः । सायाह्नः । केचित्तु सर्वोप्येकदेशः कालेन समस्यते न त्वह्नैव । ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वात् । तेन मध्यरात्रः । उपारताः पश्चिमरात्रगोचरा इत्यादि सिद्धमित्याहुः ॥

The words pūrva etc. are compounded with [a word denoting] the whole (avayavin), provided the whole is qualified by the number one (ekatva-saṃkhyā-viśiṣṭa). [This is] an exception (apavāda) to the genitive tatpuruṣa (ṣaṣṭhī-samāsa). "pūrvaṃ kāyasya" → pūrvakāyaḥ ("the front part of the body"); aparakāyaḥ. — Why "with a word denoting the whole (ekadeśin)"? [To exclude:] "pūrvaṃ nābheḥ kāyasya" ("the part of the body in front of the navel"). — Why "single substratum (ekādhikaraṇa)"? [To exclude:] "pūrvaś chātrāṇām" ("the foremost of the students"). — Any part whatsoever (sarvo 'py ekadeśaḥ) is compounded with ahan (day), on the strength of the indication (jñāpaka) furnished by "saṃkhyāvisāya[…]" (SK 238): madhyāhnaḥ, sāyāhnaḥ. But some [hold] that any part whatsoever is compounded with a word for time (kāla), not with ahan only, because the jñāpaka has regard to the general case (sāmānya). Thereby [is obtained] madhyarātraḥ; and thus, they say, "upāratāḥ paścimarātra-gocarāḥ" and the like are established.

Tattvabodhinī

NSP p. 182–183

—पूर्वापर—। एकदेशशब्दोऽवयवे रूढः । अत एव तस्य कर्मधारयत्वेऽपि ततो मलर्थीयः । ‘कृष्णसर्पवान्’ इत्यत्रेव ‘न कर्मधारयान्मलर्थीयः’ इति निषेधस्य रूढेष्वप्रवृत्तेः ॥ यद्यपीह ‘एकगोपूर्वात्’ इति ठन् प्राप्तः, तथाप्यत एव निर्देशादिनिस्तदेतदाह—अवयविनेति । नन्विदं सूत्रं व्यर्थम् । पूर्वकाय इत्यादिप्रयोगाणां कर्मधारयेणैव सिद्धेः । ऊर्ध्वकाय इतिवत् ‘समुदाये हि वृत्ताः शब्दा अवयवेष्वपि प्रवर्तन्ते’ इति न्यायादत आह—षष्ठीसमासापवाद इति । तथा च कायपूर्व इत्याद्यनिष्टप्रयोगनिवृत्तये सूत्रमिति भावः ॥—पूर्वं कायस्येति । यद्यपि ‘अन्यारात्—’ इति सूत्रे दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्द इति व्याख्यानेन संप्रत्यादिवृत्तिनामपि योगे पञ्चमी स्वीकृतेति षष्ठीह दुर्लभा, तथापि ‘तस्य परमाम्नेडितम्’ इति लिङ्गात् ‘अवयववाचिदिक्शब्दयोगे पञ्चमी न’ इत्युक्तलात् षष्ठ्येव भवतीति भावः ॥—पूर्वं नाभेरिति । नाभेर्यः पूर्वो भागः, स कायस्यावयव इत्यर्थः । नाभेरिति दिग्योगलक्षणा पञ्चमी । तेनात्र पूर्वस्य भागस्य नाभिरवधिः, न त्वेकदेशिनीति नाभ्या सह समासो नेत्यर्थः । कायेन तु स्यादेव ‘पूर्वकायो नाभेः’ इति । पूर्वशब्दस्य नित्यसापेक्षलात् प्रधानलाच्च ॥—पूर्वश्छात्राणामिति । नासौ निर्धारणे षष्ठी, किं तु समुदायसमुदायिसंवन्धे । बहुवचनं तद्भूतावयवभेदसमुदायविवक्षया । ततश्छात्राणामेकदेशित्वे सत्यप्येकलवैशिष्ट्याभावान्न समासः ॥—सर्वोऽपीति । पूर्वादिभिन्नोऽपीत्यर्थः ॥—ज्ञापकादिति । अन्यथा अहस्य सायपूर्वत्वं न स्यादिति भावः ॥—मध्याह्न इति । ‘राजाहःसखिभ्यः—’ इति टच्च । ‘अहोहः—’ इत्यहा- देशः ॥ अयं चादेशो मध्याह्नसायाह्नशब्दयोरूर्ध्वकायवत्कर्मधारयेण न निर्वहति, तस्यैकदेशिसमासप्रयुक्तात्, अतोऽत्र ज्ञापकाश्रयणं युक्तमेवेति बोध्यम् ॥—इत्याहुरिति । न चैवं दिनमध्यो रात्रिमध्य इत्यादि न सिध्येदिति वाच्यम् । ज्ञापक-सिद्धस्यासावैत्रिकात्

Bālamanoramā

पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे - पूर्वापर ।पूर्वापराधरोत्तर॑मिति समाहरद्वन्द्वात्प्रथमैकवचनम् । एकदेशशब्दोऽवयवे रूढः । एकदेशोऽस्यास्तीत्येकदेशी-अवयवी, तेनेति लभ्यते । अधिकरणं=द्रव्यम् । एकमधिकरणम्-एकाधिकरणम् । एकत्वविशिष्टद्रव्ये वर्तमानेऽवयविवाचकसुबन्तेन पूर्वापराधरोत्तरशब्दाः सुबन्ताः समस्यन्ते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । फलितमाह-अवयविना सहेत्यादिना । ननु पूर्वश्चासौ कायश्चेति कर्मधारयेणैव 'पूर्वकाय' इत्यादि सिद्धम् । भक्त्या कायशब्दस्य कायावयववाचित्वेन सामानाधिकरण्योपपत्तेरित्यत आह — षष्ठीसमासापवाद इति । पूर्वं कायस्येति विग्रहेषष्ठी॑ति सूत्रे समासे सति षष्ठन्तस्य समासविधौ प्रथमानिर्दिष्टत्वात्पूर्वनिपातः स्यात्तन्निवृत्त्यर्थमिदं वचनमित्यर्थः । पूर्वं कायस्येति । अत्र पूर्वं कायस्येति विग्रहवाक्यम् ।अर्ध॑मिति गम्यम् । विसेष्याभिप्रायान्नपुंसकत्वम् ।तस्य परमाम्रेडित॑मिति निर्देशादवयववृत्तिदिक्शब्दयोगे पञ्चम्यभावात्षष्ठी । पूर्वकाय इति । पूर्वशब्दस्य समासविधौ प्रथमानिर्धिष्टत्वात् पूर्वनिपातः ।परवल्लिङ्ग॑मिति पुंस्त्वमिति भावः ।यत्रोत्सर्गापवादौ महाविभाषया विकल्प्येते तत्रापवादेन मुक्ते पुनरुत्सर्गो न प्रवर्तते॑ इतिपारे मध्ये षष्ठआ वे॑त्यत्रोक्तम् । ततश्च एकदेशिसमासाऽभावे षष्ठीसमासो न भवति । अपरकाय इति । अपरं कायस्येति विग्रहः । अपरकायः । उत्तरकायः । एकदेशिना किमिति । एकद्रव्यवाचिना पूर्वादयः समस्यन्त इत्येवास्त्वित्यर्थः । पूर्वं नाभेः कायस्येति । अत्रनाभे॑रिति पूर्वशब्देऽन्वेति । दिग्योगे पञ्चमी । नाभ्यपेक्षया यत् पूर्वमर्द्धं तत् कायावयवभूतमित्यर्थः । अत्र नाभिशब्दस्य पूर्वांशेऽन्वयः । अत्र पूर्वस्यांशय नाभिरवधिरेव, न त्ववयवी । अतो नाभिशब्देन पूर्वशब्दस्य समासो न भवतीत्यर्थः । पूर्वश्छात्राणामिति । अत्र छात्रशब्दः छात्रसमुदायपरः । उद्भूतावयवसमुदायापेक्षं बहुवचनम् । अवयवावयविभावसम्बन्धे षष्ठी । छात्रसमुदायस्य पूर्वमर्धमित्यर्थः । अत्र छात्रसमुदायस्य एकत्वेऽपि उद्भूताववयकतया बहुत्वादेकसंख्यावैशिष्टआऽभावान्न समास इति भावः । ननु अह्नो मध्यं मध्याह्न इत्यत्र कथमेकदेशिसमासः, मध्यशब्दस्य पूर्वादिष्वनन्तर्भावादित्यत आह — सर्वोऽप्येकदेश इति । पूर्वादिभिन्नोऽपीत्यर्थः । ज्ञापकादिति ।तत्पुरुषस्ये॑तिअहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्चे॑ति च प्रकृते,-॒अह्नोऽह्न एतेभ्यः॑ इत्येकदेशवाचकात्परस्याऽहन्शब्दस्याऽह्नादेशो विधीयते । ततश्चाह्नः साय इति विग्रहे अवयविवृत्तिना अहन्शब्देन षष्ठन्तेन अवयववृत्तिसायशब्दस्य तत्पुरुषसमासे सति प्रतमानिर्दिष्टत्वात्सायशब्दस्य पूर्वनिपाते सति एकदेशवृत्तिसायशब्दात्परस्याऽहन्शब्दस्याऽह्नादेशे रात्राह्नाहाः पुंसीति पुंस्त्वे॒सायाह्न॑ इति भवति । तस्मात्सप्तम्येकवचने परेसङ्क्याविसाये॑ति सायशब्दपूर्वकस्याह्नशब्दस्याऽहन्नादेशविकल्प उक्तः । सायाह्नि, सायाहनि, सायाह्ने इत्युदाहरणम् । तत्र अह्नः साय इति विग्रहे यदि सायशब्दस्य पूर्वाद्यप्रविष्टत्वादहन्शब्देन समासो न स्यात् तदा 'षष्ठी' इति सूत्रेण अहन्शब्दस्य षष्ठन्तस्य सायशब्देन समासे सति षष्ठन्तस्यैव समासशास्त्रे प्रतमानिर्दिष्टत्वात् पूर्वनिपाते सति सायशब्दात्परस्याह्नशब्दस्याऽहन्नादेशविधानं निर्विषयं स्यात्, अतःसर्वोऽप्येकदेशोऽह्ना समस्यते॑ इति विज्ञायते इत्यर्थः । मध्याह्न इति । अह्नो मध्यमिति विग्रहेऽयं समासः । 'राजाहःसखिभ्यष्टच्' इति टच् । 'अह्नोऽह्न एतेभ्यः' इत्यह्नादेशः । सायाह्न इति । अह्नः साय इति विग्रहः । मध्याह्नवत् । ननुसर्वोऽप्येकदेशः कालेन समस्यते॑ इत्ययुक्तं,संख्याविसाये॑ति सूत्रेऽहन्तशब्दस्यैवौपात्ततया तदितरकालवाचिना सर्वस्यैकदेशस्य समासज्ञापन#आऽनुपपत्तेरित्यत आह — ज्ञापकस्येति । अहन्शब्देन सह सायशब्दस्य एकदेशिसमासं सिद्धवत्कृत्य सायशब्दादह्नशब्दोपादानात्सर्वेणाप्यवयविवृत्तिकालवाचिना सर्वस्यैकदेशस्य समासो ज्ञाप्यते, ज्ञापकस्य सामान्या पेक्षत्वात्, नत्वहन्शब्देन सायशब्दस्यैव पूर्वाद्यप्रविष्टत्वेऽपि समासो ज्ञाप्यत इति भावः । मध्यरात्र इति । रात्रेर्मध्यमित्यर्थः । पश्चिमरात्रेति । रात्रेः पश्चिममिति विग्रहः ।अहः सर्वैकदेशे॑त्यच्समासान्तः ।

pūrvāparādharottaram ekadeśinaikādhikaraṇe — "pūrvāparādharottaram" is a nominative singular from a collective dvandva (samāhāra-dvandva). The word ekadeśa is conventionally (rūḍha) used for a part (avayava); ekadeśin = "that which has a part" = the whole (avayavin), whence [the instrumental] "tena" ("with that") is obtained. adhikaraṇa = substance (dravya); ekādhikaraṇa = a single substratum. When both denote a substance qualified by oneness, the inflected (subanta) words pūrva/apara/adhara/uttara are compounded with an inflected word denoting the whole, and that is a tatpuruṣa. He states the upshot with "avayavinā saha…". — Objection: pūrvakāya etc. is already established by a karmadhāraya alone — "that which is pūrva (front) and is the body (kāya)" — since by secondary implication (bhaktyā) the word kāya can denote a part of the body, so that the co-reference (sāmānādhikaraṇya) required for a karmadhāraya is available. Response: "ṣaṣṭhī-samāsāpavādaḥ" — in the analysis "pūrvaṃ kāyasya," were the compound formed by the sūtra "ṣaṣṭhī" [A 2.2.8], the genitive-ending word [kāyasya] would take prior placement (pūrvanipāta), being stated in the nominative in the compounding rule; this statement [A 2.2.1] serves to cancel that. — "pūrvaṃ kāyasya": here this is the analysis-sentence, with "ardha" ("part/half") understood; the neuter gender [of pūrvam] follows the intended qualificand [ardha]. From the wording "tasya param āmreḍitam" [taken as a jñāpaka], when a direction-word applying to a part is joined, the ablative not applying, the genitive is used. — pūrvakāyaḥ: pūrva takes prior placement because it is stated in the nominative in the compounding rule; the masculine gender is by "paravalliṅgaṃ [dvandvatatpuruṣayoḥ]" [A 2.4.26]. It was stated under "pāre madhye ṣaṣṭhyā vā" that "where a general rule (utsarga) and its exception (apavāda) are made optional by the mahāvibhāṣā, there, once [an item] is released by the exception, the general rule does not operate again"; and therefore, when the ekadeśin-compound fails to occur, the genitive compound too does not occur. — aparakāyaḥ: analysis "aparaṃ kāyasya"; aparakāyaḥ, uttarakāyaḥ. — "Why ekadeśin?" [Objection:] let it simply be "pūrva etc. are compounded with a word denoting a single substance." "pūrvaṃ nābheḥ kāyasya": here "nābheḥ" construes with the word pūrva; the ablative is by connection with a direction-word (dig-yoga); the sense is "the front part relative to the navel, which is a part of the body." Here the word nābhi construes with the pūrva- portion, and nābhi is only the limit (avadhi) of the pūrva-portion, not the whole (avayavin); therefore no compound of pūrva with nābhi occurs. — "pūrvaś chātrāṇām": here the word chātra refers to a collection of students; the plural is with regard to a collection whose constituent members are prominent (udbhūta-avayava); the genitive [chātrāṇām] is in the part-and-whole relation; the sense is "the front half of the collection of students." Although the collection is one, since its members are prominent it is plural, and lacking qualification by the number one, there is no compound. — Objection: in "ahno madhyam" → madhyāhna, how is there an ekadeśin-compound, since the word madhya is not included among pūrva etc.? Response: "sarvo 'py ekadeśaḥ" — [means] even one different from pūrva etc. "From the jñāpaka": in the context of "tatpuruṣasya [aṅguleḥ…]" and "ahassarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyāc ca [rātreḥ]", by "ahno 'hna etebhyaḥ" [A 5.4.88] the substitution ahna [for the word ahan] is enjoined after a word denoting a part (ekadeśa-vācaka). And so, in the analysis "ahnaḥ sāyaḥ," when a tatpuruṣa is formed of the part-denoting word sāya with the genitive whole-denoting word ahan, sāya takes prior placement (being stated in the nominative); then, after the part-denoting sāya, the ahna- substitution for ahan occurs; and by "rātrāhnāhāḥ puṃsi" [A 2.4.29] the masculine is assigned, giving "sāyāhna." Hence, before the locative singular, by "saṃkhyāvisāye…" an optional ahan-substitution of the ahan-word preceded by sāya is stated: sāyāhni, sāyāhani, sāyāhne. There, in the analysis "ahnaḥ sāyaḥ," if — sāya not being included among pūrva etc. — there were no compound with ahan, then by the sūtra "ṣaṣṭhī" the genitive ahan would compound with sāya, and, the genitive-ending word being stated in the nominative in the compounding rule, it would take prior placement, so that the enjoining of the ahna-substitution after sāya would be without scope (nirviṣaya); therefore it is understood that "any part whatsoever is compounded with ahan." — madhyāhna: analysis "ahno madhyam"; the affix ṭac by "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac" [A 5.4.91]; the ahna-substitution by "ahno 'hna etebhyaḥ" [A 5.4.88]. sāyāhna: analysis "ahnaḥ sāyaḥ"; like madhyāhna. — Objection: "any part whatsoever is compounded with a time-word (kāla)" is unwarranted, because in the sūtra "saṃkhyāvisāye…" only the word ahan is taken up, so a compound of every part with a time-word other than ahan cannot be indicated. Response: "jñāpakasya" — taking the ekadeśin-compound of sāya with ahan as already established, and from the very mention of the ahan-word after sāya, it is indicated that every part compounds with every whole-denoting time-word — since the jñāpaka has regard to the general case — not merely that a compound of sāya alone with ahan is indicated, even though sāya is not included among pūrva etc. — madhyarātra: means "the middle of the night (rātreḥ madhyam)." paścimarātra: analysis "rātreḥ paścimam" ("the latter part of the night"); the samāsānta affix ac by "ahaḥ sarvaikadeśa[saṃkhyātapuṇyāc ca rātreḥ]" [A 5.4.87].

translator notes

textual The digital source reads "saṃkhyāvisāye" (संख्याविसाये) for the pratīka the SK cross-references as SK 238; the ablative/samāsānta cluster A 5.4.86–88 is quoted only by pratīka here and its members are identified from the standard sequence, so those references are given without asserting more than the source states.

SK 713 · A 2.2.2V

अर्धं नपुंसकम् ॥ ७१३ ॥

ardhaṃ napuṃsakam

ardhaṃ napuṃsakam — 2.2.2. The word ardha, [when it denotes an equal part and is thereby] inherently neuter, is compounded [with the word denoting the whole], as before (i.e., forming a tatpuruṣa).

Rule. ardha, when it means an equal half and is therefore always neuter, compounds with the word for the whole, as before.

Example.

ardhaṃ pippalyāḥ "half of a long-pepper" → ardhapippalī.

Applies when / blocked by. Not grāmyārdhaḥ "a portion of the village" (the commentators read grāmārdhaḥ) — there ardha means a part in general and is masculine. Not ardhaṃ pippalīnām "half of the peppers" — the whole must be one substance. A vārttika adds to the upasarjana rule the words "not ending in the genitive": in a part-whole compound the genitive member is not upasarjana, so it is not shortened; this also secures pañcakhaṭvī.

Siddhānta-kaumudī

समांसवाच्यर्ध शब्दो नित्यं क्लीबे स प्राग्वत् ।

The word ardha, denoting an equal part (sama-aṃśa) and always neuter (klība), [is compounded with the word denoting the whole] as before (prāgvat).

vārttika

एकविभक्तावषष्ठ्यन्तवचनम्

(vārttika) ekavibhaktāv aṣaṣṭhyantavacanam — In the [upasarjana-defining] rule "ekavibhakti cāpūrvanipāte," the specification "not ending in the genitive (a-ṣaṣṭhyanta)" is to be stated [as an addition].

(वार्तिकम्) ॥ एकदेशिसमासविषयकोऽयमुपसर्जनसंज्ञानिषेधः । तेन पञ्चखट्वी इत्यादि सिद्ध्यति । अर्धं पिपल्या अर्धपिप्पली । क्लीबे किम् । ग्राम्यार्धः । द्रव्यैक्य एव । अर्धं पिप्पलीनाम् ॥

(vārttika, continued) This prohibition of the upasarjana-designation applies to the ekadeśin-compound (the compound of a part with its whole). By it, forms such as pañcakhaṭvī are established. [Example:] ardhaṃ pippalyāḥ → ardhapippalī. Why "neuter (klība)"? [Counter-example:] grāmyārdhaḥ [where ardha means a portion in general, not an equal part, so this rule does not apply]. "Only when there is unity of substance (dravyaikya)" [is carried forward]. [Counter-example:] ardhaṃ pippalīnām [half "of" the pippalīs — no unity of substance, hence no compound].

Tattvabodhinī

NSP p. 183

—अर्धं नपुंसकम् । खण्डवाच्यर्धशब्दो न नित्यनपुंसकः । प्रामाधों नगरार्ध इति यथा । समां-शवाची तु नित्यनपुंसकः, स एवेह गृह्यते, ‘पूर्वापरा—’ इति पूर्वसूत्र एवार्धशब्दे पठनीये ‘अर्धम्’ इति योगविभागेन निर्देशा-नपुंसकत्वे लब्धे, पुनर्नपुंसकप्रहणादित्याशयेन व्याचष्टे—नित्यं क्लीवे स इति । यो नित्यनपुंसकलिङ्गः स इत्यर्थः ॥—प्राग्वादिति । एकत्वविशिष्टेनावयविना समस्यत इत्यर्थः ॥ अन्ये तु व्याचष्ट्युः—‘अर्धम्’ इति निर्देशादेव नपुंसकत्वे सिद्धे नपुंसकप्रहणं ‘सूत्रेषु लिङ्गनिर्देशो न विवक्षितः’ इति ज्ञापयितुम् । ‘तेन तस्येदम्’ इत्यादि लिङ्गत्रयेऽपि भवतीति ॥ अर्धपि-प्पलीत्यत्र ‘एकविभक्ति चापूर्वनिपाते’ इत्युपसर्जनसंज्ञायां ‘गोस्त्रियोः’ इति ह्रस्वः स्यादित्याशङ्क्य समाधत्ते—अपष्टव्यन्तव-चनमिति । तेन पिप्पलीशब्दस्यानुपसर्जनत्वान्न दोष इति भावः ॥ नन्वेवं पञ्चानां खट्वानां समाहारः पञ्चखट्वीति न सिध्येत् उपसर्जनसंज्ञानिषेधेन खट्वेत्याकारे ह्रस्वाप्रवृत्तेरदन्तत्वाभावेन ‘द्विगोः’ इति डीपोऽप्रवृत्तेरत आह—एकदेशिसमा-सविषयकोऽयमिति । ‘पञ्चखट्वी’ इति भाष्योदाहरणमेव ‘अपष्टव्यन्त’ इत्यस्य संकोचे लिङ्गमिति भावः ॥—अर्धपिप्प-लीति । परवल्लिङ्गत्वात् स्त्रीत्वम् ।—अर्धं पिप्पलीनामिति । सतिसमासे अर्धपिप्पलीत्येव स्यात्, विशेष्यैक्यात् । परवल्लिङ्गमिति लिङ्गातिदेशेऽपि वचनातिदेशाभावाचेति भावः ॥ ‘अर्धपिप्पल्यः’ इति प्रयोगस्तु ‘अर्धानि पिप्पलीनाम्’ इति विग्रहे असाधुश्रेष्ठदपि खण्डसमुच्चये साधुरेव, अर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्पली अर्धपिप्पली च अर्धपिप्पली चेत्यादिविग्रहात् ॥ एकदेशिना किम् । अर्धं पशोदेवदत्तस्य । अत्र देवदत्तः स्वामी, न त्ववयवीति न तेन समासः । इदं सूत्रं ‘परवल्लिङ्गम्’ इत्यत्र भाष्ये प्रत्याख्यातम् । तद्यथा । अर्धं पिप्पलीति हि कर्मधारयेण सिद्धम् । ‘समुदाये दृष्टाः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते’ इति न्यायात् । समप्रविभागादन्यत्र तवाप्येषैव गतिः ‘अर्धाहारः’ ‘अर्धोक्तम्’ ‘अर्धविलोकितम्’ इत्यादिप्रयोग-दर्शनात् ॥ न च समप्रविभागे षष्ठीसमासं वाधितुमिदं सूत्रमिति वाच्यम् । षष्ठीसमासस्यापीष्टत्वात् । अत एव कालिदासः प्रायुङ्क—‘प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य’ इति ॥—द्वितीयतृतीय—‘षष्ठीसमासापवादोऽयं योगः’ इति वृत्तिकृतोक्तमयुक्तमिति ध्वनयन्नाह—निषेधं वाधित्वेति ॥—प्राप्तजीविक इति । ‘गोव्रियोः—’ इत्युपसर्जनहस्वः । ‘द्विगुप्राप्तापन्ना—’ इति वक्ष्यमाणेन परवल्लिङ्गनिषेधः ॥ न चेदं बहुत्रीहिणा गतार्थमिति शङ्क्यम् । स्वरे विशेषात् । प्राप्तसुख इत्यादौ निष्ठान्तस्य ‘जातिकालसुखादिभ्यः’ इति परनिपातापत्तेश्च ॥ ‘प्राप्तापन्ने च’ इति चकारेण विधेयसमुच्चयार्थेनाकारप्रछेषानुमानात् । प्राप्तापन्ने समस्येते अ च अत्वं च तयोः स्यादिति भाष्ये स्थितम् । तत्र चकारात्पूर्वमेवाकारं छित्त्वा सौत्रत्वात्प्रकृतिभावो नेति प्राच्यः । इमं क्लेशं परिहरन्नाह—द्वितीयया अ इति ॥—प्राप्ता स्त्रीति । एकादेशस्य पूर्वान्त- त्वेन अह्णाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषया वा टावन्तयोरपि आसापन्नयोः समासः

Bālamanoramā

अर्धं नपुंसकम् - अर्धं नपुंसकम् । अर्धमिति नपुंसकलिङ्गनिर्देशादेव नपुंसकत्वे लब्धे पुनर्नपुंसकग्रहणं नित्यनपुंसकलिङ्गस्य ग्रहणार्थमित्यभिप्रेत्याह — समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीबे इति । 'वर्तते' इति शेषः ।वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके॑ इति कोशादिति भावः । अंशसामान्यवाची अर्धशब्दः पुंसि वा नपुंसके वा भवति । समे त्वंशे अर्धशब्दो नपुंसकलिङ्ग एवेत्यर्थः । भाष्ये तु समप्रविभागे नपुंसकलिङ्गोऽर्धशब्दः, अंशसामान्यवाची तु पुंलिङ्ग इत्युक्तम् । स प्राग्वदिति । स नित्यनपुंसकलिङ्गोऽर्धशब्दोऽवयविवाचिना समस्यत इत्यर्थः । अर्धशब्दस्य पूर्वाद्यनन्तर्भावात्पूर्वेण न प्राप्तिः । नन्वर्धं पिप्पल्या अर्धपिप्पलीत्युदाहरणं वक्ष्यति । तत्र अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली, अर्धेन पिप्पल्या अर्धपिप्पल्या, अर्धाय पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्यै, अर्धात्पिप्पल्याः, अर्धस्य पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्याः, अर्धे पिप्पल्याः अर्धपिप्पल्यामिति विग्रहेषु पिप्पलीशब्दस्य नियतविभक्तिकतयाएकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑इत्युपसर्जनत्वात् 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वः स्यादित्यत आह — एकविभक्ताविति ।एकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑ इति सूत्रेअषष्ठन्त॑मिति वक्तव्यमित्यर्थः । ततश्च पिप्पलीशब्दस्य षष्ठ्न्यतत्वान्नोपसर्जनत्वमिति न ह्रस्व इत्यर्थः । नन्वेवं सति पञ्चानां खट्वानां समाहारः समाहारं समाहारेणेत्यादिविग्रहेषु खट्वाशब्दस्य नियतविभक्तिकत्वेऽपि षष्ठन्तत्वादनुपसर्जनत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वाऽभावेऽदन्तत्वाऽभावेनद्विगो॑रिति ङीबभावे पञ्चखट्वेति स्यात्, पञ्चखट्वीति न स्यादित्यत आह — एकदेशिसमासेति ।अपथं नपुंसक॑मिति सूत्रभाष्ये पञ्चखट्वीत्युदाहरणमत्र लिङ्गमिति भावः । अर्धपिप्पलीति ।प्रथमानिर्दिष्ट॑मित्यर्धशपब्दस्योपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः । प#इप्पलीशब्दस्य तु विग्रहे नियतविभक्तिकत्वेऽपि 'एकविभक्तौ' इति निषेधादुपसर्जनत्वाऽभावान्न ह्रस्व इति भावः । ग्रामार्ध इति । ग्रामस्याऽर्ध इति विग्रहः । ग्रामस्यांश इत्यर्थः । अर्धशब्दस्य समांशवाचित्वाऽभावेन नित्यनपुंसकत्वाऽभावान्नायं समास, किन्तुषष्ठी॑इत्येव समास इति षष्ठन्तस्य पूर्वनिपातः । द्रव्यैक्य एवेति । एकाधिकरण इत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । अर्धं पिप्पलीनामिति । अत्र द्रव्यैक्याऽभावान्न समासः । सति समासेऽर्धपिप्पलीत्येव स्यात्, विशेष्यैक्यात् । इदं सूत्रंपरवल्लिङ्ग॑मिति सूत्रभाष्ये प्रत्याख्यातम् ।

ardhaṃ napuṃsakam — ardhaṃ napuṃsakam. Since the neuter gender is already obtained merely from the neuter-gender indication in the very word "ardham" [stated in the neuter in the sūtra], the further mention "napuṃsakam" is meant to specify the word ardha that is inherently neuter (nitya-napuṃsaka-liṅga). Intending this, [Bhaṭṭoji] says "the word ardha denoting an equal part is always neuter (klība)." — [The verb] "vartate" (is/occurs) is to be supplied. The idea is that this rests on the lexicon: "ardha is optionally masculine; ardha [is neuter] in the sense of an equal portion (sama aṃśaka)." The word ardha denoting a portion in general (aṃśa-sāmānya) is either masculine or neuter; but in the sense of an equal portion (sama aṃśa) the word ardha is necessarily neuter — that is the meaning. In the Bhāṣya, however, it is said that in [the sense of] equal division (sama-pravibhāga) the word ardha is neuter, while the one denoting a portion in general is masculine.

"sa prāgvat": meaning, that word ardha, inherently neuter, is compounded with [the word] denoting the whole (avayavin). Since the word ardha is not included among "pūrva" etc. [the words pūrva, apara, and the like of the preceding sūtra], the compound is not obtained by the preceding [rule; hence this separate provision].

Objection: [Bhaṭṭoji] will give the example ardhaṃ pippalyāḥ → ardhapippalī. There, in the [several] analytic paraphrases — ardhaṃ pippalyāḥ = ardhapippalī; ardhena pippalyā = ardhapippalyā; ardhāya pippalyāḥ = ardhapippalyai; ardhāt pippalyāḥ …; ardhasya pippalyāḥ = ardhapippalyāḥ; ardhe pippalyāḥ = ardhapippalyām — since the word pippalī has a fixed case-ending (niyata-vibhaktika), by "ekavibhakti cāpūrvanipāte" it would be upasarjana, and hence by "gostriyor upasarjanasya" (A 1.2.48) there would be shortening (hrasva) [of its final ī]. To [prevent] this, [Bhaṭṭoji] says "ekavibhaktau." Response: in the rule "ekavibhakti cāpūrvanipāte" the specification "not ending in the genitive (a-ṣaṣṭhyanta)" must be added; and consequently, since the word pippalī [in "ardhaṃ pippalyāḥ"] ends in the genitive, it does not become upasarjana, so there is no shortening.

Objection: If so, then in [the samāhāra-dvigu] "pañcānāṃ khaṭvānāṃ samāhāraḥ / samāhāram / samāhāreṇa…" and the like, even though the word khaṭvā has a fixed case-ending, since it ends in the genitive it would not be upasarjana; so, there being no shortening by "gostriyoḥ" and [the stem] not ending in short -a (adanta), there being no ṅīp by "dvigoḥ," the form would be pañcakhaṭvā and not pañcakhaṭvī. To this [the vārttika] says "ekadeśi-samāsa…" [restricting the prohibition to the part-whole compound]. The idea is that the giving of "pañcakhaṭvī" as an example in the Bhāṣya on the sūtra "apathaṃ napuṃsakam" is the indication here [that in the samāhāra-dvigu khaṭvā does remain upasarjana, so hrasva and ṅīp apply → pañcakhaṭvī].

"ardhapippalī": by "prathamānirdiṣṭaṃ [samāsa upasarjanam]" (A 1.2.43), since the word ardha is upasarjana [stated in the nominative in the sūtra], it takes prior placement (pūrvanipāta). But the word pippalī, although it has a fixed case-ending in the analysis, does not become upasarjana — by the prohibition [added to] "ekavibhaktau [cāpūrvanipāte]" — so there is no shortening; that is the idea.

"grāmārdhaḥ": the analysis is "grāmasya ardhaḥ," meaning a portion of the village (grāmasya aṃśaḥ). Since here the word ardha does not denote an equal part, it is not inherently neuter, so this [ardhaṃ napuṃsakam] compound does not apply; rather the compound is by "ṣaṣṭhī" (A 2.2.8) alone, and so the genitive-ending word [grāma] takes prior placement.

"dravyaikya eva" (only when there is unity of substance): meaning that "ekādhikaraṇa" (having a single locus) is indeed carried forward (anuvṛtti) [from an earlier rule]. "ardhaṃ pippalīnām" (half of the pippalīs): here, because there is no unity of substance, there is no compound. Were there a compound, the form would be simply "ardhapippalī," owing to the unity of the qualificand (viśeṣya). — This sūtra is set aside (pratyākhyāta) in the Bhāṣya on the sūtra "paravalliṅgam" (A 2.4.26).

translator notes

textual The Kaumudī reads the first counter-example as ग्राम्यार्धः (grāmyārdhaḥ), while the Bālamanoramā treats the same word as ग्रामार्धः / ग्रामस्याऽर्धः (grāmārdhaḥ, 'grāmasya ardhaḥ'). Both are followed as transmitted; the underlying point (a general 'portion of the village', not an equal part) is the same.
textual The source has minor digitization glitches followed here without silent emendation: प#इप्पली for पिप्पली (pippalī) and ग्रामार्धः where a long ā might be expected.

SK 714 · A 2.2.3V

द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् ॥ ७१४ ॥

dvitīyatṛtīyacaturthaturyāṇyanyatarasyām

dvitīyatṛtīyacaturthaturyāṇyanyatarasyām (2.2.3) — The words dvitīya, tṛtīya, caturtha, turya [are compounded] with a part-possessor (ekadeśin), optionally (anyatarasyām).

Rule. dvitīya "second", tṛtīya, caturtha, turya "fourth" optionally compound with the word for the whole, as before.

Example.

dvitīyaṃ bhikṣāyāḥ "the second part of the alms" → dvitīyabhikṣā.

Applies when / blocked by. Not dvitīyaṃ bhikṣāyā bhikṣukasya — bhikṣuka is not the whole. Because the sūtra says "optionally", the other alternative is a genitive compound, bhikṣādvitīyam, which overrides the ordinal-prohibition of SK 705.

Siddhānta-kaumudī

एतान्येकदेशिना सह प्राग्वद्वा । द्वितीयं भिक्षाया द्वितीयभिक्षा । एकदेशिना किम् । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य । अन्यतरस्यांग्रहणसामर्थ्यात् पूरणगुण - SK 705 इति निषेधं बाधित्वा पक्षे षष्ठीसमासः । भिक्षाद्वितीयम् ॥

These [words] [are compounded] with a part-possessor (ekadeśin), optionally (vā), as before (prāg-vat). Example: "dvitīyaṃ bhikṣāyāḥ = dvitīyabhikṣā" ("the second [portion] of the alms"). Why "with a part-possessor (ekadeśin)"? [Consider] "dvitīyaṃ bhikṣāyā bhikṣukasya" ("the second [portion] of the alms, of the mendicant") [— no compound with bhikṣuka]. By the force of the mention of "anyatarasyām" (optionally), a genitive compound (ṣaṣṭhī-samāsa) occurs in the alternative (pakṣe), overriding the prohibition of pūraṇa-guṇa-… (SK 705): e.g. bhikṣādvitīyam.

Bālamanoramā

द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् - द्वितीयतृतीय । द्वितीयं भिक्षाया इति । विग्रहोऽयम् । भिक्षाया द्वितीयमर्धमित्यर्थः । द्वितीयभिक्षेति । द्वितीयशब्दस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात्पूर्वनिपातः ।परवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वम् । द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्येति । भिक्षाया द्वितीयं भागं भिक्षुकस्येत्यन्वयः । 'भिक्षाया' इत्यवयवषष्ठी 'द्वितीय' मित्यत्रान्वेति ।द्वितीय॑मित्येतत्तुभिक्षुकस्ये॑त्यत्र कर्मत्वेनान्वेति । न लोके॑ति निषेधान्न षष्ठी । अत्रद्वितीय॑मित्यस्यभिक्षुकस्ये॑त्यनेन समासो न भवति, द्वितीयं प्रति भिक्षुकस्य एकदेशित्वाऽभावादित्यर्थः । ननु विभाषाधिकारेण विकल्पे सिद्धेऽन्यतरस्याङ्ग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — अन्यतरस्यामिति । अन्यतरस्याङ्रग्रहणसामर्थ्यात्पक्षे षष्ठीसमास इत्यन्वयः । अन्यथा षष्ठपवादभूतेनानेन समासेन मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तेत । महाविभाषाधिकारेअपवादेन मुक्ते उत्सर्गो न प्रवर्तते, इतिपारेमध्ये षष्ठआ वे॑ति वाग्रहणेन ज्ञापितत्वादिति भावः । ननुपूरणगुणे॑ति निषेधात्कथमिह षष्ठीसमास इत्यत आह — पूरणगुणेति निषेधं बाधित्वेति । अन्यथा अन्यतरस्याङ्ग्रहणवैयथ्र्यादिति भावः । [इत्येकदेशिसमासनिरूपणम्] ।

dvitīyatṛtīyacaturthaturyāṇyanyatarasyām — "dvitīyaṃ bhikṣāyāḥ" — this is the paraphrase (vigraha); meaning "the second half of the alms" (bhikṣāyā dvitīyam ardham). "dvitīyabhikṣā" — because the word "dvitīya" is stated in the nominative (prathamā-nirdiṣṭatva), it takes prior placement (pūrvanipāta); the feminine [ending] is by paravalliṅgam. "dvitīyaṃ bhikṣāyā bhikṣukasya" — the construction is: "the second portion of the alms, [which is] the mendicant's" (bhikṣāyā dvitīyaṃ bhāgaṃ bhikṣukasya). "bhikṣāyāḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī) construing with "dvitīya"; "dvitīyam," however, construes with "bhikṣukasya" as its object (karmatva). Because of the prohibition na loke… there is no [second] genitive. Here "dvitīya" does not compound with "bhikṣuka," because "bhikṣuka" is not a part-possessor (ekadeśin) with respect to "dvitīya"; such is the meaning. Objection: since the option is already established by the governing heading "vibhāṣā" (the mahā-vibhāṣā adhikāra), the mention of "anyatarasyām" is purposeless. To this he says "anyatarasyām": by the force of the mention of "anyatarasyām" there is, in the alternative, a genitive compound — such is the construal. Otherwise, once [the genitive] is released by this [rule], which is an exception (apavāda) to the genitive [compound], the general rule (utsarga) would not re-apply: in the domain of the mahā-vibhāṣā, "once released by an exception, the general rule does not re-apply" is made known (jñāpita) by the "vā" of pāre madhye ṣaṣṭhyā vā; such is the sense. Objection: because of the prohibition pūraṇaguṇe…, how is there a genitive compound here? To this he says "overriding the prohibition 'pūraṇaguṇa…' (pūraṇaguṇeti niṣedhaṃ bādhitvā)." Otherwise the mention of "anyatarasyām" would be useless; such is the sense. [Here ends the exposition of the part-possessor compound (ekadeśi-samāsa).]

SK 715 · A 2.2.4V

प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ॥ ७१५ ॥

prāptāpanne ca dvitīyayā

And [the words] prāpta and āpanna [are compounded] with a second-case (dvitīyā) word.

Rule. prāpta and āpanna compound with an accusative word, and here they stand first. Read the sūtra also as dvitīyayā a: an a replaces the final ā of feminine prāptā and āpannā.

Example.

prāpto jīvikām "one who has got a livelihood" → prāptajīvikaḥ; in the other alternative SK 686 gives jīvikāprāptaḥ. Likewise āpannajīvikaḥ / jīvikāpannaḥ.

jīvikāṃ prāptā strī → prāptā → a for its final → prāptajīvikā; āpannajīvikā.

Siddhānta-kaumudī

पक्षे द्वितीयाश्रिता - SK 686 इति समासः । प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः । जीविकाप्राप्तः । आपन्नजीविकः । जीविकापन्नः । इह सूत्रे द्वितीयया अ इति छित्वा अकारोऽपि विधीयते । तेन जीविकां प्राप्ता स्त्री प्राप्तजीविका । आपन्न जीविका ॥

On the alternative [i.e. besides the compound taught here], the compound [may be formed] by "dvitīyā śritā-" (SK 686). prāpto jīvikām = prāptajīvika ("one who has obtained a livelihood"); [or, by the other rule,] jīvikāprāpta. āpannajīvika; [or] jīvikāpanna. In this sūtra, splitting [the word] dvitīyayā as "dvitīyayā a", an a-kāra too is enjoined [as the substitute for the final ā of prāptā/āpannā]. Thereby, jīvikāṃ prāptā strī ("a woman who has obtained a livelihood") = prāptajīvikā; [likewise] āpannajīvikā.

Bālamanoramā

प्राप्तापन्ने च द्वितीयया - प्राप्तापन्ने च । प्राप्त आपन्न एतौ शब्दौ द्वितीयान्तेन समस्येते इत्यर्थः । चकारो द्वितीयासमाससमुच्चयार्थः । तदाह-पक्ष इति । वस्तुतस्तुद्वितीया श्रिते॑ति सूत्रेप्राप्तापन्नशब्दाभ्यां द्वितीयायाः समासविधानमपि निरवकाशमेव इति तत्समुच्चयस्य सिद्धत्वाच्चकारो न तत्समुच्चयार्थः॑ इति भाष्ये स्थितम् । तत्र प्रकृतसूत्रेण समासे प्राप्तापन्नयोः पूर्वनिपातः ।द्वितीया श्रिते॑ति समासे तु द्वितीयान्तस्य पूर्वनिपातः । तदाह प्राप्तजीविक इत्यादि । अथ जीविकां प्राप्ता स्त्री जीविकामापन्ना स्त्री इति विग्रहे प्रकृतसूत्रेण समासे सति पूर्वपदयोरकारमन्तादेशं साधयितुमाह — इह सूत्रे इति । अकारोऽपीति ।प्राप्तापनने द्वितीयया समस्येते, तयोरकारोऽन्तादेशश्चे॑त्यर्थलाभादिति भावः । तेनेति । प्राप्तापन्नयोराकारस्यान्तस्य स्थाने अकारविधानेनेत्यर्थः ।

prāptāpanne ca dvitīyayā — The two words prāpta and āpanna are compounded with a word ending in the second case — this is the meaning. The word ca serves to include (samuccaya) the dvitīyā-samāsa [as well]. He states this with pakṣe ("on the alternative"). In truth, however, since the compounding of the second-case word by the words prāpta and āpanna is already without independent scope (niravakāśa) under the sūtra "dvitīyā śritā-", that inclusion is [already] secured; and so the word ca is not for the sake of that inclusion — thus it stands in the Bhāṣya. There [is this difference]: by the present sūtra, when the compound is formed, prāpta and āpanna take prior placement (pūrvanipāta); but in the compound by "dvitīyā śritā-", the second-case-ending word takes prior placement. He states this with prāptajīvika and the rest. Next, in the analysis "jīvikāṃ prāptā strī", "jīvikām āpannā strī", in order to establish the a-kāra as the substitute for the final [ā] of the prior members when the compound is formed by the present sūtra, he says iha sūtre ("in this sūtra"). akāro 'pi ("an a-kāra too") — this follows from obtaining the sense "prāpta and āpanna are compounded with a second-case word, and their final a[ā]-kāra is [replaced by] a final-substitute" — this is the idea. tena ("thereby") — that is, by the injunction of an a-kāra in place of the final ā-kāra of prāpta and āpanna [the forms prāptajīvikā, āpannajīvikā are produced] — this is the meaning.

SK 716 · A 2.2.5V

कालाः परिमाणिना ॥ ७१६ ॥

kālāḥ parimāṇinā

kālāḥ parimāṇinā — 2.2.5. Words denoting [particular] times (kāla) are compounded with a word denoting the delimited/measured thing (parimāṇin); the result is a tatpuruṣa.

Rule. Time-words compound with a subanta naming the thing they measure (parimāṇin).

Example.

māso jātasya "a month of the born one" → māsajātaḥ "a month old".

dvyaho jātasya → dvyahajātaḥ "two days old"; dvyaha is "a group of two days", and the analysis is "he whose being born is measured by two days".

Applies when / blocked by. A vārttika allows a tatpuruṣa of more than two members so that the measured word can be the last member: dve ahanī jātasya → dvyahnajātaḥ, with the substitute ahna of SK 790; in dvyaha itself SK 793 forbids that substitute.

Siddhānta-kaumudī

परिच्छेद्यवाचिना सुबन्तेन सह कालाः समस्यन्ते । मासो जातस्य मासजातः । द्व्यहजातः । द्वयोरह्नोः समाहारो द्व्यहः । द्व्यहो जातस्य यस्य सः इति विग्रहः ।

Time-words are compounded with a subanta denoting the delimited thing (paricchedya-vācin). [Examples:] māso jātasya → māsajātaḥ ("[a child] one month since born"); dvyahajātaḥ. dvayor ahnoḥ samāhāraḥ = dvyahaḥ (the aggregate of two days, a two-day period); the analysis is "dvyaho jātasya yasya saḥ" ("that one whose being-born is delimited by two days").

vārttika

उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्योपसंख्यानम्

(vārttika) uttarapadena parimāṇinā dvigoḥ siddhaye bahūnāṃ tatpuruṣasyopasaṃkhyānam — For the sake of establishing the dvigu [that arises] when the parimāṇin word is a following member (uttarapada), there should be additional mention (upasaṃkhyāna) of a tatpuruṣa of many [members].

(वार्तिकम्) ॥ द्वे अहनी जातस्य यस्य स द्व्यह्नजातः । अह्नोऽह्न- SK 790 इति वक्ष्यमाणोऽह्नादेशः । पूर्वत्र तु न सङ्ख्यादेः समाहारे SK 793 इति निषेधः ॥

(vārttika, illustrated) dve ahanī jātasya yasya saḥ = dvyahnajātaḥ ("that one whose being-born is delimited by two days"). The substitution of "ahna" [for ahan], to be stated later, by "ahno 'hna[ etebhyaḥ]" (SK 790). But in the former case (dvyaha, the samāhāra-dvigu) there is prohibition [of the ahna-substitution] by "na saṃkhyādeḥ samāhāre" (SK 793).

Tattvabodhinī

NSP p. 183–184

—कालाः परिमाणिना । परिमीयते परिच्छिद्यते येन तत्परिमाणं परिच्छेदकं तद्वान्परिमाणी, तदाह—परिच्छेद्यवाचिनेति ॥—काला इति । कालविशेषवाचका इत्यर्थः । सूत्रे बहुवचननिर्देशात्कालसामान्यस्यापरिच्छेदकलाच्च ॥—मासो जातस्येति । षष्ठीसमासे आप्ते बचनम् ॥ ननु जातः पुरुषस्तस्य तु हस्तवितस्त्यादिकं परिच्छेदकम्, न तु कालः । तस्य क्रियामात्रपरिच्छेदकलादिति चेत् । अत्राहुः । साक्षात्क्रियां परिच्छिन्दन्नपि कालस्तद्वारा देवदत्तं परिच्छिन्नति । यस्य हि जननादूर्घ्वं मासो गतः स मासजात इति व्यवह्रियते । तत्र व्यवहारकालजननक्षणयोरन्तरालभावी मासो जननद्वारा जातमपि परिच्छिन्त्येवेति ॥ इह विग्रहे षष्ठीनिर्दिष्टस्यापि वृत्तौ प्राधान्यं द्योतयितुं ‘यस्य सः’ इत्युक्तम् । अलौकिके तु प्रक्रियावाक्ये नास्य प्रवेशः । एवं बहुव्रीहावपीति बोध्यम् ॥ ननु ‘जातस्य मासः’ इति विग्रहे वृत्तौ मासशब्दस्य पूर्वनिपातार्थमेतत्सूत्रारम्भस्यावश्यकत्वेऽपि मासविशेष्यकबोध एवात्रोचित इति किमनेन ‘जातस्य यस्य सः’ इति कथनेनेति चेत् । अत्राहुः—‘मासजातो मृतः’ इत्यादि- प्रयोगानुरोधेन विग्रहे ‘यस्य सः’ इति स्वीक्रियत इति ॥—मासजात इति । यद्यपि मासो जातो यस्येति वहुव्रीहिणापीदं सिध्यति ‘जातिकालमुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या’ इति वचनात् । न च खरे विशेषः । ‘वा जाते’ इत्यन्तोदात्तलस्यापि सिद्धेः, तथापि षष्ठीसमासापवादार्थमिदमारम्भणीयमेव । किं च मासो जातवतो यस्य स मासजातवानित्येतदर्थमपीदमवश्यारम्भणीयमिति दिक् ॥—उत्तरपदेनेति । परिमाण्युत्तरपदहेतुकद्विगुसिद्धये त्रिपदतत्पुरुषो वक्तव्य इत्यर्थः ॥ ‘मुप्सुपा’ इत्येकलस्य विवक्षितलादप्राप्ते वचनम् । अस्मादेव वार्तिकारम्भात् ‘मुप्सुपा’ इत्येकत्वं विवक्षितमिति ज्ञायते ॥ —अह्नादेश इति । त्रिपदतत्पुरुषे सत्युत्तरपदे परतः ‘तद्धितार्थ’ इत्यवान्तरद्विगौ सतीति भावः ॥—पूर्वत्रेति । बहुजात इत्यत्रेत्यर्थः

Bālamanoramā

कालाः परिमाणिना - कालाः परिमाणिना । परिमाणिपदं व्याचष्टे — परिच्छेद्यवाचिनेति ।काला॑इति बहुवचनात्कालविशेषवाचका इत्यर्थः । मासजात इति । अत्र विग्रहे मासः प्रधानम् । समासे तु जातः प्रधानम् ।मासजातो दृश्यता॑मित्यादौ जातस्यैव दर्शनकर्मत्वादिप्रतीतेः । विशेषणविशेष्यभावस्तु एकार्थीभावसम्बन्धसाध्यः । एतदेवाभिप्रेत्य मूले क्वचित् पुस्तकेमासो जातस्य यस्य स॑ इति पठितम् । तत्र विग्रहे जातस्येति परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावे षष्ठी । जातपरिच्छेदको मास इति विग्रहवाक्ये बोधः । मासपरिच्छेद्यो जात इति समासाद्बोधः । तत्र मासस्तावज्जननं साक्षात्परिच्छिनत्ति । जननाश्रयं तु देवदत्तं जननद्वारां परिच्छिनत्ति । तथाचमासपरिच्छेद्यजननाश्रयो देवदत्त॑ इति समासाद्बोधः फलति । षष्ठीसमासापवादोऽयम् । षष्ठीसमासे तु 'जातमास' इति स्यात् । न च मासो जातस्य यस्य स मासजात इति बहुव्रीहिणैवैतत्सिद्धमिति वाच्यं, समानाधिकरणानामेव बहुव्रीहिविधानात् ।निष्ठे॑ति जातशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तेश्च ।जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्ये॑ति जातशब्दस्य परनिपातस्तु न, सुखादावस्य पाठकल्पनायां प्रमाणाऽभावादित्यलम् । द्व्यहो जातस्येति । 'तद्धितार्थ' इति समाहारे द्विगुः॑ 'राजाहःसखिभ्यः' इति टच् ।रात्राह्नाहाः पुंसी॑ति पुंस्त्वम् । उत्तरपदेनेति । 'तद्धितार्थ' इति सूत्रभाष्ये इदं वार्तिकं पठितम् । तेन हि सूत्रेण उत्तरपदे परे दिक्सङ्ख्ययोस्सुबन्तेन द्विगुसमासो विहितः । उत्तरशब्दश्च समासस्य चरमावयवे रूढः । ततश्च द्वे अहनी जातस्य यस्येति विग्रहे त्रयाणां समासे सति जातशब्दे उत्तरपदे संपन्ने पूर्वयोः सुबन्तयोर्द्विगुसमासप्रवृत्तिर्वक्तव्या । सच समासस्त्रयाणांकालाः परिमाणिने॑ति पूर्वसूत्रेण न सम्भवति,सुप्सुपे॑त्येकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत उत्तरपदेन परिमाणिना परिच्छेद्यवाचिना परनिमित्तभूतेन हेतुना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्योपसङ्ख्यानं वक्तव्यमित्यर्थः । उत्तरपदभूतपरनिमित्तकद्विगुसिद्धये त्रिपदतत्पुरुषो वाच्य इति यावत् ।सुप्सुपे॑त्येकत्वलं विवक्षितमित्यत्र इदमेव लिङ्गम् । द्वे अहनी इति । द्वे अहनी जातस्येति विग्रहे त्रयाणां समासे सुब्लुकि 'द्व्यहन्-जात' इति जातशब्दे उत्तरपदे परे द्वि-अहन् इत्यनयोःतद्धितार्थ॑इति द्विगुसमासे 'राजाहःसखिभ्यः' इति टचि 'अह्नोऽह्न एतेभ्यः' इत्यह्नादेशे 'द्यह्नजात' इति रूपमित्यर्थः । अत्र पूर्वयोर्द्विगुतत्पुरुषत्वाऽभावे टच्, अह्नादेशश्च न स्यातामिति भावः । ननु द्वयोरह्नोः समाहारो द्व्यह इति कथं पूर्वमुक्तं, तत्राप्यह्नादेशप्रसङ्गादित्यत आह — पूर्वत्र त्विति । निषेध इति । अह्नादेशनिषेध इत्यर्थः ।

kālāḥ parimāṇinā — kālāḥ parimāṇinā. [Bhaṭṭoji] explains the word "parimāṇin" by "paricchedya-vācin" (denoting the delimited thing). From the plural "kālāḥ," the meaning is [words] denoting particular times (kāla-viśeṣa).

"māsajātaḥ": here, in the analysis, "māsaḥ" is primary (pradhāna); but in the compound, "jātaḥ" is primary — because in "māsajāto dṛśyatām" ("let the one-month-old be seen") and the like, it is precisely "jāta" (the born one) that is understood as the object of seeing etc. The qualifier–qualificand relation (viśeṣaṇa-viśeṣya-bhāva), however, is established through the relation of unification-of-meaning (ekārthībhāva-sambandha). Precisely intending this, in some manuscripts the root-text reads "māso jātasya yasya saḥ." There, in the analysis, "jātasya" (genitive) expresses the relation of delimited-and-delimiter (paricchedya-paricchedaka-bhāva). In the analytic sentence the cognition is "the month is the delimiter of the birth (jāta-paricchedaka māsaḥ)"; from the compound the cognition is "the birth is delimited by the month (māsa-paricchedya jāta)." There, the month directly (sākṣāt) delimits the birth (janana); but it delimits Devadatta, the locus of the birth, [only] indirectly, through the birth (janana-dvārā). And so the cognition resulting from the compound is: "Devadatta, the locus of the birth that is delimited by the month."

This [rule] is an exception (apavāda) to the ṣaṣṭhī-compound; with the ṣaṣṭhī-compound the form would be "jātamāsa" [wrong order]. Nor should it be said, "this is already established by a bahuvrīhi, 'māso jātasya yasya saḥ = māsajātaḥ'" — because the bahuvrīhi is enjoined only for [words] in grammatical coreference (samānādhikaraṇa) [and māsaḥ (nom.) and jātasya (gen.) are not coreferential]; and because, by "niṣṭhā" (A 2.2.36), the word "jāta" would [wrongly] take prior placement. And "jāta" does not take posterior placement by "jātikālasukhādibhyaḥ parā niṣṭhā vācye," because there is no authority for imagining the inclusion of "jāta" among the "sukhādi" [list]. Enough on this.

"dvyaho jātasya": by "taddhitārthottarapadasamāhāre ca" (A 2.1.51) a samāhāra-dvigu; by "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" (A 5.4.91) the ṭac [suffix]; by "rātrāhnāhāḥ puṃsi" (A 2.4.29) the masculine gender (puṃstva).

"uttarapadena": this vārttika is read in the Bhāṣya on the sūtra "taddhitārtha[ottarapadasamāhāre ca]." For by that sūtra a dvigu-compound is enjoined for a "diś" or "saṃkhyā" (direction or number) word with a subanta, when an uttarapada follows; and the word "uttara[pada]" is conventionally established (rūḍha) as the last member (carama-avayava) of a compound. And so, in the analysis "dve ahanī jātasya yasya," when the three [words] are compounded and "jāta" has become the uttarapada, the operation of the dvigu-compound of the two preceding subantas [dvi + ahan] must be stated. And that compound of three cannot come about by the preceding sūtra "kālāḥ parimāṇinā," because by "sup supā" singularity (ekatva) [of each member — one sup with one sup] is intended. Therefore, for the sake of establishing the dvigu — which [arises] with the parimāṇin (the delimited-thing-denoting word) as the uttarapada, being the posterior conditioning cause (para-nimitta) — the additional mention (upasaṃkhyāna) of a tatpuruṣa of many [members] must be stated; that is, a three-word tatpuruṣa must be stated for establishing the dvigu conditioned by the following word that has become the uttarapada. This very [vārttika] is the indication (liṅga) that in "sup supā" singularity is intended.

"dve ahanī": in the analysis "dve ahanī jātasya," when the three are compounded, with the luk of the sup, "dvyahan-jāta" [results]; with "jāta" as the following uttarapada, for the two "dvi-ahan," by "taddhitārtha[ ...]" a dvigu-compound; by "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" the ṭac; by "ahno 'hna etebhyaḥ" the ahna-substitution; giving the form "dvyahnajāta." That is the meaning. Here, in the absence of the dvigu-tatpuruṣa status of the two preceding [words], the ṭac and the ahna-substitution would not occur.

Objection: How was it earlier stated "dvayor ahnoḥ samāhāraḥ = dvyahaḥ," since there too the ahna-substitution would be occasioned? To this [Bhaṭṭoji] says "pūrvatra tu" (but in the former case). "niṣedhaḥ": meaning, the prohibition of the ahna-substitution [by "na saṃkhyādeḥ samāhāre" (SK 793), since dvyaha is a samāhāra-dvigu beginning with a number].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 184 १ उत्तरपदेनेति—हदं वार्तिकमेतत्सूत्रविषयकमेव । तथैव भाष्यकृतोदाहरणात् । २ सांकाश्यसिद्ध इति—संकाशेन निर्वर्तिते वने तपसा सिद्ध इत्यर्थः । सांकाश्ये नगरे सिद्धो ह्रात इत्यर्थो वा ।

SK 717 · A 2.1.40V

सप्तमी शौण्डैः ॥ ७१७ ॥

saptamī śauṇḍaiḥ

saptamī śauṇḍaiḥ — 2.1.40. A seventh-case word combines with śauṇḍa and the rest.

Rule. A word ending in the locative (saptamī) optionally compounds with śauṇḍa "addicted to" and the rest of that list.

Example.

akṣeṣu śauṇḍaḥ → akṣaśauṇḍaḥ.

Applies when / blocked by. adhi is read in the list; after it the affix kha comes by SK 2079: īśvarādhīnaḥ "dependent on the lord".

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्वद्वा । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । अधिशब्दोऽत्र पठ्यते । अध्युत्तरपदात् SK 2079 इति खः । ईश्वराधीनः ॥

A seventh-case-ending word [combines] optionally (vā), as before (prāgvat), with śauṇḍa and the rest. [Example:] akṣeṣu śauṇḍaḥ = akṣaśauṇḍaḥ. The word adhi is read here [in the gaṇa]. By (SK 2079) "adhyuttarapadāt" the kha [suffix applies]. [Example:] īśvarādhīnaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 184

—सप्तमीशौण्डैः । वहुवचननिर्देशाद्गणपाठसामर्थ्याच्च आद्यर्थावगतिरित्यभिप्रेत्याह—शौण्डादिभिरिति ॥—अक्षशौण्ड इति । शौण्डः प्रवीणः । इह आसक्तिरूपा क्रिया वृत्तावन्तर्भवतीति तद्भारकं च सामर्थ्यम् । यथा दध्योदनगुडधानादौ उपसेचनमिश्रीकरणादिद्वारा सामर्थ्यम् । तेन कारकाणां क्रिययैव संवन्ध इति नियमस्य न व्यभिचारः ॥—अधिशब्द इति । आधेयप्रधान इति शेषः । अधिकरणप्रधानस्य लव्ययीभाव एव ॥ अधिहरीति यथा ॥—ख इति । नित्यमिति शेषः ‘विभाषाश्चेः’ इति विभाषाग्रहणसामर्थ्यादिति वक्ष्यमाणलात् । अन्तःशब्दोऽत्र पठ्यते, स चाधिकरणप्रधानः । मध्ये इत्यर्थात् । तद्योगे अवयविन आधारलविवक्षायां सप्तमी, यथा वृक्षे शाखेति । वने अन्तर्वनान्तर्वसति । यस्त्वधिकरणलमात्रवृत्तिरन्तःशब्दस्तस्य तु ‘विभक्त्यर्थे’ इति नित्यमव्ययीभावः । ‘प्रनिरन्तःशर-’ इति णलम् । वने इति अन्तर्वणम् ॥ यत्तु तत्पुरुषस्य वैकल्पिकलात्पक्षे अव्ययीभाव इति हरदत्तेनोक्तम् । तच्चिन्त्यम् । तत्पुरुषस्य वैकल्पिकत्वेपि अव्ययीभावस्य नित्यलाद्वने अन्तरिति तदुक्तस्वपदविग्रहस्यायोगात् । किं च विभक्त्यर्थमात्रवृत्तेरव्ययीभावः, वचनग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथा वृक्षस्योपरीत्यादावतिप्रसङ्गः स्यात् । ततश्च मध्यवाचिनः प्रसङ्ग एव नास्तीति दिक् ॥ शौण्ड । धूर्त । कितव । व्याड । प्रवीण । संवीत । अन्तर् । अधि । पटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण । वृत्

Bālamanoramā

सप्तमी शौण्डैः - सप्तमी शौण्डैः । शौण्डादिभिरिति । बहुवचननिर्देशाद्गणपाठाच्च शौण्डशब्दस्तदादपरः । अक्षेषु शौण्ड इति । शौण्डः=क्रियाकुशलः । वौषयिकाधिकरणत्वे सप्तमी । अक्षविषयकक्रीडाकुशल इत्यर्थः । अत्रेति । शौण्डादावित्यर्थः । ईआराधीन इति । 'प्रपञ्च' इति शेषः । 'ईआरे अधि' इति विग्रहः । 'अधिरीओरे' इत्यधेः कर्मप्रवचनीयत्वम् ।यस्मादधिक॑मिति सप्तमी । तदन्तस्याऽधिना समासः । सुब्लुक् ।अषडक्षे॑त्यद्युत्तरपदत्वात्खः । ईनादेशः । 'ईआराधीन' इति रूपम् ।

saptamī śauṇḍaiḥ — saptamī śauṇḍaiḥ. "śauṇḍādibhiḥ": from the plural statement and from the gaṇa-reading, the word śauṇḍa is taken as "beginning with that" (tadādi — a class beginning with śauṇḍa).

"akṣeṣu śauṇḍaḥ": śauṇḍa = skilled in an activity (kriyā-kuśala). The seventh case [in akṣeṣu] is in the sense of a domain-locus (vaiṣayika-adhikaraṇa). Meaning: one skilled in the game concerning dice (akṣa).

"atra": meaning "in [the class] śauṇḍa etc."

"īśvarādhīnaḥ": "prapañca" (an elaboration) is to be supplied. The analysis is "īśvare adhi." By "adhir īśvare," adhi has the status of a karmapravacanīya. The seventh case [in īśvare] is by "yasmād adhikam." The compound of that seventh-case-final with adhi; elision of the sup (sub-luk); by "aṣaḍakṣa-...," because [the compound] has adhi as the following member (adyuttarapadatvāt), the kha [suffix]; the substitution īna [for kha]; the form is "īśvarādhīnaḥ."

translator notes

textual The digital source repeatedly reads 'īāra'/'īore' for 'īśvara'/'īśvare' (śva misread); the evident reading īśvara is followed. The Kaumudī cites the kha suffix as (SK 2079) adhyuttarapadāt, while the BM names it via aṣaḍakṣa-...; both citations are kept as transmitted.

SK 718 · A 2.1.41V

सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च ॥ ७१८ ॥

siddhaśuṣkapakvabandhaiśca

siddhaśuṣkapakvabandhaiś ca — And [a locative-ending word combines] with siddha, śuṣka, pakva, and bandha.

Rule. And a locative word compounds with siddha "accomplished", śuṣka "dried", pakva "cooked", bandha "bound".

Example.

sāṃkāśye siddhaḥ → sāṃkāśyasiddhaḥ; ātape śuṣkaḥ → ātapaśuṣkaḥ "sun-dried"; sthālyāṃ pakvaḥ → sthālīpakvaḥ "pot-cooked"; cakre bandhaḥ → cakrabandhaḥ.

Siddhānta-kaumudī

एतैः सप्तम्यन्तं प्राग्वत् । सांकाश्यसिद्धः । आतपशुष्कः । स्थालीपक्वः । चक्रबन्धः ॥

A locative-ending word combines with these [four], as before (prāg-vat). Examples: sāṃkāśyasiddhaḥ, ātapaśuṣkaḥ, sthālīpakvaḥ, cakrabandhaḥ.

Bālamanoramā

सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च - सिद्धशुष्क ।सप्तमी॑त्यनुवर्तते । तदाह — एतैः सप्तम्यन्तमिति । साङ्काश्यसिद्ध इति । सङ्खाशेन निर्वृत्तं नगरं साङ्काश्यम् । तत्र सिद्धः=उत्पन्नो ज्ञातो वेत्यर्थः । आतशुष्क इति । आतपे शुष्क इति विग्रहः । स्थालीपक्व इति । स्थाल्यां पक्व इति विग्रहः ।चक्रबन्ध इति । चक्रे बन्ध इति विग्रहः । शौण्डादिगणे एतेषां पाठाऽभावात्पृथगुक्तिः ।

siddhaśuṣkapakvabandhaiś ca — siddhaśuṣka. "saptamī" (the locative-ending word) is carried forward (anuvṛtti). So he says "with these, [a word] ending in the locative (etaiḥ saptamyantam)." "sāṅkāśyasiddha" — the city built by Saṅkāśa is Sāṅkāśya; "siddha" there means produced, or known. "ātapaśuṣka" — the analysis is "ātape śuṣkaḥ" ("dried in the sun"). "sthālīpakva" — the analysis is "sthālyāṃ pakvaḥ" ("cooked in the pot"). "cakrabandha" — the analysis is "cakre bandhaḥ" ("bound on a wheel"). Because these are not read in the śauṇḍādi list (śauṇḍādi-gaṇa), they are stated separately.

SK 719 · A 2.1.42V

ध्वाङ्क्षेण क्षेपे ॥ ७१९ ॥

dhvāṅkṣeṇa kṣepe

dhvāṅkṣeṇa kṣepe — A word ending in the seventh (locative) case combines (as a tatpuruṣa) with a word meaning 'crow' (dhvāṅkṣa) when contempt (kṣepa) is denoted.

Rule. A locative word compounds with a word meaning "crow" (dhvāṅkṣa) when censure is meant.

Example.

tīrthe dhvāṅkṣa iva "like a crow at a holy ford" (one who never stays) → tīrthadhvāṅkṣaḥ; tīrthakākaḥ.

Siddhānta-kaumudī

ध्वाङ्क्षवाचिना सह सप्तम्यन्तं समस्यते निन्दायाम् । तीर्थे ध्वाङ्क्ष इव तीर्थध्वाङ्क्षः । तीर्थकाकः ॥

A [word] ending in the seventh (locative) case combines with a word denoting "crow" (dhvāṅkṣa) when censure (nindā) [is meant]. [Analysis:] "a crow at a sacred ford" (tīrthe dhvāṅkṣa iva) → tīrthadhvāṅkṣaḥ. [Also:] tīrthakākaḥ.

Bālamanoramā

ध्वाङ्क्षेण क्षेपे - ध्वाङ्क्षेण क्षेपे ।ध्वांक्षे॑त्यर्थग्रहणम्, व्याख्यानात् । तदाह — ध्वाङ्क्षवाचिनेति ।क्षेप॑पदं व्याचष्टे — निन्दायामिति । तीक्र्षध्वाङ्क्ष इति । ध्वाङ्क्षः=काकः, स इव यो गुरुकुले चिरं न तिष्ठति स इत्यर्थः । एवं हि निन्दा भवति । अर्थग्रहणस्य प्रयोजनमाह — तीर्थकाक इति ।

dhvāṅkṣeṇa kṣepe — dhvāṅkṣeṇa kṣepe. The word "dhvāṅkṣa" [in the sūtra] is taken in [the sense of] its meaning (artha-grahaṇa), on the strength of the [traditional] explanation (vyākhyāna) [so that it denotes any synonym for "crow," not merely the word dhvāṅkṣa]. Thus he says "dhvāṅkṣavācinā" (with a word denoting a crow). He explains the word "kṣepa": "nindāyām" (when censure [is meant]). "tīrthadhvāṅkṣa": dhvāṅkṣa is a crow (kāka); [the compound denotes] one who, like it, does not stay long in the teacher's house (gurukula) — this is the meaning; for in this way censure arises. He states the purpose of taking [the word] in its meaning [artha-grahaṇa]: "tīrthakāka" [i.e. because kāka, a synonym, likewise compounds].

SK 720 · A 2.1.43V

कृत्यैर्ऋणे ॥ ७२० ॥

kṛtyairṛṇe

kṛtyairṛṇe — A word ending in the locative (saptamī) compounds with words ending in kṛtya-suffixes, [in the sense of what is obligatory,] with reference to a debt (ṛṇa).

Rule. A locative word compounds with a kṛtya-word when an obligation is meant. The sūtra says ṛṇa "debt", but this stands for obligation (niyoga) in general.

Example.

māse deyam ṛṇam "a debt to be paid within the month" → māsedeyam.

pūrvāhṇe geyaṃ sāma "a chant to be sung in the forenoon" → pūrvāhṇegeyam.

Watch out. The locative ending is visible inside these compounds; it is not elided here.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्तं कृत्प्रत्ययान्तैः सह प्राग्वदावश्यके । मासेदेयं ऋणम् । ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षणार्थम् । पूर्वाह्णेगेयं साम ॥

A word ending in the locative (saptamī) [compounds] with words ending in kṛtya-suffixes, as before (prāgvat), [in the sense of] what is obligatory (āvaśyaka). māse deyam ṛṇam → māsedeyam ("the debt to be repaid within a month"). The mention of "ṛṇa" (debt) serves to indicate obligation in general (niyoga-upalakṣaṇa). pūrvāhṇe geyaṃ sāma → pūrvāhṇegeyam ("the sāman to be sung in the forenoon").

Tattvabodhinī

NSP p. 184

—कृत्यैः— कृत्प्रत्ययान्तेनैव समास इच्यते । ‘अल्पशः’ इत्यनुवृत्तेः । वहुवचनं तु प्रकृतिभेदाभिप्रायम् । तथैवोदाहरति—मासेदेयमिति ‘तत्पुरुषे कृति-’ इत्यल्लक् । नेह मासे दातव्यम् ॥—नियोगोपलक्षणार्थमिति । नियोगो निर्धारणम् । आवश्यकोपलक्षणार्थमित्यर्थः

Bālamanoramā

कृत्यैरृणे - कृत्यैरृणे ।सप्तमी॑त्यनुवर्तते । कृत्यग्रहणेन प्रत्ययग्रहणपरिभाषया कृत्यसंज्ञकप्रत्ययान्तग्रहणम् ।ऋणपदमावस्यकोपलक्षण॑मिति भाष्यम् । तदाह — ,प्तम्यन्तमित्यादि । मासे इति । सामीप्याधिकरणत्वे सप्तमी । मासाऽव्यवहितोत्तरकाले प्रत्यर्पणीयमृणमित्यर्थः । ऋणपदस्यावश्यकोपलक्षणतायाः प्रयोजनमाह — पूर्वाह्णेगेयमिति ।तत्पुरुषे कृती॑त्यलुक् । यत्प्रत्यय एव कृत्योऽत्र विवक्षित इति भाष्यम् । तेनेह न-पूर्वाह्णे दातव्या भिक्षेति ।

kṛtyairṛṇe — kṛtyair ṛṇe. "saptamī" carries forward (anuvartate) [from the preceding rule]. By the word "kṛtya," through the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā (the maxim that mention of a suffix denotes words ending in it), words ending in kṛtya-designated suffixes are meant. The Bhāṣya: "the word ṛṇa is an indication of the obligatory (āvaśyaka)." This he states with "saptamy-antam…" etc. "māse" — the locative is by [the relation of] proximity as locus (sāmīpya-adhikaraṇatva); the meaning is: the debt to be repaid at the time immediately following the month. He states the purpose of ṛṇa's indicating obligation [in general] with "pūrvāhṇegeyam." By "tatpuruṣe kṛti" there is aluk (non-elision of the locative). The Bhāṣya says that only the [suffix] yat is intended here as "kṛtya." Hence not here: "pūrvāhṇe dātavyā bhikṣā" ("the alms to be given in the forenoon") — [no compound, since dātavya is from tavya, not the yat-suffix].

SK 721 · A 2.1.44V

संज्ञायाम् ॥ ७२१ ॥

saṃjñāyām

saṃjñāyām — [A locative-ending word combines with a subanta] when [the compound is] a proper name (saṃjñā).

Rule. A locative word compounds with a subanta when the result is a proper name. The compound is nitya, since the phrase would not convey the name. The locative ending is not elided, by haladantāt saptamyāḥ (SK 966).

Example.

araṇye tilakāḥ → araṇyetilakāḥ "forest-sesames" (a name); vanekaserukāḥ.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्तं सुपा प्राग्वत् संज्ञायाम् । वाक्येन संज्ञानवगमान्नित्यसमासोऽयम् । अरण्येतिलकाः । वनेकसेरुकाः । हलदन्तात्सप्तम्या SK 966 इत्यलुक् ॥

A word ending in the seventh (locative) case combines with a subanta, as before (prāg-vat), when [the result is] a proper name (saṃjñā). Since the naming sense is not conveyed by the [analytical] sentence, this is an obligatory (nitya) compound. Examples: araṇyetilakāḥ ("forest-sesames," a proper name); vanekaserukāḥ. There is non-elision (aluk) [of the locative ending] by "haladantāt saptamyāḥ" (SK 966).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 184

—नित्यसमासोऽयमिति । अत एव ‘पुरुषेषूत्तमः’ इति स्वपदविग्रहोऽसंगत इत्यवोचाम ॥—अवतप्त इति । नकुलेन स्थितं नकुलस्थितम् । ‘कर्तृकरणे कृता-’ इति समासः । कुब्रहणपरिभाषया नकुलस्थितशब्दोऽपि क्तान्त इति तेन सह सप्तम्यन्तस्य समासः । ‘तत्पुरुषे कृति-’ इति सप्तम्या अल्लक् ॥ अव्यवस्थितलप्रतिपत्त्यात्र निन्दावगम्यते

Bālamanoramā

संज्ञायाम् - संज्ञायाम् ।सप्तमी॑त्यनुवर्तते । तदाह — सप्तम्यन्तमित्यादि । 'अरण्येतिलका' इति 'वनेकशेरुका' इति च संज्ञाशब्दौ ।हलदन्तात्सप्तम्याः॑ इत्यलुक् ।क्तेनाहो । अहोरात्रयोरवयवा इति विग्रहः । सप्तमीत्यनुवर्तते । क्तेनेति तदन्तग्रहणं । तदाह — अह्नो रात्रेश्चेति । अहरवयवस्योदाहरति — पूर्वाह्णकृतमिति । रात्र्यवयवस्योदाहरति — अपररात्रकृतमिति ।

saṃjñāyām — saṃjñāyām. "saptamī" (the locative-ending word) is carried forward (anuvṛtti). So he says "saptamyanta" etc. The words araṇyetilakā and vanekaśerukā are name-words (saṃjñā-śabda). Non-elision (aluk) [of the ending] is by "haladantāt saptamyāḥ." — ktenāho… [the pratīka of the following sūtra "ktenāhorātrāvayavāḥ" (A 2.1.45)]: the analysis is "ahorātrayor avayavāḥ" ("portions of the day and the night"). "saptamī" (the locative-ending word) carries forward. "ktena" is a reference to what ends in a kta-form (tadanta-grahaṇa). So he says "ahno rātreś ca" ("[a portion] of the day and of the night"). He illustrates a portion of the day: pūrvāhṇakṛtam. He illustrates a portion of the night: apararātrakṛtam.

translator notes

textual This Bālamanoramā entry runs on past the comment on saṃjñāyām into the opening comment on the next sūtra, whose pratīka "ktenāho…" begins ktenāhorātrāvayavāḥ (A 2.1.45). Rendered as transmitted, since the source groups it in this block.

SK 722 · A 2.1.45V

क्तेनाहोरात्रावयवाः ॥ ७२२ ॥

ktenāhorātrāvayavāḥ

ktenāhorātrāvayavāḥ — The parts (avayava) of ahan (day) and of rātri (night), [ending in the locative,] compound with a word ending in the kta suffix, [forming a tatpuruṣa] as before (prāgvat).

Rule. Words for parts of the day and of the night, in the locative, compound with a kta-word.

Example.

pūrvāhṇe kṛtam "done in the forenoon" → pūrvāhṇakṛtam; apararātre kṛtam → apararātrakṛtam.

Applies when / blocked by. Not ahni dṛṣṭam "seen by day" — ahan is the whole day, not a part.

Siddhānta-kaumudī

अह्नो रात्रेश्चावयवाः सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सह प्राग्वत् । पूर्वाह्णकृतम् । अपररात्रकृतम् । अवयवग्रहणं किम् । अह्नि दृष्टम् ॥

The parts (avayava) of ahan (day) and of rātri (night), ending in the locative (saptamyanta), [compound] with a word ending in kta, as before (prāgvat) [i.e. forming a tatpuruṣa on the model of the preceding rules].

Examples: pūrvāhṇakṛtam ('done in the forenoon' — from pūrvāhṇe kṛtam, the forenoon being a part of the day); apararātrakṛtam ('done in the latter part of the night' — from apararātre kṛtam, the latter part being a part of the night).

Why the mention of 'parts' (avayava-grahaṇam)? [To exclude a case such as] ahni dṛṣṭam ('seen on the day'), where ahan is taken as the whole day, not as a part, and so does not compound.

SK 723 · A 2.1.46V

तत्र ॥ ७२३ ॥

tatra

tatra — 2.1.46. [A seventh-case word] tatra [combines with a word ending in kta].

Rule. The locative word tatra "there" compounds with a kta-word.

Example.

tatra bhuktam "eaten there" → tatrabhuktam.

Siddhānta-kaumudī

तत्रेत्येतत्सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह प्राग्वत् । तत्र भुक्तम् ॥

This [word] "tatra," ending in the seventh case (saptamyanta), [combines] with a word ending in kta, as before (prāgvat). [Example:] tatra bhuktam (eaten there).

Bālamanoramā

क्षेपे - क्षेपे । 'सप्तमी'क्तेने॑ति चानुवर्तते । तदाह — सप्तम्यन्तमित्यादि । अवतप्तेनकुलस्थितं त एतदिति ।स्थित॑मिति भावे क्तः । नकुलेन स्थितम् ।कर्तृकरणे कृता बहुल॑मिति समासः ।कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहण॑मिति परिभाषयानकुलस्थित॑शब्दोऽपि क्तान्तः, तेन सहावतप्ते इति सप्तम्यन्तस्याऽनेन समासे कृतेतत्पुरुषे कृती॑त्यलुक् । हे देवदत्त ! ते=तव, एतत्वस्थानम्, अवतप्ते नकुलस्थित॑मित्यन्वयः । यथा अवतप्तप्रदेशे नकुला न चिरं तिष्ठन्ति तथा कार्याण्युपक्रम्य तान्यनिर्वर्त्त्य तव इतस्ततो धावनमित्यर्थः । अव्यवस्थितोऽसीति निन्दा ज्ञेया ।

kṣepe — kṣepe (in the sense of contempt, reproach). "saptamī" and "ktena" are carried forward (anuvṛtti). This [Bhaṭṭoji] states with "saptamyantam" etc.

"avatapte nakulasthitaṃ ta etat" [an idiom of reproach]. "sthita" is the kta in the abstract-state sense (bhāve kta); "nakulena sthitam" (stayed by a mongoose); the compound is by "kartṛkaraṇe kṛtā bahulam." By the paribhāṣā "kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam" (when a kṛt [form] is mentioned, one preceded also by a gati or a kāraka is included), the word "nakulasthita" too counts as ending in kta; with it the seventh-case-final "avatapte" forms this compound, and by "tatpuruṣe kṛti" there is non-elision (aluk) [of the seventh-case ending].

"O Devadatta! ta (= tava, your) etat sthānam (this condition is) 'avatapte nakulasthitam'" — that is the construction. Just as mongooses do not stay long on a heated spot, so, having begun tasks and not completing them, [there is] your running here and there — that is the meaning. The reproach "you are unsteady (avyavasthita)" is to be understood.

translator notes

textual The unit's sūtra field is tatra (2.1.46), but the Bālamanoramā block b1 opens with the lemma <<kṣepe>> and comments on the following sūtra kṣepe (2.1.47) and its example 'avatapte nakulasthitam'. The source has attached the BM on kṣepe to this unit; it is translated as transmitted, with anuvṛtti of 'saptamī' and 'ktena' as the source states.

SK 724 · A 2.1.47V

क्षेपे ॥ ७२४ ॥

kṣepe

kṣepe (2.1.47) — When there is reviling (kṣepa) [a word ending in the seventh case (saptamī/locative) is compounded with a word ending in kta, as in the preceding rules].

Rule. A locative word compounds with a kta-word when censure is meant.

Example.

avatapte nakulasthitam → avataptenakulasthitaṃ ta etat "this conduct of yours is a mongoose standing on scorched ground" — a proverb for unsteadiness. The locative ending stays.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्तं क्तान्तेन प्राग्वन्निन्दायाम् । अवतप्तेनकुलस्थितं त एतत् ॥

A word ending in the seventh case (saptamī, locative) [is compounded] with a word ending in kta, as before (prāgvat) [i.e. on the pattern of the preceding saptamī-tatpuruṣa rule], when there is reviling (kṣepa) — glossed here as nindā (censure). [Example:] avataptenakulasthitaṃ ta etat ["this [conduct] of yours is [as unsteady as] a mongoose (nakula) on scorched [ground] (avatapta)" — a proverbial phrase of censure].

translator notes

translator avataptenakulasthitam is a fixed proverbial expression of reproach for fickle, unsteady conduct (like a mongoose unable to stay put on hot ground); the Kaumudī cites it as an example without analyzing its internal derivation, so none is supplied here.

SK 725 · A 2.1.48V

पात्रेसमितादयश्च ॥ ७२५ ॥

pātresamitādayaśca

pātresamitādayaśca — And [the words] pātresamita etc. [are irregularly formed compounds] in [the sense of] censure (kṣepa).

Rule. And pātresamita and the rest are laid down ready-made (nipātana) in the sense of censure. The list is an ākṛti-gaṇa, an open class known by its type. The ca restricts: these words do not enter any other compound as a member.

Example.

pātresamitāḥ "those who gather only at the dish" (at meal-time, never for work); geheśūraḥ "a hero at home"; gehenardī "one who roars at home".

Applies when / blocked by. paramāḥ pātresamitāḥ stays two words; the compound cannot become a member of a larger one.

Siddhānta-kaumudī

एते निपात्यन्ते क्षेपे । पात्रेसमिताः । भोजनसमये एव संगताः नतु कार्ये । गेहेशूरः । गेहेनर्दी । आकृतिगणोऽयम् । चकारोऽवधारणार्थः । तेनैषां समासान्तरे घटकतया प्रवेशो न । परमाः पात्रेसमिताः ॥

These are irregularly established (nipātyante) in [the sense of] censure (kṣepa). pātresamitāḥ — [those] assembled only at meal-time (bhojana-samaya), but not for [any] task (kārya). geheśūraḥ. gehenardī. This is an ākṛti-gaṇa (an open, illustrative class). The ca is for restriction (avadhāraṇa). Therefore they do not enter as a constituent (ghaṭaka) into any other compound. paramāḥ pātresamitāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 184–185

— पात्रेसमितादयश्च ।—पात्रेसमिता इति । संपूर्णादिणः क्तः ॥—गोहेनर्दीति । ‘नर्द शब्दे’ इत्यस्मात् ‘मुप्यजातौ’— इति णिनिः ॥—घटकतया प्रवेशो नेति । ‘परमाः पात्रेसमिताः’ इति वाक्यमेव भवति । न तु ‘सन्महत्—’ इत्यादिना समासान्तरमिति भावः ॥ एतच्च शब्दकौष्ठुमे स्थितम् ॥ अन्ये तु ‘केवलाः पात्रेसमिताः’ इति वाक्यमेव, न तु ‘पूर्वकालैक—’ इत्यादिना समासान्तरमित्याहुः

Bālamanoramā

पात्रेसंमितादयश्च - पात्रेसमितादयश्च । निपात्यन्त इति । कृतसमासादिकार्या एते शब्दा निर्दिश्यन्त इत्यर्थः । पात्रेसमिता इति । इण् गतौ । संपूर्वात्गत्यर्थाकर्मके॑ति कर्तरि क्तः । निपातनात्सप्तम्या अलुक् । भोजनपात्रे निहिते सति सङ्गता इत्यर्थः । फलितमाह — भोजनेति । गेहेशूर इति । गेह एव प्रकटितशौर्यो, न तु युद्ध इत्यर्थः । गेहेनर्दीति । 'नर्द शब्दे' 'सुप्यजातौ' इति णिनिः । समासे सति निपातनादलुक् । गेह एव गर्जति, युद्धादौ तु न प्रवर्तत इत्यर्थः । अवधारणार्थ इति । ततश्च एते यथा गणे पठितास्तथैव भवन्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह — तेनेति । ततश्च परमाश्च ते पात्रेसमिताश्चेत्यादौ समासो न भवति ।

pātresaṃmitādayaśca — "pātresamitādayaśca." "nipātyante" — meaning: these words are enumerated as having their compound and other operations already carried out (kṛta-samāsādi-kārya). "pātresamitāḥ" — [from] "iṇ gatau" [the root iṇ, "to go"]; by "sampūrvāt ... gatyarthākarmake ..." the affix kta in the agent sense (kartari); by the irregular formation (nipātana), non-elision of the locative (saptamyā aluk). Meaning: "assembled (saṅgata) when the eating-vessel (bhojana-pātra) is set down." He states the upshot: "bhojana..." "geheśūraḥ" — one whose valour is displayed only at home (gehe eva prakaṭita-śaurya), not in battle — such is the meaning. "gehenardī" — [from] "narda śabde" [the root nard, "to sound"], by "supy ajātau" (A 3.2.78) the affix ṇini; in the compound, non-elision [of the locative] by the irregular formation. Meaning: one who roars only at home, but does not engage in battle and the like. "avadhāraṇārtha" — and therefore they occur exactly as they are read in the class-list (gaṇa) — such is the meaning. Then what [follows]? He says "tena" — and therefore, in "paramāś ca te pātresamitāś ca" and the like, the compound does not occur.

translator notes

textual The Bālamanoramā pratīka reads pātresaṃmitādayaḥ, whereas the sūtra and the kaumudī gloss read pātresamita-; the lemma is rendered as transmitted.

SK 726 · A 2.1.49V

पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन ॥ ७२६ ॥

pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena

pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena — 2.1.49 — A [subanta] denoting an action at an earlier time (pūrvakāla), and [the words] eka, sarva, jarat, purāṇa, nava, and kevala, combine with a co-referential (samānādhikaraṇa) subanta [to form a tatpuruṣa], and are placed first.

Rule. A word denoting an earlier action (pūrvakāla), and the words eka "one, sole", sarva "all", jarat "old", purāṇa "ancient", nava "new", kevala "mere", compound with a co-referential subanta and are placed first. The compound itself is already given by SK 736; this rule fixes the order and, for eka, sets aside the restriction of SK 727.

Example.

pūrvaṃ snātaḥ paścād anuliptaḥ "first bathed, then anointed" → snātānuliptaḥ.

ekanāthaḥ "sole lord"; sarvayājñikāḥ; jarannaiyāyikāḥ "old logicians"; purāṇamīmāṃsakāḥ; navapāṭhakāḥ; kevalavaiyākaraṇāḥ "mere grammarians".

Siddhānta-kaumudī

विशेषणं विशेष्येण SK 736 इति सिद्धे पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । एकशब्दस्य दिक्संख्ये संज्ञायाम् SK 727 इति नियमबाधनार्थं च । पूर्वं स्नातः पश्चादनुलिप्तः स्नातानुलिप्तः । एकनाथः । सर्वयाज्ञिकाः । जरन्नैयायिकाः । पुराणमीमांसकाः । नवपाठकाः । केवलवैयाकरणाः ॥

Since [the compound] is already established by 'viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa [bahulam]' (SK736), this sūtra serves to fix the rule of prior placement (pūrva-nipāta- niyama). And, for the word "eka," [it serves] also to block the restriction of 'dik-saṃkhye saṃjñāyām' (SK727). [Examples:] "pūrvaṃ snātaḥ paścād anuliptaḥ" (bathed first, anointed after) = snātānuliptaḥ. ekanāthaḥ. sarvayājñikāḥ. jarannaiyāyikāḥ. purāṇamīmāṃsakāḥ. navapāṭhakāḥ. kevalavaiyākaraṇāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 185

—पूर्वकालैक—। पूर्वकाल इत्यर्थनिर्देशः । इतरेषां तु षण्णां स्वरूपग्रहणम् । पूर्वलस्य ससंवन्धिकलात्पूर्वकालोऽपरकालेन समस्यते । तथैवोदाहरति—स्नातानुलिप्त इति । अत्र क्रियाशब्दलात्पाचक-पाठकवत् पर्यायः प्राप्तः ॥—याज्ञिका इत्यादि । यज्ञमधीयते विदन्ति वा याज्ञिकाः । ‘क्रतूक्यादि—’ इति ठक् । एवं नैयायिकाः । ‘जीर्यतेरतृन्’ इति भूतेर्थेतृन् । जरन्तश्च ते नैयायिकाश्च । जीर्णनैयायिका इत्यर्थः । मीमांसामधीयते विदन्ति वा मीमांसकाः ‘क्रमादिभ्यो तुन्’ ॥—नवपाठका इति । पठन्तीति पाठकाः । ‘ण्वुल्तृचौ—’ इति ण्वुल् । संख्यावाची नवशब्दोऽऽत्र न गृह्यते ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति नियमात् ॥ समानाधिकरणेनेति किम् । एकस्याः शौक्ल्यम् । षष्ठी-समासोऽपि इह न भवति । ‘पूरणगुण—’ इति निषेधात्

Bālamanoramā

पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन - पूर्वकालैक ।सु॑बित्यनुवृत्तं बहुवचनेन विपरिणम्यते । सुपेति चानुवर्तते । पूर्वः कालो यस्य स पूर्वकालः । पूर्वकालवृत्तिरित्यर्थः । ततश्चपूर्वकाले॑त्यनेन पूर्वकालवृत्त्यर्थकशब्दस्य ग्रहणम् । एकादिशब्दास्तु षट् स्वरूपपरा एव । तथाच पूर्वकालादयः सप्तसुबन्ताः समानाधिकरणेन सुबन्तेन समस्यन्ते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । समानम्-एकमधिकरणं=वाच्यं यस्येति विग्रहः । एकार्थवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यमिति फलितम् । पूर्वनिपातेति । पश्चादनुलिप्तः पूर्वं स्नातत्वेन, पूर्वं स्नातो वा पश्चादनुलिप्तत्वेन विशेष्टुं शक्यते, अतोविशेषणं विशेष्येणे॑ति समासे सति अन्यतरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते पूर्वकालवृत्तिशब्दस्यैव पूर्वनिपातार्थमिदं वचनम् । एवमेकादीनामपीत्यर्थः । एकशब्दविषये प्रयोजनान्तरमप्याह — एकशब्दस्येति ।दिक्संख्ये संज्ञायां समस्येते॑ इति नियमस्य वक्ष्यमाणतया 'एकनाथ' इत्यत्र विशेषणसमासस्य बाधे प्राप्ते तत्प्रतिप्रसवार्थमप्येकग्रहणमित्यर्थः । स्नातानुलिप्त इति । विग्रहवाक्यवदिह पूर्वपश्चाच्छब्दाऽभावेऽपि स्नानानुलेपनयोः पौर्वापर्यं समासगम्यमेव । 'पूर्वकालः समस्यते' इत्युक्ते परकालेनेत्यर्थात्प्रतीतेः । एकनाथ इति । एकश्चासौ नाथश्चेति विग्रहः । सर्वयाज्ञिका इति । यज्ञमधीयते विदन्ति वा याज्ञिकाः ।क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । सर्वे च ते याज्ञिकाश्चेति विग्रहः । जरन्नैयायिका इति । मीमांसामधीयते मीमांसकाः ।क्रमादिभ्यो वुन् । पुराणश्च ते मीमांसकाश्चेति विग्रहः । नवपाठका इति । नवाश्च ते पाठकाश्चेति विग्रहः । अत्र पुराणसाहचर्यान्नवशब्दो नूतनवाच्येव गृह्रते, न तु सङ्ख्याविशेषवाची । केवलवैयकरणा इति । व्याकरणमधीयते विदन्ति वा वैयाकरणाः ।तदधीते तद्वेदे॑त्यण् । न य्वाभ्या॑मिति वृद्धिनिषेध ऐजागमश्च । केवलाश्च ते वैयाकरणाश्चेति विग्रहः ।

pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena — pūrvakālaika. The [word] "sup," carried forward [from 'saha supā', A 2.1.4], is transformed into the plural (bahuvacana) [to agree with the plural list]; and "supā" (with a subanta) is [also] carried forward (anuvṛtti). "pūrvaḥ kālo yasya sa pūrvakālaḥ" (that whose time is prior) [a bahuvrīhi], meaning "what occurs at an earlier time" (pūrvakāla-vṛtti). And so by the word "pūrvakāla" a word denoting the sense "occurring at an earlier time" is taken (grahaṇa). But the six words beginning with "eka" [eka, sarva, jarat, purāṇa, nava, kevala] refer to their own forms (svarūpa) only. And so the seven subantas beginning with pūrvakāla combine with a co-referential (samānādhikaraṇa) subanta; that [compound] is a tatpuruṣa. The analysis of "samānādhikaraṇa" is "samānam — that is, one (eka) — adhikaraṇam, i.e. denotatum (vācya), yasya" (that which has one and the same denotatum). It comes to this: co-reference (sāmānādhikaraṇya) is the property of applying to one and the same object (ekārtha-vṛttitva).

"pūrva-nipāta" [prior placement]: One anointed-later can be qualified by [being] bathed-earlier, or one bathed-earlier can be qualified by [being] anointed-later; hence, when the compound is formed by 'viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa' and either might be placed first, this statement serves the purpose of placing precisely the word denoting the earlier-time action (pūrvakāla-vṛtti) first. Likewise for eka etc.

For the case of the word "eka" he states a further purpose: "ekaśabdasya" etc. Since the restriction 'dik-saṃkhye saṃjñāyāṃ [samasyete]' (a direction-word and a number-word compound only when a name results) is to be stated later, and [by it] the viśeṣaṇa-compound in "ekanātha" would be blocked, the mention of "eka" [here] serves also to re-permit (pratiprasava) that.

"snātānulipta": Even though here, unlike in the analytic phrase (vigraha-vākya), the words "pūrva" (first) and "paścāt" (after) are absent, the before-and-after sequence (pauryāparya) of the bathing and the anointing is understood from the compound itself (samāsa-gamya); because when it is said "the earlier-time [word] is compounded," it is implicitly understood [that it is compounded] with the later-time [word]. "ekanātha": analysis "ekaś ca asau nāthaś ca" (he who is single and is a lord = the sole lord).

"sarvayājñikāḥ": "yājñika" [= those who] study or know the yajña; the affix ṭhak [comes] by 'kratūkthādi-sūtrāntāṭ ṭhak' [A 4.2.60]. Analysis "sarve ca te yājñikāś ca" (the ritualists, all of them). "jarannaiyāyikāḥ": [for purāṇamīmāṃsakāḥ:] "mīmāṃsaka" [= those who] study the Mīmāṃsā; the affix vun [by] 'kramādibhyo vun' [A 4.2.61]. Analysis "purāṇāś ca te mīmāṃsakāś ca." "navapāṭhakāḥ": analysis "navāś ca te pāṭhakāś ca." Here, by association with "purāṇa" [old], the word "nava" is taken as denoting "new" (nūtana), not as denoting the particular number [nine]. "kevalavaiyākaraṇāḥ": "vaiyākaraṇa" [= those who] study or know grammar (vyākaraṇa); the affix aṇ [comes] by 'tad adhīte tad veda' [A 4.2.59]; by 'na yvābhyām' [A 7.3.3] the vṛddhi is prohibited and the aiṭ-augment comes [giving vyākaraṇa → vaiyākaraṇa]. Analysis "kevalāś ca te vaiyākaraṇāś ca."

translator notes

textual In the source, the lemma 'jarannaiyāyikāḥ iti' is followed immediately by the gloss of mīmāṃsakāḥ ('mīmāṃsām adhīyate mīmāṃsakāḥ; kramādibhyo vun; purāṇāś ca te mīmāṃsakāś ca'), which belongs to purāṇamīmāṃsakāḥ. The separate explanation of jarannaiyāyika (from jarat + naiyāyika) is not given; the mīmāṃsaka gloss has been rendered as belonging to purāṇamīmāṃsakāḥ.

SK 727 · A 2.1.50V

दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥ ७२७ ॥

diksaṃkhye saṃjñāyām

diksaṃkhye saṃjñāyām (2.1.50) — Words denoting direction (dik) and number (saṃkhyā) [are compounded with a co-referential subanta] only when [the whole] is a name (saṃjñā).

Rule. samānādhikaraṇena is now a heading up to the end of the pāda (the quarter-book of the Aṣṭādhyāyī). A direction-word (dik) or a numeral (saṃkhyā) compounds with a co-referential word only when the whole is a name — the sūtra is a niyama, a restriction.

Example.

pūrveṣukāmaśamī (a place-name); sapta ṛṣayaḥ → saptarṣayaḥ "the Seven Sages" (a name).

Applies when / blocked by. Not uttarā vṛkṣāḥ "the northern trees", not pañca brāhmaṇāḥ "five brāhmaṇas" — not names.

Siddhānta-kaumudī

समानाधिकरणेनेत्यापादपरिसमाप्तेरधिकारः । संज्ञायामेवेति नियमार्थं सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी । सप्तर्षयः । नेह । उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः ॥

[The phrase] "samānādhikaraṇena" ("with a co-referential [subanta]") is a governing heading (adhikāra) up to the end of the pāda (ā-pāda-parisamāpti). The sūtra serves as a restriction (niyama): "only when a name (saṃjñā)." Examples: pūrveṣukāmaśamī, saptarṣayaḥ. Not here (na iha): "uttarā vṛkṣāḥ" ("the northern trees"), "pañca brāhmaṇāḥ" ("five brāhmaṇas") [— no compound, these not being names].

Tattvabodhinī

NSP p. 185

—दिक्संख्ये संज्ञायाम् ॥—नियमार्थमिति । ‘तत्पुरुषे संज्ञायामेव दिक्संख्ये समस्येते’ इति नियमशरीरम् । तेन पञ्चगुरित्यादि सिद्ध्यति ॥ कथं तर्हि ‘त्रिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः’ इति कालिदासः, त्रिलोकशब्दस्यासंज्ञालात् । न च समाहारे द्विगुः । ‘द्विगोः’ इति ङीप्रसङ्गात् । न च पात्रादित्वं कल्प्यम्, ‘यदि त्रिलोकीगणना परा स्यात्’ इत्यादिप्रयोगाणामसंगत्यापत्तेः । न च ‘उत्तरपदे’ इति समासः, त्रिपदत- त्पुरुषस्य इह दुर्लभतात् । अत्राहुः । लोकशब्दोऽत्र लोकसमुदायपरः । त्र्ययवचो लोकलिलोकः । ‘शाकपार्थिवादिलादुत्तरपदलोपः’ इति ॥—पञ्च ब्राह्मणा इति । यथाप्यत्र कृतेऽपि समासे रूपे विशेषो नास्ति, तथापि विभक्त्यन्तरे पञ्चभिर्वाह्वणैरित्यादौ विशेषो वोध्यः

Bālamanoramā

दिक्सङ्ख्ये संज्ञायाम् - दिक्संख्ये । अधिकार इति ।पूर्वकालैके॑ति सूत्रस्थंसमानाधिकरणेने॑त्येतदा पादसमाप्तेरनुवर्तत इत्यर्थः । ततश्च दिक्सङ्ख्ये समानाधिकरणेन सुबन्तेन समस्येते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । ननुविशेषणं विशेष्येणे॑ति यदि दिक्सङ्ख्ययोस्समासः स्यात्तर्हि संज्ञायामेवे॑ति नियमशरीराभ्युपगमात् । 'पूर्वसूत्रं' 'पूर्वमासः' 'पूर्वसमुद्रः' इत्यादौ तु संज्ञात्वाऽभावेऽपि कालदेशवाचकत्वात् समासो भवत्येव । ननुत्रिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः॑ इति कथं कालिदासप्रयोगः, त्रिलोकशब्दस्य असंज्ञात्वात् । त्रयाणां लोकानां समाहार इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुसमासे तु 'द्विगोः' इति ङीप्प्रसङ्गः ।अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः॑ इति स्त्रीलिङ्गत्वात् । पात्रादित्वान्न स्त्रीत्वमित्यभ्युपगमेयदि त्रिलोकी गणनापरा स्या॑दित्यादिप्रयोगा न युज्येरन्निति चेत्सत्यम् । लोकशब्दोऽत्र लोकसमुदायपरः । त्त्यवयवो लोकस्त्रिलोक इति मध्यमपदलोपी समासः । एतच्च 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।षोडशपदार्थाना॑मित्यत्र तु षोडशसंख्याकाः पदार्था इति मध्यमपदलोपी समास इत्यलम् । पूर्वेषुकामशमीति । पूर्वशब्दस्य इषुकामशमीशब्देन समासः । देशविशेषस्य संज्ञेयम् । सप्तर्षय इति । मरीच्यत्रिप्रभृतीनां सप्तानामृषीणां संज्ञेयम् । नेहेति । असंज्ञात्वादिति भावः ।

diksaṃkhye saṃjñāyām — "adhikāraḥ" — meaning: the phrase "samānādhikaraṇena," located in the sūtra pūrvakālaikasarvajarat…, is carried forward (anuvartate) up to the end of the pāda (ā-pāda-samāpti). And thus the direction-word and the number-word are compounded with a co-referential subanta; that is a tatpuruṣa. Objection: if by viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa there were a compound of the direction- and number-words, then — since the restriction-formula "saṃjñāyām eva" ("only when a name") is admitted — how [are we to account for] "pūrvasūtram," "pūrvamāsaḥ," "pūrvasamudraḥ" and the like, where a compound occurs even without namehood (saṃjñātva)? [Response:] because they denote time or place (kāla-deśa-vācakatva), a compound does indeed occur. Objection: how then [is one to explain] Kālidāsa's usage "trilokanāthaḥ pitṛsadmagocaraḥ," the word "triloka" not being a name (asaṃjñātva)? — If "trayāṇāṃ lokānāṃ samāhāraḥ" ("the aggregate of the three worlds") were the paraphrase, then in the dvigu compound by taddhitārthe… the augment ṅīp by dvigoḥ would ensue, since it would be feminine by akārānta-uttarapado dviguḥ striyām iṣṭaḥ. If one holds that it is not feminine, being covered by the pātrādi [gaṇa], then usages like "yadi trilokī gaṇanāparā syāt" would not be appropriate — if [so it is objected], [we answer:] true. Here the word "loka" denotes an aggregate of worlds (loka-samudāya-para): "tri-avayavo lokaḥ = triloka," a middle-member-eliding compound (madhyama-pada-lopin). And this is clear in the Bhāṣya on the sūtra dvigor lug anapatye. As for "ṣoḍaśa- padārthānām," there too it is a middle-member-eliding compound: "ṣoḍaśa-saṃkhyākāḥ padārthāḥ" ("sixteen-numbered categories") — enough of this. "pūrveṣukāmaśamī" — the word "pūrva" is compounded with the word "iṣukāmaśamī"; this is the name of a particular region (deśa-viśeṣa). "saptarṣayaḥ" — this is the name of the seven ṛṣis beginning with Marīci and Atri. "na iha" ("not here") — because of non-namehood (asaṃjñātva); such is the sense.

SK 728 · A 2.1.51V

तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ॥ ७२८ ॥

taddhitārthottarapadasamāhāre ca

taddhitārthottarapadasamāhāre ca — And [the words dik and saṃkhyā are compounded, optionally as before] when a taddhita-meaning [is to follow], when an uttarapada follows, and in the sense of an aggregate (samāhāra).

Rule. And a direction-word or numeral optionally compounds with a co-referential word (i) when a taddhita-sense is to be expressed, (ii) when a further member (uttarapada) follows, and (iii) when an aggregate (samāhāra) is meant. A taddhita is a secondary affix added to a stem.

Example.

(i) pūrvasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ "born in the eastern hall" → pūrvā + śālā compound → the affix ña by SK 1328 → paurvaśālaḥ; a pronoun such as pūrvā takes its masculine form in any derivative, so pūrva-. Likewise āparaśālaḥ. With a numeral: ṣaṇṇāṃ mātṝṇām apatyam "child of six mothers" → ṣāṇmāturaḥ.

(ii) pūrvā śālā priyā yasya "whose favourite is the eastern hall" → a three-word bahuvrīhi in which pūrvā + śālā form an inner tatpuruṣa before priyā → pūrvaśālāpriyaḥ (the point is the accent on śālā).

(iii) pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ → pañcagavam (see SK 731).

Applies when / blocked by. Direction-words have no aggregate sense in use. A vārttika: a dvandva or tatpuruṣa is nitya when a further member follows. A dvandva is the "and"-compound of a later chapter: ahaś ca rātriś ca "day and night" → ahorātraḥ. The three-word bahuvrīhi pañca gāvo dhanaṃ yasya "whose wealth is five cows" leads to the next rule.

Siddhānta-kaumudī

तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वद्वा । पूर्वस्यां शालायां भवः पौर्वशालः । समासे कृते दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः SK 1328 इति ञः ॥ सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः ॥ आपरशालः । पूर्वा शाला प्रिया यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ कृते प्रियाशब्दे उत्तरपदे पूर्वयोस्तत्पुरुषः । तेन शाला शब्दे आकारः उदात्तः । पूर्वशालाप्रियः । दिक्षु समाहारो नास्त्यनभिधानात् । संख्यायास्तद्धितार्थे । षण्णां मातॄणामपत्यं षाण्मातुरः । पञ्च गावो धनं यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहाववान्तरतत्पुरुषस्य विकल्पे प्राप्ते ।

When a taddhita-meaning is the domain, and when a further member (uttarapada) follows, and when an aggregate (samāhāra) is to be expressed, the [words] dik (direction) and saṃkhyā (numeral) are optionally compounded as before (prāgvat). Example [taddhita-meaning]: "born in the eastern hall (pūrvasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ)" → paurvaśālaḥ. Once the compound is formed, the affix ña is added by "dikpūrvapadād asaṃjñāyāṃ ñaḥ" (SK 1328). [Note:] a pronoun (sarvanāman) undergoes puṃvad-bhāva in any compound or derivate whatsoever (vṛttimātra) [so pūrvā → pūrva]. aparaśālaḥ (āparaśālaḥ). — [Uttarapada following:] in "pūrvā śālā priyā yasya" ("he whose dear one is the eastern hall"), when the three-word bahuvrīhi is formed, with the word priyā as the following member, there is a tatpuruṣa of the first two [pūrvā and śālā]; thereby the ā-vowel in the word śālā is acute (udātta): pūrvaśālāpriyaḥ. — Among directions (dik) there is no aggregate (samāhāra), because it is not so used (anabhidhāna). — For a numeral, in the taddhita-meaning: "the offspring of six mothers (ṣaṇṇāṃ mātṝṇām apatyam)" → ṣāṇmāturaḥ. In "pañca gāvo dhanaṃ yasya" ("he whose wealth is five cows"), a three-word bahuvrīhi, an intermediate tatpuruṣa (avāntara-tatpuruṣa) being optionally available…

vārttika

द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम्

(vārttika) A statement is required that a dvandva and a tatpuruṣa are obligatorily compounded (nitya-samāsa) when a following member (uttarapada) follows.

(वार्तिकम्) ॥

(This is a vārttika.)

Tattvabodhinī

NSP p. 185

—तद्धितार्थो—। असंज्ञार्थं वचनम् । एकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिर्यत इत्याशयेनाह— तद्धितार्थे विषये इत्यादि । यदि तु ‘तद्धितार्थे वाच्ये’ इति व्याख्यायेत, तर्हि पौर्वशाल इत्यादौ तद्धितो न स्यात् । तदर्थस्य समासेनैवोक्ततात् । ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति ज्ञापकादुक्तोऽपि तद्धितार्थे तद्धितो भवतीति कल्पनायां प्रतिपत्तिगौरवमिति भावः ॥ ‘तद्धिते परे’ इति तु न व्याख्येयमेव । ‘तद्धिते परतः समासः’ समासे कृते ‘दिक्पूर्वपदात्’ इत्यादिना तद्धित इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् ॥—समाहारे च वाच्ये इति । तेन पञ्चगवमित्यादौ समासेनैव समाहारस्योक्ततात्समूहार्थप्रत्ययो नोत्पद्यते । अन्यथा अत्र ‘गोरतद्धितलुकि’ इति टज्ज स्यात्, सामूहिकप्रत्ययस्य ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति लुकः प्रवृत्तेरिति भावः ॥—सर्वनाम्न इति । एतच्च पूर्वापरोदाहरणान्वयि ॥ यद्यपि ‘ल्रियाः पुंवत्—’ इत्यनेनापि प्रकृतरूपसिद्धिः, तथाप्युत्तरपूर्वत्याद्यर्थं ‘सर्वनाम्न—’ इति वचनमावश्यकं प्रतिपदोक्ततादिहापि तदुपन्यासो न्याय्य इति भावः ॥—वृत्तिमात्रे इति । तद्धितवृत्तौ समासवृत्तौ चेति कैयटः—आकार उदात्त इति । असति त्ववान्तरे तत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण पूर्वशब्दस्याद्युदात्तत्वमेव स्यादिति भावः ॥—षाण्मातुर इति । ‘मातुरुसंख्यासंभद्रपूर्वायाः’ इत्युदादेशः । ‘अनपत्ये’ इत्युक्ते ‘द्विगोर्लुग्—’ इति लुग् न ॥—विकल्पे प्राप्त इति । महाविभाषयेति शेषः । ततश्च तत्पुरुषप्रयुक्तट- जभावे पञ्चगोधन इत्यपि स्यादिति भावः ॥ मनोरमायां तु विकल्पे प्राप्ते नित्यसमासार्थं द्वन्द्वतत्पुरुषयोरित्येतद्वचनमिति प्राचां ग्रन्थमनुसृत्योक्तम् । वस्तुतस्तु त्रयाणां समासे कृते अन्यपदार्थोपसंक्रमेण परस्परसंबन्धाभावात् द्वन्द्वतत्पुरुषयोर-प्राप्तौ सत्यां वचनमिदमित्यादि स्थितम् । द्वन्द्वस्योदाहरणं तु वाक् च दृषच्च प्रिये अस्य वाग्दृषदप्रियः छत्रोपानहप्रियः । इह त्रिपदे वहुत्रीहौ कृते पूर्वयोर्नित्यं द्वन्द्वः । तेन ‘द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्—इति समासान्तष्टजपि नित्य एव

Bālamanoramā

तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च - तद्धितार्थ । एकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिद्यते । तत्र तद्धितार्थेत्यंशे वैषयिकाधारत्वे वर्तते । उत्तरपदेत्यंशे सामीपिकमाधारत्वमादाय परसप्तमी पर्यवस्यति । समाहारांशे तु वाच्यतया आधारत्वे सप्तमी । पूर्वसूत्राद्दिक्संख्ये इत्यनुवर्तते । तदाह — तद्धितार्थे विषये इति । तद्धितार्थे भविष्यत्तद्धितजन्यज्ञानविषये सतीत्यर्थः । तद्धिते भविष्यतीति यावत् । प्राग्वदिति । समानाधिकरणेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । तद्धितार्थे दिक्समासमुदाहरति — पूर्वस्यामिति । समासे कृते इति । पूर्वस्यां शालायां भव इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति समासे कृतेदिक्पूर्वपदा॑दिति ञप्रत्यते कृतेयस्येति चे॑त्याकारलोपे आदिवृद्धिरिति भावः । सर्वनाम्न इति । मात्रशब्दः कार्त्स्न्ये । समासतद्धितादिवृत्तिगतसर्वनाम्नां पुंवत्त्वमिति तदर्थः । यदि तुतद्धिते परे दिक्सङ्ख्ये समस्येते॑ इत्युच्यते, तर्हि उत्पन्ने तद्धिते समासः, समासे कृते दिक्पूर्वपदत्वात्तद्धित इत्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गः ।तद्धितार्थे वाच्ये दिक्संख्ये समस्येते॑ इति तु न व्याख्यातं, तद्धितार्थस्य तद्धितवाच्यतया समासार्थत्वाऽभावात् । अतस्तद्धिते भविष्यतीत्येव व्याख्यातुमुचितम् । आपरशाल इति । अपरस्यां शालायां भव इति विग्रहः । समासादि पौर्वशालवत् । उत्तरपदे परतो दिक्समासमुदाहरति-पूर्वा शाला प्रिया यस्येत्यादिना । ननु बहुव्रीहिसमासे कृते सुपां लुप्तत्वादुत्तरपदे परतः पूर्वयोः किमनेन समासेनेत्यत आह — तेन शालाशब्दे आकार उदात्त इति । अवान्तरतत्पुरुषे सति समासान्तोदात्तत्वेन लकारादाकार उदात्त इत्यर्थः । असति त्ववान्तरतत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वं स्यादिति भावः । ननु पूर्वेषां पुरुषाणां समाहार इत्यत्रापि समासः स्यादित्यत आह — दिक्ष्विति । दिक्षु समाहारो द्विगुविषयो न भवतीत्यर्थः । समाहारे दिक्पूर्वपदसमासो नास्तीति यावत् । सङ्ख्यायास्तद्धितार्थे इति । समास उदाह्यियत इत्यर्थः । तत्र तद्धितार्थे उदाहरति-षाण्मातुर इति । मातुरुत्सह्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः॑ इत्यण्, प्रकृतेरुकारश्चादेशः, आदिवृद्धिश्च । अथ उत्तरपदे परत उदाहरति-पञ्चगाव इति । अवान्तरतत्पुरुषस्येति । उत्तरपदे परतो विहितस्येत्यर्थः । विकल्पे प्राप्ते इति ।महाविभाषाधिकारा॑दिति शेषः । ततश्च पञ्चगोशब्दयोस्तत्पुरुषाऽभावपक्षेगोरतद्धितलुकी॑ति तत्पुरुषप्रयुक्तटजभावे 'पञ्चगोधन' इत्यपि स्यादिति भावः । द्वन्द्वतत्पुरुषयोरिति । उत्तरपदे परतो यौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ तयोर्नित्यत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । समासग्रहणं तु संपातायातम्, अनन्वयात्, उत्तरपदे परतः समाससंज्ञया अव्यभिचाराच्च, उत्तरपदशब्दस्य समासोत्तरखण्डे रूढत्वात् ।

taddhitārthottarapadasamāhāre ca — Although the sūtra has a single locative [in "-samāhāre"], it is differentiated according to difference of domain: in the portion "taddhitārtha" the locative denotes domain-locus (a locative of the sphere within which); in the portion "uttarapada" it takes proximate locus and amounts to a "when-following" locative (para-saptamī); in the "samāhāra" portion it is a locative by the locus of what-is-to-be-denoted (vācyatā). From the previous sūtra "dik-saṃkhye" is carried forward (anuvṛtti). He states this with "taddhitārthe viṣaye": "taddhitārthe" means "when it is the domain of the cognition to be produced by a future taddhita," i.e. "when a taddhita is going to [follow]." "prāgvat" means: it is compounded with a co-referential word, and that is a tatpuruṣa. — He illustrates the dik-compound in the taddhita-meaning with "pūrvasyām…". "samāse kṛte": in the analysis "pūrvasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ," once the compound is formed by "taddhitārtha[ttarapada…]" and the affix ña is added by "dikpūrvapadād [asaṃjñāyāṃ ñaḥ]," then by "yasyeti ca" [A 6.4.148] the final ā is elided (ākāra-lopa) and there is initial vṛddhi (ādi-vṛddhi). — "sarvanāmnaḥ": the word mātra [in "vṛttimātre"] means totality (kārtsnya); its sense is that pronouns occurring in any compound, taddhita, or other derivate (vṛtti) undergo puṃvad-bhāva. — Were it instead stated "dik and saṃkhyā are compounded when a taddhita follows," there would be mutual dependence (anyonyāśraya): the compound would presuppose the taddhita having arisen, while the taddhita would presuppose the state of having a direction-word as prior member, which presupposes the compound already made. Nor is it explained as "dik and saṃkhyā are compounded when the taddhita-meaning is to be expressed," because the taddhita-meaning, being denotable by the taddhita itself, is not the meaning of the compound. Therefore it is proper to explain it as simply "when a taddhita is going to [follow]." — āparaśāla: analysis "aparasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ"; the compound and the rest are as in paurvaśāla. — He illustrates the dik-compound when a following member follows with "pūrvā śālā priyā yasya" etc. Objection: since in a bahuvrīhi the sup-endings are elided, what is the use of this [intermediate] compound of the first two members when a following member follows? Response: "thereby the ā in the word śālā is acute" — when there is an intermediate tatpuruṣa, by the acute accent on the compound-final the ā after the l is acute; whereas without the intermediate tatpuruṣa the word would be initially acute by the prior member's inherent accent (pūrvapada-prakṛti-svara). Objection: a compound would also arise in "pūrveṣāṃ puruṣāṇāṃ samāhāraḥ" ("the aggregate of the eastern men"). Response: "dikṣu" — among directions there is no aggregate that is the domain of a dvigu; i.e. there is no dik-prior-member compound in the aggregate sense. — "saṃkhyāyās taddhitārthe": a compound is now illustrated [for the numeral]. In the taddhita-meaning: "ṣāṇmāturaḥ" — by "mātur ut saṃkhyāsambhadrapūrvāyāḥ" [A 4.1.115] the affix aṇ, the substitution of u for [the final of] the base, and initial vṛddhi. Now, when a following member follows, he illustrates: "pañcagāvaḥ." "avāntaratatpuruṣasya" means: of the [intermediate tatpuruṣa] enjoined when a following member follows. "When an option is available" — "on account of the mahāvibhāṣā heading" is to be supplied. And so, in the alternative where there is no tatpuruṣa of the two words pañca and go, since the ṭac conditioned by "gor ataddhitaluki" [A 5.4.92] upon the tatpuruṣa does not occur, the form "pañcagodhana" would also be possible. — "dvandvatatpuru- ṣayoḥ": it must be stated that a dvandva and a tatpuruṣa occurring when a following member follows are obligatory (nitya). The mention of "samāsa" [in the vārttika] is merely incidental (saṃpātāyāta), since it does not otherwise construe, and since when a following member follows the designation "samāsa" applies without exception — the word uttarapada being conventionally used for the latter segment of a compound.

translator notes

textual The digital source of b1 carries several minor OCR garbles in the quoted sūtra-pratīkas and analysis words (e.g. "मातुरुत्संख्यासम्भद्रपूर्वायाः" for the standard pratīka of A 4.1.115); the evident reading has been followed.

SK 729 · A 5.4.92V

गोरतद्धितलुकि ॥ ७२९ ॥

gorataddhitaluki

After [a tatpuruṣa ending in] go, [the samāsānta ṬaC is added,] but not when a taddhita undergoes luk (a-taddhita-luki).

Rule. The compound-ending ṬaC is added after a tatpuruṣa ending in go "cow", but not when a taddhita affix has been elided by luk (ataddhitaluki).

Example.

pañca gāvo dhanaṃ yasya → the inner tatpuruṣa pañcago → ṬaC → pañcagava → pañcagavadhanaḥ "whose wealth is five cows".

Siddhānta-kaumudī

गोन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥

After a tatpuruṣa ending in go there is ṬaC as the compound-final augment (samāsānta), [but] not when a taddhita [affix] undergoes luk. pañcagavadhana.

Tattvabodhinī

NSP p. 185–186

—गोरत-द्धित—‘तत्पुरुषस्य’ इत्यनुवर्तते, टच्च, तदाह—गोन्तादित्यादि । ननु ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेरभावात्त- त्पुरुषस्यावयवो यो गोशब्दस्तस्माद्विल्यर्थः स्यात् । तथा च गोमूत्रमित्यादावतिप्रसङ्गः स्यादत आह—समासान्त इति। अयं भावः । ‘समासान्ताः’ इत्यधिकाराद्वचा समासान्तेन भवितव्यम् । गोरिति पञ्चमीश्रवणात्ततः परेणापि । न चैतत्तदन्तविधिमन्तरेणोपपद्यत इति सामर्थ्यात्तदन्तविधिलाभः, ततश्च तत्पुरुषस्येति षष्ठ्यन्तं पञ्चम्यन्तेन विपरिणम्यत इति ॥—न तद्धितलुकीति । लुग्विषय इत्यर्थो, न तु तद्धितलुकि सतीति । समासान्तानामन्तरज्ञत्वात् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । अत्र तद्धितस्य ठकः ‘अध्यर्धपूर्व—’ इति लुक्

Bālamanoramā

गोरतद्धितलुकि - गोरतद्धितलुकि ।तत्पुरुषस्याङ्गुले॑रित्यतस्तत्पुरुषस्येत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणतं गोरित्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः ।॒राजाहः सखिभ्यः॑ इत्यतष्टजित्यनुवर्तते । 'समासान्त' इत्यधिकृतम् । तदाह — गोऽन्तादित्यादिना । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । अत्र तद्धितस्यअध्यर्धे॑ति लुक् । पञ्चगवधन इति । त्रिपदबहुव्रीहौ कृते सति धनशब्दे उत्तरपदे परे पूर्वयोस्तत्पुरुषे टचि अवादेश इति भावः । अत्रद्वन्द्वतत्पुरुषयो॑रिति वार्तिके द्वन्द्वस्योदाहरणं तु वाक् च त्वक् च प्रिया यस्य स वाक्त्वचप्रिय इति बोध्यम् । इह त्रिपदबहुव्रीहौ कृते पूर्वयोर्नित्यद्वन्द्वः । तेनद्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्समाहारे॑ इति टजपि नित्य एव । न च वाक्त्वक्छब्दयोः परस्परसामानाधिकरण्याऽभावात्कथमिह त्रिपदबहुव्रीहिरिति वाच्यं, द्वयोः प्रियाशब्दसामानाधिकरण्यमादाय तदुपपत्तेः । सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ॑ इति ज्ञापकेन 'कण्ठेकाल' इत्यादाविव व्यधिकरणबहुव्रीहिसंभवाच्च । 'वाक्त्वचप्रियः' इति भाष्ये उदाहरणमेवात्र लिङ्गमित्यलम् । अथ समाहारे उदाहर्तुं विग्रहं दर्शयति — पञ्चानां गवां समाहार इति ।

gorataddhitaluki — From "tatpuruṣasyāṅguleḥ" the word tatpuruṣasya is carried forward (anuvṛtti), transformed into the fifth case [i.e. read as ablative], and is qualified by the go stated here; and there is the tad-anta-vidhi [so a tatpuruṣa ending in go is meant]. From "rājāhaḥsakhibhyaḥ" the ṬaC is carried forward. "samāsānta" is in force as an adhikāra (governing heading). He states this with goantād and the rest. Why "not when a taddhita undergoes luk" (ataddhitaluki)? [To exclude:] pañcabhir gobhiḥ krītaḥ = pañcagu ("bought with five cows"); here the luk of the taddhita [affix] is by "adhyardha-" [and so no ṬaC follows — the form is pañcagu, not pañcagava]. pañcagavadhana — when the three-membered bahuvrīhi (tripada-bahuvrīhi) has been formed, then, when the word dhana follows as the second member, in the tatpuruṣa of the two prior [words] there is, on the ṬaC, the ava-substitute [for go] — this is the idea. Here, regarding the vārttika "dvandvatatpuruṣayoḥ" [ṬaC after a go-ending dvandva or tatpuruṣa], the example of the dvandva is: "vāk ca tvak ca priyā yasya sa vāktvacapriyaḥ" — this should be understood. Here, once the three-membered bahuvrīhi is formed, the dvandva of the two prior [words] is invariable (nitya); hence the ṬaC by "dvandvāc cudaṣahāntāt samāhāre" is also invariable. Nor should it be objected: "since the words vāk and tvak are not mutually co-referential, how is there a tripada-bahuvrīhi here?" — for it is established by taking the co-reference of both with the word priyā, and because a hetero-referential bahuvrīhi (vyadhikaraṇa-bahuvrīhi) is possible, as in "kaṇṭhekāla" and the like, on the strength of the jñāpaka "saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau". The example "vāktvacapriyaḥ" in the Bhāṣya is itself the evidence (liṅga) here — enough. Now, in order to exemplify the samāhāra [dvandva], he shows the analysis: pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ ("the aggregate of five cows").

SK 730 · A 2.1.52V

संख्यापूर्वो द्विगुः ॥ ७३० ॥

saṃkhyāpūrvo dviguḥ

saṃkhyāpūrvo dviguḥ — [A tatpuruṣa] preceded by a number-word (saṃkhyā) is termed dvigu.

Rule. The threefold compound of SK 728 (taddhita-sense, further member, aggregate), when its first member is a numeral, is named dvigu.

Example.

pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ → pañcan + go, numeral first, aggregate sense → a dvigu → pañcagavam.

pañcarājam (SK 685) is a dvigu too.

Siddhānta-kaumudī

तद्धितार्थ - SK 728 इत्यत्रोक्तस्त्रिविधः संख्यापूर्वो द्विगोः स्यात् ॥

The threefold [compound] preceded by a number, stated at "taddhitārtha-[uttarapada-samāhāre ca]" (SK 728), is [termed] dvigu.

Tattvabodhinī

NSP p. 186

—संख्यापूर्वो द्विगुः ॥—अत्रोक्त इति । अयं भावः । पूर्वसूत्रविषयैवेयं संज्ञा । ‘अनन्तरस्यैव—’ इति न्यायात् । एतदर्थमेव हि सूत्रद्वयं कृतम्, अन्यथा ‘दिक्संख्ये संज्ञातद्धितार्थोत्तरपदसमाहारेषु’ इत्येव ब्रूयात् । तेन सप्तर्षय इत्यत्र ‘इगन्तकालकपाल—’ इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिस्वरो न भवति । किं तु समासान्तोदात्त एव । तथा च लक्ष्यम्, ‘सप्तऋषयस्तपसे ये निषेदुः’ । ‘सप्तऋषीणां सुकृतां यत्र लोक’ इत्यादि ॥—त्रिविधः संख्यापूर्व इति । ‘तद्धितार्थे विषये, उत्तरपदे च परतः, समाहारे च वाच्ये, संख्यापूर्वो यः समासः सः’ इत्यर्थः ॥ तद्धितार्थे यथा । पञ्चकपालः । ‘संस्कृतं भक्षाः’ इत्यणो ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति लुक् । उत्तरपदे यथा । पञ्चनावप्रियः । ‘नावो द्विगोः’ इति समासान्तष्टच् । समाहारे पञ्चमूली । ‘द्विगोः’ इति क्षेप्

Bālamanoramā

संख्यापूर्वो द्विगुः - अत्र समासे सति 'गोरतद्धितलुकि' इति टचि अवादेशे पञ्चगवशब्दस्य द्विगुकार्यं विधास्यन् द्विगुसंज्ञामाह — संख्यापूर्वो द्विगुः । सङ्ख्या पूर्वोऽवयवो यस्येति बहुव्रीहिः । 'तद्धितार्थ' इति पूर्वसूत्रविहितसमासोऽन्यपदार्थः, प्रत्यासत्तेः, तदाह — तद्धितार्थेत्यत्रोक्तस्त्रिविध इति । तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च वाच्ये इत्येवं त्रिप्रकारो यः सङ्ख्यापूर्वः समास उक्तः, स द्विगुरिति यावत् । तथाच पञ्चगवशब्दस्य समाहारे वाच्ये विहितसमासत्वाद्द्विगुसंज्ञा स्थिता । तद्धितार्थे तु पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः । 'संस्कृतं भक्षाः' इत्यण् । 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुक् । उत्तरपदे यथा,-पञ्चनावप्रियः ।नावो द्विगो॑रिति समासान्तष्टच् ।

saṃkhyāpūrvo dviguḥ — Here, when the compound is present, intending to prescribe the dvigu-operations for the word "pañcagava" — the augment ṭac and the substitution ava by "gor ataddhitaluki" — he states the dvigu designation: "saṃkhyāpūrvo dviguḥ." "saṃkhyā pūrvo 'vayavo yasya" — a bahuvrīhi ["that of which a number is the prior constituent"]. The compound prescribed by the previous sūtra "taddhitārtha" is the meaning of the other word (anyapadārtha), by proximity (pratyāsatti). He states this: "taddhitārthetyatrokta-trividhaḥ" — the threefold compound preceded by a number stated [there], namely (1) in the domain of a taddhita meaning (taddhitārtha), (2) when there is a following member (uttarapada), and (3) when an aggregate (samāhāra) is to be denoted — that is [termed] dvigu. And so, since the word "pañcagava" is a compound prescribed when an aggregate is denoted, its dvigu designation stands. But in the taddhita-meaning [type]: "a purodāśa prepared in five bowls (pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ) = pañcakapālaḥ." By "saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ" the affix aṇ; by "dvigor lug anapatye" its elision (luk). When there is a following member, as in pañcanāvapriyaḥ; the samāsānta affix ṭac by "nāvo dvigoḥ."

SK 731 · A 2.4.1द्विगोः एकवद्भावातिदेशः

द्विगुरेकवचनम् ॥ ७३१ ॥

dvigurekavacanam

dvigurekavacanam — A dvigu [denoting an aggregate] is treated as singular (ekavat).

Rule. The meaning of a dvigu in the aggregate sense is treated as one (ekavat): the compound is singular. Its neuter gender comes from SK 821.

Example.

pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ "a group of five cows" → dvigu → singular → neuter by SK 821 → pañcagavam.

Siddhānta-kaumudī

द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् । स नपुंसकम् SK 821 इति नपुंसकत्वम् । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥

The meaning of a dvigu, namely the aggregate (samāhāra), is treated as singular (ekavat). Its neuter gender is by "sa napuṃsakam" (SK 821). pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ → pañcagavam — "an aggregate of five cows."

Tattvabodhinī

NSP p. 186

—द्विगुरेकवचनम् । वक्तीति वचनम्, वाहुलकात्कर्तरि ल्युट् । ‘सामान्ये नपुंसकम् ।’ द्विगुः समास एकार्थप्रतिपादको भवतीत्यर्थः ॥ न च वस्तुतोऽनेकार्थस्यैकार्थ्यं कथंचिदुपपद्यते इति सामर्थ्यादतिदेशः संपद्यत इत्याह—एकवत्स्यादिति । समाहारे इति तूपसंख्यानाल्लभ्यते । समाहारे यो द्विगुस्तदर्थं एकवदित्यन्वयः ॥ समाहारे किम् । तद्धितार्थे माभूत् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृताः पञ्चकपालाः, पञ्चभिर्गोभिः क्रीताः पञ्चगवः पटाः । पञ्चगवे पञ्चगवानीत्यत्र तु प्रथमं द्विग्वर्थस्यैकवद्भावे कृते योऽयमेकशेषे कृते द्विग्वर्थसमुदायस्तस्याद्विग्वर्थलाद्वहिरङ्गलाचैकवद्भावो न भवतीति स्थितमाकरे । यदा ‘तद्धितार्थ—’ इति सूत्रे ‘समाहारे’ इति ‘कर्मसाधनः’ तदा समाहतप्रधानो द्विगुरिति बहुत्वे प्राप्ते अनेन एकवद्भावः क्रियते । यदा तु भावसाधन एव समाहारस्तदा समूहप्रधानलाद्विगोः समूहस्य चैकलातिसद्धर्मकलमिति नास्य प्रयोजनम् । न च ‘स नपुंसकम्’ इति नपुंसकलार्थमेकलविधानमिति वाच्यम् । समुदायवाचकेषु ‘सामान्ये नपुंसकम्’ इत्यभ्युपगमे बाधकाभावादित्याहुः ॥ वस्तुतस्तु ‘तद्धितार्थ—’ इति सूत्रे समाहार इति भावे घञ् नतु कर्मणि । पञ्चगवमित्यत्र पञ्च गावः समाहता इत्यर्थाभ्युपगमे समाहियमाणानां बहुत्वेन एकवचनानुपपत्तेः । न ‘द्विगुरेकवचनम्’ इति सूत्रान्नैवमिति वाच्यम् । पञ्चखट्वीलसिद्धेः । तत्र हि पञ्च खट्वाः समाहताः, पञ्चसु खट्वासु समाहतास्तित्वेन विग्रहसंभवेन नियतविभक्तिलाभावात् ‘एकविभक्ति चापूर्वनिपाते’ इत्युपसर्जनलाभावे ‘गोस्त्रियोः’ इति हस्तो न स्यात् । ततश्च ‘आवन्तो वा’ इति स्त्रीलंपके ‘द्विगोः’ इत्यदन्तलक्षणो डीन्नं स्यात् ॥ भावसाधनत्वे त्वेकविभक्तिलादुपसर्जनलमव्याहतमेव । समाहारापेक्षया नियमेन वर्तिपदानां षष्ट्यन्तलात्तथा च पञ्चखट्वीलादिरूपं निर्वाधमेवेति दिक् ॥—सं नपुंसकमिति । एतस्यार्थो मूल एव स्फुटीभविष्यति

Bālamanoramā

द्विगुरेकवचनम् - द्विगुरेकवचनम् । अत्रसमाहारग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकात्समाहार इति लभ्यते । वक्तीति वचनम् । बाहुलकः कर्तरि ल्युट् । सामान्ये नपुंसकम् । समाहारे द्विगुरेकार्थप्रतिपादकः स्यादिति लभ्यते । तत्र यदि समाह्यियत इति कर्मणि घञि समाहारशब्दः समाह्मतप्रधानः तदा समाह्मतगतद्वित्वबहुत्वयोः एकत्वानुपपत्तेरतिदेशः सम्पद्यते । तदाह — द्विग्वर्थः समाहार एकवदिति । यदा समाहरणं समाहारः=समूहः, तदा तस्यैकत्वादेव सिद्धमिति नेदं सूत्रमारम्भणीयमिति भाष्ये स्पष्टम् । केचित्तु समूहस्य वस्तुत एकत्वेऽपि उद्भूतावयवभेदविवक्षया द्विबहुवचनव्यावृत्त्यर्थमिदम् । एवं चात्र उद्भूतावयवभेदविवक्षा न कर्तव्येति फलतीत्याहुः ।स नपुंसकमिति । समाहारे द्विगुद्र्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यादिति तदर्थो मूले वक्ष्यते ।[इति द्विगुसमासः] ।

dvigurekavacanam — "dvigurekavacanam." Here, from the vārttika "samāhāragrahaṇaṃ kartavyam," [the qualification] "in [denoting] the aggregate (samāhāra)" is obtained. vacana [means] "it expresses" (vakti); the affix lyuṭ in the agent sense (kartari) by [the rule's] latitude (bāhulaka); the neuter singular is in the general sense (sāmānye napuṃsakam). Thus it is obtained: "in [denoting] the aggregate, a dvigu conveys a single meaning (ekārtha)." There, if the word samāhāra is taken as [formed] with ghañ in the passive sense (karmaṇi), meaning "that which is aggregated together" (samāhriyate) — so that the word samāhāra has the aggregated thing as predominant — then, since singularity would be unjustified for the duality or plurality belonging to the aggregated [members], [the rule] amounts to an extension (atideśa). He states this: "dvigvarthaḥ samāhāra ekavat." When, [on the other hand,] samāharaṇa (the act of aggregating) is [taken as] samāhāra = a collection (samūha), then, since that is itself single, [singularity] is already established, and so this sūtra need not be undertaken — this is clear in the Bhāṣya. Some, however, [say]: although the collection is in fact single, this [sūtra] serves to exclude dual and plural [number] where a distinction of the constituent parts (udbhūta-avayava-bheda) is meant to be expressed; and thus the upshot is that here a distinction of the constituent members is not to be intended — so they say. "sa napuṃsakam" — the meaning "in [denoting] the aggregate, both dvigu and dvandva are neuter" will be stated in the base text [later]. [Thus ends the dvigu-samāsa.]

SK 732 · A 2.1.53V

कुत्सितानि कुत्सनैः ॥ ७३२ ॥

kutsitāni kutsanaiḥ

kutsitāni kutsanaiḥ — 2.1.53. Words denoting things blamed (kutsita) combine with words that do the blaming (kutsana).

Rule. A word for the thing reviled (kutsita) compounds with the reviling word (kutsana), as before.

Example.

vaiyākaraṇaḥ khasūciḥ "a grammarian who is a sky-needle (a fool)" → vaiyākaraṇakhasūciḥ; mīmāṃsakadurdurūḍhaḥ.

Siddhānta-kaumudī

कुत्स्यमानानि कुत्सनैः सह प्राग्वत् । वैयाकरणखसूचिः । मीमांसकदुर्दुरूढः ॥

Things being reviled (kutsyamāna) [combine] with reviling words (kutsana) as before (prāgvat). [Examples:] vaiyākaraṇakhasūciḥ. mīmāṃsakadurdurūḍhaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 186

—कुत्सितानि—। ‘कुत्स अवक्षेपणे’ कर्मणि क्तः । स च ‘मतिदुद्धि’ इति सूत्रे चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थलाद्वर्तमाने विहित इत्याशयेनाह—कुत्स्यमानानीति । तत्प्रतिपादकानीत्यर्थः । उभयत्र वहुवचननिर्देशः स्वरूपविधिनिरासार्थः ॥—वैयाकरणसूचिरिति । सूचयतेः ‘अब इः’ । यः पृष्टः सन् प्रश्नं विस्मारयितुं सं सूचयत्यभ्यासवैधुर्यात्स एवमुच्यते । न तु वस्तुतो व्याकरणं तदध्ययनं वा कुत्सितम् । वेदाङ्गत्वेन तस्य प्रशस्तलात् । तथापि प्रतिभानाभावेन निष्फललात्कुत्स्यते ॥—दुर्दुरुढ इति । ‘दुल उत्क्षेपे’ दुरपूर्वः । औणादिकः कूटप्रत्ययः । ‘वहुलमन्यत्रापि’ इति णेर्छुक् । रलयोरेकलसरणाल्लस्य रः । विशेष्यस्य पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायामेवायं संनिधानात् । तेनेह न—नैयायिको दुराचारः

Bālamanoramā

कुत्सितानि कुत्सनैः - कुत्सितानि । वर्तमाने क्तः, व्याख्यानात् । तदाह — कुत्स्यमानानीति । कुत्सनैरिति करणे ल्युट् । प्राग्वदिति । समानाधिकरणेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । वैयाकरणखसूचिरिति । वैयाकरणश्चासौ खसूचिश्चेति विग्रहः । यः प्रक्रियां पृष्टःसन् प्रश्नं विस्मारयितुमाकाशं दर्शयति पश्यति वा स एवमुच्यते । अत्र वैयाकरणः प्रक्रियाविस्मरणान्निन्द्यः । खसूचनं निन्दाहेतुः । मीमांसकदुर्दुरूट इति ।दुल उत्क्षेपे॑चुरादिः दुर्पूर्वादौणादिकाः कूटप्रत्ययः ।बहुलमन्यत्रापी॑ति णेर्लुक् । रलयोरभेदाद्रः । यो मीमांसामधीत्याऽन्यथा जानानो दुराक्षेपं करोति स एवमुच्यते । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थं सूत्रम् । विशेषणसमासे तु विशेषणस्य पूर्वनिपातः स्यात् ।

kutsitāni kutsanaiḥ — kutsitāni: the kta suffix here is in the present sense (vartamāne), on the strength of the traditional exposition (vyākhyānāt). This [Bhaṭṭoji] states with "kutsyamānāni" (things being reviled). kutsanaiḥ: the lyuṭ suffix in the instrumental/means sense (karaṇe). "prāgvat" (as before): it combines with a co-referential (samānādhikaraṇa) word; that is a tatpuruṣa — the meaning.

"vaiyākaraṇakhasūciḥ": the analysis (vigraha) is "vaiyākaraṇaś cāsau khasūciś ca" (one who is a grammarian and [also] a sky-pointer). One who, when asked about a derivational procedure (prakriyā), points at or looks at the sky in order to make [the questioner] forget the question — he is so called. Here the grammarian is blameworthy for forgetting the procedure; the sky-pointing (khasūcana) is the cause of the reproach.

"mīmāṃsakadurdurūṭa": [derived] from "dula" (in the sense of tossing up: dul utkṣepe), a curādi root; preceded by dur, with the uṇādi kūṭa suffix; the elision (luk) of ṇi by "bahulam anyatrāpi"; and, since r and l are non-distinct (ralayor abhedāt), r [substituted for l]. One who, having studied the Mīmāṃsā but understanding it wrongly, makes bad objections (durākṣepa) — he is so called.

The sūtra is for the sake of placing the qualificand (viśeṣya) first; whereas in a qualifier-compound (viśeṣaṇasamāsa) the qualifier (viśeṣaṇa) would be placed first.

translator notes

textual The Kaumudī writes the second example mīmāṃsakadurdurūḍhaḥ (…rūḍha), while the Bālamanoramā lemma and derivation read mīmāṃsakadurdurūṭa (…rūṭa); each layer is rendered as transmitted, without silent harmonization.

SK 733 · A 2.1.54V

पापाणके कुत्सितैः ॥ ७३३ ॥

pāpāṇake kutsitaiḥ

pāpāṇake kutsitaiḥ — 2.1.54. The words pāpa and aṇaka combine with words denoting the blamed (kutsita).

Rule. pāpa "wicked" and āṇaka "worthless" compound with words for the thing reviled — and stand first. This is an exception to the previous rule.

Example.

pāpo nāpitaḥ "a wicked barber" → pāpanāpitaḥ; āṇakakulālaḥ "a worthless potter".

Siddhānta-kaumudī

पूर्वसूत्रापवादः । पापनापितः । आणककुलालः ॥

An exception (apavāda) to the previous sūtra. [Examples:] pāpanāpitaḥ; āṇakakulālaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 186

—पापाणके—। एतौ कुत्सनाभिधायिनौ । ‘कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकाः समाः’ इत्यमरः । ततश्चानयोः पूर्वसूत्रेण समासे परनिपातः स्यात्, तस्मात्पूर्वनिपातनियमार्थमिदं सूत्रमित्याशयेनाह—पूर्वसूत्रापवाद इति

Bālamanoramā

पापाणके कुत्सितैः - पापाणके । पापशब्दोऽणकशब्दश्च कुत्सितवाचकैः समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । ननु विशेषणसमासेनैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — पूर्वसूत्रेति । पापमस्यास्तीति मत्वर्थीयोऽर्शाअद्यच् । पापशब्दः पापवति वर्तते । अणकशब्दः कुरूपिणि वर्तते ।कुरूपकुत्सिताऽवद्यखेटगह्र्राऽणकाःसमाः॑ इत्यमरः । ततश्च पापाऽणकशब्दौ निन्दाहेतुभूतपापकुरूपात्मकप्रवृत्तिनिमित्तौ कुत्सनाभिधायिनौ । ततश्चानयोः पूर्वसूत्रेम समासे परनिपातः स्यादतः पूर्वनिपातनियमार्थमिदं सूत्रमित्यर्थः । पापनापित इति । पापश्चासौ नापितश्चेति विग्रहः । अणककुलाल इति । अणकश्चासौ कुलालश्चेति विग्रहः ।

pāpāṇake kutsitaiḥ — pāpāṇake. The words pāpa and aṇaka combine with words denoting the blamed (kutsita); that is a tatpuruṣa — the meaning.

Objection: Since it is already established by the qualifier-compound (viśeṣaṇasamāsa), what is the purpose of this [sūtra]? Response — [Bhaṭṭoji] says "pūrvasūtra-." "pāpam asyāsti" (this one has evil), with the arśaādi-ac in the possessive sense (matvarthīya); the word pāpa denotes one possessed of evil. The word aṇaka denotes one who is ugly (kurūpin); Amara: "kurūpa-kutsita-avadya-kheṭa-garhya-aṇakāḥ samāḥ."

Consequently the words pāpa and aṇaka — whose ground of application (pravṛtti-nimitta) is the evil-nature and ugly-nature that cause reproach — are expressive of blame (kutsana). Hence in a compound of these two by the previous sūtra, [pāpa/aṇaka] would be placed last (paranipāta); therefore this sūtra serves the rule of placing [them] first (pūrvanipāta) — the meaning.

"pāpanāpitaḥ": the analysis is "pāpaś cāsau nāpitaś ca." "aṇakakulālaḥ": the analysis is "aṇakaś cāsau kulālaś ca."

translator notes

textual The Kaumudī prints the second example as āṇakakulālaḥ (long ā), while the Bālamanoramā lemma and vigraha read aṇaka- (short a); each layer is rendered as transmitted.

SK 734 · A 2.1.55V

उपमानानि सामान्यवचनैः ॥ ७३४ ॥

upamānāni sāmānyavacanaiḥ

upamānāni sāmānyavacanaiḥ (2.1.55) — Words denoting an object of comparison (upamāna) [are compounded] with words denoting the common property (sāmānya-vacana).

Rule. A word naming the standard of comparison (upamāna) compounds with a word naming the shared property (sāmānya-vacana). The rule fixes the order: the standard goes first.

Example.

ghana iva śyāmaḥ "dark like a cloud" → ghanaśyāmaḥ. In the ordinary analysis the word iva "like" is used to show that ghana is figurative, "cloud-like".

Siddhānta-kaumudī

घन इव श्यामो घनयामः । इह पूर्वपदं तत्सदृशे लाक्षणिकमिति सूचयितुं लौकिकविग्रहे इवशब्दः प्रयुज्यते । पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् ॥

"ghana iva śyāmaḥ = ghanaśyāmaḥ" ("dark like a cloud"). Here, to indicate that the prior member (pūrvapada) is used figuratively (lākṣaṇika) in the sense of "similar to that," the word "iva" ("like") is employed in the ordinary paraphrase (laukika-vigraha). The sūtra serves to fix the rule for prior placement (pūrvanipāta-niyama).

Tattvabodhinī

NSP p. 186–187

—उपमानानि—। उपमीयते येन तदुपमानम् । उपपूर्वान्माडः करणे ल्युद् । प्रादिसमासः । उपपूर्वको माड् सादृश्यवाचके परिच्छेदे रूढः । येन वस्त्वन्तरं सादृश्येन परिच्छिद्यते तदुपमानमित्यर्थः । यथा गौरिव गवयः । इह हि गौः करणं सादृश्ये हेतुः, पुरुषः परिच्छेत्ता । स हि गौः सादृश्येन गवयं परिच्छिनत्ति ॥—सामान्यवचनैरिति । समानो धर्मः सामान्यम् । चातुर्वर्ण्यादिलात्स्वार्थेष्यन् । उपमानो पमेयसाधारणो यो धर्मस्तद्विशिष्टवचनैरित्यर्थः । न तु साधारणधर्ममात्रवचनैरिति । एतच्च वचनप्रहणाल्लभ्यते । सामान्य- सुक्तवन्तः सामान्यवचनाः । वाहुलकात्कर्तरि भूते ल्युट् । ये पूर्वं सामान्यसुक्ला तद्वति द्रव्ये पर्यवस्यन्ति ते तथोक्ताः । तच्च सामान्यविशिष्टसुपमानशब्दस्य संबन्धिशब्दलादाक्षिप्तसुपमेयमेव विज्ञायते ॥—लाक्षणिकमिति । अत एव सामानाधिकरण्यान्मृगीव चपला मृगचपलेत्यादौ पुंवद्भावः । उत्तरपदोपस्थितश्यामलचपललादिद्वारकमेवेह सादृश्यं गृह्यते संनिधानात् ॥ कथं तर्हि उपमानपरतेति चेत्, भूतपूर्वगत्या शक्यार्थमादाय तत्परतेत्यवेहि ॥—पूर्वनिपातेति । अन्यथाऽनियमः स्यात् खज्जुञ्जवदिति भावः ॥ किंच ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्यय-’ इति सूत्रे प्रतिपदोक्तस्यास्यैवोपमानप्रहणेन ग्रहणार्थमपीदं सूत्रम् । अत एव मयूरव्यंसकादिलात्समाप्ते उपमानस्वरो न प्रवर्तत इति सिद्धान्तः

Bālamanoramā

उपमानानि सामान्यवचनैः - उपमानानि । उपमीयन्ते सदृशतया परिच्छिद्यन्ते यैस्तानि — उपमानानि । सादृश्यनिरूपकाणीत्यर्थः । सामान्यम्ुपमानोपमेयसाधारणधर्मः, तमुक्तवन्तः शब्दाः सामान्यवचनाः । बाहुलकः कर्तरि ल्युट् । पूर्वं सामान्यमुक्त्वा तद्विति द्रव्ये ये पर्यवस्यन्ति ते सामान्यवचना इति यावत् । तथाच सादृश्यनिरूपकशब्दाऽपरपर्याया उपमानशब्दा उपमानोपमेयसाधारणधर्मविशिष्टवाचिभिः समानाधिकरणैः समस्यन्ते स तत्पुरुष इत्यर्थः । घनश्याम इति । नन्विह घन इव श्याम इति विग्रहे घनशब्दस्य श्यामशब्दस्य चैकार्थवृत्तित्वलक्षणसामानाधिकरण्याऽभावात्कथमिह समासः, इवशब्दापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्याच्चेत्यत आह — इह पूर्वपदमिति । एवं च घनशब्दो लक्षणया घनसदृशे रामे वर्तते, श्यामशब्दोऽपि रामे वर्तत इति सामानाधिकरण्यम् । अत एव मृगीव चपला मृगचपलेत्यत्रपुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वं सिध्यति । घनशब्दस्य भूतपूर्वगत्योपमानपरत्वं निर्वाह्रम् । तथाच 'घनसदृशश्यामः' इति बोधः । सादृश्यं तद्भिन्नत्वे सति तद्गतधर्मवत्त्वम् । एवंच सादृश्यप्रतियोग्यनुयोगिनोः साधारणधर्मवत्त्वं लब्धम् । स चेह साधारणधर्म उत्तरपदोपस्थाप्य एव गृह्रते, संनिहितत्वात् । तथाच घनगतश्यामत्वसदृशश्यामत्ववानिति बोधपर्यवसानम् । ननु विशेषणसमासेन सिद्धे किमर्थमिदं सूत्रमित्यत आह — पूर्वनिपातेति । अन्यथा उभयोरपि गुणवचनतया विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्खञ्जकुब्जः कुब्जखञ्ज इतिवदनियमः स्यादिति भावः ।

upamānāni sāmānyavacanaiḥ — "upamānāni": those by which [things] are compared, i.e. determined as being similar (sadṛśatayā paricchidyante), are upamānas; that is, [words] expressive of similarity (sādṛśya-nirūpaka). "sāmānya" is the property common to the standard and the compared (upamāna-upameya-sādhāraṇa-dharma); the words that state it are "sāmānya-vacana." [The affix] lyuṭ [is added] in the agent sense (kartari) by [the principle of] bāhulaka. Having first stated the common property (sāmānya), the words which ultimately resolve (paryavasyanti) into a substance (dravya) [qualified by that property] are what is meant by "sāmānya-vacana." And thus the sense is: the upamāna words — synonymous with words expressive of similarity — are compounded with co-referential (samānādhikaraṇa) words that convey [a substance qualified by] the property common to standard and compared; that is a tatpuruṣa. "ghanaśyāma" [is the example]. Objection: here, in the paraphrase "ghana iva śyāma" ("dark like a cloud"), since the words "ghana" and "śyāma" do not have co-reference (sāmānādhikaraṇya) characterized by having a single referent (ekārtha-vṛttitva) — and also because of the lack of syntactic capacity (asāmarthya) owing to their dependence on the word "iva" — how is there a compound here? To this he says "iha pūrvapadam" ("here the prior member…"). And thus the word "ghana" refers by [secondary] indication (lakṣaṇā) to Rāma, who is similar to a cloud, and the word "śyāma" too refers to Rāma — hence there is co-reference (sāmānādhikaraṇya). For this very reason, in "mṛgī iva capalā = mṛgacapalā" the masculine-treatment (puṃvad-bhāva) by puṃvat karmadhāraye is established. The reference of the word "ghana" to the object of comparison must be worked out through "former-state" reference (bhūtapūrva-gati). And thus the resulting cognition is "ghana-sadṛśa-śyāmaḥ" ("dark, similar to a cloud"). Similarity (sādṛśya) is: possessing the properties residing in a thing (tad-gata-dharma-vattva) while being distinct from it (tad-bhinnatve sati). And thus the possession of the common property (sādhāraṇa-dharma) by both the correlate (pratiyogin) and the subject (anuyogin) of the similarity is obtained. And here that common property is grasped only as presented by the latter member (uttarapada-upasthāpya), it being at hand (sannihitatva). And thus the cognition finally settles as "possessing darkness (śyāmatva) similar to the darkness residing in a cloud (ghana-gata-śyāmatva)." Objection: since it is already established by the qualifier-compound (viśeṣaṇa-samāsa), what is the purpose of this sūtra? To this he says "pūrvanipāta…" ("for [fixing] prior placement…"). Otherwise, since both are property-denoting words (guṇavacana), in the qualifier–qualified relation (viśeṣaṇa-viśeṣya-bhāva) there would, by free choice (kāmacāra), be non-fixity (aniyama) [of order] — as in "khañjakubjaḥ / kubjakhañjaḥ" ("lame-hunchback / hunchback-lame"); such is the sense.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 187 १ उपमितमिति—इदं सूत्रमुभयोः समानलिङ्गत्व एव प्रवर्तते । भाष्याविधरित्यादौ तु मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । ३ पूर्वापरेति—वहुलग्रहणानुवृत्त्या क्रियाशब्दैः पाचकादिभिरेतेषां न समासः, इति समर्थसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवं च अपराध्यापक इति उदाहरणं चिन्त्यम् ।

SK 735 · A 2.1.56V

उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ॥ ७३५ ॥

upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge

upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge (2.1.56) — The compared thing (upamita) compounds with vyāghra etc. when the common property is not expressed.

Rule. The thing compared (upameya) compounds with vyāghra "tiger" and the rest of that open list, when the shared property is not expressed. The rule puts the thing compared first.

Example.

puruṣo vyāghra iva "a man like a tiger" → puruṣavyāghraḥ; nṛsomaḥ "a man like the moon".

Applies when / blocked by. Not puruṣo vyāghra iva śūraḥ "a man brave as a tiger" — the property śūra is expressed.

Siddhānta-kaumudī

उपमेयं व्याघ्रादिभिः सह प्राग्वत्साधारणधर्मस्याप्रयोगे सति । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थं सूत्रम् । पुरुषव्याघ्रः । नृसोमः । व्याघ्रादिराकृतिगणः । सामान्यप्रयेगे किम् । पुरुषो व्याघ्र इव शूरः ॥

The compared thing (upameya) [combines], as before (prāgvat, forming a tatpuruṣa), with vyāghra etc., when the common property (sādhāraṇa-dharma) is not expressed. The sūtra is for the sake of placing the qualificand (viśeṣya) first (pūrvanipāta). Examples: puruṣavyāghraḥ (a tiger-like man); nṛsomaḥ. The vyāghrādi list is an ākṛti-gaṇa (an open, illustrative class). Why "when the common property is not expressed (sāmānya-aprayoge)"? [Counter-example:] "puruṣo vyāghra iva śūraḥ" (a man valiant like a tiger) [— here śūra, the common property, is expressed, so no compound].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 187

—उपमितम्— उपमेयसुपमितम् । भूतकालोऽत्र न विवक्षितः । तच्च संबन्धिशब्दलादुपमानमाक्षिपति । तथा चोपमानभूतैर्व्याघ्रादिभिरित्यर्थः ॥—पुरुषो व्याघ्र इव शूर इति । तत्र हि शूरसापेक्षस्यापि पुरुषस्य प्रधानलात् ‘राजपुरुषः सुन्दरः’ इतिवदत्रापि समासः स्यात्स मा भूदिति ‘सामान्याप्रयोगे’ इत्युक्तमिति भावः ॥ कथं तर्हि ‘भाष्याब्धिः क्वातिगम्भीरः’ इति कैयटः । सामान्यप्रयोगसत्त्वेनास्याप्राप्तेः । अत्र केचित् प्रमाद एवायमित्याहुः ॥ इह गाम्भीर्येण सादृश्यं न विवक्षितं, किंतु विततदुरवगाहलादिना । तस्य हि विततलादेरप्रयोगोऽस्त्येवेति निर्वाधः समास इति मनोरमायां स्थितम् ॥—विशेषणम्— विशिष्यते येन तद्विशेषणं, कर्तुः करणलविवक्षायां ल्युट्, तदाह—भेदकमिति । व्यावर्तकमिति ॥ त्यर्थः ॥ विशेषणविशेष्ययोः ससंवन्धिकतया अन्यतरोपादानमात्रेणेतराक्षेपसंभवे उभयोरुपादानं साध्यार्थमिति कैयटः । एतच्च ‘कुत्सितानि कुत्सनैः’ इत्यत्रापि तुल्यम् । हरदत्तस्त्वाह—समस्यमानपदद्वयजन्यबोधप्रकारकयोर्विशेषणविशेष्यधर्मयोर्यत्र परस्परव्यभिचारस्तत्रैव समासो यथा स्यात् नान्यत्रेत्येतदर्थमुभयोपादानम् । तथा च नीलोत्पलादौ समासो भवति, न तु ‘तक्षकः सर्पः’ इत्यादौ । न हि तक्षकत्वं सर्पत्वं व्यभिचरतीति । तन्मन्दम् ॥ कैलासाद्रिः, मन्दराद्रिः, भावपदार्थः, तर्क-विद्या, व्याकरणशास्त्रं, भोजराजः, इत्यादिप्रयोगाणामसांगत्यापत्तेः ॥ ननु विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्पाचकपाठकादा-विव नीलोत्पलादावप्यव्यवस्थितः पूर्वनिपातः स्यात् इति चेदत्राहुः । जातिशब्दस्य गुणक्रियाशब्दसमभिव्याहारे विशेष्य-समर्पकतैव । तेन नीलोत्पलं पाचकब्राह्मण इति व्यवस्थित एव प्रयोगः । गुणशब्दयोः क्रियाशब्दयोर्गुणक्रियाशब्दयोश्चा-नियम एव । खजकुब्जः कुब्जखजः । पाचकपाठकः पाठकपाचकः । खजपाचकः पाचकखज इति । अत्र मूलमुपसर्जनमिति महासंज्ञा । अप्रधानं ह्युपसर्जनम् । गुणक्रिययोश्च द्रव्यं प्रत्यप्राधान्यं साध्यमेवेति ॥—अपरस्यार्धं इति । एतच्च ‘पश्चात्’ इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ॥—वहुलग्नहणादिति । एकेषु मुख्येषु वीरयत्ते पराक्रमते इति वा बोध्यम्

Bālamanoramā

उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे - उपमितम् । प्राग्वदिति । समानाधिकरणैः समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । अत्रोपमितस्य नित्यमुपमानाकाङ्क्षत्वादुपमानभूतव्याघ्रादिभिरित्यर्थसिद्धम् । ननु विशेषणसमासेनैव सिद्धे किमर्थमिदं सूत्रमित्यत आह-विशेष्यस्येति । उपमानोपमेयसमभिव्याहारे उपमानस्यैव विशेषणत्वात्पूर्वनिपाते प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपातनार्थमिदमित्यर्थः । पुरुषव्याघ्र इति । पुरुषो व्याघ्र इवेति विग्रहः । अत्र सादृश्योपपादकः शौर्यात्मकः साधारणधर्मः, स इह नोपात्त इति भवति समासः । पुरुषोव्याघ्र इव शूर इति । शौर्येण व्याघ्रसदृश इति यावत् । अत्र शौर्यस्योपमानोपमेयसाधारणधर्मस्य प्रयोगान्न समास इति भावः ।भाष्याब्धिः क्वातिगम्भीरः॑ इति कैयटप्रयोगस्तु मयूरव्यंसकादित्वात्समाधेयः । बाष्यमेवाब्धिरिति रूपकं वा । न च पुरुषशब्दस्य शूरशब्दसापेक्षत्वादसामर्थ्यादेवात्र समासस्य न प्रवृत्तिः, अतः 'सामान्याऽप्रयोगे' इति व्यर्थमिति वाच्यं, समस्यमानेष्वप्रधानस्यैव हि सापेक्षत्वं सामर्थ्यविघातकं न तु प्रधानस्य । तथाचाऽत्र पुरुषस्य प्रधानतया तस्य शूरापेक्षत्वेऽपि अस्त्येव सामर्थ्यमिति समासप्रवृत्तेः, तन्निवृत्त्यर्थं सामान्याऽप्रयोग इति वचनम् । इदमेवप्रधानस्य सापेक्षत्वेऽपि न सामर्थ्यविघातकत्व॑मिति ज्ञापयति । तेन 'राजपुरुषः सुन्दर' इत्यादौ समासः सिद्धो भवतीति भाष्ये स्पष्टम् ।

upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge — "prāgvat" — the meaning is: it is compounded with co-referential (samānādhikaraṇa) [words], and that is a tatpuruṣa. Here, since the compared thing (upamita) always requires a standard of comparison (upamāna-ākāṅkṣā), "with vyāghra etc." amounts by sense to "with vyāghra etc. as the standard (upamāna)."

[Objection:] Since it is already established by the qualifier-compound (viśeṣaṇa-samāsa), what is this sūtra for? To this he says "viśeṣyasya" (of the qualificand). When the standard (upamāna) and the compared thing (upameya) are brought together, since the upamāna alone is the qualifier (viśeṣaṇa), its being placed first would be occasioned; [so] this [sūtra] is for placing the qualificand (viśeṣya, = upameya) first — that is the meaning.

"puruṣavyāghraḥ" — the analysis is "puruṣo vyāghra iva" (a man like a tiger). Here the common property establishing the resemblance, consisting in valor (śaurya), is not mentioned, so the compound occurs. "puruṣo vyāghra iva śūraḥ" — i.e. "resembling a tiger through valor." Here, because the property common to upamāna and upameya, namely valor (śaurya), is expressed, there is no compound — that is the idea.

As for Kaiyaṭa's usage "bhāṣyābdhiḥ kvātigambhīraḥ" (the ocean of the Bhāṣya, how very deep), it is to be accounted for as belonging to the mayūra-vyaṃsakādi class; or "the Bhāṣya itself is the ocean" is a metaphor (rūpaka).

Nor should it be said: since the word puruṣa depends on the word śūra (śūra-śabda-sāpekṣatva), the compound does not occur here through lack of syntactic capacity (asāmarthya) alone, and hence "sāmānya-aprayoge" is purposeless. [Reply:] Among the members to be compounded, only the dependence of the subordinate (apradhāna) is destructive of capacity (sāmarthya- vighātaka), not that of the principal (pradhāna). And so here, since puruṣa is principal, even though it depends on śūra there is still capacity, and so the compound would occur; to negate that, the statement "sāmānya-aprayoge" is made. This very [point] indicates (jñāpayati) that "the dependence of the principal, even if present, is not destructive of capacity." Thereby the compound in "rājapuruṣaḥ sundaraḥ" etc. is established — as is clear in the Bhāṣya.

SK 736 · A 2.1.57V

विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ॥ ७३६ ॥

viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam

viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam (2.1.57) — A qualifier (viśeṣaṇa) [is compounded] with the qualified (viśeṣya), variously (bahulam).

Rule. A qualifier (viśeṣaṇa) compounds with the co-referential thing it qualifies (viśeṣya), variously (bahulam): sometimes obligatorily, sometimes not at all.

Example.

nīlam utpalam "a blue lotus" → nīlotpalam.

Obligatory: kṛṣṇasarpaḥ "cobra". Never: rāmo jāmadagnyaḥ "Rāma son of Jamadagni".

Siddhānta-kaumudī

भेदकं समानाधिकरणेन भेद्येन बहुलं प्राग्वत् । नीलमुत्पलं नीलोत्पलम् । बहुलग्रहणात् क्वचिन्नित्यम् । कृष्णसर्पः । क्वचिन्न । रामो जामदग्न्यः ॥

A distinguisher (bhedaka = viśeṣaṇa) [is compounded] with the co-referential (samānādhikaraṇa) distinguished [thing] (bhedya = viśeṣya), variously (bahulam), as before (prāg-vat). Example: "nīlam utpalam = nīlotpalam" ("a blue lotus"). Because of the mention of "bahula," sometimes [the compound] is obligatory (nitya): "kṛṣṇasarpaḥ" ("black snake, cobra"). Sometimes it does not [apply] (kvacin na): "rāmo jāmadagnyaḥ" ("Rāma the son of Jamadagni") [— no compound].

Bālamanoramā

विशेषणं विशेष्येण बहुलम् - विशेषणं विशेष्येण । विशिष्यते अनेनेति विशेषणम्, इतरस्माद्व्यावर्तकम् । व्यावर्त्त्यं तु विशेष्यं भिन्नत्वेन ज्ञायमानम् । समानाधिकरणेनेत्यधिकृतम् । तदाह — भेदकमिति प्राग्वदिति । समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । नीलोत्पलमिति । नीलपदं तावदुत्पलमनीलादुत्पलाद्व्यावर्तयतीति विशेषणसमर्पकम् । तस्य उत्पलपदेन विशेष्य समर्पकेण समासः । प्रतमानिर्दिष्टत्वाद्विशेषणस्यपूर्वनिपात इति भावः । नच उत्पलपदमनुत्पलान्नीलं व्यावर्तयतीत्युत्पलपदस्यापि विशेषणत्वं स्यादिति वाच्यं, जातिशब्दो गुणक्रियाशब्दसमभिव्याहारे विशेष्यसमर्पक एव, न तु विशेषण समर्पकः, स्वभावात् । यथा-॒नीलोत्पलं॑ 'पाचकब्राआहृण' इति । गुणशब्दयोः समभिव्याहारे विशेषणविशेष्यभावस्य न नियमः । यथा-खञ्जकुब्जः कुब्जखञ्ज इति । क्रियाशब्दयोरप्यनियमः । यथा-॒खञ्जपाचकः॑ 'पाचकखञ्ज' इति -इतिभाष्ये स्पष्टम् । तथा 'कैलासाद्रिः' 'मन्दराद्रिः'अयोध्यानगरी॑त्यादौ संज्ञाशब्दा अपि विशेषणसमर्पका एव, स्वभावात् । सामान्यजाति-विशेषजातिशब्दयोः समभिव्याहारे तु विशेषजातिरेव विशेषणम् । 'शिंशपावृक्ष' इत्यादि ज्ञेयम् । ननु वाग्रहणेन सिद्धे बहुलग्रहणं किमर्थमित्यत आह — बहुलग्रहणादिति ।

viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam — "viśeṣaṇa" ("qualifier"): that by which [something] is distinguished (viśiṣyate anena), i.e. what differentiates [it] from the other (itarasmād vyāvartaka). The "viśeṣya" (qualified), on the other hand, is what is to be differentiated, being cognized as distinct (bhinnatvena jñāyamāna). "samānādhikaraṇena" is supplied by the governing heading. He states this: "bhedakam… prāgvat" — [the distinguisher] is compounded [with the co-referential distinguished]; that is a tatpuruṣa. "nīlotpalam" — the word "nīla" indeed differentiates the lotus from a non-blue lotus, so it conveys the qualifier (viśeṣaṇa-samarpaka); it is compounded with the word "utpala," which conveys the qualified (viśeṣya-samarpaka). Since the qualifier is stated in the nominative (prathamā-nirdiṣṭa), it takes prior placement (pūrvanipāta); such is the sense. Nor should it be said, "the word 'utpala' too differentiates the blue [thing] from a non-lotus, so the word 'utpala' would also be a qualifier" — because a class-word (jāti-śabda), when used together with a quality- or action-word (guṇa-kriyā-śabda-samabhivyāhāra), conveys only the qualified (viśeṣya-samarpaka) and not the qualifier, by [its] nature (svabhāva) — as in "nīlotpalam," "pācakabrāhmaṇa" ("the cook-brāhmaṇa"). When two quality-words are used together, there is no fixity (aniyama) of the qualifier–qualified relation — as in "khañjakubjaḥ / kubjakhañjaḥ" ("lame-hunchback / hunchback- lame"). Two action-words too are unfixed — as in "khañjapācakaḥ / pācakakhañja" — this is clear in the Bhāṣya. Likewise in "kailāsādriḥ," "mandarādriḥ," "ayodhyānagarī" and the like, proper-name words (saṃjñā-śabda) too convey only the qualifier, by nature. But when a general-class word and a specific-class word are used together, the specific class (viśeṣa-jāti) alone is the qualifier — "śiṃśapāvṛkṣa" ("the śiṃśapā-tree") and the like should be understood [thus]. Objection: since it is established by the mention of "vā" [in the governing rule], what is the purpose of the mention of "bahula"? To this he says "because of the mention of 'bahula' (bahulagrahaṇāt)…".

SK 737 · A 2.1.58V

पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च ॥ ७३७ ॥

pūrvāparaprathamacaramajaghanyasamānamadhyamadhyamavīrāśca

And [the words] pūrva, apara, prathama, carama, jaghanya, samāna, madhya, madhyama, and vīra [are compounded with a co-referential word].

Rule. And pūrva, apara, prathama "first", carama "last", jaghanya "lowest", samāna "same", madhya "middle", madhyama "middling", vīra "hero" compound with a co-referential word and stand first.

Example.

pūrvo vaiyākaraṇaḥ → pūrvavaiyākaraṇaḥ; aparādhyāpakaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika: apara becomes paśca before ardha in the sense "latter half" — paścārdhaḥ. In ekavīraḥ "sole hero" eka stands first by SK 726, not vīra by this rule; bahulam lets this rule stand aside.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वनिपातनियमार्थमिदम् । पूर्ववैयाकरणः । अपराध्यापकः ।

This [rule] is for the sake of a restriction on prior placement (pūrva-nipāta-niyama). pūrvavaiyākaraṇa. aparādhyāpaka.

vārttika

अपरस्यार्धे पश्चभावो वक्तव्यः

(vārttika) The substitution of paśca in place of apara, in [the sense of] "the latter half", must be stated (aparasyārdhe paścabhāvo vaktavyaḥ).

(वार्तिकम्) ॥ अपरश्चासावर्धश्च पश्चार्धः । कथमेकवीर इति । पूर्वकालैक - SK 726 इति बाधित्वा परत्वादनेन समासे वीरैक इति हि स्यात् । बहुलग्रहणाद्भविष्यति ॥

(Following the vārttika:) aparaś cāsāv ardhaś ca = paścārdha ("the latter, and [being] a half"). "How [is there] ekavīra?" Objection: By blocking "pūrvakālaika-" (SK 726) [i.e. pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ], and because of posteriority (paratva), by the present rule there would be a compound giving "vīraika" [with vīra placed first]. Response: It will [nonetheless be ekavīra], because of [the anuvṛtti of] the word bahula[m] [under which the present rule does not apply, and the compound is formed by "pūrvakālaika-" instead].

Bālamanoramā

पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्च - पूर्वापर । पूर्वादय समानाधिकरणेन समस्यन्ते इत्यर्थः । विशेषणसमासेनैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह-पूर्वनिपातेति । अपराध्यापक इति । बहुलग्रहणानुवृत्त्या पाचकादिक्रियाशब्दैः पूर्वादीनामेषां न समास इति समर्थसूत्रे भाष्ये स्थितम् । ततश्च 'अपराध्यापकः' इत्युदाहरणमुपेक्ष्यम् । 'अपरमीमांसक' इत्युदाहरणमुचितम् । अपरस्यार्धे इति ।पश्चा॑दिति सूत्रभाष्ये इदं वार्तिकं स्थितम् । प्रथमवैयकरणः । चरमवैयाकरणः ।मच्यान्मः॑ । मध्यमवैयाकरणः । वीरवैयाकरणः । आक्षिपति-कथमेकवीर इति । हि=यतः, अनेन=प्रकृतसूत्रेण, वीरशब्दस्यैकशब्देन समासे सति वीरशब्दस्य पूर्वनिपाते सति वीरैक इति स्यात्, अतः 'एकवीरः' इति कथमित्यन्वयः । ननुपूर्वकालैके॑ति सूत्रेणैकशब्दस्य वीरशब्देन समासे सति 'एकवीरः' इति निर्बाधमित्यत आह — पूर्वकालैकेति बाधित्वा परत्वादिति । परिहरति — बाहुलतादिति । बहुलग्रहणानुवृत्तेरस्य सूत्रस्याऽप्रवृत्तौपूर्वकाले॑त्येव समासो भवतीत्यर्थः ।

pūrvāparaprathamacaramajaghanyasamānamadhyamadhyamavīrāś ca — The meaning is: pūrva and the rest are compounded with a co-referential (samānādhikaraṇa) word. Objection: since [this compound] is already established by the adjective-compound (viśeṣaṇa-samāsa), what is the purpose of this [rule]? — to this he says pūrvanipāta: [it is] for [restricting] prior placement. aparādhyāpaka — By the carrying-forward (anuvṛtti) of the word bahula[m], it is settled in the Bhāṣya on the samartha-sūtra that these words pūrva etc. do not compound with action-denoting words such as pācaka etc. Therefore the example "aparādhyāpaka" is to be disregarded; the fitting example is "aparamīmāṃsaka". aparasyārdhe — this vārttika stands in the Bhāṣya on the sūtra "paśca-". prathamavaiyākaraṇa. caramavaiyākaraṇa. [by "macyānmaḥ"] madhyamavaiyākaraṇa. vīravaiyākaraṇa. He raises an objection: kathamekavīra iti ("how [is there] ekavīra?") — hi = because; anena = by the present sūtra; when there is a compound of the word vīra with the word eka, since vīra takes prior placement, it would be "vīraika"; hence "ekavīra" — how? — such is the construction. Objection: by the sūtra "pūrvakālaika-", when there is a compound of the word eka with the word vīra, "ekavīra" is unobstructed — to this he says pūrvakālaikéti bādhitvā paratvād iti ("having blocked 'pūrvakālaika-', and because of posteriority"). He resolves it: bāhulakād iti — because of the anuvṛtti of the word bahula[m], the present sūtra not applying, the compound is formed by "pūrvakāla-" alone — this is the meaning.

translator notes

textual The block is labelled "(वार्तिकम्)" in the source, marking that the preceding block (k2) is the vārttika; k3 itself is the Kaumudī's prose glossing the vārttika (paścārdha) and discussing ekavīra. Source reads "पश्चभावो" in the vārttika (k2), i.e. the substitution paśca (paśca-bhāva) for apara before ardha.

SK 738 · A 2.1.59V

श्रेण्यादयः कृतादिभिः ॥ ७३८ ॥

śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ

śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ — 2.1.59. The words śreṇi and the rest combine with kṛta and the rest.

Rule. śreṇi "row, guild" and the rest compound with kṛta "made" and the rest. A vārttika adds the condition: in the sense of cvi, becoming what one was not.

Example.

aśreṇayaḥ śreṇayaḥ kṛtāḥ "made into rows, which they were not" → śreṇīkṛtāḥ.

Siddhānta-kaumudī

।

[The source segments only a bare daṇḍa here, with no continuous Kaumudī gloss; the substance is given in the vārttika immediately following and in the Bālamanoramā.]

vārttika

श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनं कर्तव्यम्

(vārttika) A statement of the sense of cvi (cvyartha) must be made in the case of śreṇi and the rest.

(वार्तिकम्) ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणीकृताः ॥

(vārttika) [Illustration:] aśreṇayaḥ śreṇayaḥ kṛtāḥ = śreṇīkṛtāḥ (things that were not guilds/rows, made into guilds/rows).

Tattvabodhinī

NSP p. 187–188

—श्रेण्यादयः—। आद्य आदिशब्दो व्यवस्थावाची । द्वितीयस्तु प्रकारवाची । ‘श्रेण्यादयः पठ्यन्ते, कृतादिराकृतिगणः’ इति भाष्यात् । श्रेणी, एक, पूरा, कुन्द, शशि, विशिख, निचय, निधनादिः श्रेण्यादिः ॥ कृत, मित, भूतादिः कृतादिः ॥ यदा तु सिद्धा एव श्रेणयः सम्यक् कृतास्तदा समासो नेष्यत इत्याशयेनाह—अश्रेणयः श्रेणय इति । एकेन शिल्पेन पण्येन वा ये जीवन्ति तेषां समूहः श्रेणिः ॥ च्च्यन्तानां तु ‘कुगति’ इति नित्यसमासः, परत्वात् । श्रेणीकृतम् । इह तु ‘च्चौ च’ इति दीर्घः ॥—केन—। विशिष्टशब्दोऽवधारणार्थः । नञ्मात्राधिकेन नञ्रहितं समस्यत इति सूत्रार्थः । तेनेह न । सिद्धं चाभुक्तं च ॥ तुडिडधिकेनापीति वाच्यम् ॥ अशितं चानशितं च अशितानशितम् । क्रिष्टाक्लि- शितम् । ‘क्लिशः क्लानिष्टयोः’ इति वेद् ॥—कृताकृतमिति । एकदेशकरणात्कृतम् । एकदेशान्तरस्याकरणात्तदेवाकृतम्

Bālamanoramā

श्रेण्यादयः कृतादिभिः - श्रेण्यादयः । श्रेम्यादयः कृतादिभिः समानाधिकरणैः समस्यन्ते स तत्पुरुष इत्यर्थः । श्रेण्यादिष्विति । श्रेण्यादिषु समासविधौ च्व्यर्थवचनं । च्विप्रत्ययार्थेऽभूततद्भावे गम्ये श्रेण्यादीनां समासो वक्तव्य इत्यर्थः । अश्रेमय इति । शिल्पेन पण्येन वा जीविनां समूहाः-श्रेणयः । पूर्वं शिल्पेन पण्येन वा जीवितुमसमर्था इदानीं तेन जीवितुं समर्थाः कृता इत्यर्थे समासे सति 'श्रेणिकृताः' इति भवतीत्यर्थः । श्रेणिशब्दो ह्रस्वान्तः, भाष्ये तथैवोदाहरणात् । यदा तु सिद्धा एव श्रेणयः परिष्कृतास्तदा तु न समासः, च्व्यर्थाऽभावात् । च्विप्रत्ययान्तस्य तु परत्वात्कुगती॑ति नित्यसमासः । ततःच्वौ चे॑ति श्रेणिशब्दस्य दीर्घः ।

śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ — śreṇyādayaḥ. The words śreṇi etc. combine with co-referential (samānādhikaraṇa) words kṛta etc.; that is a tatpuruṣa — the meaning.

"śreṇyādiṣu": in the rule prescribing the compound for śreṇi etc., a statement of the cvi-sense [is required]. The meaning: when the sense of the cvi-suffix — namely "becoming that which one was not before" (abhūta-tadbhāva) — is to be conveyed, the compound of śreṇi etc. must be prescribed.

"aśreṇayaḥ": śreṇis are groups (samūha) of those who live by a craft or by trade. When the sense is "those formerly unable to live by a craft or trade, [and] now made able to live thereby," and the compound is formed, "śreṇikṛtāḥ" results. The word śreṇi is short-final (hrasvānta), since the example is given just so in the Bhāṣya.

But when śreṇis that already exist are [merely] adorned/perfected (pariṣkṛta), then there is no compound, because the cvi-sense is absent. For a word ending in the cvi-suffix, however, there is an obligatory (nitya) compound by "kugati..." on the strength of para-hood (paratvāt). Then, by "cvau ca," the lengthening (dīrgha) of the word śreṇi [→ śreṇī].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 188 स्फोटायनस्य इत्यवद्धि ‘आहुणः’ ॥ ‘मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमूनि’ इत्यमरः ॥ ‘प्रशं’ १ सन्महदिति—महापापमित्यादौ उ पूंजाभावेऽपि विशेषणसमासो बोध्यः ।

translator notes

textual The Kaumudī block sk.738.k1 carries only a daṇḍa in the source; the running gloss belongs to the vārttika (k2–k3) and the Bālamanoramā. Nothing is emended.
textual The digital source shows śremy-/aśremaya for śreṇy-/aśreṇaya (ṇ misread as m) in two places; the evident reading śreṇi is followed.

SK 739 · A 2.1.60V

क्तेन नञ्विशिष्टेनानञ् ॥ ७३९ ॥

ktena nañviśiṣṭenānañ

A kta-ending word without nañ [is compounded] with a kta-ending word distinguished by nañ (ktena nañ-viśiṣṭena anañ).

Rule. A kta-word without the negative nañ compounds with the same kta-word bearing nañ.

Example.

kṛtaṃ ca tad akṛtaṃ ca "done and not done" → kṛtākṛtam.

Applies when / blocked by. A vārttika adds elision of a middle member (uttarapada-lopa) to explain śākapriyaḥ pārthivaḥ → śākapārthivaḥ "the vegetable-loving king" and devabrāhmaṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

नञ्विशिष्टेन क्तान्तेनानञ् क्तान्तं समस्यते । कृतं च तदकृतं च कृताकृतम् ।

A kta-ending word without nañ is compounded with a kta-ending word distinguished by (i.e. carrying) nañ. kṛtaṃ ca tad akṛtaṃ ca = kṛtākṛta ("done and not-done").

vārttika

शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्

(vārttika) For the establishment of [forms such as] śākapārthiva etc., the elision of the second member (uttarapada-lopa) must be additionally taught (upasaṃkhyāna).

(वार्तिकम्) ॥ शाकप्रियः पार्थिवः शकपार्थिवः । देवब्राह्मणः ॥

(Following the vārttika:) śākapriyaḥ pārthivaḥ = śākapārthiva. devabrāhmaṇa.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 188

—शाकपार्थिव इति । पृथिव्या ईश्वरः पार्थिवः । ‘तस्येश्वरः’ इत्यण् । शाकप्रिय इति बहुव्रीहिः, तस्य पार्थिवशब्देन समासे कृते पूर्वसमासे यदुत्तरपदं प्रिय इति तस्य लोपः ॥ तथा देवब्राह्मण इत्यत्र देवस्य पूजको देवपूजक इति पूर्वस्मिन् पष्ठीसमासे यदुत्तरपदं पूजक इति तस्य लोपो ज्ञेयः

Bālamanoramā

क्तेन नञ्विशिष्टेनानञ् - क्तेन नञ्विशिष्टेनानञ् । नञ्विशिष्टेन क्तान्तेन समानाधिकरणेन सह नञ्रहितं क्तान्तं समस्यते, तत्पुरुष इत्यर्थः । कृतं च तदिति । एकदेशस्य करणात्कृतम्, एकदेशान्तरस्याऽकरणात्तदेवाऽकृतम् । पूर्वनिपातनियमार्थम् । सिद्धं च तदभुक्तं चेत्यत्र तु नायं समासः, विशिष्टशब्दो ह्यत्राधिकवाची । यथादेवदत्ताद्यज्ञदत्तः स्वाध्यायेन विशिष्ट॑ इत्युक्ते अधिक इति गम्यते । नञैव विशिष्टं । नञ्मात्राधिकेन क्तान्तेनेति लभ्यते । एवंच समानप्रकृतिकत्वं क्तान्तयोः पर्यवसन्नमिति बोध्यम् । शाकपार्थिवादीनामिति ।वर्णो वर्णेने॑ति सूत्रभाष्ये इदं वार्तिकं पठितम् । शाकपार्थिव इति । शाकः प्रियो यस्य स शाकप्रियः ।वा प्रियस्ये॑ति प्रियशब्दस्य परनिपातः शाकप्रियश्चासौ पार्थिवश्चेति विग्रहे बहुव्रीहिगर्भो विशेषणसमासः । तत्र पूर्वखण्डे बहुव्रीहौ उत्तरपदस्य प्रियशब्दस्य लोपः । देवब्राआहृण इति । देवाः प्रिया यस्य स देवप्रियः, स चासौ ब्राआहृणश्चेति विग्रहः । पूर्ववदुत्तरपदलोपः । देवपूजको ब्राआहृण इति वा विग्रहः ।

ktena nañviśiṣṭenānañ — A kta-ending word devoid of nañ is compounded with a co-referential kta-ending word distinguished by nañ; it is a tatpuruṣa — this is the meaning. kṛtaṃ ca tat — because of the doing of one part, kṛta ("done"); because of the non-doing of another part, that very [thing is] akṛta ("not-done"). [The rule serves] to restrict prior placement. But in "siddhaṃ ca tad abhuktaṃ ca" this compound does not [apply]; for the word viśiṣṭa here denotes "exceeding, additional" (adhika-vācī). Just as, when it is said "Yajñadatta is distinguished (viśiṣṭa) from Devadatta by his recitation (svādhyāya)", "superior/additional" is understood [so here "distinguished by nañ" means "exceeding by nañ"]. [Thus] it is obtained that [the compound is formed] with a kta-ending word exceeding [the other] only by nañ; and so it comes about that the two kta-ending words are of the same base (samāna-prakṛtika) — this should be understood. śākapārthivādīnām — this vārttika is recited in the Bhāṣya on the sūtra "varṇo varṇena". śākapārthiva — "śākaḥ priyo yasya sa śākapriyaḥ" [a bahuvrīhi: he whose beloved is śāka]; by "vā priyasya" the post-placement (para-nipāta) of the word priya; "śākapriyaś cāsau pārthivaś ca" — in this analysis it is an adjective-compound (viśeṣaṇa-samāsa) with an embedded bahuvrīhi (bahuvrīhi-garbha). There, in the prior segment, which is a bahuvrīhi, [comes] the elision of the second member, the word priya. devabrāhmaṇa — "devāḥ priyā yasya sa devapriyaḥ, sa cāsau brāhmaṇaś ca" — this is the analysis; as before, the elision of the second member. Or the analysis is: "a brāhmaṇa who is a worshipper of the gods (deva-pūjaka)."

translator notes

textual Source reads "शकपार्थिवः" (śaka-) for the expected शाकपार्थिवः (śāka-pārthiva), as given by the vārttika and the Bālamanoramā; rendered śākapārthiva.
textual The word ब्राह्मण (brāhmaṇa) appears in the source as "ब्राआहृण" (devabrāhmaṇa, brāhmaṇaḥ), a digitization artifact; rendered brāhmaṇa.

SK 740 · A 2.1.61V

सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः ॥ ७४० ॥

sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ

sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ — [The words] sat, mahat, parama, uttama, utkṛṣṭa [compound] with co-referential words denoting something that is being honored (pūjyamāna).

Rule. sat "good", mahat "great", parama "highest", uttama "best", utkṛṣṭa "excellent" compound with co-referential words naming something honoured (pūjyamāna).

Example.

san vaidyaḥ → sadvaidyaḥ "a good physician".

mahān vaiyākaraṇaḥ → mahat → mahā by SK 807 → mahāvaiyākaraṇaḥ.

Applies when / blocked by. Not utkṛṣṭo gauḥ "an ox pulled up (out of the mud)" — nothing is honoured.

Siddhānta-kaumudī

सद्वैद्यः । वक्ष्यमाणेन महत आकारः । महावैयाकरणः । पूज्यमानैः किम् । उत्कृष्टो गौः । पङ्कादुद्धृत इत्यर्थः ॥

sadvaidyaḥ. By the [rule] to be stated later, mahat gets [the substitute] ā: mahāvaiyākaraṇaḥ. Why "with [words denoting] things being honored (pūjyamānaiḥ)"? utkṛṣṭo gauḥ — meaning "an ox drawn up (uddhṛta) from the mud (paṅka)."

Tattvabodhinī

NSP p. 188

—सन्महत्—। गुणक्रियाशब्दैः सह समासे सदादीनां पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम्

Bālamanoramā

सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः - सन्महत्परम ।समानाधिकरणैः समस्यन्ते स तत्पुरुषः॑ इति शेषः । सद्वैद्य इति । सन्-वैद्य इति विग्रहः । चिकित्साशास्त्ररकूलङ्कषज्ञानवत्त्वं सत्त्वम् । तेन वैद्यस्य पूजा गम्यते । पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । वक्ष्यमाणेनेति । महांश्चासौ वैयाकरणश्चेति विग्रहेऽनेन समासे सति महच्छब्दस्य 'आन्महतः' इति वक्ष्यमाणेन आकारेऽन्तादेशे सवर्णदीर्घे 'महावैयाकरण' इति भवतीत्यर्थः । ननूत्कृष्टो गौरित्यत्रोत्कृष्टशब्दस्याऽतिशयितवाचितया तेन गोः पूजावगमात्कथमिह समासो न भवतीत्यत आह — पङ्कादुद्धृत इत्यर्थ इति । उत्पूर्वकः कृषधातुरिहोद्धरणार्थक इति भावः । परमवैद्यः, उत्तमवैद्यः, उत्कृष्टवैद्यः । गुणक्रियाशब्दैः समासे सदादीनां पूर्वनिपातनियमार्थमिदं सूत्रम् ।

sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ — "sanmahatparama." "they compound with co-referential [words]; that is a tatpuruṣa" is to be supplied (śeṣa). "sadvaidyaḥ" — analysis: sat-vaidya. sattva = possession of knowledge that thoroughly plumbs the science of medicine (cikitsā-śāstra); by it the honoring of the physician is understood. The sūtra is for regulating the pūrva-nipāta. "vakṣyamāṇena" — when there is the compound on the analysis "mahāṃś cāsau vaiyākaraṇaś ca," then, by the [rule] to be stated, "ān mahataḥ" (A 6.3.46), ā being the final substitute of the word mahat, and [after] the homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha), it becomes "mahāvaiyākaraṇa" — such is the meaning. Objection: in "utkṛṣṭo gauḥ," since the word utkṛṣṭa denotes something surpassing (atiśayita), and honoring of the ox is understood by it, how does the compound not occur here? To this he says "paṅkād uddhṛta ity arthaḥ" — the root kṛṣ preceded by ut here means "drawing up" (uddharaṇa) — such is the idea. paramavaidyaḥ, uttamavaidyaḥ, utkṛṣṭavaidyaḥ. This sūtra is for regulating the pūrva-nipāta of sat and the rest when they are compounded with quality-and-action words.

SK 741 · A 2.1.62V

वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् ॥ ७४१ ॥

vṛndārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam

vṛndārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam — 2.1.62. A [word denoting something] being honored (pūjyamāna) combines with vṛndāraka, nāga, and kuñjara.

Rule. A word for something honoured compounds with vṛndāraka "chief", nāga "elephant", kuñjara "elephant" (as words of praise), and stands first.

Example.

gaur vṛndārakaḥ → govṛndārakaḥ "a chief among cows".

Applies when / blocked by. The vyāghrādi list of SK 735 is open, so these forms were already possible; the rule states these compounds generally, beyond what the vyāghrādi list already gives.

Siddhānta-kaumudī

गोवृन्दारकः ॥ व्याघ्रादेराकृतिगणत्वादेव सिद्धे सामान्यप्रयोगार्थं वचनम् ॥

[Example:] govṛndārakaḥ. Since it is already established by the fact that vyāghrādi is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class), the statement [of this sūtra] is for the sake of general application (sāmānya-prayoga).

Bālamanoramā

वृन्दारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् - वृन्दारकनाग ।समानाधिकरणैः समस्यते॑ इति शेषः । विशेषणसमासेनैव सिद्धे विशेष्यस्य पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । गोवृन्दारक इति । वृन्दारकशब्दो देवतावाची ।अमरा निर्जरा देवाः॑ इत्युपक्रम्यं,वृन्दारका दैवतानी॑त्यमरः । गौर्वृन्दारक इवेति विग्रहः । गौर्नाग इव गोनागः । गौः कुञ्जर इव गोकुञ्जरः । नागशब्दः कुञ्जरशब्दश्च गजवाची । अत्र गौर्वृन्दारादितुल्यत्वात् श्रैष्ठं गम्यत इति पूज्यमानता । ननु व्याघ्रादेराकृतिगणत्वात्उपमितं व्याघ्रादिभि॑रित्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — व्याघ्रादेरिति । सामान्येति । गोकुञ्जरः श्रेष्ठ इत्यादिविति भावः ।

vṛndārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam — vṛndārakanāga. "[it] combines with co-referential (samānādhikaraṇa) words" is to be supplied. Though already established by the qualifier-compound (viśeṣaṇasamāsa), the sūtra serves the rule of placing the qualificand (viśeṣya) first.

"govṛndārakaḥ": the word vṛndāraka denotes a deity. Beginning "amarā nirjarā devāḥ," Amara [states] "vṛndārakā daivatāni." The analysis is "gaur vṛndāraka iva" (an ox like a vṛndāraka/god). "gaur nāga iva" = gonāgaḥ; "gauḥ kuñjara iva" = gokuñjaraḥ. The words nāga and kuñjara denote an elephant (gaja). Here, because the ox is treated as equal to a vṛndāraka and the rest, excellence (śraiṣṭhya) is understood — hence the state of being honored (pūjyamānatā).

Objection: Since vyāghrādi is an ākṛtigaṇa, this is already established by "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ"; what then is the purpose of this [sūtra]? Response — [Bhaṭṭoji] says "vyāghrādeḥ." "sāmānya-": the idea is [general expressions] such as "gokuñjaraḥ śreṣṭhaḥ."

SK 742 · A 2.1.63V

कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने ॥ ७४२ ॥

katarakatamau jātiparipraśne

katara and katama [are compounded with a co-referential word] when there is inquiry into the class (jāti-paripraśna).

Rule. katara "which of two" and katama "which of many" compound with a co-referential word when the question asks about a class (jāti).

Example.

kataraḥ kaṭhaḥ "which Kaṭha?" → katarakaṭhaḥ; katamakalāpaḥ. Names of lineages together with Vedic schools count as classes.

Siddhānta-kaumudī

कतरकठः । कतमकलापः । गोत्रं च चरणैः सहेति जातित्वम् ॥

katarakaṭha. katamakalāpa. And by "[words denoting] gotra together with those denoting [Vedic] schools (caraṇa) [have the status of a jāti]" — the class-nature (jātitva) [of such items is secured].

Tattvabodhinī

NSP p. 188

—कतरकतमौ—। जातिपरिप्रश्ने किम् । कतरो देवदत्तः । ‘वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्’ इति व्युत्पादितकतमशब्दसाहचर्यात्तादृशस्यैव कतरशब्दस्यापि ग्रहणे सिद्धे जातिपरिप्रश्नग्रहणं ज्ञापयति ‘कतमशब्दोऽर्थान्तरेऽपि साधुः’ इति । तथा च प्रत्युदाहृतं प्राचीनवृत्तिषु ‘कतरो भवतोर्देवदत्तः । कतमो भवतां देवदत्तः’ इति

Bālamanoramā

कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने - कतरकतमौ । जातिपरिप्रश्ने गम्ये कतरकतमो समानाधिकरणेन समस्येते इत्यर्थः । कतरकठ इति । अनयो कः कठ इत्यर्थः ।किंयत्तदोर्निर्धारणे द्वयोरेकस्य डतरच् । कठेन प्रोक्तमधीते कठः । वैशम्पायनान्तेवासित्वात् प्रोक्ते णिनिः ।कठचरकाल्लु॑गिति तस्य लुक् । ततः 'तदधीते ' इत्यणःप्रोक्ताल्लु॑गिति लुक् । कतमकलाप इति । एषां कः कलाप इति विग्रहः कलापिना प्रोक्तमधीते कलापः ।कलापिनोऽण् ।सब्राहृचारी॑ति टिलोपः ।वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् । ननु घटत्वादिवत्कठशाखाध्येतृत्वादिकं न जातिः, 'आकृतिग्रहणा जातिः' इति लक्षणस्यलिङ्गानां च न सर्वभाक्, सकृदाख्यातनिग्र्राह्रा॑ इति लक्षणमस्य च तत्राऽप्रवृत्तेरित्यत आह — गोत्रं चेति । अत्र कतमशब्दस्य जातिपरिप्रश्न एव व्युत्पादनातरार्थमेव जातिपरिप्रश्नग्रहणम् । एवंचाऽनयोः कतरो देवदत्त इत्यत्र न भवति समासः ।एषां कतमो देवदत्तः॑ इति तु नास्त्येव, जातिपरिप्रश्न एव डतमचो विधानात् । वस्तुतस्तु डतरतमविधौ द्वयोरिति बहूनामिति जातिपरिप्रश्ने इति प्रत्याख्यातं भाष्ये । एवंच 'कतम एषां देवदत्त' इत्यप्यस्ति । तत्र समासाऽभावाय जातिपरिप्रश्नग्रहणमिति शब्देन्दुशेखरे स्थ#इतम् ।

katarakatamau jātiparipraśne — katara and katama are compounded with a co-referential word when a class-inquiry (jāti-paripraśna) is to be conveyed — this is the meaning. katarakaṭha — the meaning is "which of these two is a Kaṭha?". By "kiṃyattadoḥ nirdhāraṇe dvayor ekasya ḍatarac" [ḍatarac after kim etc., in singling out one of two]. "kaṭhena proktam adhīte kaṭhaḥ" [one who studies what was proclaimed by Kaṭha is a Kaṭha]; ṇini in the sense "proclaimed by", because [Kaṭha] is a pupil in the line of Vaiśampāyana; its luk by "kaṭhacarakāl luk"; then, of the aṇ [in the sense] "studies that" (tad adhīte), luk by "proktāl luk". katamakalāpa — the analysis is "which is the Kalāpa among these [many]?"; "kalāpinā proktam adhīte kalāpaḥ"; aṇ by "kalāpino 'ṇ"; ṭi-lopa by "sabrahmacāri-"; ḍatamac by "vā bahūnāṃ jātiparipraśne" [in singling out one of many]. Objection: just as ghaṭatva etc. [are classes], the property of being-a-student-of-the-Kaṭha-branch etc. is not a jāti, for the definitions "a jāti is that grasped through [common] configuration (ākṛti-grahaṇā jātiḥ)", "na sarvabhāk... liṅgānāṃ ca", and "graspable by a single naming (sakṛd-ākhyāta-nirgrāhyā)" do not apply to it — to this he says gotraṃ ca: "[words denoting] gotra together with those denoting caraṇas [are jātis]". Here, since the word katama is derived (vyutpādita) precisely in a class-inquiry, the mention of jāti-paripraśna is [needed only] for the sake of katara. And thus, in "anayoḥ kataro devadattaḥ" ("which of these two is Devadatta?"), the compound does not occur [there being no class-inquiry]. But "eṣāṃ katamo devadattaḥ" does not exist at all, since ḍatamac is enjoined only in a class-inquiry. In truth, however, in the injunction of ḍatara and ḍatamac the qualifications "of two", "of many", and "in a class-inquiry" have been rejected (pratyākhyāta) in the Bhāṣya; and thus "katama eṣāṃ devadattaḥ" also exists. There, for the sake of [securing] the absence of a compound, the mention of jāti-paripraśna [is made] — so it is stated in the Śabdenduśekhara.

translator notes

textual Source reads "व्युत्पादनातरार्थमेव", evidently for व्युत्पादनात् कतरार्थमेव (vyutpādanāt katarārtham eva) with the syllable क dropped; the argument (the jāti-paripraśna mention being needed only for katara) confirms this reading. Source also reads "स्थ#इतम्" for स्थितम् (sthitam), a digitization artifact.

SK 743 · A 2.1.64V

किं क्षेपे ॥ ७४३ ॥

kiṃ kṣepe

kiṃ kṣepe — The indeclinable kim combines (as a tatpuruṣa) with a co-referential (samānādhikaraṇa) word when contempt (kṣepa) is denoted.

Rule. kim compounds with a co-referential word when censure is meant.

Example.

kutsito rājā "a wretched king" — one who does not protect → kiṃrājā.

Siddhānta-kaumudī

कुत्सितो राजा किंराजा । यो न रक्षति ॥

A contemptible king (kutsito rājā) [is called] kiṃrājā — [that is,] one who does not protect.

Tattvabodhinī

NSP p. 188

—किं क्षेपे ॥—किंराजेति । ‘किमः क्षेपे’ इति समासान्तनिषेधः । क्षेपे किम् । को राजा पाटलिपुत्रे । एवं ‘किंसखा यो द्रुह्यति’ ‘किंगौः यो न वहति’ इत्यप्युदाहरणं बोध्यम्

Bālamanoramā

किं क्षेपे - किं क्षेपे । क्षेपो निन्दा । तत्रगम्ये किमित्यव्ययं समानाधिकरणेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । कुत्सितो राजेति । अस्वपदविग्रहोऽयम् । किम्पदस्थाने कुत्सिदपदमिति ज्ञेयम्, वाक्येन निन्दानवगमेन स्वपदलौकिकविग्रहाऽसम्भवात् । किंराजेति । 'राजाहःसखिभ्यः' इति टच् तु न, 'किमः क्षेपे' इति निषेधात् । ननु राज्ञो बहुसम्पत्तिशालिनः कथं कुत्सितत्वमित्यत आह — यो न रक्षतीति । स किराजेत्यन्वयः ।

kiṃ kṣepe — kiṃ kṣepe. "kṣepa" means censure (nindā). When that [censure] is to be conveyed, the indeclinable kim combines with a co-referential (samānādhikaraṇa) word; that [compound] is a tatpuruṣa — this is the sense. "kutsito rājā" (a contemptible king): this is an analysis that does not use the compound's own words (asvapada-vigraha). It should be understood that in place of the word "kim" [there] stands the word "kutsita" [in the paraphrase], because a popular analysis using the compound's own word [kim] is impossible, since censure is not grasped by [such a literal] sentence. "kiṃrāja": But the affix ṭac by rājāhaḥsakhibhyaḥ (A 5.4.91) does not [apply], because of the prohibition kimaḥ kṣepe [the rule prohibiting ṭac after kim when contempt is meant]. Objection: how can a king, who is endowed with abundant wealth, be contemptible? To this he says "yo na rakṣati" (one who does not protect): the construction is "he [who does not protect] is a kiṃrāja."

SK 744 · A 2.1.65V

पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहत्बष्कयणीप्रवक्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर्जातिः ॥ ७४४ ॥

poṭāyuvatistokakatipayagṛṣṭidhenuvaśāvehatbaṣkayaṇīpravaktṛśrotriyādhyāpakadhūrtairjātiḥ

poṭāyuvatistokakatipayagṛṣṭidhenuvaśāvehatbaṣkayaṇīpravaktṛśrotriyādhyāpakadhūrtaiḥ jātiḥ — 2.1.65 — A word denoting a genus (jāti) is compounded [as a tatpuruṣa] with [the co-referential words] poṭā, yuvati, stoka, katipaya, gṛṣṭi, dhenu, vaśā, vehat, baṣkayaṇī, pravaktṛ, śrotriya, adhyāpaka, and dhūrta.

Rule. A class-word (jāti) compounds with the co-referential words poṭā, yuvati, stoka, katipaya, gṛṣṭi, dhenu, vaśā, vehat, baṣkayaṇī, pravaktṛ, śrotriya, adhyāpaka, dhūrta, and stands first.

Example. (Bhaṭṭoji gives the forms under SK 746.)

ibhī poṭā → ibhapoṭā "a female elephant with male marks"; ibhayuvatiḥ "a young she-elephant"; agnistokaḥ "a little fire"; udaścitkatipayam "some buttermilk"; gogṛṣṭiḥ "a cow that has calved once"; godhenuḥ "a newly-calved cow"; govaśā "a barren cow"; govehat "a cow that miscarries"; gobaṣkayaṇī (scholars discuss the gloss); kaṭhapravaktā, kaṭhaśrotriyaḥ, kaṭhādhyāpakaḥ, kaṭhadhūrtaḥ.

Bālamanoramā

पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहत्बष्कयणीप्रवक्तॄश्रोत्रियाध्यापकधूर्तैर्जातिः - पोटायुवति । पोटादिभिः समानाधिकरणैर्जातिवाचकं समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः ।

poṭāyuvatistokakatipayagṛṣṭidhenuvaśāvehatbaṣkayaṇīpravaktṛśrotriyādhyāpaka- dhūrtairjātiḥ — poṭāyuvati. A genus-denoting word (jāti-vācaka) is compounded with poṭā and the rest when they are in grammatical agreement (samānādhikaraṇa) [with it]; that is a tatpuruṣa — that is the meaning.

SK 745 · A 1.2.42कर्मधारयसंज्ञा

तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ ७४५ ॥

tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ

tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ — A tatpuruṣa that is co-referential (samānādhikaraṇa, its members denoting one and the same thing) receives the designation karmadhāraya.

Rule. A tatpuruṣa whose members are co-referential — name one and the same thing — receives the name karmadhāraya. The name governs the operations that follow.

Example.

nīlam utpalam → nīlotpalam → a tatpuruṣa (SK 684) → its members name one thing → also a karmadhāraya.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that the name is given outside the tatpuruṣa heading on purpose: inside it, the rule that allows only one name would let karmadhāraya displace tatpuruṣa.

Tattvabodhinī

NSP p. 188

—तत्पुरुषः । समानाधिकरणशब्द अर्शावजन्तः । समानाधिकरणपदक इत्यर्थः ॥—भाषितपुंस्कादित्यादि । एतच्च ‘स्त्रियाः पुंवत्’ इति सूत्रे स्फुटीकरिष्यते । ननु तेनैव कर्मधारयेऽपि सिद्धं, जातीयदेशीययोस्तु ‘तसिलादिषु’ इति सिद्धं, तत्किमनेन सूत्रेणेत्यत आह—पूरणीप्रियादिष्विति । तथेति च ॥—महानवमीति । नवानां पूरणी । ‘तस्य पूरणे डट्’ ‘नान्तादसंख्यादेर्मट् टिलान्क्षीप्’ महती चासौ नवमी चेति विग्रहः । पुंवद्भावे कृते वक्ष्यमाणेन महत आकारः ॥—कोपधादेरिति । ‘न कोपधायाः’ ‘संज्ञापूरण्योश्च’ ‘वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे’ ‘स्वाङ्गाच्चेतः’ ‘जातेश्च’ इति पञ्चसूत्र्या प्रतिषिद्ध इत्यर्थः । कर्मणोदाहरति—पाचकस्त्रीति । जातीयदेशीययोरपि प्रतिप्रसवमुदाहरति—एवमिति । पाचिकाप्रकारवती पाचकजातीया । ‘प्रकारवचने जातीयर्’

Bālamanoramā

तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः - अथ कर्मधारयकार्यं वक्ष्यन्करमधारयसंज्ञामाह — तत्पुरुषः समाना । समानम्-एकमधिकरणं=वाच्यं ययोः पदयोः, ते समानाधिकरणे पदे, ते अस्य स्त इति समानाधिकरणः, मत्वर्थीयोऽर्शाअद्यच् । समानाधिकरणानेकपदावयवकस्तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञको भवतीत्यर्थः । तत्पुरुषाधिकारे इयं संज्ञा न कृता, तथा सत्येकसंज्ञाधिकारात्कर्मधारधारयसंज्ञया तत्पुरुषसंज्ञा बाध्येतेत्याहुः ।

tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ — Now, about to state the operations pertaining to the karmadhāraya, he states the karmadhāraya designation (saṃjñā): "tatpuruṣaḥ samāna...". "samāna" means one; "adhikaraṇa" means the thing denoted (vācya). The two words (pada) whose denoted thing is one and the same are "samānādhikaraṇe pade" (co-referential words); [the compound] which has these [two co-referential words] is "samānādhikaraṇaḥ" — the affix being the "ac" of the arśaādi class (arśaādyac) in the possessive sense (matvartha). The meaning: a tatpuruṣa whose constituent members are several co-referential words receives the designation karmadhāraya. This designation was not made within the domain (adhikāra) of "tatpuruṣa"; for, [the elders] say, were it so, then by the "one-designation" domain (ekasaṃjñā-adhikāra, which permits only a single designation) the karmadhāraya designation would [wrongly] set aside (bādh) the tatpuruṣa designation.

SK 746 · A 6.3.42उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ॥ ७४६ ॥

puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu

puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu — In a karmadhāraya, and before jātīya and deśīya, the prior [feminine] member behaves like the masculine (puṃvat).

Rule. A feminine first member — one formed from a stem that also has a masculine (bhāṣita-puṃska) and not ending in ūṅ — takes its masculine form (puṃvat) in a karmadhāraya and before the affixes jātīya and deśīya. The rule supplies the masculine treatment where earlier rules withheld it (ordinals, priyā) and re-enables it where they forbade it (stems with penultimate k, and the like).

Example.

mahatī navamī "the great ninth" → mahatī → mahat → mahā by SK 807 → mahānavamī.

kṛṣṇā caturdaśī → kṛṣṇacaturdaśī; mahatī priyā → mahāpriyā.

pācikā strī → pācakastrī "a woman cook"; dattabhāryā, pañcamabhāryā, straughnabhāryā, sukeśabhāryā, brāhmaṇabhāryā.

Before jātīya, deśīya: pācakajātīyā, pācakadeśīyā.

Siddhānta-kaumudī

कर्मधारये जातीयदेशीययोश्च परतो भाषितपुंस्कात्पर ऊङभावो यस्ंिमस्तथाभूतं पूर्वं पुंवत् । पूरणीप्रियादिष्वप्राप्तः पुंवद्भावोऽनेन विधीयते । महानवमी । कृष्णचतुर्दशी । महाप्रिया । तथा कोपधादेः प्रतिषिद्धः पुंवद्भावः कर्मधारयादौ प्रतिप्रसूयते । पाचकस्त्री । दत्तभार्या । पञ्चमभार्या । स्त्रौघ्नभार्या । सुकेशभार्या । ब्राह्मणभार्या । एवं । पाचकजातीया । पाचकदेशीयेत्यादि । इभपोटा । पोटा स्त्री पुंसलक्षणा । इभयुवतिः । अग्निस्तोकः । उदश्चित्कतिपयम् । गृष्टिः सकृत्प्रसूता, गोगृष्टिः । धेनुर्नवप्रसूतिका, गोधेनुः । वशा वन्ध्या, गोवशा । वेहत् गर्भघातिनी । गोवेहत् । बष्कयणी तरुणवत्सा, गोबष्कयणी । कठप्रवक्ता । कठश्रोत्रियः । कठाध्यापकः । कठधूर्तः ॥

The prior member which is such that, [being feminine and] following a bhāṣita-puṃska stem, there is [in it] the absence of ūṅ — that prior member behaves like the masculine (puṃvat) in a karmadhāraya and before jātīya and deśīya. By this [rule] the puṃvad-bhāva otherwise not obtained (aprāpta) in the case of ordinal feminines (pūraṇī), priyā, and the like is enjoined: mahānavamī, kṛṣṇacaturdaśī, mahāpriyā. Likewise the puṃvad-bhāva prohibited for [stems] ending in a penultimate ka and the like is re-enjoined (pratiprasava) in the karmadhāraya etc.: pācakastrī, dattabhāryā, pañcamabhāryā, straughnabhāryā, sukeśabhāryā, brāhmaṇabhāryā. So too [before jātīya and deśīya]: pācakajātīyā, pācakadeśīyā, and the like. [Illustrations of the following sūtra "poṭāyuvati…":] ibhapoṭā — a poṭā being a female bearing the marks of a male. ibhayuvatiḥ; agnistokaḥ; udaścit-katipayam. gṛṣṭi — one that has calved once: gogṛṣṭiḥ. dhenu — a newly-calved [cow]: godhenuḥ. vaśā — a barren [cow]: govaśā. vehat — one that aborts its embryo: govehat. baṣkayaṇī — one with a young calf: gobaṣkayaṇī. kaṭhapravaktā; kaṭhaśrotriyaḥ; kaṭhādhyāpakaḥ; kaṭhadhūrtaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 188

—पाचकदेशीयेति । ‘ईषदसमाप्तौ’ इति देशीयर् । उभयत्र ‘तसिलादिषु’ इति पुंवद्भावस्य ‘न कोपधायाः’ इति निषेधः प्राप्तः, पदजातीया पट्टदेशीयेत्यादौ तस्य चरितार्थलात् ॥—इत्यादीति । आदिपदात् दत्तजातीया, पञ्चमजातीया, सौघ्रजातीया, सुकेशजातीया, ब्राह्मणजातीया । एवं दत्तदेशीयेत्याद्युदाहार्यम् ॥—स्त्रीपुंसलक्षणेति । स्तनश्मश्रवादियुक्ता स्त्रीत्यर्थः ॥—उदश्विदिति । ‘तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्यु निर्जलम्’ इत्यमरः ॥—कठधूर्त इति । नात्र कठत्वं कुत्स्यते । अतः ‘कुत्सितानि कुत्सनैः’ इति गतार्थता न शङ्क्या, प्रवृत्तिनिमित्तकृत्सायामेव तस्य प्रवृत्तेः । ‘जनयति कुमुदभ्रान्तिं धूर्तवको बालमत्स्यानाम्’ इत्यत्र धूर्तवक इत्यसाधुरेव

Bālamanoramā

पुंवत् कर्मधारयजातीयदेशीयेषु - पुंवत्कर्मधारय ।स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनू॑ङिति वर्तते । एकापि सप्तमी विषयभेदाद्भिद्यते । कर्मधारयांशेऽधिकरणसप्तमी । जातीयदेशीयविषये परसप्तमी । तदाह — कर्मधारये इति ।तथाभूत॑मित्यनन्तरंस्त्रीवाचक॑मिति शेषः ।भाषितपुंस्कादनू॑ङित्येतत् 'स्त्रियाः पुंवत्' इति सूत्रे स्फुटीकरिष्यते । ननु कर्मधारयेस्त्रियाः पुंव॑दित्यनेन सिद्धं पुंवत्त्वं, जातीयदेशीययोस्तुतसिलादिष्वाकृत्वसुचः॑ इत्यनेन सिद्धमित्यत आह — पूरणीप्रियादिष्वप्राप्त इति । अपूरणीप्रियादिष्विति पर्युदासादिति भावः । महानवमीति । महती चासौ नवमी चेति विग्रहः ।सन्महदि॑त्यादिना समासः । नवानां पूरणी नवमी ।तस्य पूरणे डट्॒नान्तादसंख्यादेर्मट् । टित्त्वान्ङीप् । अत्र नवमीशब्दस्य पूरणप्रत्ययान्तत्वात्तस्मिन् परे 'स्त्रियाः पुंवत्' इति पुंवत्त्वमप्राप्तमनेन विधीयते । कृते पुंवत्त्वे 'आन्महतः' इत्यात्त्वमिति भावः । कृष्णचतुर्दशीति । चतुर्दशानां पूरणी-चतुर्दशी । डट । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । टित्त्वान्ङीप् । कृष्णा चासौ चतुर्दशी चेति विग्रहः । महाप्रियेति । महती चासौ प्रिया चेति कर्मधारयः । अत्रापि प्रियादिपर्युदासादप्राप्तमनेन विधीयत इति भावः । ॒पुंवत्कर्मधारय॑ इत्यस्य प्रयोजनान्तरमाह — तथा कोपधादेरिति । 'न कोरधायाः' 'संज्ञीपूरण्योश्च'वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्याऽरक्तविकारे॑ 'स्वाङ्गाच्चेतः'जातेश्चे॑ति पञ्चसूत्र्या प्रतिषिद्ध इत्यर्थः । कर्मधारयादाविति । कर्मधारये जातीयदेशीययोश्च परयोरित्यर्थः । पाचकस्त्रीति । पाचिका चासौ स्त्री चेति कर्मधारयः । अत्र 'न कोपधायाः' इति पुंवत्त्वस्य प्रतिषेधः प्राप्तः । दत्तभार्या पञ्चमभार्येति दत्ता चासौ भार्या चेति, पञ्चमी चासौ भार्या चेति च कर्मधारयः । अत्रसंज्ञापूरण्योश्चे॑ति प्रतिषेधः प्राप्तः । रुआऔग्घ्नभार्येति । रुआऔग्घ्नी चासौ भार्या चेति कर्मधारयः । अत्रवृद्धिनिमित्तस्य चे॑ति प्रतिषेधः प्राप्तः । सुकेशभार्येति । सुकेसी चासौ भार्या चेति कर्मधारयः । अत्र 'स्वाङ्गाच्चेत' इति निषेधः प्राप्तः । ब्राआहृणभार्येति । ब्राआहृणी चासौ भार्या चेति कर्मधारयः । अत्रजातेश्चे॑ति निषेधः प्राप्तः । अथ जातीयदेशीययोः प्रतिप्रसवमुदाहरति — एवं पाचकजातीया पाचकदेशीयेति । 'प्रकारवचने' इति जातीयर् । 'ईषदसमाप्तौ' इति दैशीयर् । उभयत्रापि 'तसिलादिषु' इति पुंवत्त्वस्य 'न कोपधायाः' इति निषेधः । प्राप्तः । इत्यादीति । दत्तजातीया, दत्तदेशीया । पञ्चमजातीया, पञ्चमदेशीया । रुआऔघ्नजातीया, रुआऔघ्नदेशीया । सुकेशजातीया, सुकेषदेशीया । ब्राआहृणजातीया, ब्राआहृणदेशीया । तदेवं पुंवत्कर्मधारये॑ति सूत्रं निरूप्यपोटायुवती॑ति सूत्रस्य क्रमेणोदाहरणान्याह — इभपोटेति । पोटा चासौ इभी चेति कर्मधारयः । इभीशब्दस्य पुंवत्त्वम् । जातेः पूर्वनिपातार्थमिदं सूत्रम् । पोटा स्त्रीपुंसलक्षणेति । कोशवाक्यमिदम् । स्त्रीपुंसयोर्लक्षणानि चिह्नानि यस्या इति बहुव्रीहिः । इभयुवतिरिति । युवतिश्चासौ इभी चेति विग्रहः । कर्मधारये पुंवत्त्वम् । अग्निस्तोक इति । स्तोकः= अल्पः, स चासौ अग्निश्चेति विग्रहः । उदइआत्कतिपयमिति । 'तक्रं ह्रुदइआत्' इत्यमरः । कतिपयं च तदुदइआच्चेति कर्मधारयः । गृष्टिः सकृत्प्रसूतेति । कोशवाक्यमिदम् । गोगृष्टिरिति । गृष्टिश्चासौ गौश्चेति कर्मधारयः । धेनुर्नवप्रसूतेति । कोशवाक्यमिदम् । गोवशेति । वशा चासौ गौश्चेति विग्रहः बेहद्नर्भघातिनीति । कोशवाक्यमिदम् । गोवेहदिति । वेहच्चासौ गौश्चेति विग्रहः । बष्कयण्यतरुणवत्सेति । 'चिरसूता बष्कयणी' इत्यमरः ।तरुणवत्से॑त्यपपाठः । गोबष्कयणीति । बष्कयणी चासौ गौश्चेति विग्रहः । कठप्रवक्तेति । प्रवक्ता=अध्यापकः, स चासौ कठश्चेति विग्रहः । कठाध्यापक इति । अध्यापकश्चासौ कठश्चेति विग्रहः । कठधूर्त इति । धूर्तश्चासौ कठश्चेति विग्रहः ।धूर्तोऽक्षदेव॑त्यमरः विट इत्यन्ये । नचकुत्सितानि कुत्सनैः॑ इत्यनेन सिद्धिः शङ्क्या, प्रवृत्तिनिमित्तकुत्सायामेव तत्प्रवृत्तेः । न हि कठत्वं कुत्सितदम् ।

puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu — From "strīyāḥ puṃvat[bhāṣitapuṃskād anūṅ samānādhikaraṇe]" [A 6.3.34] the terms "strīyāḥ puṃvat," "bhāṣitapuṃskāt," and "anūṅ" are carried forward (anuvṛtti). Although the sūtra has a single locative [in "-eṣu"], it is differentiated by difference of domain: in the karmadhāraya portion it is a locative of location (adhikaraṇa-saptamī); in the domain of jātīya and deśīya it is a "when-following" locative (para-saptamī). He states this with "karmadhāraye…". After "tathābhūtam" ("being such"), the word "denoting a feminine (strī-vācaka)" is to be supplied. The condition "bhāṣitapuṃskāt anūṅ" will be clarified under the sūtra "strīyāḥ puṃvat" [A 6.3.34]. — Objection: in a karmadhāraya the puṃvattva is already established by "strīyāḥ puṃvat" [A 6.3.34], and for jātīya/deśīya by "tasilādiṣv ākṛtvasucaḥ" [A 6.3.35]; [so what does this rule accomplish?]. Response: "pūraṇī-priyādiṣv aprāptaḥ" — the idea being that, because of the exclusion (paryudāsa) [in A 6.3.34, which reads] "apūraṇī-priyādiṣu," [the puṃvattva does not obtain there and must be enjoined here]. — mahānavamī: analysis "she who is great (mahatī) and is the ninth (navamī)"; the compound by "sanmahat[paramotta- motkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ]" [A 2.1.61]. navamī = the ordinal (pūraṇī) of nine; by "tasya pūraṇe ḍaṭ" [A 5.2.48] the affix ḍaṭ, and by "nāntād asaṃkhyāder maṭ" [A 5.2.49] the augment maṭ; because ḍaṭ has ṭ as indicatory letter (ṭit), ṅīp [the feminine affix, by "ṭiḍḍhāṇañ…" A 4.1.15]. Here, because the word navamī ends in an ordinal affix (pūraṇa-pratyaya), when it follows, the puṃvattva by "strīyāḥ puṃvat" — being unobtained [owing to the ordinal-exclusion] — is enjoined by this [rule]; and once the puṃvattva is done [mahatī → mahat], the ā-substitution (āttva) [mahat → mahā] takes place by "ānmahataḥ [samānādhika- raṇajātīyayoḥ]" [A 6.3.46]. — kṛṣṇacaturdaśī: caturdaśī = the ordinal of fourteen; [affix] ḍaṭ; by "nas taddhite" [A 6.4.144] the ṭi-portion is elided (ṭi-lopa); because of ṭit, ṅīp. Analysis: "she who is black (kṛṣṇā) and is the fourteenth." — mahāpriyā: the karmadhāraya "she who is great and dear (priyā)"; here too, because of the priyā-exclusion [in A 6.3.34], [the puṃvattva] is unobtained and is enjoined by this [rule]. — He states a further purpose (prayojana) of "puṃvat karmadhāraya…" with "tathā kopadhādeḥ": the meaning is that [the puṃvad-bhāva] prohibited by the set of five sūtras — "na kopadhāyāḥ" [A 6.3.37], "saṃjñāpūraṇyoś ca" [A 6.3.38], "vṛddhinimittasya ca taddhitasyā- rakta-vikāre" [A 6.3.39], "svāṅgāc ca [ita]" [A 6.3.40], "jāteś ca" [A 6.3.41] — [is re-enjoined]. "karmadhārayādau" means: in the karmadhāraya, and before jātīya and deśīya. — pācakastrī: the karmadhāraya "she who is a cook (pācikā) and is a woman (strī)"; here the prohibition of puṃvattva by "na kopadhāyāḥ" would apply. — dattabhāryā, pañcamabhāryā: the karmadhārayas "she who is Dattā and is a wife (bhāryā)" and "she who is the fifth (pañcamī) and is a wife"; here the prohibition by "saṃjñāpūraṇyoś ca" would apply. — straughnabhāryā: the karmadhāraya "she who is straughnī and is a wife"; here the prohibition by "vṛddhinimittasya ca" would apply. — sukeśabhāryā: the karmadhāraya "she who is fair-haired (sukeśī) and is a wife"; here the prohibition by "svāṅgāc ca ita[ḥ]" would apply. — brāhmaṇabhāryā: the karmadhāraya "she who is a brāhmaṇī and is a wife"; here the prohibition by "jāteś ca" would apply. — Now he illustrates the re-enabling (pratiprasava) before jātīya and deśīya: "similarly, pācakajātīyā, pācakadeśīyā." jātīyar [is added] by "prakāravacane jātīyar" [A 5.3.69]; deśīyar by "īṣadasamāptau [kalpabdeśyadeśīyaraḥ]" [A 5.3.67]. In both, the prohibition by "na kopadhāyāḥ" of the puṃvattva [otherwise enjoined] by "tasilādiṣu [ākṛtvasucaḥ]" [A 6.3.35] would apply [and is re-enabled]. "And so on" means: dattajātīyā, dattadeśīyā; pañcamajātīyā, pañcamadeśīyā; straughnajātīyā, straughnadeśīyā; sukeśajātīyā, sukeśadeśīyā; brāhmaṇajātīyā, brāhmaṇadeśīyā. — Having thus expounded the sūtra "puṃvat karmadhāraya…," he now gives, in order, the illustrations of the [following] sūtra "poṭāyuvati…": ibhapoṭā — the karmadhāraya "she who is a poṭā and is a female elephant (ibhī)"; the puṃvattva of the word ibhī [→ ibha]. That [following] sūtra serves the prior placement (pūrvanipāta) of the jāti[-word poṭā]. "poṭā strīpuṃsalakṣaṇā" is a lexicon statement (kośa-vākya); the bahuvrīhi: "she who has the marks (lakṣaṇāni, cihnāni) of both female and male." — ibhayuvatiḥ: analysis "she who is young (yuvati) and is a female elephant"; puṃvattva in the karmadhāraya [ibhī → ibha]. — agnistokaḥ: stoka = little/scanty; analysis "that which is scanty (stoka) and is fire (agni)." — udaścit-katipayam: "takra (buttermilk) is [called] udaścit," says Amara; the karmadhāraya "that which is katipaya (some quantity) and is udaścit." — "gṛṣṭi = one that has calved once" is a lexicon statement; gogṛṣṭiḥ: the karmadhāraya "she who is a gṛṣṭi and is a cow (go)." — "dhenu = newly- calved" is a lexicon statement. — govaśā: analysis "she who is vaśā (barren) and is a cow." — "vehat = one that aborts its embryo (garbha-ghātinī)" is a lexicon statement; govehat: analysis "she who is vehat and is a cow." — For baṣkayaṇī, "baṣkayaṇī = one that calved long ago (cira-sūtā)," says Amara; "taruṇavatsā" ("young-calfed," as read in the SK) is a corrupt reading (apapāṭha). gobaṣkayaṇī: analysis "she who is baṣkayaṇī and is a cow." — kaṭhapravaktā: pravaktā = teacher/expounder (adhyāpaka); analysis "he who is a pravaktā and is a Kaṭha." kaṭhādhyāpakaḥ: "he who is a teacher (adhyāpaka) and is a Kaṭha." kaṭhadhūrtaḥ: "he who is a dhūrta and is a Kaṭha"; "dhūrta = a gambler (akṣa-devin)," says Amara, while others [say] "a rake (viṭa)." Nor should one suspect that [the compound] is [already] established by "kutsitāni kutsanaiḥ" [A 2.1.53], because that [rule] operates only when the censure (kutsā) pertains to the ground of application (pravṛtti-nimitta); for being a Kaṭha (kaṭhatva) is not itself something censured.

translator notes

textual The digital source has several OCR garbles in the quoted sūtra-pratīkas and names (e.g. "न कोरधायाः" for "na kopadhāyāḥ"; "रुआऔग्घ्न"/"रुआऔघ्न" for "straughna"; "सुकेसी" for "sukeśī"; "ब्राआहृण" for "brāhmaṇa"); the evident readings have been followed. The five prohibiting sūtras are cited by pratīka in the commentary and identified as the standard contiguous run A 6.3.37–41 immediately preceding this rule.
translator Vāsudeva expressly rejects the SK's gloss of baṣkayaṇī as "taruṇavatsā" (young-calfed) as a corrupt reading, following Amara's "cira-sūtā" (long ago calved); the disagreement is preserved rather than harmonized.

SK 747 · A 2.1.66V

प्रशंसावचनैश्च ॥ ७४७ ॥

praśaṃsāvacanaiśca

praśaṃsāvacanaiśca (2.1.66) — And with words denoting praise (praśaṃsā-vacana) [a class-word (jāti) is compounded, as before].

Rule. And a class-word compounds with words of praise (praśaṃsā-vacana), standing first.

Example.

gomatallikā, gomacarcikā, goprakāṇḍam, gavoddhaḥ, gotallajaḥ — all "an excellent cow".

Applies when / blocked by. The praise-words have a fixed gender of their own; they do not follow the thing qualified. Not kumārī matallikā — kumārī is not a class-word.

Siddhānta-kaumudī

एतैः सह जातिः प्राग्वत् । गोमतल्लिका । गोमचर्चिका । गोप्रकाण्डम् । गवोद्धः । गोतल्लजः । प्रशस्ता गौरित्यर्थः । मतल्लिकादयो नियतलिङ्गाः न तु विशेष्यनिध्नाः । जातिः किम् । कुमारी मतल्लिका ॥

A class-word (jāti) [is compounded] with these [praise-denoting words], with prior placement as before (prāg-vat). Examples: gomatallikā, gomacarcikā, goprakāṇḍam, gavoddhaḥ, gotallajaḥ — all meaning "an excellent cow" (praśastā gauḥ). The words matallikā etc. have fixed gender (niyata-liṅga); they are not dependent on the qualificand's gender (viśeṣya-nighna). Why "class-word (jāti)"? [Consider] kumārī matallikā [— here no compound, kumārī not being a class-word].

Tattvabodhinī

NSP p. 188–189

—प्रशंसावचनैश्च । वचनग्रहणं रूढिशब्दपरिग्रहार्थम् । तेन ये यौगिकाः प्रशस्तशोभनरमणीयादयः, ये च विशेषवचनाः शुचिमुद्रादयः, ये तु गौण्या वृत्त्या प्रशंसां गमयन्ति ‘मित्रो गमयन्ते न मे गमयन्ते न मे गमयन्ति । अवर्द्ध सावचनपोटायुवति— इत्येकयोगसंभवे पृथग्योगकरणं चिन्त्यफलम् ॥—युवखलतीति । ‘कृदिकारादक्तिः’ इति कीप् । ‘पुंवत्कर्मधारय’— इति युवतिशब्दस्य पुंवद्भावः ॥—जरतीति । ‘जीर्यतेरनृन्’, ‘उगितश्च’ इति कीप् । एवं युवपलितः युववलिन इत्युदाहार्यम् । वलिनशब्दः पामादिः

Bālamanoramā

प्रशंसावचनैश्च - प्रशंसावचनैश्च । एतैरिति । रूढआ प्रशंसावाचकैरित्यर्थः । जातिरिति ।पोटायुवती॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । प्राग्वदिति । समानाधिकरणैः समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । जातेः पूर्वंनिपातनियमार्थं सूत्रम् । गोमतल्लिकेति । मतल्लिका चासौ गौश्चेति विग्रहः । गोमचर्चिकेति । मचर्चिका चासौ गौश्चेति विग्रहः । गोप्रकाण्डमिति । प्रकाण्डं चासौ गौश्चेति विग्रहः । गवोद्ध इति । उद्धश्चासौ गोश्चेति विग्रहः । 'अवङ् स्फोटायनस्य'आद्गुणः॑ । गोतल्लज इति । तल्लजश्चासौ गौश्चेति विग्रहः । सर्वत्र परवल्लिङ्गता । मतल्लिकादिशब्दानमप्रसिद्धत्वाद्व्याचष्टे — प्रशस्ता गौरित्यर्थ इति । गोशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वाभिप्रायात्प्रशस्तेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । गोशब्दस्य पुंलिङगत्वे तु प्रशस्त इति पाठम् । ननु गोशब्दस्य पुंलिङ्गत्वे मतल्लिकामचर्चिकाप्रकाण्डशब्दानामपि विशेष्यनिग्नत्वात्पुंलिङ्गतापत्तिः । गोशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वे तु प्रकाण्डोद्धतल्लजानामपि स्त्रीलिङ्गतापत्तिश्चेत्यत आह — मतल्लिकादय इति ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमूनी॑त्यमरः । कुमारी मतल्लिकेति । अवस्थाविशेषात्मकवयोविशेषवाचित्वान्न जातिवाची कुमारीशब्द इति न समासः । समासे तुपुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वं स्यादिति भावः ।

praśaṃsāvacanaiśca — "etaiḥ" ("with these") means: with the conventionally (rūḍhyā) praise-denoting [words]. "jāti" ("class-word") — because "jāti" is carried forward (anuvṛtti) from poṭāyuvatī…; such is the sense. "prāg-vat" ("as before") — [a class-word] is compounded with co-referential (samānādhikaraṇa) [words]; that is a tatpuruṣa. The sūtra serves to fix the prior placement (pūrvanipāta-niyama) of the class-word. "gomatallikā" — the paraphrase is "matallikā cāsau gauś ca" ("it is both an excellent-one and a cow"). "gomacarcikā" — paraphrase "macarcikā cāsau gauś ca." "goprakāṇḍam" — paraphrase "prakāṇḍaṃ cāsau gauś ca." "gavoddhaḥ" — paraphrase "uddhaś cāsau gauś ca"; by avaṅ sphoṭāyanasya [and] ād guṇaḥ. "gotallajaḥ" — paraphrase "tallajaś cāsau gauś ca." In all [these], the gender follows the latter member (paravalliṅgatā). Since the words matallikā etc. are not well known, he explains: "praśastā gauḥ" ("an excellent cow"). The feminine formulation "praśastā" is stated with reference to the feminine gender of the word "go"; but if the word "go" is taken as masculine, the reading is "praśastaḥ." Objection: if the word "go" is masculine, then the words matallikā, macarcikā, prakāṇḍa too, being dependent on the qualificand (viśeṣya-nighna), would become masculine; and if the word "go" is feminine, then prakāṇḍa, uddha, tallaja too would become feminine. To this he says "matallikādayaḥ" ("matallikā etc. [have fixed gender]"). As Amara [states]: "matallikā macarcikā prakāṇḍam uddha-tallajau — these denote what is excellent (praśasta-vācaka)." "kumārī matallikā" — since the word "kumārī" denotes a particular age (vayo-viśeṣa), which is a particular state (avasthā-viśeṣa), it is not a class-word (jāti-vācin), and so there is no compound. Had there been a compound, the masculine-treatment (puṃvad-bhāva) by puṃvat karmadhāraye would have ensued; such is the sense.

SK 748 · A 2.1.67V

युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ॥ ७४८ ॥

yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ

yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ — [The word] yuvan [compounds, as a tatpuruṣa,] with khalati (bald), palita (grey), valina (wrinkled), and jaratī (aged woman).

Rule. yuvan "young" compounds with khalati "bald", palita "grey", valina "wrinkled", jaratī "old woman", and stands first. By the liṅga-viśiṣṭa reading — a stem named in a rule includes its other-gender forms — yuvati also compounds.

Example.

yuvā khalatiḥ → yuvakhalatiḥ "young and bald"; yuvatiḥ khalatī → yuvakhalatī; yuvajaratī.

Applies when / blocked by. yuvajaratī is co-referential because the old woman's traits are seen ahead of time in the young one.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया युवतिशब्दोऽपि समस्यते । युवा खलतिः युवखलतिः । युवतिः खलती युवखलती । युवजरती । युवत्यामेव जरतीधर्मोपलम्भेन तद्रूपारोपात्समानाधिकरण्यम् ॥

The sūtra is for the purpose of regulating which member is placed first (pūrva-nipāta). By the paribhāṣā "liṅga-viśiṣṭa..." [a term qualified by gender includes forms of other genders], the word yuvati too compounds. yuvā khalatiḥ → yuvakhalatiḥ. yuvatiḥ khalatī → yuvakhalatī. yuvajaratī. Co-referentiality (samānādhikaraṇya) [holds] because the property of an aged woman (jaratī-dharma) is apprehended in a young woman (yuvati) [prospectively], with the superimposition of that form (tad-rūpa-āropa).

Bālamanoramā

युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः - युवा खलति । युवन्शब्दः खलत्यादिभिः समानाधिकरणैः समस्यते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । विशेषणसमासेन सिद्दे किमर्थमिदमित्यत आह — पूर्वेति । युवन्शब्दस्य खलत्यादिशब्दानां च गुणवाचित्वाद्विशेषणत्वे कामचारात्पूर्वनिपातस्याऽनियमे प्राप्ते तन्नियमार्तमिदं सूत्रमित्यर्थः । खलतिः=केशहीनशिराः ।पलितं जरसा शौक्लयं॑ 'वलिनो वलिभः समौ' इत्यमरः । युवखलतिरिति । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्नलोपः । ननु युवेति पुंलिङ्गनिर्देशात् कथं युवतिशब्दस्य समास इत्यत आह — लिङ्गविशिष्टेति । युवखलतीति ।पुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वम् । युवजरतीति । जरती=वृद्धा । युवतिश्चासौ जरती चेति विग्रहः ।पुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वम् । ननु युवतिः कतं जरती स्यादित्यत आह — युवत्यामेवेति ।

yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ — "yuvā khalati." The word yuvan compounds with the co-referential (samānādhikaraṇa) words khalati and the rest; that is a tatpuruṣa — such is the meaning. Since it is already established by the qualifier-compound (viśeṣaṇa-samāsa), what is [this sūtra] for? He says "pūrva..." — Since the word yuvan and the words khalati etc. are quality-denoting (guṇa-vācin), and because their being qualifier is optional (kāmacāra), the pūrva-nipāta being [otherwise] unregulated, this sūtra is for regulating it — such is the meaning. khalati = one whose head is hairless (keśa-hīna-śiras). "palitaṃ jarasā śauklyam" [greyness caused by old age]; "valino valibhaḥ samau" — thus the Amara[koṣa]. "yuvakhalatiḥ" — depending on the internal case-ending (antarvartinī vibhakti), because of word-hood (padatva), there is elision of the [final] n (na-lopa). Objection: since "yuvā" is stated in the masculine, how does the word yuvati compound? He says "liṅgaviśiṣṭa." "yuvakhalatī" — the masculine-like treatment (puṃvadbhāva) by "puṃvat karmadhāraye" (A 6.3.42). "yuvajaratī" — jaratī = an old woman (vṛddhā). Analysis: yuvatiś cāsau jaratī ca. The puṃvadbhāva by "puṃvat karmadhāraye." Objection: how can a yuvati be a jaratī? To this he says "yuvatyām eva..."

SK 749 · A 2.1.68V

कृत्यतुल्याख्या अजात्या ॥ ७४९ ॥

kṛtyatulyākhyā ajātyā

kṛtyatulyākhyā ajātyā — [Words] ending in a kṛtya affix, and [words] termed 'equal' (tulya), [compound, as a tatpuruṣa,] with a co-referential word that is not a class-denoting word (ajāti).

Rule. A kṛtya-word, and a word meaning tulya "equal", compound with a co-referential word that is not a class-word.

Example.

bhojyam uṣṇam "to be eaten hot" → bhojyoṣṇam; tulyaśvetaḥ, sadṛśaśvetaḥ "equally white".

Applies when / blocked by. Not bhojya odanaḥ — odana is a class-word; and the force of this prohibition stops even SK 736 from compounding it.

Siddhānta-kaumudī

भोज्योष्णम् । तुल्यश्वेतः । सदृशश्वेतः । अजात्या किम् । भोज्य ओदनः । प्रतिषेधसामर्थ्याद्विशेषणसमासोऽपि न ॥

bhojyoṣṇam. tulyaśvetaḥ. sadṛśaśvetaḥ. Why "with a non-class word (ajātyā)"? bhojya odanaḥ. By the force of the prohibition, even the qualifier-compound (viśeṣaṇa-samāsa) does not [apply here].

Tattvabodhinī

NSP p. 189

—कृत्यतुल्याख्या—। तुल्यमहान् सदृशमहानित्यादौ तु परलादनेन ‘सन्महत्’— इति वाध्यते । ‘तस्य सत्कृत्यशालिनः’ इति भट्टिप्रयोगे तु ‘सतां कृत्यं सत्कृत्यम्’ इति षष्ठीसमासो बोध्यः ॥ एवं ‘परमपूज्यः’ इत्यादिष्वपि

Bālamanoramā

कृत्यतुल्याख्या अजात्या - कृत्यतुल्याख्या । कृत्यप्रत्ययान्ताः , तुल्यवाचकाश्च जातिभिन्नवाचकेन समानाधिकरणेन समस्यन्ते स तत्पुरुष इत्यर्थः । भोज्योष्णमिति । भोज्यं च तदुष्णं चेति विग्रहः ।ऋहलोण्र्य॑दिति ण्यत् । अर्हे । कृत्यप्रत्ययः । भोज्योष्णशब्दयोः क्रियागुणशब्दत्वाद्विशेषणत्वे कामचारादनियतपूर्वनिपाते प्राप्ते नियमार्थमिदम् । तुल्यश्वेत इति । तुल्यश्चासौ श्वेतश्चेति विग्रहः । उभयोर्गुणवचनतया विशेषणत्वाऽनियमेऽपि तुल्यशब्दस्यैव पूर्वनिपातः । आख्याग्रहणस्य प्रयोजनमाह — सदृशओत इति । सदृशशब्दस्य तुल्यपर्यायत्वादिति भावः । भोज्य ओदन इति । अत्र ओदनशब्दस्य जातिवाचित्वात्तेनायं समासो न भवतीत्यर्थः । नन्वेतत्समासाऽभावेऽपि विशेषणसमासो दुर्वार इत्यत आह-प्रतिषेधेति । भोज्यशब्दपूर्वनिपातस्योभयत्राप्यविशिष्टतयाअजात्ये॑ति पर्युदासवैयथ्र्यादिति भावः ।

kṛtyatulyākhyā ajātyā — "kṛtyatulyākhyā." Words ending in kṛtya affixes, and words denoting "equal" (tulya-vācaka), compound with a co-referential word denoting something other than a class (jāti-bhinna-vācaka); that is a tatpuruṣa — such is the meaning. "bhojyoṣṇam" — analysis: bhojyaṃ ca tad uṣṇaṃ ca. By "ṛhaloṇyat" (A 3.1.124) the affix ṇyat, in the sense of "worthy" (arha); it is a kṛtya affix. Since the words bhojya and uṣṇa are action-and-quality words (kriyā-guṇa-śabda), the qualifier being optional (kāmacāra), the pūrva-nipāta being [otherwise] unfixed, this is for regulation. "tulyaśvetaḥ" — analysis: tulyaś cāsau śvetaś ca. Although both, being quality-words, are qualifiers without fixed order, it is the word tulya alone that is placed first. He states the purpose of the mention "ākhyā": "sadṛśaśvetaḥ" — because the word sadṛśa is a synonym of tulya — such is the idea. "bhojya odanaḥ" — here, because the word odana denotes a class (jāti), this compound does not occur — such is the meaning. Objection: even in the absence of this compound, the qualifier-compound is hard to ward off. To this he says "pratiṣedha..." — because the placing-first of the word bhojya is uniform in both cases, the exclusion "ajātyā" (paryudāsa) would [otherwise] be pointless — such is the idea.

SK 750 · A 2.1.69V

वर्णो वर्णेन ॥ ७५० ॥

varṇo varṇena

varṇo varṇena — A colour-denoting word compounds with a [coreferential] colour-denoting word [as a tatpuruṣa].

Rule. A colour-word compounds with a co-referential colour-word, as before.

Example.

kṛṣṇaḥ sāraṅgaḥ "black and dappled" → kṛṣṇasāraṅgaḥ.

Siddhānta-kaumudī

समानाधिकरणेन सह प्राग्वत् । कृष्णसारङ्गः ॥

[A colour-word] compounds with a coreferential (samānādhikaraṇa) [colour-word], and [the operations proceed] as before (prāgvat). Example: kṛṣṇasāraṅgaḥ ("a black spotted-antelope").

Tattvabodhinī

NSP p. 189

—वर्णो । समानाधिकरणेन वर्णवाचिना वर्णवाचि समस्यत इत्यर्थः । ‘विशेषणं विशेष्येण’ इत्य-नेनैव सिद्धे पृथग्विधानं ‘वर्णो वर्णेष्वनेते’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो विधीयमानः प्रतिपदोक्तलादेतत्समासपूर्वपदस्यैव भवतु नान्यस्येत्येतदर्थम् ॥—कृष्णसारङ्ग इति । सारङ्गश्चित्रपर्यायः स च गुणोपसर्जनद्रव्यपरः । कृष्णशब्दोऽपि कृष्णावयवके भाक्तः । एवं च गौणे सामानाधिकरण्ये ‘विशेषणं विशेष्येण’— इत्यप्रवृत्तौ समासार्थमपीदमारब्धव्यमित्याहुः ॥ ननु ‘तृतीया तत्कृता’— इत्यनेनैवायं समासः सिध्यति । सारङ्गलस्य कृष्णादिकृतत्वात् । (सारङ्गश्चित्रपर्यायः) । नापि स्वरे भेदः । ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीया’— इत्यनेनैव पूर्वपदप्रकृतिस्वरसिद्धेरिति चेत् । अत्राहुः । कृष्णशुक्लौ हरितशुक्ल इत्याद्यर्थं समासोऽने-नावश्यं विधेयः । नहीह तत्कृतलमस्ति ॥ यद्यपीह ‘विशेषणं विशेष्येण’ इत्यनेन समासः सिध्यति, तथापीष्टः स्वरो न सिध्यति । न च प्रतिपदोक्तसमासोऽकिंचित्करः व्यावत्यालाभादिति वाच्यम् । कृष्णशुक्लौ इत्यादेव्यावत्यस्य संभवादिति ॥—कडा-रादय इति । वहुवचननिर्देशादिति भावः ॥ आदिशब्देन गडुलशाण्डिल्यः, शाण्डिल्यगडुलः इत्यादि । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ॥—एतदेवेति । एवकारः स्फुटसिद्धलद्योतनार्थो, न लवधारणार्थः । ‘युवा खलति’— इति सूत्रे जरतीयहणस्यापि ज्ञापकलसंभवात् । न हि युवनशब्दस्य पुंस्त्वे जरतीसामानाधिकरण्यं संगच्छते

Bālamanoramā

वर्णो वर्णेन - वर्णो शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — समानाधिकरणेनेति । वर्णवाचिना समानाधिकरणेन वर्णवाची समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । कृष्णसारङ्ग इति । सारङ्गः-चित्रवर्णवान् । कृष्णशब्दः कृष्णावयवके लाक्षणिक इति सामानाधिकरण्यम् । कृष्णश्चासौ सारङ्गश्चेति विग्रहः । विशेषणसमासेन सिद्धे इदं प्रपञ्चार्थमेव । यत्तुवर्णो वर्णेष्वनेते॑ इति स्वरविधौ प्रतिपदोक्तत्वादस्यैव ग्रहणार्थमिदम् । तेन सारङ्गस्यावयवः कृष्णः सारङ्गकृष्ण इत्यत्र 'वर्णो वर्णेषु' इति स्वरो नेति, तच्चिन्त्यं, कर्मधारयस्वरप्रकरणेवर्णो वर्णेष्वनेते॑ इति सूत्रस्य पाठेनैव सिद्धेरिति दिक् ।

varṇo varṇena — He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣapūraṇa): "with a coreferential [word] (samānādhikaraṇena)." The sense is: a colour-denoting word (varṇavācin) is compounded with a coreferential colour-denoting word, and that [compound] is a tatpuruṣa. "kṛṣṇasāraṅgaḥ" — a sāraṅga is a creature possessing variegated colour (citra-varṇavat, a spotted antelope). The word "kṛṣṇa" is used figuratively (lākṣaṇika) for [an animal] having black parts; hence the coreference (sāmānādhikaraṇya). The analysis (vigraha) is "kṛṣṇaś ca asau sāraṅgaś ca" ("it is black and it is a spotted-antelope"). Since [such a compound] is already established by the adjective-compound (viśeṣaṇa-samāsa), this [rule] serves only for amplification (prapañca). As for [the view of some] that this [rule] exists for the sake of grasping this very [combination], because it is explicitly stated (pratipadokta) in the accentual rule "varṇo varṇeṣv anete" — and that consequently, in "sāraṅgakṛṣṇaḥ" (where kṛṣṇa is a part of the sāraṅga), the accent by "varṇo varṇeṣu" does not apply [the svara being confined to the compound formed by this present rule, with the colour-word placed first] — that is questionable (cintya), because [the accent] is established simply by the reading of the sūtra "varṇo varṇeṣv anete" in the section on the accent of the karmadhāraya. So much for the indication (iti dik).

SK 751 · A 2.2.38V

कडाराः कर्मधारये ॥ ७५१ ॥

kaḍārāḥ karmadhāraye

kaḍārāḥ karmadhāraye (2.2.38) — The words kaḍāra etc. are [optionally] placed as the prior member in a karmadhāraya compound.

Rule. kaḍāra "tawny" and the rest of its list are optionally placed first in a karmadhāraya. (This sūtra is also the end-point of the samāsa heading of SK 648.)

Example.

kaḍāraś ca jaiminiś ca → kaḍārajaiminiḥ or jaiminikaḍāraḥ.

Siddhānta-kaumudī

कडारादयः शब्दाः कर्मधारये वा पूर्वं प्रयोज्याः । कडारजैमिनिः । जैमिनिकडारः ॥

The words beginning with kaḍāra (kaḍārādi) are optionally (vā) to be employed first (pūrvam) in a karmadhāraya. [Examples:] kaḍārajaiminiḥ [kaḍāra first]; jaiminikaḍāraḥ [Jaimini first — the two orders being the optional alternatives].

SK 752 · A 2.1.70V

कुमारः श्रमणादिभिः ॥ ७५२ ॥

kumāraḥ śramaṇādibhiḥ

kumāraḥ śramaṇādibhiḥ — 2.1.70 — [The word] kumāra is compounded [as a tatpuruṣa] with [the co-referential feminine words] śramaṇā and the rest [of that list].

Rule. kumāra "young" compounds with śramaṇā "female ascetic" and the rest of that list, standing first.

Example.

kumārī śramaṇā → kumārī → masculine form by SK 746 → kumāraśramaṇā.

Applies when / blocked by. The list recites śramaṇā, pravrajitā, garbhiṇī in the feminine; that is the jñāpaka for the liṅga-viśiṣṭa reading used at SK 748.

Siddhānta-kaumudī

कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा । इह गणे श्रमणा प्रव्रजिता गर्भिणीत्यादयः स्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया एतदेव ज्ञापकं बोध्यम् ॥

"kumārī śramaṇā" → kumāraśramaṇā ["a young female ascetic"]. In this gaṇa the words śramaṇā ("female ascetic"), pravrajitā ("female renunciant"), garbhiṇī ("pregnant woman"), and so on are recited in the feminine gender (strīliṅga). This very [fact] should be understood as the indicator (jñāpaka) for the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā [the maxim that mention of a stem includes what is qualified by its gender].

SK 753 · A 2.1.71V

चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ ७५३ ॥

catuṣpādo garbhiṇyā

catuṣpādo garbhiṇyā — 2.1.71 — The word catuṣpād (quadruped) [when it denotes a species] is compounded with the word garbhiṇī.

Rule. catuṣpād — that is, a species-word for a quadruped, as a vārttika specifies — compounds with garbhiṇī "pregnant".

Example.

gaur garbhiṇī → gogarbhiṇī "a pregnant cow".

Applies when / blocked by. Not svastimatī garbhiṇī — svastimatī is not a species-word.

Siddhānta-kaumudī

चतुष्पाज्जातिवाचिनो गर्भिणी शब्देन सह प्राग्वत् । गोगर्भिणी ।

A word catuṣpād ("four-footed, quadruped") denoting a species (jāti) is compounded, as before (prāgvat), with the word garbhiṇī. gogarbhiṇī ("a pregnant cow").

vārttika

चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम्

(vārttika) It should be stated (vaktavyam) that catuṣpād [must be] a species-word (jāti).

(वार्तिकम्) ॥ नेह । स्वस्तिमती गर्भिणी ॥

(vārttika [example]) Not here: svastimatī garbhiṇī ("a pregnant [female] wearing an auspicious amulet") [no compound, since svastimatī is not a species-word].

Tattvabodhinī

NSP p. 189

—चतुष्पादो—। मण्डूकमुत्या अत्र ‘जातिः’ इत्यनुवर्तत इत्याह—जातिवाचीति । जातिः किम् । कालाक्षी गर्भिणी ॥ चतुष्पात्किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । प्रत्युदाहरणे ‘विशेषणम्’— इति समासः स्यादेव । गर्भिणीकालाक्षीत्यादिपूर्वनिपाते विशेषः ॥—मयूर—। चकारोऽत्राव-धारणार्थः । तेन ‘परममयूरव्यंसकः’ इत्यादि समासान्तरं न भवति ॥—धूर्त इति । एवं च गुणवचनलात्पूर्वनिपाते प्राप्ते इदं वचनमारब्धमिति भावः ॥ अन्ये तु मयूर इव व्यंसको मयूरव्यंसक इत्यादौ ‘उपमानानि सामान्यवचनैः’ इति समासस्याप-वादोऽयम् । तेन ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तलमिह सिध्यति । ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ’— इत्युपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्योपमानसंशब्द-नेन विहिते प्रतिपदोक्तसमासे चरितार्थलादित्याहुः ॥—अश्नीतपिवतेति । इह क्रियारूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यात् स्त्री-लाद्वाप् । एवमग्रेऽपि—राजान्तरमिति । अन्तरशब्दोऽत्र भिन्नवाची

Bālamanoramā

चतुष्पादो गर्भिण्या - चतुष्पादो गर्भिण्या ।जातिग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकमभिप्रेत्याह — चुत्ष्पाज्जातीति । गोगर्भिणीति । गर्भिणी चासौ गौश्चेति विग्रहः । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थमिदं सूत्रम् । जातिरिति किम् । कालाक्षी गर्भिणी ।

catuṣpādo garbhiṇyā — Having in view the vārttika "the mention of species (jāti) must be supplied," he says "catuṣpād [denoting] a species." "gogarbhiṇī" — the analysis (vigraha) is "garbhiṇī cāsau gauś ca" ("she is both pregnant and a cow"). This sūtra serves to place the qualificand (viśeṣya, here go/"cow") first (pūrvanipāta). Why "species (jāti)"? kālākṣī garbhiṇī ("a black-eyed pregnant [female]") [no compound, since kālākṣī is not a species-word].

SK 754 · A 2.1.72V

मयूरव्यंसकादयश्च ॥ ७५४ ॥

mayūravyaṃsakādayaśca

mayūravyaṃsakādayaśca — And [the words] mayūravyaṃsaka and the rest [are enjoined as ready-made (nipātita) tatpuruṣa compounds].

Rule. And mayūravyaṃsaka and the rest are laid down ready-made (nipātana), irregularities included.

Example.

mayūro vyaṃsakaḥ "the peacock is a rogue" → mayūravyaṃsakaḥ; udak ca avāk ca → uccāvacam "high and low"; niścitaṃ ca pracitaṃ ca → niścapracam; nāsti kiṃcana yasya → akiṃcanaḥ "who has nothing".

Rules attached to the list: a finite verb with a finite verb, for a continual action — aśnītapibatā "the constant 'eat! drink!'", pacatabhṛjjatā, khādatamodatā; ehīḍa and the rest in the sense of another thing — ehīḍam, ehipacam, uddharotsṛjā, uddhamavidhamā; jahi with its object, variously, for repeated action, denoting the agent — jahijoḍaḥ, jahistambaḥ. Also akutobhayaḥ "fearing from nowhere", rājāntaram "another king", cinmātram "pure consciousness".

Siddhānta-kaumudī

एते निपात्यन्ते । मयूरो व्यंसको । मयूरव्यंसकः । व्यंसको धूर्तः । उदक्चावाक् च उच्चावचम् । निश्चितं च प्रचितं च निश्चप्रचम् । नास्ति किंचन यस्य सः अकिंचनः ॥ (गणसूत्रम् -) आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये ॥ अश्नीत पिबतेत्येवं सततं यत्राभिधीयते सा अश्नीतपिबता । पचतभृज्जता । खादतमोदता ॥ (गणसूत्रम् -) एहीडादयोऽन्यपदार्थे ॥ एहीड इति यस्मिन्कर्मणि तदेहीडम् । एहिपचम् । उद्धर कोष्ठादुत्सृज देहीति यस्यां क्रियायां सा उद्धरोत्सृजा । उद्धमविधमा । असातत्यार्थमिह पाठः ॥ (गणसूत्रम् -) जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति ॥ जहीत्येतत्कर्मणा बहुलं समस्यते आभीक्ष्ण्ये गम्ये समासेन चेत्कर्ताभिधीयत इत्यर्थः ॥ जहिजोडः । जहिस्तम्बः ॥ नास्ति कुतो भयं सोऽकुतोभयः । अन्यो राजा राजान्तरम् । चिदेव चिन्मात्रम् ॥

These are enjoined as ready-made forms (nipātyante). mayūro vyaṃsakaḥ → mayūravyaṃsakaḥ ("the peacock is a rogue"); vyaṃsaka means "rogue" (dhūrta). udak ca avāk ca → uccāvacam ("both upward and downward"). niścitaṃ ca pracitaṃ ca → niścapracam ("both determined and heaped up"). "he for whom there is not anything (na asti kiṃcana)" → akiṃcanaḥ.

(gaṇasūtra —) ākhyātam ākhyātena kriyāsātatye ("a finite verb [is compounded] with a finite verb, when continuity of action (kriyāsātatya) [is denoted]"). Where "aśnīta pibata" ("eat! drink!") is thus continually expressed → aśnītapibatā. pacatabhṛjjatā. khādatamodatā.

(gaṇasūtra —) ehīḍādayo 'nyapadārthe ("ehīḍa and the rest [are formed] in the sense of another word's meaning (anyapadārtha)"). The act in which "ehi īḍa" ("come, praise!") [is said] is ehīḍam. ehipacam. The act in which "uddhara koṣṭhād utsṛja dehi" ("take [it] out from the granary, release, give!") [is said] is uddharotsṛjā. uddhamavidhamā. The reading here is for the sense of non-continuity (asātatya).

(gaṇasūtra —) jahikarmaṇā bahulam ābhīkṣṇye kartāraṃ ca abhidadhāti ("'jahi' [is compounded] variously (bahulam) with [a word denoting] its object, in the sense of repeated action (ābhīkṣṇya), and [the compound] denotes the agent (kartṛ)"). The meaning: "jahi" is variously compounded with [a word denoting] its object when repetition is to be understood, provided the agent is denoted by the compound. jahijoḍaḥ. jahistambaḥ. "he who has fear from nowhere (na asti kuto bhayam)" → akutobhayaḥ. "another king (anyo rājā)" → rājāntaram. "consciousness alone (cid eva)" → cinmātram.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 189–190

—चिन्मात्रमिति । ‘मात्रं कात्स्न्येऽवधारणे’ इत्यमरः । अन्तरमात्रशब्दाभ्यां सह नित्यसमास इत्युभयत्र अस्वपदविग्रहो दर्शितः । नित्यसमासत्वं तु अवधारणार्थकचका-रेण लब्धमित्याहुः ॥—उद्धर कोष्ठादित्यादि । उद्धर उत्सृजेत्येतावानेव विग्रहः । उत्सृजेत्यस्य विवरणं देहीति । को-ष्ठादिति तद्धरेत्यस्याकाङ्क्षापूरणार्थमुक्तम् ॥—समासेन चेत्कर्तेति । जहिजोडमिति आभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः । सावचनपोटायुवति—इत्येकयोगसंभवे पृथग्योगकरणं चिन्त्यफलम् ॥—युवखलतीति । ‘कृदिकारादक्तिः’ इति क्षेप् । ‘पुंवत्कर्मधारय—’ इति युवतिशब्दस्य पुंवद्भावः ॥—जरतीति । ‘जीर्यतेरनृन्’, ‘उगितश्च’ इति क्षेप् । एवं युवपलितः युववलिन इत्युदाहार्यम् । वलिनशब्दः पामादिः ॥—कृत्यतुल्याख्या—। तुल्यमहान् सदृशमहानिलादौ तु परलादनेन ‘सन्महत्’—इति वाध्यते । ‘तस्य सत्कृत्यशालिनः’ इति भट्टिप्रयोगे तु ‘सतां कृत्यं सत्कृत्यम्’ इति षष्ठीसमासो बोध्यः ॥ एवं ‘परमपूज्यः’ इत्यादिष्वपि ॥—वर्णो । समानाधिकरणेन वर्णवाचिना वर्णवाचि समस्यत इत्यर्थः । ‘विशेषणं विशेष्येण’ इत्य-नेनैव सिद्धे पृथग्विधानं ‘वर्णो वर्णेष्वनेते’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो विधीयमानः प्रतिपदोक्तलादेतत्समासपूर्वपदस्यैव भवतु नान्यस्येत्येतदर्थम् ॥—कृष्णसारङ्ग इति । सारङ्गश्चित्रपर्यायः स च गुणोपसर्जनद्रव्यपरः । कृष्णशब्दोऽपि कृष्णावयवके भाक्तः । एवं च गौणे सामानाधिकरण्ये ‘विशेषणं विशेष्येण’—इत्यप्रवृत्तौ समासार्थमपीदमारब्धव्यमित्याहुः ॥ ननु ‘तृतीया तत्कृता—’ इत्यनेनैवायं समासः सिध्यति । सारङ्गलस्य कृष्णादिकृतत्वात् । (सारङ्गश्चित्रपर्यायः) । नापि स्वरे भेदः । ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीया—’ इत्यनेनैव पूर्वपदप्रकृतिस्वरसिद्धेरिति चेत् । अत्राहुः । कृष्णशुक्लौ हरितशुक्ल इत्याद्यर्थं समासोऽने-नावश्यं विधेयः । नहीह तत्कृतलमस्ति ॥ यद्यपीह ‘विशेषणं विशेष्येण’ इत्यनेन समासः सिध्यति, तथापीष्टः स्वरो न सिध्यति । न च प्रतिपदोक्तसमासोऽकिंचित्करः व्यावत्यालाभादिति वाच्यम् । कृष्णशुक्लौ इत्यादेर्व्यावत्यस्य संभवादिति ॥—कडा-रादय इति । वहुवचननिर्देशादिति भावः ॥ आदिशब्देन गडुलशाण्डिल्यः, शाण्डिल्यगडुलः इत्यादि । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ॥—एतदेवेति । एवकारः स्फुटसिद्धलद्योतनार्थो, न लवधारणार्थः । ‘युवा खलति—’ इति सूत्रे जरतीप्रहणस्यापि ज्ञापकलसंभवात् । न हि युवनशब्दस्य पुंस्त्वे जरतीसामानाधिकरण्यं संगच्छते ॥—चतुष्पादो—। मण्डूकशुल्या अत्र ‘जातिः’ इत्यनुवर्तत इत्याह—जातिवाचीति । जातिः किम् । कालाक्षी गर्भिणी ॥ चतुष्पात्किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । प्रत्युदाहरणे ‘विशेषणम्—’ इति समासः स्यादेव । गर्भिणीकालाक्षीत्यादिपूर्वनिपाते विशेषः ॥—मयूर—। चकारोऽत्राव-धारणार्थः । तेन ‘परममयूरव्यंसकः’ इत्यादि समासान्तरं न भवति ॥—धूर्त इति । एवं च गुणवचनलात्पूर्वनिपाते प्राप्ते इदं वचनमारब्धमिति भावः ॥ अन्ये तु मयूर इव व्यंसको मयूरव्यंसक इत्यादौ ‘उपमानानि सामान्यवचनैः’ इति समासस्याप-वादोऽयम् । तेन ‘समासस्य’ इत्यन्तोदात्तलमिह सिध्यति । ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ—’ इत्युपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरस्योपमानसंशब्द-नेन विहिते प्रतिपदोक्तसमासे चरितार्थलादित्याहुः ॥—अश्वीतपिवतेति । इह क्रियारूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यात् स्त्री-लाष्टाप् । एवमप्रेऽपि—राजान्तरमिति । अन्तरशब्दोऽत्र भिन्नवाची ॥—चिन्मात्रमिति । ‘मात्रं कात्स्न्येऽवधारणे’ इत्यमरः । अन्तरमात्रशब्दाभ्यां सह नित्यसमास इत्युभयत्र अस्वपदविग्रहो दर्शितः । नित्यसमासत्वं तु अवधारणार्थकचका-रेण लब्धमित्याहुः ॥—उद्धर कोष्ठादित्यादि । उद्धर उत्सृजेत्येतावानेव विग्रहः । उत्सृजेत्यस्य विवरणं देहीति । को-ष्ठादिति तद्धरेत्यस्याकाङ्क्षापूरणार्थमुक्तम् ॥—समासेन चेत्कर्तेति । जहिजोडमिति आभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः । एवं जहिस्तम्बमिति य आह स जहिस्तम्बः

Bālamanoramā

मयूरव्यंसकादयश्च - मयूरव्यंसका । एते निपात्यन्त इति । कृतसमासकार्या निर्दिश्यन्त इत्यर्थः । मयूरव्यंसक इति । व्यंसकश्चासौ मयूरश्चेति विग्रहः । व्यंसको धूर्त इति । त्र कोशो मृग्यः । गुणवचनत्बाद्ब्यंसकशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते इदं वचनम् । उच्चावचमिति । उदक्शब्दस्य उच्चेत्यादेशः । अवाक्शब्दस्य अवचादेशश्च । उच्चावचयं नैकबेद॑मित्यमरः । निश्चप्रचमिति । निश्चितशब्दस्य निश्चादेशः । प्रचितशब्दस्य प्रचादेशः । नास्तिकिंचनेति । चनेत्यव्ययमप्यर्थे । नास्ति किमपि यस्येत्यर्थे बहुव्रीह्रपवादस्त्रिपदस्तत्पुरुषः । नञो नकारस्य लोपश्च निपात्यते । 'नलोपो नञः' इति तु नात्र प्रवर्तते, किंशब्दस्य उत्तरपदत्वाऽभावात्, समासचरमखण्ड एव उत्तरपदशब्दस्य रूढत्वात् । नास्ति कुत इति । कुतोऽपि भयमस्य नास्तीति विग्रहस्यार्थः । अकुतोभय इति । बहुव्रीह्रपवादस्तत्पुरुषः । राजान्तरमिति । अत्राऽन्तरशब्दोऽन्यपर्यायः । तस्य स्थाने अन्यशब्दो विग्रहवाक्ये ज्ञेयः, नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात् । नित्यसमासत्वं च राजान्तरमित्यस्य व्याख्यानादेव ज्ञेयम् । अत्र अन्तरशब्दस्य परनिपातः । चिन्मात्रमिति ।मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे॑ इत्यमरः । नित्यसमासत्वसूचनाय अस्वपदविग्रहः । निपातनादनुनासिकनित्यतेत्याहुः । आख्यातमिति । गणसूत्रम् । क्रियासातत्ये गम्ये तिङन्तं तिङन्तेन समस्यते, स तत्पुरुष इत्यर्थः । अश्नीतपिवतेति । इहाऽसुबन्तत्वेऽपि समासः । क्रियारूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यात्स्त्रीत्वाट्टाप् । एवं पचतभृज्जतेत्यादावपि । एहीजादय इति । इदमपि गणसूत्रम् । अन्यपदार्थधे एहीडादयो निपात्यन्त इत्यर्थः । एहि ईडे इति विग्रहः । 'ईडे' इति लडुत्तमपुरुषैकवचनम् । डकारादेकारस्य अकारादेशः । एहियवमिति ।यौमी॑त्यस्य यवादेशः ।उत्सृजे॑त्यस्य विवरणं-देहीति । इह पाठ इति । एहीडादिष्वत्यर्थः ।जहि कर्मणा बहुल॑मित्यपि गणसूत्रम् । कर्ताऽभिधीयते । इति । उक्तेः कर्तेत्यर्थः । जहिजोड इति । 'जोड' इति कस्यचित्संज्ञा । जहि जोडं जहि जोडमित्याभीक्ष्ण्येन य आह स जहिजोडः । जहि स्तम्बं, जहि स्तम्बमिति य आहेति विग्रहः । [इति समानाधिकरणाधिकारः] ।

mayūravyaṃsakādayaśca — mayūravyaṃsakāḥ. "These are enjoined as ready-made (ete nipātyante)" means: they are specified as [forms] whose compounding operations are already carried out (kṛta-samāsa-kārya). "mayūravyaṃsaka" — the analysis (vigraha) is "he who is a rogue and a peacock" (vyaṃsakaścāsau mayūraśca). "vyaṃsaka means rogue (dhūrta)" — for this a lexicon is to be sought. Since the word vyaṃsaka is a quality-word (guṇavacana), its prior placement (pūrvanipāta) being otherwise obtained, this specification [fixing mayūra first] is stated. "uccāvacam" — the substitute "ucca" for the word udak, and the substitute "avaca" for the word avāk; "uccāvaca [means] manifold (naikabheda)," says Amara. "niścapracam" — the substitute "niśca" for the word niścita, and the substitute "praca" for the word pracita. "nāsti kiṃcana" — "cana" is an indeclinable in the sense of "api" (even). In the sense "he for whom there is not anything," [it is] a three-word (tripada) tatpuruṣa that is an exception (apavāda) to the bahuvrīhi. And the elision (lopa) of the na of nañ is enjoined as ready-made (nipātyate). But "nalopo nañaḥ" [A 6.3.73] does not operate here, because the word "kim" is not a final member (uttarapada), since the term "uttarapada" is conventionally restricted (rūḍha) to the very last segment of the compound. "nāsti kutaḥ" — the sense of the analysis is "he has no fear from anywhere at all." "akutobhaya" — a tatpuruṣa that is an exception to the bahuvrīhi. "rājāntaram" — here the word "antara" is a synonym for "anya" (other); in its place the word "anya" is to be understood in the analytic sentence, since, it being an obligatory compound (nitya-samāsa), an analysis using words other than its own constituents (asvapada-vigraha) is appropriate. Its nitya-samāsa status is to be known from the very [received] explanation of "rājāntaram." Here there is post-placement (paranipāta) of the word "antara." "cinmātram" — "mātra [means] in the sense of entirety (kārtsnya) [and] of restriction (avadhāraṇa)," says Amara. To indicate its nitya-samāsa status, the analysis is asvapada. They say that the obligatoriness of the nasal (anunāsika) [in cinmātram] is from the nipātana. "ākhyātam..." — a gaṇasūtra. The meaning: when continuity of action is to be understood, a finite verb (tiṅanta) is compounded with a finite verb, and that is a tatpuruṣa. "aśnītapibata" — here there is compounding even though [the members] are not subantas (do not end in a sup affix). Because the other-word-meaning (anyapadārtha), which has the form of an action (kriyā-rūpa), is primary, and [being] feminine, ṭāp [is added → aśnītapibatā]. Likewise also in "pacatabhṛjjatā" etc. "ehīḍādayaḥ" — this too is a gaṇasūtra. The meaning: ehīḍa etc. are enjoined as ready-made in the sense of another word's meaning (anyapadārtha). The analysis is "ehi īḍe" ("come! I praise"). "īḍe" is laṬ, first person (uttama-puruṣa) singular; the substitute "a" for the e after the ḍa-kāra [īḍe → īḍa]. "ehiyava" — the substitute "yava" for "yaumi" (I join). "dehi" (give) is the gloss of "utsṛja" (release). "the reading here" means "among the ehīḍa group." "jahi karmaṇā bahulam" is also a gaṇasūtra. "the agent is denoted" — the meaning is that the agent is [what is] stated [by the compound]. "jahijoḍa" — "joḍa" is somebody's proper name (saṃjñā); he who repeatedly says "strike Joḍa! strike Joḍa!" is a jahijoḍa. The analysis: "he who says 'strike the clump (stamba)! strike the clump!'" [→ jahistamba]. [Thus the section on co-referential compounds (samānādhikaraṇādhikāra).]

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 190 १ विकल्पते इति—पूर्वपदार्थप्राधान्येऽव्ययीभावः, उत्तरपदार्थप्राधान्ये तत्पुरुष इत्यादि रीत्येति । २ नश्नब्देनेति—एकश्च ब्दस्येति भावः । ततो धा प्रकारे । एवमेव नमेरुनाराचनान्तरीयकादयः ।

translator notes

textual The second example of the ehīḍādi group differs between the layers: the Kaumudī (k1) gives ehipacam, whereas the Bālamanoramā (b1) glosses ehiyava (from yaumi → yava). Each layer is rendered as it stands. Minor OCR in b1: the source reads ब्यंसक (read vyaṃsaka), उच्चावचयं नैकबेदम् (read uccāvacaṃ naikabhedam), and एहीज/एहिज (read ehīḍa/ehi- with ḍa).

SK 755 · A 2.2.7V

ईषदकृता ॥ ७५५ ॥

īṣadakṛtā

īṣadakṛtā — 2.2.7 — The [indeclinable] īṣat ('slightly') is compounded [as a tatpuruṣa] with a word that is not kṛt-derived (akṛt).

Rule. The indeclinable īṣat "slightly" compounds with a word that is not kṛt-derived. A vārttika narrows this to a quality-word.

Example.

īṣat piṅgalaḥ "slightly tawny" → īṣatpiṅgalaḥ; īṣadraktam "slightly red".

Siddhānta-kaumudī

ईषत्पिङ्गलः ।

īṣatpiṅgalaḥ ["slightly tawny"].

vārttika

ईषद्गुणवचनेनेति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated [additionally]: [īṣat is compounded] with a quality-denoting word (guṇavacana) — "īṣadguṇavacanena iti vācyam."

(वार्तिकम्) ॥ ईषद्रक्तम् ॥

(vārttika) — īṣadraktam ["slightly red"].

Bālamanoramā

ईषदकृता - ईषदकृता । ईषच्छब्दोऽकृदन्तप्रकृतिकसुबन्तेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । ईषत्पिङ्गलं इति । पिङ्गलशब्दोऽव्युत्पन्नप्रातिपदिकमिति भावः । ईषद्गुणवचनेनेति ।अकृतेत्यपहाये॑ति शेषः ।

īṣadakṛtā — īṣadakṛtā. The word īṣat is compounded with a subanta whose base is a non-kṛt word (akṛdanta-prakṛtika); that compound is a tatpuruṣa — that is the meaning. "īṣatpiṅgalam" — the point (bhāva) is that the word piṅgala is an underived prātipadika (avyutpanna-prātipadika) [and so, not being kṛt-derived, meets the condition akṛt]. On "īṣadguṇavacanena" [in the vārttika]: the remainder to be supplied is "akṛtā ity apahāya" — i.e., "setting aside [the word] akṛtā [of the sūtra]" [so that the compound is with a guṇa-denoting word instead].

SK 756 · A 2.2.6V

नञ् ॥ ७५६ ॥

nañ

nañ (2.2.6) — The negative particle nañ [is compounded with a syntactically related word ending in a case-affix (sup)].

Rule. The negative nañ compounds with a subanta.

Example.

na brāhmaṇaḥ "not a brāhmaṇa" → nañ + brāhmaṇa + su → compound → the following rules give abrāhmaṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

नञ् सुपा सह समस्यते ॥

The nañ [negative particle] is compounded (samāsa) together with a [word] ending in a case-affix (sup).

Tattvabodhinī

NSP p. 190

—नञ्—। इह ‘नलोपो नञः’ इत्यत्र विशेषणार्थो जकारः । तत्फलं च नैकधेत्यत्रालोपः ॥ ‘अव्यये नञ्कुनिपातानाम्’ इत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थं जकारोच्चारणमित्यन्ये ॥—सुपा सह समस्यत इति । उत्तरपदार्थप्रधानोऽयं समासः । तथाहि आरोपितत्वं नञा द्योत्यते । तथा च अत्राह्वाणशब्दात् ‘आरोपितो त्राह्वाणः’ इति वोधे अर्थात् ‘त्राह्वाणभिन्नः’ इत्यर्थः पर्यवस्यति । अत एवानुपसर्जनलादतस्मिन् अस इत्यादौ सर्वनामकार्थं सिध्यति ॥ तत्पुरुषस्यौत्सर्गिकमुत्तरपदार्थप्राधान्यमप्येवं सति निर्वाधम् । ‘एतत्तदोः—’ इति सूत्रे अनञ्समासग्रहणं चेह लिङ्गमित्यादि मनोरमायामनुसन्धेयम्

Bālamanoramā

नञ् - नञ् । इदं समानाधिकरणाधिकारस्थं नेत्यभिप्रेत्याह-सुपा समस्यत इति ।

nañ — nañ. Intending that this [nañ] does not stand within the domain of the samānādhikaraṇa adhikāra [the governing requirement of co-reference, which restricts certain preceding compounds to appositional terms], he says "it is compounded with a [word] ending in sup" — i.e. nañ compounds with any case-ending word, without that co-reference restriction.

SK 757 · A 6.3.73V

नलोपो नञः ॥ ७५७ ॥

nalopo nañaḥ

nalopo nañaḥ (6.3.73) — The na of nañ is elided when an uttarapada follows.

Rule. The n of nañ is elided (lopa) when a second member follows.

Example.

na brāhmaṇaḥ → na + brāhmaṇa → the n drops → a + brāhmaṇa → abrāhmaṇaḥ.

Siddhānta-kaumudī

नञो नस्य लोपः स्यादुत्तरपदे । न ब्राह्मणः, अब्राह्मणः ॥

There is elision (lopa) of the na of nañ when an uttarapada (final member of a compound) follows. [Analysis:] "na brāhmaṇaḥ" → abrāhmaṇaḥ (a non-brāhmaṇa).

Tattvabodhinī

NSP p. 190

—नलोपो नञः । ‘नञोऽश्’ इति वक्तव्ये नलोपवचनं साकच्कार्थम् । तेन नञोऽक्रचि अकत्राह्वाणः अंकनश्च इत्यादि सिद्धमित्याहुः ॥—उत्तरपदे इति । ‘अलुगुत्तरपदे’ इत्यधिकारादिति भावः ॥ उत्तरपदे क्रिम् । घटो नास्ति पटो नास्ति ॥ नन्वेवमपि ‘ल्लैणार्थः’ इत्यत्र नलोपः स्यादिति चेत् । अत्राहुः । उत्तरपदाक्षिपूर्वपदेन नवं विशेष्य ‘पूर्वपदभूतस्य नञः’ इति व्याख्यानान्न भवति । ‘ल्लीपुंसाभ्याम्—’ इति विहितस्य नञ्प्रत्ययस्यापूर्वपदत्वात् । अत एव चात्र ‘प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्’ इति परिभाषा नोपतिष्ठते । न च प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणान्नञ्प्रत्ययान्तस्य पूर्वपदत्वं संभवत्येवेति ‘प्रत्ययाप्रत्यययोः—’ इत्येतदुपतिष्ठत एवेति वाच्यम् । ‘हृदयस्य हृल्लेख—’ इति सूत्रे अण्ग्रहणात्पृथक् लेखग्रहणेन ‘उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति’ इति ज्ञापनात् । यद्वा ‘अमूर्धमस्तकात्—’ विभक्तावप्रथमायाम्’ इत्यादिज्ञापकात् ‘नलोपो नञः’ इत्यत्राव्ययमेव नञ् गृह्यते, न तु प्रत्यय इति

Bālamanoramā

नलोपः नञः - न लोपो नञः । नेति लुप्तषष्ठीकं पदं । तदाह — नञो नस्येति । उत्तरपदे इति । 'अलुगुत्तरपदे' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः ।नञोऽ॑शिति सिद्धे लोपवचनम्-॒अकब्राआहृण॑ इति साकचङ्कार्थमित्याहुः । अब्राआहृण इति । अत्रारोपितत्वं नञर्थः । आरोपितत्वं च ब्राआहृणत्वद्वारा ब्राआहृणे अन्वेति । आरोपितब्राआहृणत्ववानिति बोधः । अर्थाद्ब्राआहृणभिन्न इति पर्यवस्यति । केचित्तु नञ् भिन्नवाची, ब्राआहृणाद्भिन्न इत्यर्थ इत्याहुः । तदयुक्तं, ब्राआहृणाद्भिन्न इत्यर्थे पूर्वपदार्थप्राधान्यापत्तेः । तथाचउत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुष॑ इति भाष्योद्धोषो विरुध्येत । किंच-अते, अतस्मै, अतस्मादित्यादौ सर्वनामकार्यं शीभावस्मायादिकं न स्यात्, तच्छब्दार्थस्य नञर्थं प्रति विशेषणत्वेऽप्रधानत्वात्,संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः॑ इत्युक्तेः । तथा 'अस' इत्यादौतदोः सः सावनन्त्ययोः॑ इति सर्वाद्यन्तर्गतत्यदादिकार्यं सत्वं च न स्यात् ।अनेक॑मित्यत्र एकवचनानुपपत्तिश्च । एकभिन्नस्य एकत्वाऽसंभवेन द्वित्वबहुत्वनियमेन च द्विबहुवचनापत्तेः तथा सति 'अनेकमन्यपदार्थे' इति नोपपद्येत । 'एतत्तदोः सुलोपः' इत्यत्र अनञ्समासग्रहणं चात्र लिङ्गम् । तद्धिअसः शिवः॑, 'अनेषः शिव' इत्यादौ सुलोपाऽभावार्थम् । तद्भिन्न एतद्भिन्न इत्यर्थे तु तच्छब्दाद्यर्थस्य उपसर्जनतया त्यदाद्यत्वानापत्तौ हल्ङ्यादिलोपस्य दुर्वारत्वात्तद्वैयथ्र्यं स्पष्टमेव । तस्मादुत्तरपदार्थप्राधान्यं भाष्योक्तमनुसृत्य आरोपितत्वमेव नञर्थ इति युक्तम् । विसत्रस्तु प्रौढमनोरयायां शब्दरत्ने मञ्जूषायां च ज्ञेयः । प्राचीनास्तुतत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ।॑ इति पठित्वा-अब्राआहृणः, अपापम् , अनआः, अनुदरा कन्या, अपशवो वा अन्ये गोअओभ्यः, अधर्मं इत्युदाजहः । तत्र सादृश्यादिकं प्रकरणादिगम्यमित्याहुः ।

nalopo nañaḥ — "na" is a word with an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭīka), i.e. = nasya. He states this: "nañaḥ nasya" (of the na of nañ). "uttarapade" (when an uttarapada follows) — the idea is that this word is carried forward by anuvṛtti from "aluguttarapade." Although the elision is already established otherwise, the [separate] statement of lopa here is, they say, for the sake of the form with the kac augment, viz. akabrāhmaṇa.

"abrāhmaṇaḥ" — Here the meaning of nañ is superimposedness (āropitatva); and this āropitatva relates to the brāhmaṇa through brāhmaṇa-hood (brāhmaṇatva). The cognition is "one possessing a superimposed brāhmaṇa-hood (āropita- brāhmaṇatvavān)," which by implication amounts to "one different from a brāhmaṇa."

Some, however, say nañ denotes difference (bhinna-vācī), the meaning being "different from a brāhmaṇa." That is not correct, because on the meaning "different from a brāhmaṇa" the consequence would be predominance of the prior member's meaning (pūrvapadārtha-prādhānya); and thus the Bhāṣya's proclamation "the tatpuruṣa has the meaning of its final member as predominant (uttarapadārtha-pradhāna)" would be contradicted. Moreover, in "ate, atasmai, atasmāt" etc. the pronoun-operations (sarvanāma-kārya) — the śī-substitution, smāi, etc. — would not occur, because the meaning of the pronoun tad, being a qualifier of the nañ-meaning, is subordinate (apradhāna); as it is said, "but sarva etc. turned into a saṃjñā or an upasarjana are not [treated as] sarvādi (na sarvādayaḥ)." Likewise in "asa" etc., the tyadādi operation belonging to the sarvādi class — the sa-substitution by "tado saḥ sāv anantyayoḥ" — would not occur. And in "aneka" (not-one) the singular would be unaccountable; since what is different from "one" cannot have oneness, and by the rule of duality/ plurality the dual or plural ending would be occasioned, whereby "anekam anyapadārthe" would not fit. Also, in "etattadoḥ sulopaḥ" the mention "not being a nañ-compound (anañ-samāsa)" is an indicator (liṅga) here; for it serves to negate the su-elision in "asaḥ śivaḥ," "aneṣaḥ śivaḥ," etc. But if the meaning were "different from tad, different from etad," then — since the meaning of the tad-word etc. is subordinate (upasarjana), so that the tyadādi ā-substitution does not apply — the elision by "hal-ṅyādi-lopa" would be hard to prevent, and the [restriction "anañ"] would clearly be purposeless.

Therefore, following the uttarapadārtha-prādhānya stated in the Bhāṣya, it is right that superimposedness (āropitatva) alone is the meaning of nañ. The details are to be known in the Prauḍhamanoramā, the Śabdaratna, and the Mañjūṣā.

The ancients (prācīnāḥ), however, having recited "Resemblance (tat-sādṛśya), absence (abhāva), difference from it (tad-anyatva), smallness of it (tad-alpatā), unpraiseworthiness (aprāśastya), and opposition (virodha) — six meanings of nañ are declared," cited as examples: abrāhmaṇaḥ, apāpam, anāḥ, anudarā kanyā, "apaśavo vā anye go'śvebhyaḥ," and adharmaḥ. Among these, resemblance and the rest are understood from context, they say.

translator notes

textual The digital source garbles several conjuncts: ब्राआहृण read throughout as brāhmaṇa, गोअओभ्यः as go'śvebhyaḥ. The example given अनआः is transliterated "anāḥ"; the intended form is uncertain, and the reading is followed as transmitted.

SK 758 · A 6.3.74V

तस्मान्नुडचि ॥ ७५८ ॥

tasmānnuḍaci

tasmānnuḍaci — After that [n-elided nañ], the augment nuṬ [is added] to [a following member] that begins in a vowel (ac).

Rule. After that nañ whose n has dropped, the augment nuṬ (an n) is added to a second member beginning with a vowel.

Example.

na aśvaḥ "not a horse" → a + aśva → nuṬ → anaśvaḥ.

Applies when / blocked by. In the sense "absence of the thing" this tatpuruṣa is optional beside the avyayībhāva (the indeclinable compound of Chapter 17); the neuter asaṃhitam in the Bhāṣya (Patañjali's Mahābhāṣya) and a vārttika show the avyayībhāva, and so anupalabdhiḥ, avivādaḥ, avighnam are all in order. A vārttika adds that the n of nañ also drops before a finite verb in censure: apacasi tvaṃ jālma "you cook badly, wretch". In naikadhā and the like, the compound is with the word na by SK 649, not with nañ.

Siddhānta-kaumudī

लुप्तनकारन्नञ उत्तरपदस्याजादेर्नुडागमः स्यात् । अनश्वः । अर्थाभावे अव्ययीभावेन सहायं विकल्पते । रक्षोहागमलघ्वसंदेहाः प्रयोजनम् इति, ।

After the nañ whose na has been elided (lupta-nakāra), the augment nuṬ is added to a following member (uttarapada) beginning in a vowel (ajādi). anaśvaḥ (not-a-horse). In the sense of "absence of the thing" (arthābhāva), this [tatpuruṣa] is optional (vikalpate) with the avyayībhāva. "Protection (rakṣā), supplement (ūha), augment (āgama), brevity (laghu), and freedom from doubt (asandeha) are the purpose," so [the Bhāṣya says].

vārttika

अद्रुतायामसंहितम् इति च भाष्यवार्तिकप्रयोगात्

(vārttika) adrutāyām asaṃhitam — "In non-rapid (adruta) [speech, there is] absence of close juncture (asaṃhita)" — and [this option holds] from the usage in the Bhāṣya and the vārttika [where "asaṃhitam," neuter, shows the avyayībhāva].

(वार्तिकम्) ॥ तेनानुपलब्धिरविवादोऽविघ्नमित्यादि सिद्धम् ।

(vārttika) Thereby anupalabdhiḥ (non-apprehension), avivādaḥ (absence of dispute), avighnam (absence of obstacle), and the like are established.

vārttika

नञो नलोपस्तिङि क्षेपे

(vārttika) naño nalopas tiṅi kṣepe — "Elision of [the na of] nañ [occurs] before a finite verb (tiṅ) in [the sense of] censure (kṣepa)."

(वार्तिकम्) ॥ अपचसि त्वं जाल्म ॥ नैकधेत्यादौ तु न शब्देन सह सूपा SK 649 इति समासः ॥

(vārttika) apacasi tvaṃ jālma ("you cook badly, wretch!"). But in "naikadhā" etc. the compound is [formed] with the word "na" by "supā [saha supā]" (SK 649).

Tattvabodhinī

NSP p. 190

—तस्मान्नुडचि । ‘डः सि धुद्’ इत्यत्रेवाचीति सप्तम्याः षष्ठी प्रकल्प्यत इत्याह—अजादेरिति । अचा उत्तरपदविशेषणात् ‘यस्मिन्विधिः’ इति तदादिविधिर्लभ्यत इति भावः ॥—अनश्च इति । नुटः परादित्वेन अपदान्तत्वात् ‘डमो हस्वात्’ इति डमुण्न भवति ॥ ननु विघ्नानामभावोऽविघ्नमित्यत्रापि परत्वात्तत्पुरुषः स्यादव्ययीभावस्य निर्मीक्षिकादौ सावकाशत्वात् । अन्यथा अनुपलब्धिरविवाद इति न सिद्धेदित्याशङ्क्याह—अर्थाभावेऽव्ययीभावेन सहेत्यादि ॥—अविघ्नमिति । यद्यप्यविद्यमाना विघ्ना यस्मिन्निति बहुत्रीहिणा अविघ्नं कर्मेत्यादिप्रयोगः सिद्ध्यति । तथापि ‘उत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्तु’ इत्यादिप्रयोगा अव्ययीभावं विना स्वरसतो न सिद्ध्यन्तीति भावः ॥—नञो नलोप इति । तिङन्तेन समासाभावादप्राप्ते वचनम् ॥—अपचसीति । कुत्सितं पचसीत्यर्थः ॥—नशब्देनेति । नञा समासे त्वनेकधेवेत्येव स्यादिति भावः ॥—नभ्राट्—। सत्सु साधवः सत्याः । ‘तत्र साधुः’ इति यत् । न सत्याः असत्याः । न असत्या नासत्याः । इह बहुवचनमविवक्षितम् । तेन ‘नासत्यावश्विनौ दद्यौ’ इति सिद्धम् ॥—नमुचिरिति । ‘सर्वधानुभ्य इन्’ । ‘इगुपधात्कित्’ । इति कित्त्वान्न गुणः

Bālamanoramā

तस्मान्नुडचि - तस्मान्नुडचि । तच्छब्देन पूर्वसूत्रावगतो लुप्तनकारो नञ् परामृश्यते । उत्तरपद इत्यनुवृत्तमचीत्यनेन विशेष्यते । तदादिविधिः ।उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् परत्वा॑दिति परिभाषया सप्तमी षष्ठी प्रकल्पयति । तदाह — लुप्तनकारादिति । अनआ इति । समासे सति नञो नकारस्य लोपे तत्परिशिष्टाऽकारस्य नुट् । टकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । टित्त्वादाद्यवयव इति भावः । नुक्तु न कृतः, ङमुट्प्रसङ्गात् । ननुउत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्तु॑ इत्यादौ विघ्नानामभाव इत्यर्थे नञ्तत्पुरुषे सति परवल्लिङ्गत्वेऽविघ्न इति स्यात् । नच अर्थाभावेऽव्ययीभावेन तत्सिद्धिरिति वाच्यम्, अव्ययीभावस्य निरमक्षिकमित्यादौ सावकाशतया परत्वात्तत्पुरुषस्यैव प्रसङ्गादित्यत आह — अर्थाऽभावे इति । रक्षेति । पस्पशाह्निकभाष्ये इदं वाक्यम् । रक्षा च ऊहश्च आगमश्चलघु च असन्देहश्चेति द्वन्द्वः ।परवल्लिङ्ग॑मिति पुंस्त्वम् । अत्र सन्देहाऽभाव इत्यर्थेऽसन्देहशब्दस्य असन्देहा इति प्रयोगात्तत्पुरुषो विज्ञायते । अव्ययीभावेरक्षोहागमलघ्वसन्देह॑मिति स्यात् । अद्रुतायामसंहितमिति ।परः सन्निकर्षः संहिते॑सूत्रे पठितमिदं वार्तिकम् । अद्रुतायां वृत्तौ स#ंहिताऽभाव इत्यर्थः । अत्र अव्ययीभावे सति असंहितमिति प्रयोगादव्ययीभावेऽपि अर्थाऽभावो नञा गम्यो भवतीति विज्ञायते । अन्यथा तत्पुरुषे सति परवल्लिङ्गत्वादसंहितेति स्यात् । ततश्च नञा गम्येऽभावे तत्पुरुषाऽव्ययीभावयोर्विकल्प इति स्थितम् । तेनेति । अनुपलब्धिरित्यत्र,अविवाद इत्यत्र च तत्पुरुषः, अविघ्नमित्यत्र अव्ययीभावश्च सिध्यतीत्यर्थः । शब्देन्दुशेखरे त्वन्यथा प्रपञ्चितम् । नञो नलोपस्तिङि क्षेपे इति । 'न लोपो नञः' इति सूत्रस्थवार्तिकमिदम् । नञो नकारस्य लोपः स्यात्तिङि परे निन्दायामिति वक्तव्यमित्यर्थः । अपचसि त्वं जाल्मेति । कुत्सितं पचसीत्यर्थः । अत्र अ इति भिन्नं पदं तिङन्तेन समासाऽभावात् । वार्तिकमिदं प्रसङ्गादुपन्यस्तम् । नञ्समानार्थकेन 'अ' इत्यव्ययेनापि सिद्धमिदमिति वार्तिकं विफलमेव । केचित्तु अस्मादेव वार्तिकादव्ययेषु 'अ' इत्यस्य पाठोऽप्रामाणिक इत्याहुः । ननु नैकधेत्यत्रापि नञ्समासे 'न लोपो नञः' इति नकारस्य लोपेतस्मान्नुडची॑ति नुटि अनेकधेत्येव स्यादित्यत आह — नैकधेत्यादौ त्विति । एतदर्थमेवन॑ञिति सूत्रे, 'न लोपो नञः' इति सूत्रे च ञकारानुबन्दग्रहणमिति भावः ।

tasmānnuḍaci — tasmānnuḍaci. By the word "tad" [in tasmāt], the n-elided nañ, understood from the preceding sūtra, is referred to. "uttarapada," carried forward by anuvṛtti, is qualified by "aci" (beginning in a vowel). [This is] a tadādi-vidhi (a rule applying to that-which-begins-with-it). By the paribhāṣā "when there is a twofold specification [locative and ablative], the ablative (pañcamī) specification is stronger because of posteriority (paratva)," the locative ["aci"] posits a genitive [of the vowel-initial member]. He states this with "lupta-nakārāt." "anaā" [the intermediate an + a]: when, the compound being formed, the na of nañ is elided, the augment nuṬ [is added] to the a that remains of it. The ṭa is an it-marker; the u is for the sake of pronunciation; because [the augment] is ṭit, the idea is that it becomes the initial member [by "ādyantau ṭakitau"]. But nuK is not employed, since [that] would occasion ṅamuṬ. Objection: in "uttare karmaṇy avighnam astu" etc., in the sense "absence of obstacles (vighna)," if there is a nañ-tatpuruṣa, then, by taking the gender of the latter member (paravalliṅgatva), it would be "avighna" [masculine, not the attested neuter "avighnam"]. Nor should it be said that in the sense of "absence of the thing" this [neuter] is accomplished by the avyayībhāva — because the avyayībhāva, having its scope (avakāśa) in "nirmakṣikam" etc., and the tatpuruṣa being [otherwise] obtained by posteriority (paratva), [the tatpuruṣa alone would apply here]. To this he says "arthābhāve" [that in the "absence-of-thing" sense the two are optional]. "rakṣā..." — this sentence is in the Paspaśāhnika of the Bhāṣya. "rakṣā ca ūhaś ca āgamaś ca laghu ca asandehaś ca" is a dvandva [→ rakṣohāgamalaghvasandehāḥ]; the masculine is by "paravalliṅga[m]" [A 2.4.26]. Here, since in the sense "absence of doubt" the word "asandeha" is used as "asandehāḥ" [masculine], a tatpuruṣa is understood; in the avyayībhāva it would be "rakṣohāgamalaghvasandeham" [neuter]. "adrutāyām asaṃhitam" — this vārttika is read under the sūtra "paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā" [A 1.4.109]; the meaning is "absence of close juncture (saṃhitā) in non-rapid (adruta) speech." Here, since with an avyayībhāva "asaṃhitam" is used, it is understood that even in the avyayībhāva the "absence of the thing" is conveyed by nañ; otherwise, with a tatpuruṣa, by taking the latter's gender it would be "asaṃhitā" [feminine, agreeing with vṛtti]. And thus it is established that, when absence is conveyed by nañ, there is an option between the tatpuruṣa and the avyayībhāva. "tena" — meaning: in "anupalabdhiḥ" and in "avivādaḥ" a tatpuruṣa, and in "avighnam" an avyayībhāva, are established. But in the Śabdenduśekhara it is elaborated otherwise. "naño nalopas tiṅi kṣepe" — this is a vārttika under the sūtra "nalopo nañaḥ" [A 6.3.73]; the meaning is that it should be stated that elision of the na of nañ occurs before a finite verb (tiṅ) in [the sense of] censure (nindā). "apacasi tvaṃ jālma" — the meaning is "you cook badly (kutsitam)." Here "a" is a separate word, since there is no compound with a finite-verb-ending word. This vārttika is adduced incidentally (prasaṅgāt). Since this is accomplished even by the indeclinable "a," which is synonymous with nañ, the vārttika is indeed futile; but some say that, from this very vārttika, the listing of "a" among the indeclinables (avyaya) is unauthoritative. Objection: in "naikadhā" too, in the nañ-compound, with elision of the na by "nalopo nañaḥ" and the nuṬ by "tasmānnuḍaci," it would come out only as "anekadhā" — to this he says "but in naikadhā etc." The idea: precisely for this purpose, the ña-anubandha [the ñ marker] is taken in the sūtra "nañ" and in the sūtra "na lopo nañaḥ."

translator notes

textual One digitization glitch in b1: संहिता appears once as स#ंहिता; read saṃhitā.

SK 759 · A 6.3.75V

नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या ॥ ७५९ ॥

nabhrāṇnapānnavedānāsatyānamucinakulanakhanapuṃsakanakṣatranakranākeṣu prakṛtyā

nabhrāṇnapānnavedānāsatyānamucinakulanakhanapuṃsakanakṣatranakranākeṣu prakṛtyā — In [these enumerated words] — nabhrāṭ, napāt, navedāḥ, nāsatyāḥ, namuci, nakula, nakha, napuṃsaka, nakṣatra, nakra, nāka — [the naÑ remains] in its natural form (prakṛtyā), unchanged.

Rule. In nabhrāṭ, napāt, navedāḥ, nāsatyā, namuci, nakula, nakha, napuṃsaka, nakṣatra, nakra, nāka the nañ stays in its natural form (prakṛtyā): the n is not elided.

Example.

na kulam asya "has no family" → nakulam "mongoose"; na kham asya → nakham "nail"; na strī pumān → napuṃsakam "neuter"; na kṣarati → nakṣatram "star"; na krāmati → nakraḥ "crocodile"; na akasmin → nākaḥ "heaven"; na muñcati → namuciḥ; na asatyāḥ → nāsatyāḥ "the Aśvins"; napāt, navedāḥ.

Siddhānta-kaumudī

पाद् शत्रन्तः । वेदाः इत्यसुन्नन्तः । न सत्या असत्याः । न असत्या नासत्याः । न मुञ्चतीति नमुचिः । न कुलमस्य नकुलम् । न खमस्य नखम् । नस्त्रीपुमान् नपुंसकम् । स्त्रीपुंसयोः पुंसकभावो निपातनात् । न क्षरतीति नक्षत्रम् । क्षरतेः क्षीयतेर्वा क्षत्रमिति निपात्यते । न क्रामतीति नक्रः । क्रमेर्डः । न अकस्मिन्निति नाकः ॥

In napāt, the element "pāt" ends in the śatṛ [affix]. In navedāḥ, "vedāḥ" ends in asun. na satyā → asatyāḥ; na asatyā → nāsatyāḥ ("the not-untruthful ones," the Aśvins). "na muñcati" ("does not release") → namuciḥ (the demon Namuci). "na kulam asya" ("has no family") → nakulam (mongoose). "na kham asya" ("has no cavity") → nakham (nail). "na strī pumān" ("neither female nor male") → napuṃsakam (neuter); the form puṃsaka for [that which is] neither female nor male (strī-puṃs) is by irregular formation (nipātana). "na kṣarati" ("does not flow/perish") → nakṣatram (star); the element kṣatra is irregularly formed (nipātyate) from √kṣar or √kṣi. "na krāmati" ("does not stride") → nakraḥ (crocodile); ḍa after √kram (kramer ḍaḥ). "na akasmin" ("[where there is] no sorrow") → nākaḥ (heaven).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 190

—क्षरतेः क्षीयतेर्वेति । ‘क्षर संचलने’ भ्वादिः । ‘क्षि निवासगत्योः’ तुदादिः

Bālamanoramā

नभ्राण्नपान्नवेदानासत्यानमुचिनकुलनख- नपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या - नभ्राण्नपात् । सुगमम् । अनुवर्तमान इति ।समासविधयो वक्ष्यन्ते॑ इति शेषः ।

nabhrāṇnapānnavedānāsatyānamucinakulanakha-napuṃsakanakṣatranakranākeṣu prakṛtyā — nabhrāṇnapāt. [The sūtra itself is] easily understood. "being carried forward (anuvartamāna)" — the remainder to be supplied is "the compounding rules will be stated (samāsavidhayo vakṣyante)."

SK 760 · A 6.3.77V

नगोऽप्राणिष्वन्यतरस्याम् ॥ ७६० ॥

nago'prāṇiṣvanyatarasyām

nago'prāṇiṣv anyatarasyām — 6.3.77 — [In a nañ-compound with ga,] the nañ optionally (anyatarasyām) retains its natural form (na), yielding naga, when [the compound] denotes something non-living (aprāṇi).

Rule. In naga the nañ optionally keeps its natural form, when the word denotes something non-living.

Example.

na gacchanti → nagāḥ or agāḥ "mountains" (they do not move).

Applies when / blocked by. For a living being only aga: ago vṛṣalaḥ śītena "a serf who does not move for cold". The word nityam from SK 711 is carried forward into the next rule.

Siddhānta-kaumudī

नग इत्यत्र नञ्प्रकृत्या वा । नगाः अगाः पर्वताः । अप्राणिषु इति किम् । अगो वृषलः शीतेन । नित्यं क्रीडा SK 711 इत्यतो नित्यमित्यनुवर्तमाने ॥

In "naga," the nañ optionally [remains] in its natural form (prakṛtyā vā) [i.e., as na, rather than being reduced]. nagāḥ = agāḥ = "mountains" (parvatāḥ). Why "among non-living things" (aprāṇiṣu)? [Because for a living being only aga, not naga, is used, as in] "ago vṛṣalaḥ śītena" ["a serf who does not move on account of the cold"]. "nityam" ("obligatorily") continuing by anuvṛtti from "nityaṃ krīḍā..." (SK 711)...

translator notes

translator The Kaumudī block ends with an elliptical locative-absolute clause ("nityam ity anuvartamāne") whose main clause is not completed within this unit; it is rendered here as it stands. The Bālamanoramā block is empty in the source.

SK 761 · A 2.2.18V

कुगतिप्रादयः ॥ ७६१ ॥

kugatiprādayaḥ

kugatiprādayaḥ — 2.2.18 — ku, the gati [words], and pra etc. [are compounded, as a tatpuruṣa, with a syntactically related word].

Rule. ku, the gati-words, and pra and the rest (the prādi list) compound obligatorily (nityam, carried from SK 711) with a connected word. The name gati is carried from SK 23. Only ku meaning "contemptible" is meant, not ku "earth".

Example.

kutsitaḥ puruṣaḥ "a contemptible man" → kupuruṣaḥ. Since the compound is nitya, its analysis uses other words than its own members.

supuruṣaḥ "a good man": su is a prādi here in a non-gati use (see SK 780).

Siddhānta-kaumudī

एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः । गतिश्च SK 23 इत्यनुवर्तमाने ॥

These [ku, the gati words, and pra etc.] are obligatorily (nityam) compounded with a syntactically related word (samartha). kutsitaḥ puruṣaḥ → kupuruṣa ("a contemptible man"). — "gatiś ca" (SK 23) being carried forward (anuvartamāne) [i.e. the term gati is supplied here from that earlier rule]...

Tattvabodhinī

NSP p. 190

—कुगति—। कुशब्दोऽत्राव्ययं गृह्यते, न तु पृथिवीवाचकः । गत्यादिसाहचर्यात्

Bālamanoramā

कुगतिप्रादयः - कुगतिप्रादयः । समस्यन्त इति । स तत्पुरुष इत्यपिज्ञेयम् । कुत्सितः पुरुष इति । नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रहः । कुत्सितार्थकस्य 'कु' इत्यव्ययस्यैवात्र ग्रहणं, न तु पृथ्वी पर्यायस्य, गत्वादिसाहचर्यात् । गतिश्चेत्यनुवर्तमान इति । क्रियायोग इति चेति बोध्यम् ।

kugatiprādayaḥ — "They are compounded" — it should also be understood that "that is a tatpuruṣa." "kutsitaḥ puruṣaḥ" — since this is an obligatory compound (nitya-samāsa), its analysis uses words other than its own members (asvapada-vigraha). Here only the indeclinable "ku" meaning "contemptible" is taken, not the "ku" synonymous with pṛthvī (earth), by reason of its association (sāhacarya) with gati and the rest. "gati being carried forward (anuvartamāne)" — it should be understood that "in connection with an action (kriyā-yoga)" [is likewise carried forward].

SK 762 · A 1.4.61निपातसंज्ञा

ऊर्यादिच्विडाचश्च ॥ ७६२ ॥

ūryādicviḍācaśca

ūryādicviḍācaśca — And the ūrī-ādi words, and [words ending in] the affixes cvi and ḍāc, [receive the gati designation when joined with a verb of action].

Rule. ūrī "yes" and the rest of its list, words ending in the affix cvi (which makes "become X"), and words ending in ḍāc (which makes sound-imitations) receive the name gati when joined to a verbal action.

Example.

ūrī kṛtvā "having assented" → ūrī is gati → ktvā → lyap → ūrīkṛtya; urarīkṛtya.

śuklī kṛtvā "having whitened" (cvi) → śuklīkṛtya; paṭapaṭā kṛtvā (ḍāc) → paṭapaṭākṛtya.

Applies when / blocked by. A vārttika adds kārikā "action": kārikākṛtya.

Siddhānta-kaumudī

एते क्रियायोगे गतिसंज्ञा स्युः । ऊरीकृत्य । उररीकृत्य । शुक्लीकृत्य । पटपटाकृत्य । कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् ॥ कारिका क्रिया कारिकाकृत्य ॥

These [words] become gati-designated (gatisaṃjñā) when connected with a verbal action (kriyā-yoga). ūrīkṛtya. urarīkṛtya. śuklīkṛtya. paṭapaṭākṛtya. The word kārikā is [added] by way of supplementary mention (upasaṃkhyāna): kārikā means kriyā (action) — kārikākṛtya.

Tattvabodhinī

NSP p. 190–191

—ऊर्यादिच्चिडाचक्ष्व । ‘उपसर्गाः क्रियायोगे’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—क्रियायोग इति । च्चिडाचौ क्रुभ्वस्तियोगे विहितौ । तत्साहचर्याद्यादीनामपि तत्रैव गतिसंज्ञा । तेनेह न । ऊर्रीपक्लां ॥ माधवादिग्रन्थे तु ‘आविःप्रादुःशब्दौ मुक्खा अन्येषां करोतिनैव योगे गतिसंज्ञा’ इति स्थितम् ॥ तथैवोदाहरति—ऊरीकृत्येति । एतच्च मनोरमानुसारेणोक्तम् ॥ वस्तुतस्तु ऊरीभूयेति भाष्योदाहरणाद्दिक्यात्रमुदाहरति, ऊरीकृत्येत्यवतरितुं युक्तम् । संज्ञाफलं समासस्तत्फलं च त्यविति बोध्यम् ॥ ऊरी उररी एतावङ्गीकारे । आविःशब्दस्य तु साक्षात्प्रवृत्तिषु पाठात् कृत्वो योगे गतिसंज्ञाविकल्पः, कृभ्वस्तियोगे लनेन नित्यमिति बोध्यम् ॥ कथं तर्हि ‘वारुणीमदविशङ्कमथाविश्वश्रुषो भवदसाविव रागः’ इति माघ इति चेत् । अत्राहुः । ‘ते प्राग् धातोः’ इति सूत्रस्य प्रयोगनियमार्थत्वपक्षे प्रकृते अनुपपत्तावपि संज्ञानियमार्थत्वपक्षे दोषलेशोऽपि नास्तीति ॥—शुक्लीति । ‘कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्चिः’ । ‘अस्य च्चौ’ इतीकारः ॥—पटपटाकृत्येति । ‘डाचि वहुलं द्वे भवतः’ इति पटच्छब्दस्य द्वित्वम् । ‘अव्यक्तानुकरणाद् द्यजवरार्धात्’ इति डाचि टिलोपः । ‘नित्यमाम्रेडिते डाचि’ इति तकारपकारयोः पकार एकादेशः ॥ निपातसंज्ञायाः समावेशार्थं सूत्रे चकारः । तेन ऊरीकृतमित्यत्र ‘गतिरनन्तरः’ इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे क्रियमाणे निपातप्रयुक्तमाद्युदात्तत्वं भवति ॥—कारिकेति । भावे ‘पर्यायार्हण’ इति ण्वुच् । तदाह—क्रियेति । ‘क्रियायोगे’इत्यनेन कारिकाशब्दस्य विशेषणात् श्लोकवाची कारिकाशब्दोऽत्र न गृह्यत इति भावः । क्रियाशब्दस्यात्र मर्यादास्थितिरथः । यत्न इत्यन्ये

Bālamanoramā

ऊर्यादिच्विडाचश्च - ऊर्यादिच्वि । च्वि-डाचौ प्रत्ययौ । ऊरीकृत्येति । ऊरीत्यव्ययमङ्गीकारे, तस्य कृत्वेत्यनेन गतिसमासः । समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् । शुक्लीकृत्येति । अशुक्लं शुक्लं कृत्वेत्यर्थः । 'कृभ्वस्तियोगे' इत्यभूततद्भावे च्विः । गतिसमासे सति क्त्वो ल्यप्,वेरपृक्तस्ये॑ति वलोपः । 'अस्य च्वौ' इति ईत्त्वम् । पटपटाकृत्येति । 'पटपटा' इति शब्दं कृत्वेत्यर्थः ।अव्यक्तानुकरणाद्द्व्यजवरार्धादनितौ डाच् इति पटच्छब्दाड्डाचि द्वित्वम्, टिलोपः ।नित्यमाम्रेडिते डाची॑ति तकारपकारयो पकार एकादेशः । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । कारिकाशब्दस्योपसङ्ख्यानमिति । 'गतिसंज्ञाया' इति शेषः । कारिकाशब्दं व्याचष्टे — कारिका क्रियेति ।स्त्रियां क्ति॑नित्यधिकारे धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् । कारिकाकृत्येति । क्रियां कृत्वेत्यर्थः । द्वितीयान्तस्य गतिसमासे क्त्वो ल्यप्, सुब्लुक् । कारिकाशब्दोऽत्र न कत्र्रीवाची, न श्लोकवाची च, व्याख्यानात् ।

ūryādicviḍācaśca — "ūryādicvi." cvi and ḍāc are two affixes (pratyaya). "ūrīkṛtya" — ūrī is an indeclinable (avyaya) in the sense of assent (aṅgīkāra); of it, in connection with kṛ ("having made"), there is a gati-compound (gati-samāsa). In the compound, when not preceded by nañ, ktvā becomes lyap (by "samāse 'nañpūrve ktvo lyap"). "śuklīkṛtya" — meaning "having made white what was not white (aśuklaṃ śuklaṃ kṛtvā)." By "kṛ-bhv-asti-yoge" the affix cvi [is added] in the sense of becoming what one was not before (abhūta-tadbhāva). The gati-compound being present, ktvā → lyap; by "ver apṛktasya" there is elision of the v [of cvi, which is an apṛkta element] (va-lopa); by "asya cvau" there is the substitution of ī (īttva). "paṭapaṭākṛtya" — meaning "having made the sound 'paṭapaṭā'." By "avyaktānukaraṇād dvyajavarārdhād anitau ḍāc," ḍāc [is added] to the word paṭ; reduplication (dvitva), elision of the ṭi (ṭi-lopa); by "nityam āmreḍite ḍāci," of the ta-kāra and the pa-kāra [between the reduplicated members] the pa-kāra is the single substitute (ekādeśa). In the gati-compound, ktvā → lyap. "kārikāśabdasyopasaṅkhyānam" — "of the gati designation" is to be supplied (śeṣa). He explains the word kārikā: "kārikā kriyā" — under the continuing adhikāra "striyāṃ ktin," in denoting the meaning of a verbal root, the affix ṇvul [gives kārikā = action]. "kārikākṛtya" — meaning "having done the action (kriyā)." Of the accusative-ending word, in the gati-compound, ktvā → lyap, with elision of the case-ending (sub-luk). The word kārikā here does not denote an agent-woman (kartrī-vācin), nor does it denote a verse (śloka-vācin), by explicit statement (vyākhyāna).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 191 १ कणेहलोति—‘परावरणेने च’ इति क्ला ।।

SK 763 · A 1.4.62निपातसंज्ञा

अनुकरणं चानितिपरम् ॥ ७६३ ॥

anukaraṇaṃ cānitiparam

anukaraṇaṃ cānitiparam — And an onomatopoetic imitation (anukaraṇa), when not followed by iti, [is termed gati].

Rule. And a sound-imitation (anukaraṇa) not followed by iti is gati.

Example.

khāṭ kṛtvā → khāṭkṛtya "having gone 'khāṭ'".

Applies when / blocked by. Not khāḍ iti kṛtvā niraṣṭhīvat "having gone 'khāḍ', he spat" — iti follows, so no gati and no lyap.

Siddhānta-kaumudī

खाट्कृत्य । अनितिपरं किम् । खाडिति कृत्वा निरष्ठीवत् ॥

khāṭkṛtya ("having made a 'khāṭ' sound"). Why "not followed by iti (anitipara)"? khāḍ iti kṛtvā niraṣṭhīvat ("having made [the sound] 'khāḍ,' he spat out") — [here iti follows the imitation, so there is no gati-saṃjñā and hence no lyap].

Tattvabodhinī

NSP p. 191

—अनुकरणं चा—। ‘ते प्राग् धातोः’ इत्यस्य संज्ञानियमपक्षेऽनितीति व्यर्थमिति मत्वा पृच्छति—अनितिपरं किमिति । इतरस्तु प्रयोगनियमपक्षे खाडित्यनुकरण- स्येतिशब्दे परे गतिसंज्ञाया निवारणायानितिपरमित्यावश्यकमिति प्रत्युदाहरति—खाडिति कृत्वेति । सत्यां संज्ञायां एष प्रयोगो नैव स्यात् । किंतु ‘इति खाट्कृत्य’ इत्येव स्यादिति भावः ॥ न च ‘इति खाट्कृत्य’ इति न भवति, इतेःपरस्यानुकरणस्य गतिसंज्ञानिषेधादिति वाच्यम् । ‘अनितिपरम्’ इत्यत्र इतिः परो यस्मात्तत् इतिपरम्, न इतिपरमनितिपरमिति वहुत्रीहिघटितन्यत्तपुरुषाश्रयणात् ॥ स्यादेतत् । अनुकरणस्येतिशब्दपरत्वे क्रियायोगाभावाद्गतिसंज्ञा नास्तीति खाडिति कृत्वेति रूपं निर्वाधं, किमनेनानितिपरमहणेनेति चेत् । अत्राहुः । इतिकृत्वेति समुदाय एवायं कृत्वेत्यर्थं वर्तते । तथा च इतिशब्दः क्रियाविशेषकः इति तद्धटितसमुदायस्य क्रियावाचकलादस्त्येव क्रियायोग इति ॥—हतं परिगृह्येति । हलागमनं द्विधा हतं त्यक्त्वा परिगृह्य चेति । आद्यमुदाहरणं द्वितीयं तु प्रत्युदाहरणम् । अपरिग्रहे इति च प्रयोगोपाधिः, नतु वाच्यकोटिनिविष्टमिति भावः ॥—कणेहत्येति । अत्यन्तमभिलब्ध्य तन्निवृत्तिपर्यन्तं पिबतीत्यर्थः ॥ तथा च श्रद्धाया अपगमात्तत्प्रतिघातो गम्यते । प्रत्युदाहरणं तु कणे हला गतः सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणस्तस्मिन् हत्वेत्यर्थः ॥—पुरस्कृत्येति । ‘पूर्वाधरावराणाम्—’ इत्यसिप्रत्ययान्तोऽयमव्ययम् । ‘नमस्पुरसोः—’ इति विसर्गस्य सः । ‘अमुं पुरः पश्यसि’ इत्यत्र तु स्थितमित्यध्याहारेण दृश्यं प्रत्यगतिलात्सलाभावः ॥ अव्ययं किम् । पुरं पुरौ पुरः कृत्वा गतः

Bālamanoramā

अनुकरणं चानितिपरम् - अनुकरणं चा । अनुकरणं गतिसंज्ञं स्यादितिपरं वर्जयित्वेत्यर्थः । खाट्कृत्येति । खाडिति शब्दं कृत्वेत्यर्थः । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । खाडिति कृत्वेति । न चात्र इतिशब्देन व्यवहितत्वे क्रियायोगाऽभावादेव गतिसंज्ञा न भविष्यति तत्किमनितिपरग्रहणेनेति वाच्यं, यथाकथंचित्क्रियायोगसत्त्वात् । 'ते प्राग्धातोः' इति सूत्रं तुते गत्युपसर्गा धातोः प्रागेव प्रयोज्याः, न तु परत॑ इति प्रयोगनियमपरमेवेति भावः ।

anukaraṇaṃ cānitiparam — anukaraṇaṃ ca. An imitation (anukaraṇa) is termed gati, excluding [the case] where iti follows — this is the meaning. "khāṭkṛtya" — meaning "having made the sound 'khāṭ.'" In a gati-compound, lyap replaces ktvā. "khāḍ iti kṛtvā" — Nor should it be objected: "here, because iti intervenes there is no connection with the action, so on that ground alone the gati-saṃjñā will not arise; what then is the use of specifying 'not followed by iti (anitipara)'?" — for there is, in one way or another, some connection with the action. And the sūtra "te prāgdhātoḥ" is concerned only with a rule of employment, namely "those gati-preverbs are to be employed only before the dhātu, not after it." That is the point.

SK 764 · A 1.4.63निपातसंज्ञा

आदरानादरयोः सदसती ॥ ७६४ ॥

ādarānādarayoḥ sadasatī

ādarānādarayoḥ sadasatī — 1.4.63 — The [indeclinables] sat and asat receive the gati designation in the senses of respect (ādara) and disrespect (anādara) respectively.

Rule. sat and asat are gati in the senses of respect and disrespect.

Example.

satkṛtya "having honoured"; asatkṛtya "having slighted".

Siddhānta-kaumudī

सत्कृत्य । असत्कृत्य ॥

satkṛtya ["having shown respect"]. asatkṛtya ["having shown disrespect"].

Bālamanoramā

आदरानादरयोः सदसती - आदरानादरयोः । सदिति असदिति च अव्यये आदराऽनादरयोः क्रमेण विद्यमाने गतिसंज्ञके स्त इत्यर्थः । सत्कृत्येति । आदरं कृत्वेत्यर्थः । असत्कृत्येति । अनादरं कृत्वेत्यर्थः । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् ।

ādarānādarayoḥ sadasatī — ādarānādarayoḥ. The two indeclinables "sat" and "asat," existing respectively (krameṇa) in the senses of respect (ādara) and disrespect (anādara), are gati-designated (gatisaṃjñaka) — that is the meaning. "satkṛtya" — means "having shown respect (ādaraṃ kṛtvā)." "asatkṛtya" — means "having shown disrespect (anādaraṃ kṛtvā)." In a gati-compound, ktvā becomes lyap (gatisamāse ktvo lyap [A 7.1.37]).

SK 765 · A 1.4.64निपातसंज्ञा

भूषणेऽलम् ॥ ७६५ ॥

bhūṣaṇe'lam

bhūṣaṇe'lam — [The indeclinable] alam receives the gati designation when [used] in the sense of adorning (bhūṣaṇa).

Rule. alam is gati in the sense of adorning.

Example.

alaṃ kṛtvā "having adorned" → alaṃkṛtya.

Applies when / blocked by. Not alaṃ kṛtvā odanaṃ gataḥ "having had enough rice, he went" — alam means "enough". The three sūtras from SK 763 concern the root kṛ by their nature.

Siddhānta-kaumudī

अलंकृत्य । भूषणे किम् । अलं कृत्वौदनं गतः । पर्याप्तमित्यर्थः । अनुकरणम् - SK 763 इत्यादित्रिसूत्री स्वभावात्कृञ्विषया ॥

alaṃkṛtya ("having adorned"). Why "in the sense of adorning"? [To exclude:] alaṃ kṛtvā odanaṃ gataḥ — here alam means "enough" (paryāpta), [so it is not a gati]. As for the imitative word (anukaraṇa): the triad of sūtras beginning with (SK 763) etc., by their very nature (svabhāvāt), have the domain of kṛÑ (the root kṛ).

Bālamanoramā

भूषणेऽलम् - भूषणेऽलम् । भूषणे विद्यमानमलमित्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यादित्यर्थः । अलंकृत्येति । कटकादिधारणेन परिष्कारं कृत्वेत्यर्थः । भूषणे विद्यमानमलमित्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यादित्यर्थः । अलंकृत्येति । कटकादिधारणेन परिष्कारं कृत्वेत्यर्थः । कृञ्विषयेति । कृञ्योग एव भवतीत्यर्थः । वस्तुतस्तु सङ्कोचे प्रमाणाऽभावाद्धात्वन्तरयोगेऽपि त्रिसूत्रीप्रवृत्तिर्युक्ता । अत एवअलं भुक्त्वा ओदनं गत॑ इति वृत्तिकृता प्रत्युदाहृतम् ।

bhūṣaṇe'lam — bhūṣaṇe 'lam. The meaning: the indeclinable "alam," present in the sense of adornment (bhūṣaṇa), receives the gati designation. "alaṃkṛtya" — the meaning is: having made an embellishment by wearing bracelets (kaṭaka) and the like. "kṛñviṣaya" — the meaning is: it occurs only in construction with kṛÑ. But in reality (vastutas), since there is no authority (pramāṇa) for the restriction, the operation of the triad of sūtras (trisūtrī) is appropriate even in construction with another root. For that very reason the author of the Vṛtti gave as a counter-example (pratyudāharaṇa) "alaṃ bhuktvā odanaṃ gataḥ" ("having eaten enough rice, he went").

translator notes

textual The source duplicates the clause "bhūṣaṇe vidyamānam alam ity avyayaṃ gatisaṃjñakaṃ syād ity arthaḥ. alaṃkṛtyeti. kaṭakādi-dhāraṇena pariṣkāraṃ kṛtveti arthaḥ" (a dittography in the digitization); it is rendered once here.

SK 766 · A 1.4.65निपातसंज्ञा

अन्तरपरिग्रहे ॥ ७६६ ॥

antaraparigrahe

antaraparigrahe — 1.4.65 — antar gets the designation gati when [it is used] in the sense of non-acceptance (aparigraha).

Rule. antar "within" is gati when non-acceptance is meant.

Example.

antar hatvā "having struck in the middle" → antarhatya.

Applies when / blocked by. Not antarhatvā gataḥ "he went having taken up what was struck" — acceptance is meant, so ktvā stays.

Siddhānta-kaumudī

अन्तर्हत्य । मध्ये हत्वेत्यर्थः । अपरिग्रहे किम् । अन्तर्हत्वा गतः । हतं परिगृह्य गत इत्यर्थः ॥

antarhatya ("having struck within"). It means "having struck in the middle (madhye hatvā)" [antar being gati, ktvā becomes lyap]. Why "in the sense of non-acceptance (aparigraha)"? antarhatvā gataḥ ("he went, having struck within") — meaning "he went having taken up (accepted) the struck one (hataṃ parigṛhya gataḥ)" [here acceptance is meant, so antar is not gati, and ktvā is retained].

Bālamanoramā

अन्तरपरिग्रहे - अन्तरपरि । अपरिग्रहे वर्तमानमन्तरित्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यादित्यर्थः । हतं परिगृह्रेति । हत्वा गमनं हतमपरिगृह्र परिगृह्र वा भवति । तत्र आद्यमुदाहरणं, द्वितीयं प्रत्युदाहरणमित्यर्थः । अपरिग्रह इति प्रयोगोपाधिरेव, न तु वाच्यकोटिप्रविष्टम् ।

antaraparigrahe — The indeclinable "antar," occurring in the sense of non-acceptance (aparigraha), gets the designation gati — this is the meaning. "having taken up the struck one (hataṃ parigṛhya)" — the going-after-striking is either "not accepting the struck one" or "accepting" it; of these, the first (antarhatya, striking-within) is the example, the second (antarhatvā, accepting the struck one) is the counterexample. "In the sense of non-acceptance" is merely a condition on the usage (prayoga-upādhi), not something entering into the [compound's] denotation (vācya-koṭi).

translator notes

textual Source OCR reads "parigṛhra"; the evident reading is "parigṛhya," followed here.

SK 767 · A 1.4.66निपातसंज्ञा

कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ॥ ७६७ ॥

kaṇemanasī śraddhāpratīghāte

kaṇemanasī śraddhāpratīghāte — [The words] kaṇe and manas [receive the gati designation] in [the sense of] the frustration of a craving (śraddhā-pratīghāta).

Rule. kaṇe and manas are gati in the sense of satisfying an intense craving. kaṇe is a particle that looks like a locative.

Example.

kaṇehatya payaḥ pibati "he drinks milk to his heart's content"; manohatya.

Siddhānta-kaumudī

कणेहत्य पयः पिबति । मनोहत्य । कणेशब्दः सप्तमीप्रतिरूपको निपातऽभिलाषातिशये वर्तते । मनः शब्दोऽप्यत्रैव ॥

kaṇehatya payaḥ pibati — "he drinks the milk kaṇehatya." manohatya. The word kaṇe, a nipāta resembling a locative (saptamī-pratirūpaka), is used in [the sense of] intense craving (abhilāṣa-atiśaya). The word manas too [is used] in this very [sense].

Bālamanoramā

कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते - कणेमनसी । कणेशब्दो मनश्शब्दश्च श्रद्धाप्रतीघाते गतिसंज्ञकौ स्तः । अत्यन्ताभिलाषः=श्रद्धा, तस्या निवृत्तिः=प्रतीधातः । कणेहत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । मनोहत्येति ।पयः पिबती॑त्यनुषज्यते । ननु समासे कृते 'कणे' इति सप्तम्याः कथं न लुगित्यत आह — कणेशब्द इति । ननु श्रद्धाप्रतीघातस्य कथमिहावगतिः, श्रद्धावाचकशब्दाऽभावात् । मनसो घाते सति कथं वा पयःपानमित्यत आह — अभिलाषातिशये इति । 'कणेशब्द' इत्यनुषज्यते ।परावरयोगे चे॑ति सूत्रेण क्त्वा । अभिलाषनिवृत्तिपर्यन्तं पयः पिबतीत्यर्थः । श्रद्धाप्रतीघाते किम् कणे हत्वा गतः । सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणः, तद्विषये हत्वा गत इत्यर्थः । मनो हत्वा गतः । विषपानादौ मनः प्रवृतिंत प्रतिवध्य गत इत्यर्थः ।

kaṇemanasī śraddhāpratīghāte — "kaṇemanasī." The words kaṇe and manas become gati-designated (gatisaṃjñaka) in [the sense of] śraddhā-pratīghāta. Intense craving (atyanta-abhilāṣa) = śraddhā; its cessation (nivṛtti) = pratīghāta. "kaṇehatya" — in the gati-compound, ktvā → lyap. "manohatya" — "payaḥ pibati" is to be construed [carried over]. Objection: when the compound is formed, how is "kaṇe," a locative, not elided (luk)? He says "kaṇeśabda iti." Objection: how is śraddhā-pratīghāta understood here, there being no word denoting śraddhā? And how is there a drinking of milk when the mind (manas) is destroyed? To this he says "abhilāṣātiśaye iti" — "the word kaṇe" is to be construed; by the sūtra "parāvarayoge ca" [is added] the affix ktvā. Meaning: he drinks the milk until the cessation of craving. Why "in [the sense of] śraddhā-pratīghāta"? kaṇe hatvā gataḥ — kaṇa = a fine particle of a rice-grain (sūkṣma-taṇḍula-avayava); meaning: having struck at that, he went. manaḥ hatvā gataḥ — meaning: in [a matter such as] drinking poison, having thwarted the mind's inclination (manaḥ-pravṛtti), he went.

SK 768 · A 1.4.67निपातसंज्ञा

पुरोऽव्ययम् ॥ ७६८ ॥

puro'vyayam

puro'vyayam — 1.4.67 — [The word] puras, when it is an indeclinable (avyaya), receives the gati designation.

Rule. puras "in front", when it is an indeclinable, is gati.

Example.

puraḥ kṛtvā "having placed in front" → puraskṛtya.

Siddhānta-kaumudī

पुरस्कृत्य ॥

puraskṛtya ["having placed in front"].

Bālamanoramā

पुरोऽव्ययम् - पुरोऽव्ययं । पुर इत्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यात् । पुरस्कृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अव्ययं किम् । पुरम्, पुरौ, पुरः कृत्वा गतः ।

puro'vyayam — puro'vyayaṃ. "puras," when an indeclinable, is gati-designated (gatisaṃjñaka). "puraskṛtya" — in a gati-compound, ktvā becomes lyap. Why "indeclinable" (avyayam)? [To exclude the declined noun puras, as in] "puram, purau, puraḥ kṛtvā gataḥ" ["having made a fort / two forts / forts, he went" — here puras is a case-form, not an indeclinable, so there is no gati and ktvā is not replaced by lyap].

SK 769 · A 1.4.68निपातसंज्ञा

अस्तं च ॥ ७६९ ॥

astaṃ ca

astaṃ ca — 1.4.68 — And astam [gets the designation gati].

Rule. And astam, an indeclinable ending in m, is gati.

Example.

astaṃ gatvā "having set" → astaṃgatya.

Siddhānta-kaumudī

अस्तमिति मान्तमव्ययं गतिसंज्ञं स्यात् ॥ अस्तंगत्य ॥

"astam," an indeclinable ending in m, gets the designation gati. astaṃgatya ("having gone to setting/disappearance" — with lyap).

Tattvabodhinī

NSP p. 191

—अस्तं च । अव्ययमिति किम् । अस्तं कृत्वा काण्डं गतः । क्षिप्तमित्यर्थः ॥—अच्छमिति । सत्यां हि गतिसंज्ञायां निपातसंज्ञावत्त्वेनाव्ययलात्सुच्छक् स्यादिति भावः ॥—अदःकृत्येति । यदा खयमेव पर्यालोचयति तदेदमुदाहरणम् ॥—अदःकृतमिति । ‘गतिरनन्तरः’ इति पूर्वपदप्रकृतिखरेणाद्युदात्तलम् ॥—प्रत्युदाहरणमिति । अदःकृत्वा अदःकुर्वित्यादीत्यर्थः

Bālamanoramā

अस्तं च - अस्तं च । पूर्वसूत्रादव्ययमित्यनुवर्तत इत्याह — मान्मव्ययमिति । अस्तङ्गत्येति । तिरोधानं प्राप्येत्यर्थः । अव्ययं किं । काण्डमस्तं कृत्वा । प्रक्षिप्तं कृत्वेत्यर्थः । अच्छ गत्यर्थ । गत्यर्थधातुषु, वदधातौ च प्रयुज्यमानेषु अच्छेत्यव्ययं गतिसंज्ञं स्यात् ।

astaṃ ca — "avyaya" (indeclinable) is carried forward (anuvartate) from the previous sūtra; so he says "an indeclinable ending in m." "astaṃgatya" — means "having reached disappearance (tirodhāna)." Why "indeclinable"? kāṇḍam astaṃ kṛtvā ("having cast away the arrow/section") — meaning "having thrown it (prakṣiptaṃ kṛtvā)" [here astam is a noun, not an indeclinable, so it is not gati, and ktvā is retained rather than becoming lyap]. — [Next:] "accha [in connection with] verbs meaning 'to go'": when verbs meaning "to go" (gatyartha) and the verb vad are being used, the indeclinable "accha" gets the designation gati.

translator notes

textual The final clause carries over the pratīka of the following sūtra (accha gatyarthavadeṣu, 1.4.69), which appears truncated in the source as "accha gatyartha"; rendered per the evident reading.

SK 770 · A 1.4.69निपातसंज्ञा

अच्छ गत्यर्थवदेषु ॥ ७७० ॥

accha gatyarthavadeṣu

accha gatyarthavadeṣu — [The indeclinable] accha [is termed gati] before words meaning motion (gatyartha) and before vad ('to speak').

Rule. The indeclinable accha "toward" is gati before verbs of motion and before vad "speak".

Example.

accha gatvā → acchagatya "having gone toward"; acchodya "having spoken toward".

Applies when / blocked by. Not jalam acchaṃ gacchati "clear water flows" — there accha is an adjective.

Siddhānta-kaumudī

अव्ययमित्येव । अच्छगत्य । अच्छोद्य । अभिमुखं गत्वा उक्त्वा चेत्यर्थः । अव्ययं किम् । जलमच्छं गच्छति ॥

"avyayam" (indeclinable) continues (i.e. only the indeclinable accha). acchagatya ("having gone toward"); acchodya ("having spoken toward"). Meaning "having gone toward" and "having spoken toward." Why "indeclinable (avyaya)"? jalam acchaṃ gacchati ("clear water flows") — [here accha means 'clear,' an adjective, not the indeclinable, so there is no gati-saṃjñā].

Bālamanoramā

अच्छ गत्यर्थवदेषु - अच्छगत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अच्छोद्येति । वदधातोः क्त्वा । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अच्छेत्यव्ययमाभिमुख्ये । तद्यथा — बर्हिरच्छैतीति । तदाह — अभिमुखमिति । जलमच्छं गच्छतीति । अत्राऽच्छशब्दस्य नाव्ययत्वं, न गतिसंज्ञा, नापिप्राग्रीश्वरान्निपाताः॑ इत्यधिकृतनिपातसंज्ञा । निपातत्वे सति हि अव्ययत्वाद्विभक्तिलुक् । स्यादिति भावः ।

accha gatyarthavadeṣu — acchagatya. In a gati-compound, lyap replaces ktvā. "acchodya" — ktvā after the root √vad; in a gati-compound, lyap replaces ktvā. The indeclinable accha means "facing toward" (ābhimukhya); as in "barhir acchaiti" ("goes toward the barhis grass"). So he says "abhimukham" (toward). "jalam acchaṃ gacchati" — here the word accha has neither indeclinability, nor the gati-saṃjñā, nor even the nipāta-saṃjñā governed by "prāg rīśvarān nipātāḥ"; for if it were a nipāta, then, being indeclinable, its case-ending would be elided (vibhakti-luk). That is the point.

SK 771 · A 1.4.70निपातसंज्ञा

अदोऽनुपदेशे ॥ ७७१ ॥

ado'nupadeśe

ado 'nupadeśe — 1.4.70 — The [particle] adas is termed gati (gati-saṃjñā) when not in the sense of [grammatical] instruction (anupadeśe).

Rule. adas "that" is gati when it is not an instruction to someone else.

Example.

adaḥkṛtya; adaḥkṛtam.

Applies when / blocked by. Not adaḥ kṛtvā when one is instructing another.

Siddhānta-kaumudī

अदःकृत्य अदःकृतम् । परं प्रत्युपदेशे प्रत्युदाहरणम् । अदः कृत्वा ॥

"adaḥkṛtya" [→] "adaḥkṛtam." A counter-example (pratyudāharaṇa) for [the case of] instruction directed at another (paraṃ prati upadeśe): "adaḥ kṛtvā."

Bālamanoramā

अदोऽनुपदेशे - अदोऽनुपदेशे । अदश्शब्दोऽनुपदेशे गतिसंज्ञः स्यात् । अदः कृतमिति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अमुं यज्ञं कृत्वेत्यर्थे तु सुब्लुक् च । अदः कृतमिति । 'गतिरनन्तरः' इति स्वरः फलम् । यदा स्वयमेव पर्यालोचयति तदेदमुदाहरणम् । परं प्रतीति । अदऋ कृत्वा अदः कुर्वित्यादावित्यर्थः ।

ado 'nupadeśe — ado 'nupadeśe. The word "adas" is termed gati (gati-saṃjña) when not in [the sense of] instruction (anupadeśe). "adaḥkṛtam": in the gati-compound, the ktvā becomes lyap ('samāse… ktvo lyap'). But in the sense "amuṃ yajñaṃ kṛtvā" (having performed that sacrifice) there is also elision of the sup (sub-luk) [of adas]. "adaḥkṛtam": the fruit [of the gati designation] is the accent (svara) [determined] by 'gatir anantaraḥ'. This is an example [of the gati usage] when one reflects to oneself (i.e. not instructing another). "directed at another" (paraṃ prati): meaning, in [expressions] like "adaḥ kṛtvā" [or] "adaḥ kuru" (do that!) [where one instructs another, and adas is not gati].

SK 772 · A 1.4.71निपातसंज्ञा

तिरोऽन्तर्द्धौ ॥ ७७२ ॥

tiro'ntarddhau

tiro'ntardhau — 1.4.71 — tiras gets the designation gati when disappearance (antardhi) is meant.

Rule. tiras is gati in the sense of disappearance.

Example.

tiro bhūtvā "having vanished" → tirobhūya.

Siddhānta-kaumudī

तिरोभूय ॥

tirobhūya ("having disappeared / become hidden" — with lyap, tiras being gati in the sense of disappearance).

Tattvabodhinī

NSP p. 191

—तिरोऽन्तर्धौ । अन्तर्धौ किम् । तिरो भूत्वा स्थितः । पार्श्वतो भूत्वेत्यर्थः

Bālamanoramā

विभाषा कृञि - विभाषा कृञि । कृञि प्रयुज्यमाने तिरसित्यव्ययं गतिसंज्ञं वा स्यादित्यर्थः । तिरस्कृत्य तिरः कृत्येति । गतिसंज्ञापक्षे गतिसमासे क्त्वो ल्यप् ।तिरसोऽन्यतरस्या॑मिति सत्वविकल्पः । तिरः कृत्वेति । गतित्वाऽभावपक्षे सत्वमपि न भवति, तद्विधौ गतिग्रहणानुवृत्तेरित्याहुः । केचित्तु तिरस्कार इति परिभवे प्रयोगदर्शनात्सत्वविधौ गतिग्रहणं नानुवर्तयन्ति ।

vibhāṣā kṛñi — When the verb kṛñ ("to do") is being used, the indeclinable "tiras" optionally (vibhāṣā) gets the designation gati — this is the meaning. "tiraskṛtya / tiraḥ kṛtya" — On the alternative where it bears the gati-designation, in the gati-compound ktvā becomes lyap; and by "tiraso'nyatarasyām" there is an optional s-substitution (satva). "tiraḥ kṛtvā" — on the alternative of non-gati, the s-substitution too does not occur, because in that operation [the satva rule] the mention of gati is carried forward by anuvṛtti — so they say. But some do not carry "gati" forward into the satva rule, because the usage "tiraskāra" is attested in the sense of contempt/insult (paribhava) [where there is no gati, yet the s-substitution occurs].

translator notes

textual This Bālamanoramā block is misaligned in the source: its pratīka is 'vibhāṣā kṛñi' and it comments entirely on the NEXT sūtra vibhāṣā kṛñi (1.4.72) — the optional gati-designation of tiras before kṛñ, tiraskṛtya, the satva-vikalpa, and so on. The Bālamanoramā for the present sūtra tiro'ntardhau (1.4.71) is absent in the source.

SK 773 · A 1.4.72निपातसंज्ञा

विभाषा कृञि ॥ ७७३ ॥

vibhāṣā kṛñi

vibhāṣā kṛñi — 1.4.72. [The word tiras, carried forward (anuvṛtti) from the preceding rule,] is optionally termed gati (a preverb) before [a form of] the root kṛ(ñ).

Rule. tiras (carried forward) is optionally gati before the root kṛ.

Example.

tiraḥ kṛtvā "having scorned" → tiras gati → compound, lyap → tiraskṛtya (visarga, the final breath-sound written ḥ, → s) or tiraḫkṛtya (visarga → jihvāmūlīya, the throat-sound ḫ heard before k); or not gati → tiraḥ kṛtvā, two words.

Siddhānta-kaumudī

तिरस्कृत्य । तिर≍कृत्य । तिरः कृत्वा ॥

tiraskṛtya. tiraḫkṛtya. tiraḥ kṛtvā. — When, by this optional rule, tiras is termed gati before kṛ, the gati-compound applies (and, within the compound, the substitution of lyap for ktvā), yielding tiraskṛtya (the visarga becoming s) and tiraḫkṛtya (the visarga becoming jihvāmūlīya before k); when the option is declined and tiras is not gati, no compound occurs, ktvā is retained, and the two words stand apart: tiraḥ kṛtvā.

Tattvabodhinī

NSP p. 191–192

—विभाषा कृत्रि ॥—तिरःकृत्वेति । गतिलाभावपक्षे ‘तिरसोऽन्यतरस्याम्’ इति सलमपि न भवति । तद्विधौ गतिग्रहणानुवृत्तेः । माधवस्तु पराभवे तिरस्कार इति प्रयोगदर्शनात्सलविधौ गतिग्रहणानुवृत्तिं केचिन्नेच्छन्तीत्याह

translator notes

textual The Bālamanoramā for this sūtra (vibhāṣā kṛñi, 1.4.72) is empty in the source; its commentary is carried under the preceding unit (sk0772, tiro'ntardhau, 1.4.71), whose b1 block bears the pratīka 'vibhāṣā kṛñi' and comments on this sūtra.
textual The source reads the second form as तिर≍कृत्य, where ≍ is a jihvāmūlīya (ardhavisarga) glyph — the visarga's substitute before a guttural k; it is rendered here as tiraḫkṛtya. The three forms illustrate the option of this sūtra: gati-compound with lyap in two sandhi variants (tiraskṛtya, tiraḫkṛtya) versus the uncompounded ktvā (tiraḥ kṛtvā). The Kaumudī gives only the forms, no explicit derivation; the bracketed explanation is supplied only as far as the sūtra itself demands.

SK 774 · A 1.4.73निपातसंज्ञा

उपाजेऽन्वाजे ॥ ७७४ ॥

upāje'nvāje

upāje 'nvāje — [The indeclinables] upāje and anvāje [are optionally termed gati] before [the root] kṛ.

Rule. upāje and anvāje are optionally gati before kṛ. Both mean "lending strength to the weak".

Example.

upājekṛtya or upāje kṛtvā; anvājekṛtya or anvāje kṛtvā.

Siddhānta-kaumudī

एतौ कृञि वा गतिसंज्ञौ स्तः । उपाजेकृत्य । उपाजेकृत्वा । अन्वाजेकृत्य । अन्वाजेकृत्वा । दुर्बलस्य बलमाधायेत्यर्थः ॥

These two [upāje and anvāje] are optionally (vā) termed gati before kṛñ (the root kṛ, "to do"). Forms: upājekṛtya, upājekṛtvā; anvājekṛtya, anvājekṛtvā. [The two indeclinables] mean "having lent strength to the weak (durbalasya balam ādhāya)."

Tattvabodhinī

NSP p. 192

—उपाजेऽन्वाजे । एतौ विभक्तिप्रतिरूपकौ निपातौ दुर्वलस्य सामर्थ्याधाने वर्तेते । तदाह—दुर्वलस्येति

Bālamanoramā

उपाजेऽन्वाजे - उपाजेऽन्वाजे । उपाजेकृत्येति । गतिसंज्ञापक्षे गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । अन्वाजेकृत्येत्यपि तथैव 'उपाजे' 'अन्वाजे' इत्यव्यये दुर्बलस्य बलाधाने वर्तेते । तदाह — दुर्बलस्येति ।

upāje 'nvāje — upājekṛtya: in the alternative in which the gati-designation applies, within the gati-compound the ktvā [affix] becomes lyap [whence upājekṛtya]; anvājekṛtya likewise. The two indeclinables (avyaya) upāje and anvāje denote the lending of strength to the weak (durbalasya balādhāna). He states this with "durbalasya…".

SK 775 · A 1.4.74निपातसंज्ञा

साक्षात्प्रभृतीनि च ॥ ७७५ ॥

sākṣātprabhṛtīni ca

sākṣātprabhṛtīni ca — [The words] sākṣāt and the rest also [optionally receive the gati designation].

Rule. And sākṣāt "before the eyes" and the rest of its list are optionally gati before kṛ. A vārttika adds: in the cvi sense, becoming what one was not.

Example.

sākṣātkṛtya or sākṣāt kṛtvā "having made manifest"; lavaṇaṃkṛtya or lavaṇaṃ kṛtvā "having made salty" — the final m of lavaṇam is laid down ready-made.

Siddhānta-kaumudī

कृञि वा गतिसंज्ञानि स्युः ।

[They] optionally receive the gati designation before kṛÑ.

vārttika

च्व्यर्थ इति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated: in the sense of cvi (the becoming of what was formerly not so).

(वार्तिकम्) ॥ साक्षात्कृत्य । साक्षात्कृत्वा । लवणंकृत्य । लवणं कृत्वा । मान्तत्वं निपातनात् ॥

(vārttika) sākṣātkṛtya / sākṣāt kṛtvā; lavaṇaṃkṛtya / lavaṇaṃ kṛtvā. The ending in -m (māntatva) is by irregular prescription (nipātana).

Tattvabodhinī

NSP p. 192

—साक्षात्प्रभृ—। साक्षात् । मिथ्या । आम् । अद्धा । लवणम् । उष्णम् । शीतम् । उदकम् । आर्द्रम् । गतिसंज्ञासंनियोगेन लवणादीनां पञ्चानां मकारान्तत्वं निपात्यते । प्रादुस् । नमस् । आविस् इत्यादि । आकृतिगणोऽयम् ॥—साक्षात्कृत्येति । असाक्षाद्भूतं यथा साक्षाद्भवति तथा कृत्वेत्यर्थः ॥ च्च्यन्तेषु तु पूर्वं विप्रतिषेधात् ‘ऊर्ध्वादिच्चिडाचक्ष्व’ इति नित्यैव संज्ञा । तेन लवणीकृत्येत्यत्र मान्तत्वं न भवति । तद्धि पाक्षिकगतिसंज्ञासं नियोगेनेह गणे निपातनात् ॥ भाष्यकृता लवणशब्दस्य लवणीशब्दस्य वा विकल्पेन लवणशब्द आदिश्यते तस्य च संज्ञा विकल्प इत्युक्तम् । उभयथापि त्रैरूप्यं निर्वाधम्

Bālamanoramā

साक्षात्प्रभृतीनि च - साक्षात्प्रभृतीनि च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — कृञि वेति । साक्षादित्यव्ययम् । च्व्यर्थ इति । अभू ततद्भावे गम्ये सतीति वक्तव्यमित्यर्थः । साक्षात्कृत्येति । अप्रत्यक्षं प्रत्यक्षं कृत्वेत्यर्थः । गतित्वपक्षे क्त्वो ल्यप् । तत्र सुब्लुकमाशङ्क्याह — मान्तत्वमिति । लवणम्, उष्णम्, शीतम्, उदकम्, आमिति पञ्चानां साक्षात्प्रभृतिगणे मान्तत्वं निपात्यत इत्यर्थः ।

sākṣātprabhṛtīni ca — sākṣātprabhṛtīni ca. Supplying the remainder, he explains the sūtra: "optionally before kṛÑ." "sākṣāt" is an indeclinable. "in the sense of cvi (cvy-artha)" — the meaning is that it should be stated: "when the becoming of what was formerly not so (abhūta-tadbhāva) is to be understood." "sākṣātkṛtya" — the meaning is: "having made perceptible what was imperceptible." On the alternative that it is a gati, ktvā becomes lyaP. Anticipating there [the objection of] a luk of the sup, he says "māntatva": the meaning is that for the five — lavaṇa, uṣṇa, śīta, udaka, ā — in the sākṣātprabhṛti class, the ending in -m is irregularly prescribed (nipātyate).

SK 776 · A 1.4.75निपातसंज्ञा

अनत्याधान उरसिमनसी ॥ ७७६ ॥

anatyādhāna urasimanasī

anatyādhāna urasimanasī — 1.4.75. When there is no atyādhāna (actual placing-upon / contact), the two words urasi and manasi [receive the gati designation].

Rule. urasi "on the chest" and manasi "in the mind" are optionally gati before kṛ when no actual placing (atyādhāna, physical contact) is meant.

Example.

urasikṛtya or urasi kṛtvā "having accepted"; manasikṛtya or manasi kṛtvā "having resolved".

Applies when / blocked by. Not urasi kṛtvā pāṇiṃ śete "he lies with his hand placed on his chest" — actual contact.

Siddhānta-kaumudī

उरसिकृत्य । उरसि कृत्वा । अभ्युपगम्येत्यर्थः । मनसिकृत्य । मनसि कृत्वा । निश्चित्येत्यर्थः । अत्याधानमुपश्लेषणं तत्र न । उरसि कृत्वा पाणिं शेते ॥

urasikṛtya / urasi kṛtvā, meaning "having accepted, admitted (abhyupagamya)." manasikṛtya / manasi kṛtvā, meaning "having resolved (niścitya)." atyādhāna is upaśleṣaṇa (actual contact); there [where contact is present, the designation] does not [apply]. [Example of non-application:] urasi kṛtvā pāṇiṃ śete (having placed the hand on the chest, he lies down).

Tattvabodhinī

NSP p. 192

—अनत्या—। उरसिमनसी विभक्तिप्रतिरूपकौ

Bālamanoramā

अनत्याधान उरसिमनसी - अनत्याधाने । 'उपसि' 'मनसि' इति विभक्तिप्रतिरूपके अव्यये गतिसंज्ञे वा स्तोऽनत्याधाने । उरसिकृत्येति । गतित्वपक्षे कत्वो ल्यप् । इह अत्याधानं न गम्यत इत्याह -अभ्युपगम्येत्यर्थ इति । मनसिकृत्येति । गतित्वपक्षे क्त्वो ल्यप् । इहापि नाऽत्याधानं गम्यत इत्याह — निश्चित्येत्यर्थ इति । अत्याधानशब्दं विवृण्वंस्तस्य प्रयोजनमाह — उपश्लेषणमिति । संयोग इत्यर्थः । उरसि कृत्वेति । उरसि पाणिं निधाय शेत इत्यर्थः । अत्र पाणिसंश्लेषणावगमान्न गतिसंज्ञेति भावः । मध्येपदे । गतित्वे तदभावे च त्रयाणामेदन्तत्वं निपात्यते ।

anatyādhāna urasimanasī — anatyādhāne. The two indeclinables "urasi" and "manasi," which resemble case-inflected forms (vibhakti-pratirūpaka avyaya), optionally (vā) bear the gati designation when there is no atyādhāna.

"urasikṛtya": on the option of gati-hood, the lyap [substitute for ktvā applies]. Here atyādhāna is not understood — [Bhaṭṭoji] says "meaning 'having accepted' (abhyupagamya)."

"manasikṛtya": on the option of gati-hood, the lyap for ktvā. Here too atyādhāna is not understood — [Bhaṭṭoji] says "meaning 'having resolved' (niścitya)."

Explicating the word atyādhāna, [Bhaṭṭoji] states its purpose with "upaśleṣaṇa," meaning conjunction, contact (saṃyoga).

"urasi kṛtvā": meaning "having placed the hand on the chest, he lies down." Here, because the actual contact of the hand is understood, there is no gati designation — that is the idea. "madhye pada-": in gati-hood and in its absence alike, the edanta ending (ending in -e) of the three [words] is irregularly established (nipātyate).

translator notes

textual The digital source reads 'upasi' for the lemma 'urasi' (r misread as p); the evident reading urasi is followed throughout.
textual The closing clause 'madhyepade. gatitve tadabhāve ca trayāṇām edantatvaṃ nipātyate' is a Bālamanoramā run-past: it belongs to the next sūtra madhye pade nivacane ca (1.4.76), whose three words madhye/pade/nivacane are edanta. It does not concern the present sūtra's urasi/manasi (which are idanta, ending in -i) nor its two-word count.

SK 777 · A 1.4.76निपातसंज्ञा

मध्ये पदे निवचने च ॥ ७७७ ॥

madhye pade nivacane ca

madhye pade nivacane ca — The words madhye, pade, and nivacane are optionally termed gati before kṛ (kṛñ), when not [in the sense of] depositing (an-atyādhāna).

Rule. madhye "in the middle", pade "in place", nivacane "in silence" are optionally gati before kṛ, when no actual placing is meant.

Example.

madhyekṛtya or madhye kṛtvā; padekṛtya or pade kṛtvā; nivacanekṛtya or nivacane kṛtvā "having restrained speech".

Siddhānta-kaumudī

एते कृञि वा गतिसंज्ञाः स्युरनत्याधाने । मध्येकृत्य । मध्ये कृत्वा । पदेकृत्य । पदे कृत्वा । निवचनेकृत्य । निवचने कृत्वा । वाचं नियम्येत्यर्थः ॥

These [three] are optionally termed gati (gati-saṃjñā) before kṛñ, when not [in the sense of] depositing (an-atyādhāna). [Examples, with and without the gati-compound:] madhyekṛtya / madhye kṛtvā; padekṛtya / pade kṛtvā; nivacanekṛtya / nivacane kṛtvā — meaning "having restrained speech."

Tattvabodhinī

NSP p. 192

—मध्ये पदे— ‘विभाषा कृञि’ इति वर्तते । चकाराद् ‘अनत्याधाने’ इति च । एषामनत्याधानरूपार्थविशेषे एदन्तत्वमविशेषेण निपात्यते, न तु गतिसंज्ञासंनियोगेन । अनत्याधाने किम् । पदे कृत्वा शिरो नमति ॥—वाचं नियम्येति । निवचनं हि वचनाभावः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः

Bālamanoramā

मध्येपदेनिवचने च - मध्येकृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । मद्यं कृत्वेत्यर्थः । पदेकृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । पदं कृत्वेत्यर्थः । निवचनेकृत्येति । वचनाऽभावं कृत्वेत्यर्थः । तदाह — वाचं नियम्येत्यर्थ इति । वचनस्याभावो निवचनम् । अर्थाभावेऽव्ययीभाव इति भावः ।

madhye pade nivacane ca — "madhyekṛtya": in a gati-compound, ktvā becomes lyap (the -ya substitute); it means "having made [something] the middle" (madhyaṃ kṛtvā). "padekṛtya": in a gati-compound, ktvā becomes lyap; it means "having made [it] a word/step" (padaṃ kṛtvā). "nivacanekṛtya": it means "having made an absence of speech (vacana-abhāva)." Thus he says "meaning 'having restrained speech'" (vācaṃ niyamya). The absence of speaking is nivacana; and, since [the word is used] in the sense of [an] absence [of its ordinary referent], [ni-vacana is] an avyayībhāva [compound] — this is the idea.

translator notes

textual The digital source reads मद्यं (madya, 'wine') for मध्यं (madhya, 'middle') in the gloss of madhyekṛtya; the translation follows the evidently intended madhya.

SK 778 · A 1.4.77निपातसंज्ञा

नित्यं हस्ते पाणावुपयमने ॥ ७७८ ॥

nityaṃ haste pāṇāvupayamane

nityaṃ haste pāṇāvupayamane — The words haste and pāṇau are obligatorily termed gati (before kṛ) when marriage (upayamana) is meant.

Rule. haste and pāṇau "in the hand" are obligatorily gati before kṛ when marriage (upayamana) is meant. Some take upayamana as mere taking.

Example.

hastekṛtya, pāṇaukṛtya "having married".

Siddhānta-kaumudī

कृञि । उपयमनं विवाहः । स्वीकारमात्रमित्यन्ये । हस्तेकृत्य । पाणौकृत्य ॥

[Before] kṛñ. upayamana means marriage (vivāha). Others [say it means] mere acceptance/taking (svīkāra-mātra). [Examples:] hastekṛtya. pāṇaukṛtya.

Tattvabodhinī

NSP p. 192–193

—नित्यं हस्ते—। उपयमनरूपार्थ एवैतयोरेदन्तत्वमौदन्तत्वं च निपात्यते ॥—हस्तेकृत्येति । परिणीयेत्यर्थः ॥ उपयमने किम् । हस्ते कृत्वा कार्षापणं गतः ॥ स्वीकारमात्रमिति पक्षे तु नालमिति बुद्ध्या परावृत्य दानार्थं गत इति योज्यम् ॥—एवं तावद्गतिसमासानुदाहृत्य प्रादिसमासान्वकुमारभते—प्रादिग्रहणमिति ॥—सुपुरुष इति । क्रियायोगाभावाद्गतित्वाभावः । अव्यवस्थया समासप्रसक्तौ व्यवस्थार्थं वचनानि पठ्यन्ते—प्रादय इति । आदिशब्द उभयत्र प्रकारे । तेन दुराचारः पुरुषो दुष्पुरुष इत्यादि सिद्धम् ॥—प्रगत आचार्य इति । अनेन गतार्थं वृत्तिमखपद-विप्रहेण नित्यसमासतां च दर्शयति । एवं प्रगतः पितामहः प्रपितामहः । प्रमातामह इत्यादि ॥—अत्यादय इति । आदिपदादभिगतो मुखमभिमुखः । उद्गतो वेलामुद्रेलः । प्रतिगतोऽक्षं प्रत्यक्ष इत्यादि सिद्धम् ॥—अतिमाल इति । ‘गोविन्दोः—’ इति ह्रस्वः ॥—अवादय इति । आदिपदात्परिणद्धो वीरुधा परिवीरुत् । संनद्धो वर्मणा संवर्मति ॥—पर्यादय इति । आदिपदादुद्युक्तः सङ्ग्रामाय उत्सङ्ग्रामः ॥—अध्ययनायेति । तादर्थ्यं चतुर्थी । गुरुकुलवासादिना परिग्लानोऽध्ययनार्थमित्यर्थः ॥—निरादय इति । आदिपदादुत्क्रान्तः कुलादुत्कुलः । निर्गतमङ्कुलिभ्यो निरङ्कुलम् ॥—प्रतिषेध इति । ‘कुगतिप्रादयः’ इति प्रसक्तसमासस्य वक्तव्यः प्रतिषेधः स च ‘सुराजा, अतिसखा’ इति भाष्यादिप्रयो-गात्स्वतिभिन्नानामेव कर्मप्रवचनीयानामित्यर्थः ॥—वृक्षं प्रतीति । ‘लक्षणेत्थंभूता—’ इति कर्मप्रवचनीयत्वविधिसामर्थ्या-दिह समासो नेति चेत् । तर्हि अपिस्तुतमित्युदाहार्यम् । ‘अपि स्तुयाद्विष्णुम्’ इत्यादौ ‘अपिः पदार्थसंभावना—’ इत्यस्य सावकाशत्वात्स्वरे विशेषसत्त्वाच्चेत्याहुः—तत्रोपपदम्—। सप्तमीस्थमित्येतद्याचष्टे ॥—सप्तम्यन्त इत्यादिना ॥—तद्वाचकं पदमिति । एतच्चोपपदमित्यन्वर्थसंज्ञावलाल्लभ्यते । अत एव संज्ञाविधावपि सप्तमीग्रहणेन सप्तम्यन्तं गृह्यते ॥ ‘धातोः’ इति पृथगधिकारवलात् । ‘संनिहिते धालधिकारे’ इति लभ्यते । तेन ‘चिल्ल लुङि’ इत्यस्य लुङन्ते अभूदित्यादावुपपदे धातोश्चिल्लरित्यर्थो न भवति ॥ तत्र ग्रहणं व्याचष्टे—तस्मिन् सत्येवेति । उपपदे सत्येवेत्यर्थः । तत्र ग्रहणाभावे तु ‘धः कर्मणि प्रून्’ इत्यादाविव ‘कर्मण्यण्’ इत्यादावपि कर्मण्यभिधेये अणित्याद्यर्थः स्यात् । तथा च कर्तर्यण् प्रत्ययो न स्यात् । किंच सप्तम्यन्तनिर्देशस्योपपदसंज्ञार्थतया चरितार्थलात्केवलादपि धातोः कर्तर्यण् प्रत्ययः संभाव्येत, कृते तु तत्र ग्रहणे कुम्भाद्युपपदस्य प्रत्ययोत्पत्तौ निमित्तलप्रतीत्या केवलादण्प्रत्ययशङ्कैव नास्ति । एवं स्थिते ‘धः कर्मणि—’ इत्यादौ क्वचिदर्थग्रहणं व्याख्यानादित्याहुः ॥ अन्ये तु ‘तत्रोपपदम्—’ इत्यस्य ‘कर्मण्यण्’ इत्यादेश्चैकवाक्यतया प्रवृत्ताद्युपपदसंज्ञाया निर्विषयत्वापत्तेस्तत्र ग्रहणं विनापीष्टं सिद्ध्यत्येवेत्याहुः ॥—समर्थनेति । तेन महान्तं कुम्भं करोतीत्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥ —अतिङन्तश्चेति । सुविति तु अनुवर्तत एवेति अतिङन्तमिति नोक्तमिति भावः ॥—कुम्भ अस्ति । अमिति तु नोक्तं कृद्योगे षष्ठीविधानात् ॥—अतिङ् किमिति । ‘सुपा’ इत्यधिकारात्किमनेनेति प्रश्नः ॥ इतरो वक्ष्यमाणं ज्ञापकं मनसि निधाय प्रत्युदाहरति—मा भवानिति । समासाभावसूचनाय भवानिति मध्ये प्रयुक्तम् ॥—पूर्वसूत्र इति । कुप्रादयः, गतिः, इति योगं विभज्य ‘कुप्रादयः सुवन्ताः सुवन्तेन समस्यन्ते, गतिस्तु सुवन्तोऽतिङन्तेन समस्यते इति व्याख्येयमित्यर्थः ॥—तथा चेति । यद्यप्युक्तरीत्या गत्युपपदयोरेव लाभः । तथापि त्रितयविषयिणी प्राचां परिभाषा एकदेशानुमतिद्वारा इहापि ज्ञाप्यत इति भावः ॥ कारकांशे तु ‘कर्तृकरणे कृता’- इति सूत्रस्थवहुलग्रहण- मुक्तार्थे साधकमिलापि मनोरमायां स्थितम् ॥—प्रागिति । कृदन्ताच्चरमपदात्पुटुत्पत्तेः पूर्वं समास इत्यर्थः ॥ प्रथमान्तसुव्यूहणं त्विहानुवर्तत एव । तेन राजदर्शीत्यादौ पूर्वपदे नलोपादि कार्यं सिद्ध्यति ॥ परिभाषाफलं दर्शयन् गतिमुदाहरति—व्याघ्रीति । व्याजिघ्रतीति व्याघ्री ‘आतश्चोपसर्गे’ इति कः । ‘पाघ्राध्माधेट्’- इति शस्तु संज्ञायां न भवति व्याघ्रादिभिरिति निर्देशादिति वक्ष्यते । व्याङो प्रशब्देन गतिसमासः । स यदि प्रशब्दस्य सुवन्ततामपेक्षेत, तर्हि सुदृत्पत्तये संख्याद्यपेक्ष्य ततः प्रागेव लिङ्गयोग इति लिङ्गनिमित्तप्रत्ययेन टापा भाव्यं न तु ङीषा । प्रशब्दमात्रस्य जाति-वाचित्वाभावात् ततो प्राशब्देन समास इत्यदन्तत्वाभावाज्जातिलक्षणो ङीष् न स्यादिति भावः ॥ यद्यप्युपपदत्वेनाप्येतस्तिद्धं तथापि गतिग्रहणमाङो प्रशब्देन समासे पश्चादाप्रशब्देन विशब्दस्य समासार्थमावश्यकमेव । आङ्पूर्वाद्धातोः कप्रत्ययविधानादाङ्युपपदसंज्ञाभ्युपगमेऽपि विशब्दे तदनभ्युपगमादिति वोध्यम् ॥ कारकमुदाहरति—अश्वक्रीतीति । अश्वेन क्रीता । ‘कर्तृकरणे कृता’- इति समासः । ‘क्रीतात्करणपूर्वात्’ इति ङीष् । सुवन्तेन समासे तु टापा भाव्यमित्यदन्तत्वाभावात् ‘क्रीतात्करण’- इत्ययं ङीष् न स्यादिति ज्ञेयम् ॥ उपपदमुदाहरति—कच्छपीति । कच्छेन पिवतीति कच्छपी । ‘सुपि’ इति योगविभागात्कः । इहापि समासस्य सुवन्ततापेक्षायां टावेव स्यान्न ङीषित्यादिव्याघ्रीत्यत्रेव वोध्यम् ॥ प्राचा तु ‘उपपदमतिङन्तं समस्यते’ इत्युक्तम् । तदसत् । तथा सति प्रथमान्तसुव्यवहणनिवृत्त्यापत्त्या राजदर्शी चर्मकार इत्यादौ नलोपो न स्यादपदान्तलात् । प्राटितेत्यादौ ‘अतो गुणे’ इति पररूपं च स्यात् ॥ स्यादेतत् । कच्छेन साधनेन पिवतीत्यर्थाभ्युपगमे कच्छस्य कारकत्वेन कच्छपीति रूपसिद्धौ नेदमुपपदस्यासाधारणोदाहरणमिति चेत् । एवं तर्हि माषवापिणीत्युदाहर्तव्यम् । ‘सुप्यजातौ—’ इति णिनौ कृते माषोपपदस्य कृदन्तेन समासे ‘प्रातिपदिकान्त—’ इत्यादिना पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य समासप्रातिपदिकान्तनकारस्य णत्वं सिद्ध्यति । सुवन्तेन समासे लन्तरङ्गलान्नान्तलक्षणे ङीपि पश्चाद्वापिनीशब्देन समासे गर्गभगिनीत्यत्रेव णत्वं न स्यादित्येके ॥ अन्ये तु कच्छेन हेतुना पिवतीत्यर्थवेवक्षायां कच्छस्याकारकलात्कच्छपीत्युपपदस्योदाहरणं सम्यगेवेत्याहुः

Bālamanoramā

नित्यं हस्ते पाणावुपयमने - नित्यं हस्ते । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-कृञीति । हस्ते इति पाणाविति च शब्दौ कृञि नित्यं गतिसंज्ञौ भवत उपयमन इति यावत् । हस्तेकृत्य, पाणौकृत्येति । कन्यां स्वीकर्तुं पाणिं गृहीत्वेत्यर्थः । एदन्तत्वमौदन्तत्वं चानयोर्निपात्यते । उपयमने किं । हस्ते कृत्वा सुवर्णं गतः । अन्यदीयमिति बुद्ध्या दातु परावृत्त इत्यर्थः ।

nityaṃ haste pāṇāvupayamane — nityaṃ haste. He explains the sūtra by supplying the remainder [of the words]: "kṛñi" (before kṛñ). The two words "haste" and "pāṇau" are obligatorily termed gati (gati-saṃjñā) before kṛñ, that is, when upayamana (marriage) [is meant]. "hastekṛtya, pāṇaukṛtya": meaning "having taken the hand (pāṇi) in order to accept the bride." The ending in -e (edanta, of haste) and the ending in -au (audanta, of pāṇau) are irregularly prescribed (nipātyate) for these two [locative-shaped forms]. Why "when upayamana [is meant]"? [Counter-example:] haste kṛtvā suvarṇaṃ gataḥ — "having placed the gold in [his] hand, he went away," meaning he turned back from giving [it], with the thought that it belonged to another. [Here upayamana is absent, so haste is not gati.]

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 193 १ अतिङन्तश्चेति—कथमपि तिङन्ताघटित इत्यर्थः । २ अलौकिकं प्रक्रियावाक्यमिति—समासप्रवृत्तियोरयं लोके प्रयोगान् नर्हमित्यर्थः । ३ अमैवेति—अमिति णमुल्लसुञोः सामान्यग्रहणम्, तेन चोरंकारमित्युदाहरणीयम् ।

SK 779 · A 1.4.78निपातसंज्ञा

प्राध्वं बन्धने ॥ ७७९ ॥

prādhvaṃ bandhane

prādhvaṃ bandhane — [The indeclinable] prādhvam [is termed gati] in the sense of binding (bandhana).

Rule. The indeclinable prādhvam is gati when compliance is brought about by binding.

Example.

prādhvaṃkṛtya "having made compliant by binding".

Applies when / blocked by. When the compliance is won by request, two words: prādhvaṃ kṛtvā.

Siddhānta-kaumudī

प्राध्वमित्यव्ययम् । प्राध्वंकृत्य । बन्धनेनानुकूल्यं कृत्वेत्यर्थः । प्रार्थनादिना त्वानुकूल्यकरणे । प्राध्वं कृत्वा ॥

prādhvam is an indeclinable. prādhvaṃkṛtya ("having rendered [it] compliant by binding"). Meaning "having effected favorableness (ānukūlya) by binding." But when the effecting of favorableness is by request (prārthanā) and the like [not by binding]: prādhvaṃ kṛtvā (as two separate words, without the gati-compound and hence without lyap).

Bālamanoramā

प्राध्वं बन्धने - प्राध्वं बन्धने । प्राध्वमिति न द्वितीयान्तमित्याह — प्राध्वमित्यव्ययमिति । बन्धने गम्ये प्राध्वमित्यव्ययं गतिसंज्ञकं स्यादित्यर्थः । प्राध्वङ्कृत्येति । गतिसमासे क्त्वे ल्यप् । अत्र प्राध्वमिति मान्तमव्ययं बन्धनेन आनुकूल्ये वर्तते । तदाह — बन्धनेनेति । बन्धनग्रहणस्य प्रयोजनमाह — प्रार्थनादिनेति ।

prādhvaṃ bandhane — prādhvaṃ bandhane. He states that prādhvam is not a word ending in the accusative: "prādhvam is an indeclinable." Meaning: when binding (bandhana) is understood, the indeclinable prādhvam is termed gati. "prādhvaṃkṛtya" — in the gati-compound, lyap replaces ktvā. Here the indeclinable prādhvam, ending in m, denotes favorableness (ānukūlya) through binding. So he says "by binding (bandhanena)." He states the purpose of the word "binding (bandhana)": "by request and the like (prārthanādinā)" — [there, favorableness not being through binding, there is no gati-saṃjñā].

SK 780 · A 1.4.79निपातसंज्ञा

जीविकोपनिषदावौपम्ये ॥ ७८० ॥

jīvikopaniṣadāvaupamye

jīvikopaniṣadāv aupamye — The words jīvikā and upaniṣad [receive the designation gati, in construction with kṛ] when [used] in the sense of comparison (aupamya).

Rule. jīvikā "livelihood" and upaniṣad are gati before kṛ in the sense of comparison.

Example.

jīvikām iva kṛtvā "having treated as if it were his livelihood" → jīvikākṛtya; upaniṣadam iva kṛtvā → upaniṣatkṛtya.

Applies when / blocked by. Not jīvikāṃ kṛtvā "having made a living" — literal. The mention of prādi in SK 761 is for the non-gati use: supuruṣaḥ. Vārttikas let the prādi compound with a case-word: with a nominative in the sense "gone" — pragata ācāryaḥ → prācāryaḥ; with an accusative, "surpassed" — atikrānto mālām → atimālaḥ; with an instrumental, "called to" — avakruṣṭaḥ kokilayā → avakokilaḥ; with a dative, "wearied" — pariglāno 'dhyayanāya → paryadhyayanaḥ; with an ablative, "gone out" — niṣkrāntaḥ kauśāmbyāḥ → niṣkauśāmbiḥ. The karma-pravacanīya particles are excluded: vṛkṣaṃ prati "toward the tree" stays two words.

Siddhānta-kaumudī

जीविकामिव कृत्वा जीविकाकृत्य । उपनिषदमिव कृत्वा उपनिषत्कृत्य । औपम्ये किम् । जीविकां कृत्वा । प्रादिग्रहणमगत्यर्थम् । सुपुरुषः । अत्र वार्तिकानि ।

"Having made [it] as if [it were] a livelihood" → jīvikākṛtya. "Having made [it] as if [it were] an upaniṣad" → upaniṣatkṛtya. Why "in comparison" (aupamye)? [To exclude] jīvikāṃ kṛtvā ("having made a livelihood" — a literal, non-comparative sense, where no gati-compound results). The mention of "prādi" [in the earlier rule kugatiprādayaḥ] is for the non-gati sense (agati-artha): supuruṣaḥ. Here [follow] the vārttikas.

vārttika

प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया

(vārttika) — pra etc. [compound] with a [word] in the nominative (prathamā), in the sense of "gone" (gata) etc.

(वार्तिकम्) ॥ प्रगत आचार्यः प्राचार्यः ।

(vārttika) — "pragata ācāryaḥ" ("the teacher who has gone forth") → prācāryaḥ.

vārttika

अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया

(vārttika) — ati etc. [compound] with a [word] in the accusative (dvitīyā), in the sense of "surpassed" (krānta) etc.

(वार्तिकम्) ॥ अतिक्रान्तो मालामतिमालः ।

(vārttika) — "atikrānto mālām" ("one who has surpassed a garland") → atimālaḥ.

vārttika

अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया

(vārttika) — ava etc. [compound] with a [word] in the instrumental (tṛtīyā), in the sense of "cried out to" (kruṣṭa) etc.

(वार्तिकम्) ॥ अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः ।

(vārttika) — "avakruṣṭaḥ kokilayā" ("called out to by a cuckoo") → avakokilaḥ.

vārttika

पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या

(vārttika) — pari etc. [compound] with a [word] in the dative (caturthī), in the sense of "wearied" (glāna) etc.

(वार्तिकम्) ॥ परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः ।

(vārttika) — "pariglāno 'dhyayanāya" ("wearied for study") → paryadhyayanaḥ.

vārttika

निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या

(vārttika) — nir etc. [compound] with a [word] in the ablative (pañcamī), in the sense of "gone out" (krānta) etc.

(वार्तिकम्) ॥ निष्क्रान्तः कौशाम्ब्या निष्कशाम्बिः ।

(vārttika) — "niṣkrāntaḥ kauśāmbyāḥ" ("gone out from Kauśāmbī") → niṣkauśāmbiḥ.

vārttika

कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः

(vārttika) — Prohibition [of this compounding] for the karmapravacanīya [particles].

(वार्तिकम्) ॥ वृक्षं प्रति ॥

(vārttika) — vṛkṣaṃ prati ("towards the tree"; here prati is a karmapravacanīya, so no prādi-compound).

Bālamanoramā

जीविकोपनिषदावौपम्ये - जीविकोपनि । उपमैव ओपम्यं, तस्मिन्विषये जीविकाशब्द उपनिषच्छब्दश्च कृञा योगे गतिसंज्ञौ स्तः । जीविकामिवेति । अशनपानादिजीवनोपायो जीविका । तामिव अवश्यं कृत्वेत्यर्थः । जीविकाकृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । उपनिषदमिव कृत्वेति । उपनिषद्वेदान्तभागः, तामिव अवश्यं कृत्वेत्यर्थः । जीविका कृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । उपनिषदमिव कृत्वेति । उपनिषद्वेदान्तभागः, तामिव रहसि ग्राह्रत्वेन कृत्वेत्यर्थः । उपनिषत्कृत्येति । गतिसमासे क्त्वो ल्यप् । उभयत्रापि सुब्लुक् । तदेवं 'कुगतिप्रादयः' इत्यत्रत्यगतिसमासाः प्रपञ्चिताः । ननु गतिग्रहणेनैव सिद्धे प्रादिग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — प्रादिग्रहणमगत्यर्थमिति । सुपुरुष इति । अत्र क्रियायोगाऽभावादगतित्वेऽपि समासः । सोः पूजार्थकत्वेऽपि धातुवाच्यक्रियायोगाऽभावान्न गतित्वम् । भाष्ये तु 'कुगतिप्रादयः' इति सूत्रमपनीय तत्स्थानेक्वाङ्स्वतिदुर्गतयः समस्यन्त इति वक्तव्य॑मित्युक्त्वा॒कुब्राआहृणः॑आकडारः॑,सुब्राआहृणः॑,॒अतिब्राआहृणः,दुब्र्राआहृणः॑,ऊरीकृत्ये॑त्युदाहृतम् ।स्वती पूजायां॑,दुर्निन्दायाम्,आङीषदर्थे॑, 'कुः पापार्थे' इति सौनागव्याकरणवचनमित#इ भाष्ये स्पष्टम् । अत्र वार्तिकानीति ।प्रादयो गताद्यर्थे समस्यन्ते इति वक्तव्य॑मिति वार्तिकं पठित्वा तत्र व्यवस्तापकानि पञ्च वार्तिकानि सौनागव्याकरणसिद्धानि भाष्ये यानि पठितानि तानि प्रदश्र्यन्त इत्यर्थः । प्रादय इति । गताद्यर्थे विद्यमानाः प्रादयः समस्यन्त इत्यर्थः । प्रगत आचार्य इति । प्रेत्यस्य विवरणं गत इति, 'गत आचार्य' इत्येव अस्वपदविग्रहः, नित्यसमासत्वात् । अभिगतो मुखमभिमुखः, प्रतिगतोऽक्षं प्रत्यक्ष इत्यादि । अत्यादय इति । क्रान्ताद्यर्थे अत्यादयः समस्यन्त इत्यर्थः । अति क्रान्तो मालामिति । अतिशब्दः क्रान्ते वर्तते । क्रान्तो मालामित्यस्वपदविग्रहः । तत्र क्रमुधातोरतिक्रमणमर्थ । अतिमाल इति ।एकविभक्ति चे॑ति मालाशब्दस्य उपसर्जनत्वात् 'गोस्त्रि योः' इति ह्रस्वः ।अवादय इति । क्रुष्टाद्यर्थे अवादयः समस्यन्त इत्यर्थः । अवकोकिल इति । कोकिलया आहूत इत्यर्थः । पर्यादय इति । ग्लानाद्यर्थे पर्यादयः समस्यन्त इत्यर्थः । अध्ययनाय=अध्ययनार्थम् । तेन श्रान्त इत्यर्थः । परिरत्र ग्लाने वर्तते । निरादय इति । क्रान्ताद्यर्थे निरादयः समस्यन्त इत्यर्थः । निष्कोषाम्बिरिति । अतिमालवद्ध्रस्वः । निरित्यव्ययं निर्गमने वर्तते । कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध इति । वार्तिकमेतत् । वृक्षं प्रतीति ।लक्षणेत्थ॑मिति कर्मप्रवचनीयत्वान्न प्रादिसमासः । इदं वार्तिकं भाष्ये प्रत्याख्यातम् ।

jīvikopaniṣadāv aupamye — aupamya is simply upamā (comparison); in that domain the words jīvikā and upaniṣad, in construction with kṛ (kṛñ), receive the designation gati. "jīvikām iva" — jīvikā is the means of living, such as food, drink, and so on; the meaning is "having necessarily made [it] as if [it were] that." "jīvikākṛtya" — in the gati-compound, ktvā [is replaced] by lyap. "upaniṣadam iva kṛtvā" — upaniṣad is the Vedānta portion [of the Veda]; the meaning is "having necessarily made [it] as if [it were] that, [taking it] as something to be grasped in secret (rahasi)." "upaniṣatkṛtya" — in the gati-compound, ktvā → lyap. In both cases there is elision (luk) of the sup (case-ending). Thus the gati-compounds belonging to [the rule] "kugatiprādayaḥ" have [now] been elaborated. Objection: since [all this] is already achieved by the mention of "gati," the mention of "prādi" is purposeless. In response he says: "The mention of prādi is for the non-gati sense." "supuruṣaḥ" — here, because there is no construction with an action (kriyā), the compound takes place even in the absence of gati-status. Although "su" carries the meaning of praise, because there is no construction with an action denoted by a verbal root, there is no gati-status. But in the [Mahā]bhāṣya, having removed the sūtra "kugatiprādayaḥ" and in its place said that "ku, āṅ, su, ati, dur, and gati are compounded should be stated," the examples given are: kubrāhmaṇaḥ, ākaḍāraḥ, subrāhmaṇaḥ, atibrāhmaṇaḥ, durbrāhmaṇaḥ, ūrīkṛtya. It is clear in the Bhāṣya that [these rest on] the statements of the Saunāga grammar: "su and ati in the sense of praise, dur in the sense of blame, āṅ in the sense of 'a little' (īṣad-artha), ku in the sense of 'bad' (pāpa)." "Here [follow] the vārttikas" — having read the vārttika "it should be stated that pra etc. are compounded in the sense of 'gone' etc.," the meaning is that the five vārttikas which regulate (vyavasthāpaka) [the details] there — established in the Saunāga grammar and read in the Bhāṣya — are now displayed. "prādayaḥ" — the meaning is that pra etc., present in the sense of "gone" etc., are compounded. "pragata ācāryaḥ" — "gata" is the gloss of "pra"; the analysis-without-its-own-word (asvapada-vigraha) is precisely "gata ācāryaḥ" ("the teacher who has gone [forth]"), because it is an obligatory compound (nitya-samāsa). Likewise abhigato mukham → abhimukhaḥ ("facing"), pratigato 'kṣam → pratyakṣaḥ ("before the eyes"), and so on. "atyādayaḥ" — the meaning is that ati etc., in the sense of "surpassed" etc., are compounded. "atikrānto mālām" — the word "ati" denotes "surpassed" (krānta); the asvapada analysis is "krānto mālām." There, "surpassing" is the meaning of the root kram. "atimālaḥ" — because the word mālā is an upasarjana by "ekavibhakti ca," there is shortening (hrasva) by "gostriyor upasarjanasya" [A 1.2.48]. "avādayaḥ" — the meaning is that ava etc., in the sense of "cried out to" (kruṣṭa) etc., are compounded. "avakokilaḥ" — the meaning is "summoned by a cuckoo." "paryādayaḥ" — the meaning is that pari etc., in the sense of "wearied" (glāna) etc., are compounded. "adhyayanāya" = "for the sake of study"; hence "wearied by that." Here "pari" denotes "wearied" (glāna). "nirādayaḥ" — the meaning is that nir etc., in the sense of "gone out" (krānta) etc., are compounded. "niṣkauśāmbiḥ" — the shortening is as in atimāla. The indeclinable "nir" denotes "going out." "Prohibition for the karmapravacanīyas" — this is a vārttika. "vṛkṣaṃ prati" — because [prati] is a karmapravacanīya by "lakṣaṇetthambhūta[ākhyānabhāgavīpsāsu prati-paryanavaḥ]," there is no prādi-compound. This vārttika is refuted (pratyākhyāta) in the Bhāṣya.

translator notes

textual The source reads "निष्कशाम्बिः" in k1 [k11] and "निष्कोषाम्बिः" in the Bālamanoramā; both are evidently corrupt for niṣkauśāmbiḥ ("gone out from Kauśāmbī"), the form demanded by the analysis niṣkrāntaḥ kauśāmbyāḥ and by the parallel shortening of atimāla. The corrected form is followed in the translation.
textual The Bālamanoramā source dittographs the jīvikā/upaniṣad passage, once reading "having made it as if that" and again adding "as something to be grasped in secret (rahasi)"; the two occurrences are folded into a single rendering.
translator The Bhāṣya list is transmitted as "क्वाङ्स्वतिदुर्गतयः"; it is read as ku-āṅ-su-ati-dur-gatayaḥ, matching the examples that follow (kubrāhmaṇaḥ … ūrīkṛtya).

SK 781 · A 3.1.92उपपदसंज्ञा

तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥ ७८१ ॥

tatropapadaṃ saptamīstham

tatropapadaṃ saptamīstham — Therein, [a word] standing in [what is denoted by] the seventh case (saptamīstha) is termed upapada.

Rule. In the section of kṛt affixes, the word that a rule names in the locative — such as kumbha, the object of karmaṇy aṇ (SK 2913) — is called upapada, and the affix applies only when that upapada is present.

Example.

kumbhaṃ karoti → kumbha is the object named by karmaṇi → kumbha is the upapada of the affix aṇ → kumbhakāraḥ.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्ते पदे कर्मणि - SK 2913 इत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्यात्तस्मिंश्च सत्येव वक्ष्यमाणः प्रत्ययः ॥

In [the domain where] a word stands in the seventh case — as in "karmaṇi[-aṇ]" (SK 2913) etc. — the "kumbha" and the like that stands [in the sūtra] as the denoted object (vācyatvena) — [rather, ] the word expressing that — receives the designation upapada; and only when that [upapada] exists does the affix to be stated [later] [apply].

Bālamanoramā

तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् - अथोपपदसमासं वक्ष्यन्नुपपदसंज्ञामाह — तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । अधिकाऽयम् ।सप्तमी॑ति तदन्तग्रहणम् । सप्तम्यन्ते पदे वाच्यवाचकभावसंबन्धेन तिष्ठतीति सप्तमीस्थम् । सप्तम्यन्तवाच्यमिति यावत् । धातोरित्यधिकारसूत्रादुत्तरसूत्रमिदम् । ततश्च तदधिकारान्तर्गतेषुकर्मण्य॑णित्यादिसूत्रेषु यत्सप्तम्यन्तमुच्चारितं तदेव इह विवक्षितम् । एवंच तदुदाहरणे कुम्भं करोति कुम्भकार इत्यत्र सप्तम्यन्तवाच्यं कुम्भादीति पर्यवसन्नम् । कुम्भादेश्च उपपदसंज्ञायां प्रयोजनाऽभावात्तद्वाचकपदेषु विश्राम्यति । तथाच धातोरित्यधिकारान्तर्गते कर्मणीत्यादिसूत्रे यत्सप्तम्यन्तंकर्मणी॑त्यादि, तद्वाच्यं यत्कुम्भादि, तद्वाचकं पदमुपपदसंज्ञं स्यादित्यधिकृत वेदितव्यमित्यर्थः फलितः । तदाह — सप्तम्यन्ते पद इत्यादिना । तत्रधातोः कर्मणः समानकर्तृकात् इति, 'धातोरेकाचो हलादेः' इति,धातो॑रिति च क्रमेण त्रयो धात्वधिकाराः । तत्र प्रत्यासत्त्या तृतीयधात्वधिकारस्थसप्तम्यन्तस्यैव ग्रहणात् 'धातोरेकाचः' इत्याधिकारेच्लि लुङी॑त्यत्र सप्तम्यन्तं न गृह्रते । अन्यथा कर्मणीत्यादाविव लुङन्ते अभूदित्यादावुपपदो धातोः च्लिरित्यर्थः स्यात् । ननु तत्रेति व्यर्थं, तृतीयधात्वधिकारस्य प्रकृतत्वादेव ग्रहणसंभवादित्याशङ्क्या — तस्मश्च सत्येवेति । अयमाशयः — तत्रेति भिन्नं वाक्यं क्रमव्यत्यासेन योज्यम् । सप्तमीस्थमुपपदसंज्ञं स्यात्,तत्र॑=तस्मिन्सतीति चाधिकृतं वेदितव्यमिति । तथाचोपपदे सति वक्ष्यमाणः प्रत्ययः स्यादितितत्रे॑त्यस्यार्थः फलति । तथाचकर्मण्य णित्यत्र इदं सूत्रमुपस्थितम् । कर्मणीति सप्तम्यन्तं प्रथमान्तत्वेन विपरिणम्यते । सप्तमीनिर्देशस्तु उपपदसंज्ञाप्रवृत्त्यर्थः ।धातोरण्स्यात्कर्तर्यर्थे, कर्मवाचकं तु कुम्भादिपदमुपपदसंज्ञं प्रत्येतव्यम्, तस्मिन्नपपदे सत्यव अण्स्या॑दिति फलति ।तस्मिन्सत्येवाऽण्स्या॑दित्यभावे तु कारेत्येवं केवलादपि धातोः कर्तर्यर्थे अण्प्रत्ययः स्यात् । कर्मणीति सप्तम्यन्तनिर्देशस्तु कुम्भकार इत्यादौ उपपदसंज्ञां प्रापय्य॒उपपदमति॑ङिति नित्यसमाससंपादनेन कुम्बे त्यस्य कारेत्यस्य च साधुत्वप्रापणार्थतया चरितार्थः ।तस्मिन्नुपपदे सत्येवाण्स्या॑दित्युक्ते तु कुम्भाद्युपपदस्य अम्प्रत्ययोत्पत्तौ निमित्तत्वावगमान्न केवलादण्प्रत्ययः, उपपदसंज्ञायाः प्रत्ययविधिसंनियोगशिष्टत्वलाभात् । 'धः कर्मणि ष्ट्रन्' 'भुवो भावे' इत्यादौ सप्तम्यन्तमर्थनिर्देशपरमेव, व्याख्यानादिति भाष्यकैयटादिषु स्पष्टम् ।

tatropapadaṃ saptamīstham — Now, about to state the upapada-compound, he states the upapada-designation: "tatropapadaṃ saptamīstham." This is an adhikāra (governing heading). "saptamī[stha]" is a tadanta-grahaṇa (i.e., it denotes that which ends in the seventh case). "saptamīstham" = [that which] stands in relation to a seventh-case-ending word by the relation of denoted-and-denoter (vācya-vācaka-bhāva); that is to say, [that which is] denoted by a seventh-case-ending word. This sūtra comes after the adhikāra-sūtra "dhātoḥ" [A 3.1.91]. And so, in the sūtras included under that adhikāra — such as "karmaṇy aṇ" [A 3.2.1] — whatever seventh-case-ending word is uttered, that alone is intended here. And thus, in the example of that — kumbhaṃ karoti → kumbhakāra — what is denoted by the seventh-case-ending word amounts to "kumbha" etc. And since there is no purpose in the upapada-designation [applying to] the object kumbha [itself], it comes to rest on the words denoting it. And so the resulting sense is that it is to be understood as governed (adhikṛta): in the sūtra "karmaṇi" etc., included under the adhikāra "dhātoḥ," whatever seventh-case-ending [word], such as "karmaṇi," [there is] — what is denoted by that, "kumbha" etc. — the word denoting that receives the upapada-designation. He says this with "saptamyante pade" etc. Now there are three "dhātu" adhikāras in order: "dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkāt" [A 3.1.7], "dhātor ekāco halādeḥ," and "dhātoḥ" [A 3.1.91]. Now, because by proximity (pratyāsatti) only the seventh-case-ending [word] standing in the third dhātu-adhikāra ["dhātoḥ"] is taken, the seventh-case-ending word in "cli luṅi" [A 3.1.43], under the adhikāra "dhātor ekācaḥ," is not taken; otherwise, as in "karmaṇi" etc., in "abhūt" etc. ending in luṅ, the sense would be "cli [is added] to the root [when] an upapada [is present]." Objection: "tatra" is purposeless, since the third dhātu-adhikāra, being the topic at hand (prakṛta), can be taken anyway — anticipating this, [he says] "tasmiṃś ca saty eva." This is the intent: "tatra" is a separate sentence, to be construed by transposing the order — "[a word] standing in the seventh case receives the upapada-designation; and 'tatra' = 'when that exists (tasmin sati)' is to be understood as governing." And so the sense of "tatra" results: "when the upapada exists, the affix to be stated applies." And so this sūtra is present [as context] in "karmaṇy aṇ": "karmaṇi," ending in the seventh case, is transformed into ending in the first case (prathamānta); but the seventh-case specification serves the purpose of the upapada-designation applying. It results: "aṆ occurs after the root in the sense of the agent (kartari); but the object-denoting word, 'kumbha' etc., is to be understood as termed upapada; only when that upapada exists does aṆ occur." But without "only when that exists does aṆ occur," the affix aṆ would apply in the agent-sense even from the bare root alone, [giving] merely "kāra." The seventh-case specification "karmaṇi," however, is fruitful (caritārtha) in that, having conferred the upapada-designation in "kumbhakāra" etc., through producing the obligatory compound (nitya-samāsa) by "upapadam atiṅ" [A 2.2.19], it serves to render "kumbha" and "kāra" correct (sādhu). But when it is stated "only when that upapada exists does aṆ occur," since the upapada "kumbha" etc. is understood to be the cause (nimitta) of the production of the aṆ affix, aṆ does not [come] from the bare [root] — because the upapada-designation is obtained as enjoined in conjunction with the affix-rule (pratyaya-vidhi-saṃniyoga-śiṣṭatva). In "dhaḥ karmaṇi ṣṭran," "bhuvo bhāve," etc., the seventh-case-ending [word] is solely for specifying the meaning (artha-nirdeśa), by [the tradition of] explanation (vyākhyāna) — this is clear in the Bhāṣya, Kaiyaṭa, and the rest.

translator notes

textual The source reads अम्प्रत्यय ("am-affix") where the context requires अण् (the aṆ affix of karmaṇy aṇ); rendered as aṆ. The sūtras "dhātor ekāco halādeḥ," "dhaḥ karmaṇi ṣṭran," and "bhuvo bhāve" are left un-numbered, given only by pratīka, as their exact references were not confirmed here.

SK 782 · A 2.2.19V

उपपदमतिङ् ॥ ७८२ ॥

upapadamatiṅ

upapadam atiṅ — An upapada (a syntactically co-occurring word), [when] non-tiṅ-ending (atiṅ), [is obligatorily compounded with the connected kṛt-form].

Rule. An upapada that is a subanta compounds obligatorily with its connected word, and the compound does not end in a finite verb (atiṅ).

Example.

kumbhaṃ karoti → the technical string is kumbha as kāra (the ending inside is the genitive as, Bhaṭṭoji's commentators explain) → compound → kumbhakāraḥ.

Applies when / blocked by. Not mā bhavān bhūt "may your honour not …" — māṅ is an upapada by the locative in māṅi luṅ (SK 1219), but bhūt is a finite verb. The word atiṅ shows that sup is not carried into this rule, and it is drawn back into SK 761 as well. Hence the paribhāṣā: the compounding of a gati, a kāraka or an upapada with a kṛt-word is stated before the case-ending arises (prāk sub-utpatteḥ); this is what gives vyāghrī, aśvakrītī, kacchapī their feminine form on the compound as a whole.

Siddhānta-kaumudī

उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते । अतिङन्तश्चायं समासः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः । इह कुम्भ अस् कार इत्यलौकिकं प्रक्रियावाक्यम् । अतिङ् किम् । मा भवान् भूत् । माङि लुङ् SK 1219 इति सप्तमीनिर्देशान्माङुपपदम् । अतिङ्ग्रहणं ज्ञापयति सुपेत्येन्नेहानुवर्तत इति । पूर्वसूत्रेऽपि गतिग्रहणं पृथक्कृत्यातिङ्ग्रहणं तत्रापकृष्यते । सुपेति च निवृत्तम् । तथा च [(परिभाषा - ) गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः] इति सिद्धम् ॥ व्याघ्री । अश्वक्रीती । कच्छपी ॥

An upapada, [being] a sup-ending [word], is obligatorily (nitya) compounded with the semantically connected [word] (samartha), and this compound is non-tiṅ-ending (atiṅanta). "kumbhaṃ karoti" ("he makes a pot") → kumbhakāraḥ ("pot-maker"). Here the non-worldly (alaukika) procedural string (prakriyā-vākya) is "kumbha as kāra." Why "atiṅ" (non-tiṅ)? [To exclude] "mā bhavān bhūt" ("may your honour not be" — bhūt being tiṅ-ending). By the locative specification (saptamī-nirdeśa) in "māṅi luṅ" (SK 1219), māṅ is an upapada. The mention of "atiṅ" indicates (jñāpayati) that "sup" is not carried forward (anuvṛtti) here. Even in the previous sūtra, separating out the mention of "gati," the mention of "atiṅ" is drawn back (apakṛṣ) into it, and "sup" is discontinued (nivṛtta). And thus the paribhāṣā "the statement of the compounding of gati, kāraka, and upapada with kṛt-forms [holds] prior to the production of the sup (prāk sub-utpatteḥ)" is established. [Examples:] vyāghrī, aśvakrītī, kacchapī.

Bālamanoramā

उपपदमतिङ् - उपपदमतिङ् । सुबन्तमिति । 'सुबामन्त्रिते' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । समर्तेनेति । प्रथमान्तं समर्थग्रहणं तृतीयान्ततया विपरिणम्यत इति भावः । अतिङन्तश्च समास इति । सूत्रे तिङिति तदन्तग्रहणमिति भावः । समासः तिङन्तघटितो न भवतीत्यर्थः । अतिङ् किम् , कारको व्रजति ।तुमुन्ण्वुलो क्रियायां क्रियार्थाया॑मिति व्रजतावुपपदे कृञो ण्वुल्, अकादेशः ।उपपदं समर्थेने॑त्येतावत्युक्ते इहाप्युपपदसमासः स्यात् । अतोऽतिङ्ग्रहणम् । नचैवं सुबित्यनुवृत्तेः प्रयोजनाऽभाव इति वाच्यं, 'चर्मकार' इत्यत्र नलोपार्थकत्वात् ।उपपदमतिङन्तं समर्तेन समस्यते॑ इति व्याख्याने तु सुबिति नानुवर्तेत । ततश्च 'चर्मकार' इत्यत्र नलोपो न स्यादिति भावः । कुम्भिमिति । कुम्भं करोतीत्यर्थः ।कर्मण्य॑णिति कर्मीभूतकुम्भवाचकपदे उपपदे कृञ्धातोः कर्तरि अण्प्रत्ययेअचो ञ्णिती॑ति वृद्धौ रपरत्वे कारशब्दः । तेन कुम्भशब्दस्य समासे कुम्भकारशब्द इत्यर्थः । ननु कुम्भं करोतीति कथं विग्रहप्रदर्शनम्, 'अतिङन्तः समास' इत्युक्तत्वादित्यत आह — कुम्भ अस् कार इत्यलौकिकं प्रक्रियावाक्यमिति । लोके प्रयोगानर्हत्वमलौकिकत्वम् ।प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रभाष्यरीत्या अलोकिकविग्रहवाक्य एव समासप्रवृत्तिः । कुम्भं करोतीति तदर्थप्रदर्शनमात्रमिति भावः । कुम्भ अम्-कार इत्यपपाठः, कृद्योगे षष्ठआ विधानात् । मा भवान्भूदिति । अत्र भूदिति तिङन्तेन माङः समासनिवृत्त्यर्थमतिङ्ग्रहणमिति भावः । भवानिति पदं तु समासाऽभावसूचनाय मध्ये प्रयुक्तम् । ननु माङस्तृतीयधात्वधिकारे सप्तमीनिर्दिष्टत्वं तु अदृष्टं येन तस्य उपपदत्वात्समासः प्रसज्यत इत्यत आह — माङिति । ननु अतिङ्ग्रहणं व्यर्थं, मा भवान्भूदित्यत्र सुपेत्यनुवृत्त्यैव समासनिवृत्तिसंभवादित्यत आह — अतिङ्ग्रहणमिति । एवंच उपपदमसुबन्तेन समस्यत इति फलितम् । गतिसमासोऽप्यसुबन्तेनेत्याह — पूर्वसूत्र इति । उत्तरसूत्रात्पूर्वसूत्रेऽनुवृत्तिरपकर्षः । 'कुप्रादयः' इतिगति॑रिति च योगो विभज्यते । कुप्रादयः सुबन्तेन समस्यन्ते । गतिस्तु समर्थेन समस्यते । अतिङन्तश्च समास इति व्याख्येयमिति यावत् । ततः किमित्यत आह — तथा चेति ।गतिकारकोपपदानां कृदन्तैः सह सुबुत्पत्तेःप्राक्समासो वक्तव्य॑ इति प्राचीनव्याकरणोक्तं सिद्धं भवतीत्यर्थः । यद्यप्युक्तरीत्या गत्युपपदयोरेव लाभः, तथाप्येकदेशानुमतिद्वारा प्राचीनपरिबाषेयं सिध्यति । अथ परिभाषायाः फलं दर्शयितुं गतिसमासमुदाहरति — व्याघ्रीति । व्याजिघ्रतीति व्याघ्रः ।व्याङ्पूर्वाद्घ्राधातोः 'आतश्चोपसर्गे' इति कः,आतो लोप इटि चे॑त्याल्लोपः ।पाघ्राध्मादेट्दृशः शः॑ इति तु न भवति,जिघ्रतेः संज्ञायां नेति वाच्य॑मिति निषेधात् । आङो घ्रशब्देन गतिसमासः । आघ्रशब्देन वेर्गतिसमासः । तत्र यदि घ्रशब्दस्य सुबन्तत्वमपेक्ष्येत, तर्हि स्त्रीप्रत्यये उत्पन्ने सुबुत्पत्तिः स्यात्, स्वार्थद्रव्यलिङ्गसङ्ख्याकारकप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकत्वस्यकुत्सिते॑इति सूत्रस्थभाष्यदर्शितस्यङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यत्रास्माभिः प्रपञ्चितत्वात् । ततश्च सुबुतपत्तये लिङ्गसङ्ख्याकारकं क्रमेणाऽपेक्ष्यमिति प्रथमं लिङ्गसंयोगे सति अदन्तत्वाट्टाप्स्यात् । न तु जातिलक्षणङीष्, घ्रशब्दमात्रस्य जातिवाचित्वाऽभावात् । ततश्च घ्राशब्देन सुबन्तेन समासे सति व्याघ्राशब्दस्याऽदन्तत्वाऽभावाज्जातिलक्षणो ङीष् न स्यादिति भावः । यद्यप्युपपदत्वेनाप्येतत्सिद्धं, तथापि गतित्वसंभवमात्रेणेदमित्याहुः । वस्तुतस्तु आङो घ्राशब्देन उपपदसमासः, 'आतश्चोपसर्गे' इति सप्तमीनिर्देशात् । वेस्तु आघ्रशब्देन गतिसमास इति तदंशे गतिसमासोदाहरणमित्याहुः । अथ कारकसमासमुदाहरति — अआक्रीतीति । अओन क्रीतेति विग्रहे 'कर्तृकरणे कृता' इति समासः ।क्रीतात्करणपूर्वा॑दिति ङीष् । सुबन्तेन समासे तूक्तरीत्या पूर्वं टापि अदन्तत्वाऽभावान्ङीष् न स्यादिति भावः । उपपदसमासमुदाहरति-कच्छपीति । कच्छः=तीरं, तेन तस्मिन्वा पिबतीतिकच्छपो । 'सुपि स्थः' इत्यत्र सुपी॑ति योगविभागात्कः, उपपदसमासः, । तस्य सुबन्तापेक्षायामुक्तरीत्या टाबेव स्यान्न तु जातिलक्षण ङीषिति भावः ।

upapadam atiṅ — "subantam" [the kaumudī's supplied "sup-ending"]: the idea is that "sup" is carried forward (anuvṛtti) from "subāmantrite [parāṅgavat svare]." "samarthena" — the idea: the word "samartha," standing in the nominative (prathamā-anta) [in "samarthaḥ padavidhiḥ"], is transformed (vipariṇam) into the instrumental (tṛtīyā-anta). "and the compound is atiṅanta" — the idea: in the sūtra, "tiṅ" carries a tadanta-grahaṇa [so "atiṅ" = not ending in tiṅ]; the meaning is that the compound is not composed of a tiṅ-ending member. Why "atiṅ"? [Consider] "kārako vrajati" ("the maker goes"). By "tumun-ṇvulau kriyāyāṃ kriyārthāyām" [A 3.3.10], with "vrajati" as upapada, ṇvul [is added] to kṛ (kṛñ), and the substitute "aka" [for ṇvul]. If it were stated merely "upapadaṃ samarthena," then here too [in kārako vrajati] an upapada-compound would wrongly occur; therefore the mention of "atiṅ." Objection: In that case the anuvṛtti of "sup" would serve no purpose. Response: This should not be said, because it has a purpose in "carmakāra," namely for the na-lopa (elision of n). On the reading "an atiṅanta upapada is compounded with the connected [word]," however, "sup" would not continue by anuvṛtti; and then the na-lopa in "carmakāra" would not occur — that is the idea. "kumbhaṃ karoti" — the meaning is "he makes a pot." By "karmaṇy aṇ" [A 3.2.1], with the word denoting the pot-as-object as upapada, the affix aṇ [is added] to the root kṛ (kṛñ) in the agent sense (kartari); by "aco ñṇiti" [A 7.2.115] there is vṛddhi, and, with r following (rapara), [we obtain] the word "kāra." Thereby, in compound with the word "kumbha," [we get] the word "kumbhakāra." Objection: How can "kumbhaṃ karoti" be shown as the analysis (vigraha), when it has been said that "the compound is atiṅanta"? In response he says: "kumbha as kāra is the non-worldly procedural sentence." "Non-worldliness" (alaukikatva) means unfitness for [ordinary] usage in the world. By the method of the sūtra and Bhāṣya on "pratyayottarapadayoś ca," the compounding operation applies only to the non-worldly analysis-sentence; "kumbhaṃ karoti" is merely a display of its meaning — that is the idea. "kumbha am-kāra" is an erroneous reading (apapāṭha), because in construction with a kṛt [affix] the genitive (ṣaṣṭhī) is prescribed [not the accusative "am"; hence "kumbha as kāra," with the genitive singular ending ṅas → as]. "mā bhavān bhūt" — the idea: here the mention of "atiṅ" serves to prevent the compounding of māṅ with the tiṅ-ending "bhūt"; and the word "bhavān" is inserted in the middle to signal the absence of the compound. Objection: But that māṅ is specified in the locative is not attested in the third verbal-root section (tṛtīya-dhātu-adhikāra), whereby [māṅ], being an upapada, would be liable to compounding. In response he says: "māṅ [is an upapada by the locative in māṅi luṅ]." Objection: The mention of "atiṅ" is purposeless, since in "mā bhavān bhūt" prevention of the compound is possible merely by the anuvṛtti of "sup" [bhūt not being sup-ending]. In response he says: "the mention of atiṅ [indicates that sup does not continue]." And thus it results (phalita) that "an upapada is compounded with a non-sup-ending [word]." To show that the gati-compound too is with a non-sup-ending [word], he says: "in the previous sūtra." The carrying of ["atiṅ"] from the later sūtra back into the earlier one is apakarṣa (retrograde drawing). The rule is split (yoga-vibhāga) into "kuprādayaḥ" and "gatiḥ": ku, pra, etc. are compounded with a sup-ending [word], but gati is compounded with the connected [word] (samartha); and "the compound is atiṅanta" is to be understood — that much. "What follows from that?" In response he says "and thus": what is stated by the ancient grammar (prācīna-vyākaraṇa) — "the compounding of gati, kāraka, and upapada with kṛt-ending [words] should be stated as [occurring] prior to the production of the sup (prāk sub-utpatteḥ)" — becomes established. Although by the stated method only [the cases of] gati and upapada are obtained, still, by way of partial concession (ekadeśa-anumati), this ancient paribhāṣā is established. Now, to show the result (phala) of the paribhāṣā, he gives an example of a gati-compound: "vyāghrī." "vyājighrati" ("smells all around") → vyāghraḥ ("tiger"). From the root ghrā preceded by vi-āṅ, the affix ka [is added] by "ātaś copasarge" [A 3.1.136], and ā-lopa (elision of ā) by "āto lopa iṭi ca" [A 6.4.64]. But [the substitute] by "pāghrādhmādhet-dṛśaḥ śaḥ" [A 7.3.78, giving jighra] does not occur here, because of the prohibition "it should be stated: not for jighra in a proper-name (saṃjñā) sense." With the word "ghra" [derived] from āṅ [+ ghrā + ka] there is a gati-compound [āṅ + ghra = āghra]; with the word "āghra" there is a gati-compound of "vi" [→ vyāghra]. There, if the sup-ending-ness of the word "ghra" were required, then only after the feminine affix (strī-pratyaya) had been produced would the sup be produced — because the sequentiality (kramikatva) of the operations occasioned by a word's own-meaning (svārtha), substance (dravya), gender (liṅga), number (saṃkhyā), and kāraka, shown in the Bhāṣya on the sūtra "kutsite," has been elaborated by us at "ṅyāp-prātipadikāt." And therefore, since gender, number, and kāraka are required in sequence for the production of the sup, first, when the gender-connection occurs, ṭāp [feminine affix] would apply because [the stem] ends in short "a" (adanta); and not the ṅīṣ characterized by genus (jāti), because the bare word "ghra" does not denote a genus. And then, if the compounding were with the word "ghrā" as sup-ending, the word "vyāghrā" would not end in short "a," and so the jāti-characterized ṅīṣ would not apply — that is the idea. Although this is also established by [treating ghra as] an upapada, still, they say, this [example] is given merely on the possibility of its being a gati. But in truth the compound of āṅ with the word "ghra" is an upapada-compound, because of the locative specification (saptamī-nirdeśa) in "ātaś copasarge"; whereas the compound of "vi" with the word "āghra" is a gati-compound, so in that portion it is an example of a gati-compound — thus they say. Now he gives an example of a kāraka-compound: "aśvakrītī." In the analysis "aśvena krītā" ("purchased with a horse"), the compound is by "kartṛkaraṇe kṛtā" [A 2.1.32]; ṅīṣ [is added] by "krītāt karaṇapūrvāt" [A 4.1.50]. But if the compound were with a sup-ending [word], then, by the method stated, ṭāp having applied first, ṅīṣ would not apply because [the stem] would not end in short "a" — that is the idea. He gives an example of an upapada-compound: "kacchapī." kaccha = bank/shore; "[that which] drinks with it or on it" → kacchapa (turtle). By the yoga-vibhāga "supi" [split off] from "supi sthaḥ" [A 3.2.4], the affix ka [is added]; [it is] an upapada-compound. If its sup-ending-ness were required, then by the method stated only ṭāp would apply, not the jāti-characterized ṅīṣ — that is the idea.

translator notes

textual The Bālamanoramā source is corrupt at several example-forms: "अआक्रीती" and "अओन" are read as aśvakrītī and aśvena; "अआक्रीती" is the kāraka-compound example paralleling the kaumudī's "अश्वक्रीती." The forms are given as the argument evidently intends.
translator In "kumbha as kāra," the element "as" is the genitive-singular ending (ṅas → as), which Vāsudeva defends against the variant "am" (accusative) on the ground that a kṛt-construction requires the genitive; the accusative form of the kaumudī's "kumbhaṃ karoti" is only a meaning-display, not the operative (alaukika) analysis.

SK 783 · A 2.2.20V

अमैवाव्ययेन ॥ ७८३ ॥

amaivāvyayena

amaivāvyayena (2.2.20) — Only an upapada [designated as such] with the affix am (amā eva) is compounded with an indeclinable (avyaya).

Rule. Only an upapada that is provided with the affix am alone (the absolutive affix ṇamul) compounds with an indeclinable.

Example.

svāduṃkāram "making it sweet" — svādu is an upapada named by a rule that gives ṇamul alone, so it compounds with the indeclinable.

Applies when / blocked by. Not kālaḥ samayo velā vā bhoktum "it is time to eat" — here the affix is tumun (by kālasamayavelāsu tumun, SK 3179), not am. Not agre bhojam / agre bhuktvā — agre is provided with ktvā and ṇamul alike, not with am alone.

Siddhānta-kaumudī

अमैव तुल्यविधानं यदुपपदं तदेवाव्ययेन सह समस्यते । स्वादुंकारम् । नेह ॥ कालसमयवेलासु तुमुन् SK 3179 ॥ कालः समयो वेला वा भोक्तुम् । अमैवेति किम् । अग्रे भोजम् । अग्रे भुक्त्वा । विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वेष्विति क्त्वाणमुलौ । अमा चान्येन च तुल्यविधानमेतत् ॥

An upapada whose [designation] is provided equally with the affix "am" alone (amā eva tulya-vidhāna) — that alone is compounded with an indeclinable (avyaya). Example: svāduṃkāram. Not here (na iha): [now the embedded sūtra] kālasamayavelāsu tumun (SK 3179) — "[The affix] tumun [is added to a root] when kāla, samaya, or velā [is what is spoken of]": "kālaḥ samayo velā vā bhoktum" ("it is time / occasion / the [right] moment to eat"). Why "with 'am' alone" (amaiva)? [Consider] "agre bhojam," "agre bhuktvā" — where by vibhāṣāgreprathamapūrveṣu [there occur] ktvā and ṇamul. This [ṇamul provision] is ordained equally with "am" and with another (amā cānyena ca tulya-vidhānam) [and so is excluded by "amā eva"].

Tattvabodhinī

NSP p. 193–194

—अमैवाव्ययेन । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदम् ॥—तुल्यविधानमिति । एतच्चाध्याहारेण लभ्यम् ॥—तदेवेति । यस्मिन्नुपपदे येन वाक्येन अमेव विहितस्तदेवोपपदमव्ययेन समस्यते नान्यदित्यर्थः । नियमवल्लभ्योऽयमेवकारो न तु सूत्रस्थः ॥—स्वादुंकारमिति । ‘स्वादुमि णमुल्’ । अव्ययेनेति किम् । कुम्भकारः । असति ह्यव्ययप्रहणे अमैव यत्तुल्यविधानं तदेव केनचित्समर्थेन समस्येत । तथा सति ‘स्वादुंकारः’ इत्यत्रैव समासः स्यान्न तु कुम्भकार इत्यत्र ॥ अथ पूर्वसूत्रवैयर्थ्यभीत्या अव्ययविषयकनियम इति चेत् । तर्हि अमन्तविषयक एव किं न स्यात् ‘अमन्तेन यः समासः सोऽमैव तुल्यविधानस्य’ इति । तथा चाग्रेभोजमित्यत्र समासो मा भूत्, अग्रे भुक्त्वा कालो भोक्तुमित्यत्र तु स्यादेवेति भावः ॥ तदेवेति किम् । कालो भोक्तुम् । समयो भोक्तुम् । अमैवेत्येवकारेणामा चान्येन च तुल्यविधानस्योपपदस्य समासनिवारणेऽपि तुमुना तुल्यविधानस्य स्यादेवातस्तन्निवारणाय तदेवेत्युक्तम्

Bālamanoramā

अमैवाव्ययेन - अमैवाऽव्ययेन ।अमैवे॑त्यनन्तरं तुल्यविधानमित्यध्याहार्यम् । तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्या॑मिति तृतीया । अमैव तुल्येति । अम्प्रत्ययमात्रविधायकशास्त्रेण अमैव सह यस्य उपपदसंज्ञा विधीयते तदुपपदमव्ययेन समस्यत इति यावत् । पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे नियामार्थमिदमित्याह — तदेवेति । विवरणवाक्ये द्वितीय एवकारो नियमलभ्यः, न तु सूत्रस्थः, तस्य अप्राप्ते अमा तुल्यविदानत्वेऽवधारणार्थत्वात् । स्वादुङ्कारमिति । स्वादुंकृत्वेत्यर्थः । 'ओदनं भुङ्क्ते' इति शेषः ।स्वादुमि णमु॑लिति णमुल् । स्वादुशब्दस्य मान्तत्वं निपातनात् । 'कृन्मेजन्तः' इत्यव्ययत्वम् ।तदेवे॑ति नियमस्य प्रयोजनमाह — नेहेति । 'उपपदसमास' इति शेषः । भोक्तुमिति । यद्यपि॒कालसमयवेलासु॑ इति सप्तमीनिर्देशात्कालसमयवेलानामुपपदत्वन्तथापि कालादीनामुपपदसंज्ञा तुमुना तुल्यविधानैव, न त्वमा । अतः कालदीनामुपपदत्वेऽपि न समास इत्यर्थः । अमैवेति किमिति । अमैवेत्येकारः किमर्थ इति प्रश्नः । अमा चान्येन चेति । अम्प्रत्ययेन क्त्वाप्रत्ययेन च सह उपपदसंज्ञा अग्रेप्रथमपूर्वशब्दानां विहिता, ततश्च उपपदत्वस्य अमैव तुल्यबिधानत्वाऽभावान्नोपपदसमास इति भावः ।

amaivāvyayena — immediately after "amaiva" the word "tulya-vidhāna" ("equally ordained") is to be supplied (adhyāhārya). The instrumental [in "amā"] is by tulyārthair atulopamābhyām. "amaiva tulya…" — meaning: that upapada whose designation "upapada" is enjoined [as occurring] with "am" alone, by a rule that ordains "am" only (am-pratyaya-mātra-vidhāyaka-śāstra) — that upapada is compounded with the indeclinable; that is the purport. Since it is already established by the previous sūtra [upapadam atiṅ], this [sūtra] serves for restriction (niyama), as he says: "tad eva" ("that alone"). In the explanatory sentence, it is the second "eva" that yields the restriction (niyama-labhya), not the "eva" in the sūtra [itself]; for that [sūtra-"eva"] serves the purpose of emphasis (avadhāraṇa) upon "equal ordination with 'am'," which was otherwise not obtained (aprāpta). "svāduṃkāram" — meaning "svāduṃ kṛtvā" ("having made [it] tasty"); "odanaṃ bhuṅkte" ("he eats the rice") is to be supplied. Ṇamul is [added] by svādumi ṇamul. The word "svādu" having a final "m" is by irregular formation (nipātana). Its indeclinability (avyayatva) is by kṛn mejantaḥ. He states the purpose of the restriction "tad eva": "na iha" ("not here") — "upapada-samāsa" is to be supplied. "bhoktum" — although, because of the locative statement in "kālasamayavelāsu," the words kāla, samaya, velā are upapadas, nevertheless the upapada-designation of kāla etc. is ordained equally with tumun, not with "am"; and therefore, even though kāla etc. are upapadas, there is no compound; such is the sense. "amaiveti kim" ("why 'am' alone?") — the question is: what is the purpose of the "eva" in "amaiva"? "amā cānyena ca" ("with 'am' and with another") — the upapada-designation of the words agre, prathama, pūrva is enjoined with the affix "am" and with the affix "ktvā"; and therefore, because their upapada-hood is not ordained equally with "am" alone (amaiva tulya-vidhānatva- abhāva), there is no upapada-compound; such is the sense.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 194 १ द्वन्द्वाधार्मते—त्रक्षणोऽह्योऽवयवीभूता मानुषी रात्रिरित्याध्ये घट्टोत्तु रुषाचनभिधानमेवेति भावः ।

translator notes

textual The affix ṇamul in svāduṃkāram is provided by a rule cited only as the pratīka "svādumi ṇamul"; the exact Aṣṭādhyāyī reference is not secure from the source, so it is left unnumbered (§13). "kṛn mejantaḥ" and "tulyārthair atulopamābhyām" are given as bold pratīkas without numbers for the same reason.

SK 784 · A 2.2.21V

तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ॥ ७८४ ॥

tṛtīyāprabhṛtīnyanyatarasyām

[The upapadas] beginning with [the one taught in the rule taking] the third case [i.e. from 'upadaṃśas tṛtīyāyām' onward] [are compounded with an am-ending indeclinable] optionally (anyatarasyām).

Rule. The upapadas from the rule upadaṃśas tṛtīyāyām (SK 3368) onward compound optionally with an indeclinable ending in am.

Example.

mūlakena upadaṃśaṃ bhuṅkte "he eats with radish as relish" → mūlakopadaṃśam bhuṅkte, or uncompounded.

Siddhānta-kaumudī

उपदंशस्तृतीयायाम् SK 3368 इत्यादीन्युपपदान्यमन्तेनाव्ययेन सह वा समस्यन्ते । मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते । मूलकोपदंशम् ॥

The upapadas beginning with [those covered by] "upadaṃśas tṛtīyāyām" (SK 3368) are compounded, optionally, with an indeclinable (avyaya) ending in am [i.e. a ṇamul-form]. mūlakenopadaṃśaṃ bhuṅkte ("he eats with radish as a relish") → mūlakopadaṃśam.

Tattvabodhinī

NSP p. 194

—तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् । उभयत्रविभाषेयम् । अमैव तुल्यविधानस्य प्राप्तेऽमा चान्येन च तुल्यविधानस्याप्राप्ते चारम्भात् । प्राप्ते यथा । ‘उपदंशस्तृतीयायाम्’ मूलकेनोपदंशं मूलकोपदंशम् ॥ अप्राप्ते यथा । ‘अव्यये यथाभिप्रेताख्यान—’ इति क्लाणमुलौ । उच्चैःकारम् । इह समासपक्षे क्रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ‘आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम्’ इत्याद्युदात्तत्वम् । असमासे तु उच्चैरित्यन्तोदात्तत्वम् । ‘उदि चेङ्गैसिः’ इति व्युत्पत्तिपक्षे प्रत्ययस्वरस्य, अव्युत्पत्तिपक्षे तु ‘फिषः’ इत्यस्य च प्रवृत्तेरित्याहुः ॥ मनोरमायां तु उच्चैरित्यन्तोदात्तस्वरादिषु तथा पाठादिति स्थितम् ॥ अमेत्यनुवर्तत इत्याह—अमन्तेनेति । तेनेह न । पर्याप्तो भोक्तुम् । ‘पर्याप्तिवचनेषु—’ इति तुमुन्

Bālamanoramā

तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् - तृतीयाप्रभृतीनि । तृतीयाशब्देनउपदंशस्तृतीयाया॑मित्यारभ्य॒अन्वच्यानुलोम्ये॑ इत्यन्तसूत्रोपात्तान्युपपदानि विवक्षितानि । अमेति, अव्ययेनेति चानुवर्तते । एवकारस्तु नानुवर्तते, अस्वरितत्वात् । अमेत्येतदव्ययविशेषणम् । तदाह — उपदंशस्तृतीयायामित्यादिना । मूलकोपदंशमिति ।उपदंशस्तृतीयाया॑मिति णमुल् । अमैव तुल्यविधानत्वात्पूर्वसूत्रेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम् । ननुमूलकेने॑त्यस्य 'भुङ्क्ते' इत्यत्रैवान्वयादुपदंश इत्यत्रानन्वयादसामर्थ्यात्कथमिह समास इति चेत्, मैवम् — उपदंशनक्रियां प्रति हि मूलकस्य आर्थकं कर्मत्वमादाय सामर्थ्यमुपपाद्यम् । तृतीया तु प्रधानक्रियानुरोधात्परत्वाच्चोपपाद्येत्यन्यत्र विस्तरः । उच्चैःकारमिति । उच्चेःकृत्वेत्यत्र तुअव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ॑ ।तत्रउच्चैःकार॑मित्यत्र उपपदत्वस्य अमैव तुल्यविधानत्वाऽभावात्अमैवाव्ययेने॑त्यप्राप्तेऽनेन विकल्पः । समासपक्षेआदिर्णमुल्यन्यतरस्या॑मिति कृदुक्तरपदप्रकृतिस्वर आद्युदात्तत्वम् । असमासपक्षे तु उच्चैरिति फिट्सूत्रेणाऽन्तोदात्तत्वमिति फले भेदः । अमन्तेनेति किम् । पर्याप्तो भोक्तुम् । 'पर्याप्तिवचनेषु' इति तुमुन् ।

tṛtīyāprabhṛtīnyanyatarasyām — By the word tṛtīyā are intended the upapadas taken up in the sūtras beginning with "upadaṃśas tṛtīyāyām" and ending with "anvac yānulomye". [The words] am and avyayena are carried forward (anuvṛtti). The word eva, however, is not carried forward, because it is not marked with svarita. This am qualifies the avyaya. He states [all] this with "upadaṃśas tṛtīyāyām" and the rest. mūlakopadaṃśam — "upadaṃśas tṛtīyāyām" [prescribes] ṇamul. Since am alone, being of like prescription (tulya-vidhāna), was already obtained as invariable (nitya) by the previous sūtra, this [present rule] is [for] option (vikalpa). Objection (nanu): since mūlakena construes only with bhuṅkte and not with upadaṃśa, there is, from the non-construction [with upadaṃśa], a want of semantic connection (asāmarthya); how then is there a compound here? — If this be said, not so (maivam): for the semantic capacity (sāmarthya) is to be established by taking mūlaka's implied objecthood (ārthaka-karmatva) with respect to the action of relishing (upadaṃśana-kriyā); while the third case is to be justified by regard to the principal action and by [the rule's] posteriority (paratva) — this is elaborated elsewhere. uccaiḥkāram — But in "uccaiḥ kṛtvā" [ṇamul comes] by "avyaye 'yathābhipretākhyāne kṛñaḥ ktvāṇamulau". There, in "uccaiḥkāram", since upapada-hood does not have like-prescription by am alone — that is, since "amaivāvyayena" is not obtained — by this [present rule] there is option. On the compound side, [the accent is] the initial acute (ādyudātta) by the kṛd-uttarapada-prakṛti-svara, per "ādir ṇamuly anyatarasyām"; on the non-compound side, however, uccaiḥ has the final acute (antodātta) by the phiṭ-sūtra — thus the difference is one of result (phala). Why "ending in am" (amantena)? [To exclude:] paryāpto bhoktum ("sufficient to eat"); [here] the tumun is by "paryāptivacaneṣu" [not an am-ending indeclinable, so no compound].

SK 785 · A 2.2.22V

क्त्वा च ॥ ७८५ ॥

ktvā ca

ktvā ca — 2.2.22. And [the co-occurring words from the third case onward combine] with a word ending in the ktvā suffix (the gerund/absolutive).

Rule. And those same upapadas (from tṛtīyā onward) compound optionally with a word ending in ktvā.

Example.

uccaiḥ kṛtvā "having done loudly" → uccaiḥkṛtya or uccaiḥ kṛtvā (the ktvā here is by SK 3381).

Applies when / blocked by. Not alaṃ kṛtvā, khalu kṛtvā — these upapadas come earlier than tṛtīyā in the list.

Siddhānta-kaumudī

तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि क्त्वान्तेन सह वा समस्यन्ते । उच्चैः कृत्य । उच्चैः कृत्वा । अव्ययेऽयथाभिप्रेत - SK 3381 इति क्त्वा । तृतीयाप्रभृतीनीति किम् । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा ॥

The co-occurring words (upapada) beginning from the third case (tṛtīyā-prabhṛti) optionally (vā) combine with a word ending in ktvā. [Examples:] uccaiḥ kṛtya / uccaiḥ kṛtvā. Here the ktvā is by (SK 3381) "avyaye 'yathābhipreta-" [i.e., "avyaye 'yathābhipretākhyāne kṛño ktvāṇamulau"]. Why "beginning from the third case"? [To exclude:] alaṃ kṛtvā, khalu kṛtvā.

Tattvabodhinī

NSP p. 194–195

—क्त्वा च । क्त्वेति तृतीयान्तम् । ‘आतः’ इति योगविभागादालोपः ‘क्लि स्कन्दिस्यन्दोः’ इतिवदिति हरदत्तः । तन्न । सवर्णदीर्घेणापि तृतीयान्तत्वोपपत्तेः ॥—अलं कृत्वेति । ‘अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः—’ इति सूत्रस्य ‘उपदंशस्तृतीयायाम्’ इत्यस्मात्पूर्वलान्नेह समासः ॥—तत्पुरुषे असाधारणान्समासान्तानाह—तत्पुरुषस्येति । अलोन्त्यविधिं वाधित्वा ‘प्रत्ययः परश्व’ इति परत्वात्तत्पुरुषात्पर एवान्प्रत्ययो भवति । यथा गापोष्टकः कित्वेऽपि गापाभ्यां पर एव टग् भवति, न त्वन्तावयवः । श्रमस्तु अनुबन्धकरणसामर्थ्यात्परविधिर्वाध्यते । एवं च लाघवात् ‘तत्पुरुषादङ्कुलेः—’ इति वक्तव्ये ‘तत्पुरुषस्याङ्कुलेः—’ इति तु समासान्तापेक्षया अवयवषष्ठीत्याहुः ॥—द्वाङ्कुलमिति । ‘तद्धितार्थ—’ इति समासः । ‘द्विगोर्नित्यम्’ इति मात्रचो लोप इति वृत्तिकृत् ॥ मनोरमायां तु द्वयसचो लुगिति स्थितम् ॥—द्वन्द्वार्थमिति । अहो रात्रिरिति षष्ठीतत्पुरुषस्यासंभवादिति भावः ॥ ननु अहःशब्दस्याहस्तुल्यतायां, रात्रिशब्दस्य वा रात्रितुल्यतायां गौणत्वसंभवादहश्वासौ रात्रिश्चेति कर्मधारयोऽस्त्विति चेन्न । मुख्यसंभवे गौणप्रहणायोगात् । ‘हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च’ इत्यत्र द्वन्द्वे समासान्तदर्शनाच्च ॥—अहोरात्र इति । ‘जातिरप्राणिनाम्’ इत्येकवद्भावः । ‘स नपुंसकम्’ इत्येतद्वाधित्वा परत्वात् ‘रात्राहाहाः—’ इति पुंस्त्वम् ॥ एतेनैकवद्भावात् क्लीवतेति प्राचो ग्रन्थः परास्तः ॥ ‘मासेन स्यादहोरात्रः’ इत्यादिग्रन्थविरोधाच्च ॥—सर्वरात्र इति । ‘पूर्वकालैक—’ इति समासः ॥—पूर्वरात्र इति । ‘पूर्वापराधरोत्तरम्—’ इत्येकदेशिसमासः ॥ यदा तु रात्रिशब्दस्यैकदेशे लक्षणां स्वीकृत्य कर्मधारयोऽभ्युपगम्यन्ते तदा पूर्वरात्रिरित्येव भवति ॥—द्विरात्रमिति । ‘संख्यापूर्व रात्रं क्लीवम्’ इति वक्ष्यते ॥—अहमृद्योरेव । ‘नस्तद्धिते’ इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । एवकारस्त्वह एव टखयोरिति विपरीतनियमशङ्कानिरासार्थः । ‘आत्माध्वानौ खे’ इति प्रकृतिभावविधानेन तन्निरासे प्रतिपत्तिगौरवं स्यादिति भावः ॥ टखोरेवेति किम् । अहा निर्वृत्तमाद्विकम् । ‘कालात्’ इत्यधिकारे ‘तेन निर्वृत्तम्’ इति ठञ् । टिलोपाभावात् ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यकारलोपः ॥—उत्तमाह इति । ‘सर्वैकदेशसंख्यात—’ इत्यत्र उत्तमशब्दस्यापाठादहादेशो न ॥—द्वाहीन इति । समासान्तविधेरनित्यत्वान्न टन् । सति तु तस्मिन्नहादेशः प्रसज्येत । न च नान्तस्य खे परे टिलोपविधिसामर्थ्यान्न टजिति वाच्यम् । अहीन इत्यत्र तस्य सावकाश- लात् ॥—अनित्यत्वादिति । अत्र च लिङ्गं ‘शक्तिलङ्गलङ्कुश—’ इत्यत्र घटीग्रहणम् ॥—मद्रराज्ञीति । यथात्र टब् स्यात्तदा ‘भस्यादे—’ इति पुंवद्भावे टिलोपे च मद्रराजीत्यनिष्ठरूपं स्यादिति भावः

Bālamanoramā

क्त्वा च - क्त्वा च ।तृतीयाप्रभृतीनी॑ति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । क्त्त्वेति तृतीयार्थे प्रथमा । टायांसुपां सुलुक्पूर्वसवर्णे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घ इत्यपरे । तदाह — तृतीयेति । ननुउपदंशस्तृतीयाया॑मित्यतः प्रागेवसमानकर्तृकयो॑रिति क्त्वाविधेः पाठात्कथमुच्चैः कृत्वेत्युदाहरणमित्यत आह — अव्ययेऽयथेति ।अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ॑ इति सूत्रेणेत्यर्थः । अलं कृत्वेति ।अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा॑ इत्येतत्उपदंशस्तृतीयाया॑मित्यतः पूर्वमेव पठितम् । अतस्तद्विहितक्त्त्वो मान्तेन सह समासाऽभावान्न ल्यबिति भावः । इत्युपपदसमासाः ।

ktvā ca — ktvā ca. "tṛtīyā-prabhṛtīni" (the words from the third case onward) is carried forward (anuvṛtti) from the previous sūtra. "ktvā" is a nominative used in the sense of the third case (i.e., "with a word ending in ktvā"). Others (apare) [take] it as [showing] the lengthening to the preceding homogeneous vowel (pūrvasavarṇa-dīrgha) by "ṭāyāṃ supāṃ suluk pūrvasavarṇa-." This [Bhaṭṭoji] states with "tṛtīyā."

Objection: Since "samānakartṛkayoḥ..." — the rule prescribing ktvā — is read even before "upadaṃśas tṛtīyāyām," how can "uccaiḥ kṛtvā" be an example? Response — [Bhaṭṭoji] says "avyaye 'yathā-": that is, the ktvā is by the sūtra "avyaye 'yathābhipretākhyāne kṛño ktvāṇamulau."

"alaṃ kṛtvā": the [rule] "alaṃ-khalvoḥ pratiṣedhayoḥ prācāṃ ktvā" is read even before "upadaṃśas tṛtīyāyām." Hence the ktvā it enjoins does not compound with a word ending in m (mānta, viz. alam), and so there is no lyap [substitution] — that is the idea. — Thus [end] the upapada compounds (upapada-samāsāḥ).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 195 १ अप्राख्यायामिति—अग्रे भवोऽभ्यो मुख्यः, तस्याख्यायामित्यर्थः हति श्रेखरकृता यकारघटितः पाठो दर्शितः ।

SK 786 · A 5.4.86V

तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः ॥ ७८६ ॥

tatpuruṣasyāṅguleḥ saṃkhyāvyayādeḥ

tatpuruṣasyāṅguleḥ saṃkhyāvyayādeḥ — 5.4.86 — For a tatpuruṣa that ends in aṅguli and begins with a number (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya), the samāsānta affix aC is added.

Rule. A tatpuruṣa ending in aṅguli "finger" and beginning with a numeral or an indeclinable takes the compound-ending affix aC.

Example.

dve aṅgulī pramāṇam asya "measuring two fingers" → dvi + aṅguli → aC → dvyaṅgulaṃ dāru "a two-finger piece of wood".

nirgatam aṅgulibhyaḥ → nir + aṅguli → aC → niraṅgulam.

Siddhānta-kaumudī

संख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य तत्पुरुषस्य समासान्तोऽच् स्यात् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलं दारु । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम् ॥

The samāsānta affix aC is added to a tatpuruṣa ending in aṅguli and beginning with a number (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya). "dve aṅgulī pramāṇam asya" → dvyaṅgulaṃ dāru ["a piece of wood whose measure is two fingers" — from the number-initial dvi + aṅguli, aC added]. "nirgatam aṅgulibhyaḥ" → niraṅgulam ["having gone out from the fingers" — from the indeclinable-initial nis + aṅguli, aC added].

SK 787 · A 5.4.87V

अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥ ७८७ ॥

ahassarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyācca rātreḥ

ahassarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyācca rātreḥ — And after ahar, sarva, ekadeśa, saṃkhyāta, [and] puṇya, the samāsānta affix aC [applies] for rātri [at the end of the tatpuruṣa].

Rule. After ahar "day", sarva "whole", a part-word (ekadeśa), saṃkhyāta "counted" and puṇya "auspicious", a compound ending in rātri "night" takes aC; by ca, so does one beginning with a numeral or an indeclinable. A vārttika: ahar is mentioned for the dvandva.

Example.

ahaś ca rātriś ca → ahar + rātri → aC → ahorātraḥ "day and night".

sarvā rātriḥ → sarvarātraḥ; pūrvaṃ rātreḥ → pūrvarātraḥ; saṃkhyātarātraḥ; puṇyarātraḥ; dvayo rātryoḥ samāhāraḥ → dvirātram; atikrānto rātrim → atirātraḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो रात्रेरच् स्याच्चात्संख्याव्ययादेः ।

After these [ahar etc.], the [samāsānta] aC applies for rātri [at the end of the compound]; and, by "ca," [it applies] also for [a compound] beginning with a numeral (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya).

vārttika

अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम्

(vārttika) ahargrahaṇaṃ dvandvārtham — "The mention of 'ahar' is for the sake of the dvandva."

(वार्तिकम्) ॥ अहश्च रात्रिश्चाहोरात्रः । सर्वा रात्रिः सर्वरात्रः । पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः । संख्यातरात्रः । पुण्यरात्रः । द्वयोः रात्र्योः समाहारो द्विरात्रम् । अतिक्रान्तो रात्रिमतिरात्रः ॥

(vārttika) ahaś ca rātriś ca → ahorātraḥ ("day and night"). sarvā rātriḥ → sarvarātraḥ ("the whole night"). pūrvaṃ rātreḥ → pūrvarātraḥ ("the earlier part of the night"). saṃkhyātarātraḥ ("[nights that are] counted"). puṇyarātraḥ ("an auspicious night"). dvayor rātryoḥ samāhāraḥ → dvirātram ("the aggregate of two nights"). atikrānto rātrim → atirātraḥ ("[one that has] passed the night").

Bālamanoramā

अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः - अहःसर्वैकदेश । एभ्यो रात्रेरिति । अहन्, सर्व, एकदेश, सङ्ख्यात, पुण्य — एभ्यः परस्य रात्रिशब्दस्येत्यर्थः । अहन्नादिपूर्वपदकस्य रात्र्यन्तस्य तत्पुरुषस्येति यावत् । ननु अहरादी रात्र्यन्तस्तत्पुरुषो नास्त्येव, अह्नो रात्रिरिति वा, अहश्चासौ रात्रिश्चेति वा, असंभवादित्यत आह-अहग्र्रहणं द्वन्द्वार्थमिति । नच ब्राहृणो यदहस्तस्यावयवभूता या मानुषीरात्रिरिति षष्ठीतत्पुरुषः संभवतीति वाच्यम्,अहग्रहणं द्वन्द्वार्थ॑मिति भाष्यप्रामाण्येन एवंजातीयकतत्पुरुषस्य प्रयोगाऽभावोन्नयनात् । अहोरात्र इति । द्वन्द्वादच्, इलोपः,जातिरप्राणिना॑मित्येकवत्त्वम् ।स नपुंसक॑मिति बाधित्वारात्राह्नाहाः पुंसी॑ति पुंस्त्वम् । सर्वा रात्रिः सर्वरात्र इति । सर्वा रात्रिरिति विग्रहेपूर्वकालैके॑ति कर्मधारयः । अच् । इकारलोपः ।रात्राह्नाहा॑इति पुंस्त्वम् ।सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे॑ इति पुंवत्त्वम् । एकदेशेत्यर्थग्रहणमित्यभिप्रेत्योदाहरति — पूर्वमिति । पूर्वं रात्रेरिति विग्रहेपूर्वपराधरोत्तर॑मित्येकदेशिसमासः । अच्, इलोपः,रात्राह्ने॑ति पुंस्त्वम् । सङ्ख्यातरात्र इति । सङ्ख्याता रात्रिरिति विग्रहे कर्मधारायः ।पुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वम् । अच्, इलोपः ।रात्राह्ने॑ति पुंस्त्वम् । द्विरात्रमिति ।तद्धितार्थे॑ति द्विगुः । सङ्ख्यादित्वादच्, इलोपः ।सङ्ख्यापूर्वं रात्रं क्लीब॑मिति नपुंसकत्वम् । अतिरात्र इति ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः । अव्ययादित्वादच्, इलोपः,रात्राह्ने॑ति पुंस्त्वम् ।

ahassarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyācca rātreḥ — ahaḥsarvaikadeśa. "ebhyo rātreḥ" means: of the word "rātri" following after ahan, sarva, ekadeśa, saṃkhyāta, [and] puṇya; that is to say, of a tatpuruṣa ending in "rātri" and having ahan etc. as its prior member. Objection: there simply is no tatpuruṣa ending in "rātri" with "ahar" [as first member], since a vigraha as either "ahno rātriḥ" (the night of the day) or "ahaś cāsau rātriś ca" (it being both day and night) is impossible — to this he says "ahargrahaṇaṃ dvandvārtham" (the mention of "ahar" is for the sake of the dvandva). Nor should it be said that a genitive-tatpuruṣa (ṣaṣṭhī-tatpuruṣa) is possible [as] "the human night which is a part of what is a day of Brahmā" — because, on the authority of the Bhāṣya "ahargrahaṇaṃ dvandvārtham," the absence of usage of a tatpuruṣa of this kind is inferred. "ahorātra" — aC after the dvandva; elision of the i [of rātri]; the singularity (ekavadbhāva) by "jātir aprāṇinām" [A 2.4.6]; setting aside "sa napuṃsakam" [A 2.4.17], the masculine by "rātrāhnāhāḥ puṃsi" [A 2.4.29]. "sarvā rātriḥ → sarvarātra" — in the vigraha "sarvā rātriḥ," a karmadhāraya by "pūrvakālaika..." [A 2.1.49]; aC; elision of the i-kāra; the masculine by "rātrāhnāhāḥ [puṃsi]"; the masculine-like treatment (puṃvadbhāva) by "sarvanāmno vṛttimātre [puṃvadbhāvaḥ]." Intending that "ekadeśa" is a mention taken for its meaning (artha-grahaṇa), he illustrates: "pūrva." In the vigraha "pūrvaṃ rātreḥ," an ekadeśin-compound by "pūrvāparādharottaram [ekadeśinaikādhikaraṇe]" [A 2.2.1]; aC, elision of the i, the masculine by "rātrāhna[āhāḥ puṃsi]." "saṃkhyātarātra" — in the vigraha "saṃkhyātā rātriḥ," a karmadhāraya; the puṃvadbhāva by "puṃvat karmadhāraye [...]"; aC, elision of the i, the masculine by "rātrāhna[āhāḥ puṃsi]." "dvirātram" — a dvigu by "taddhitārtha[uttarapadasamāhāre ca]" [A 2.1.51]; because it is a numeral-initial [compound], aC, elision of the i; the neuter by "saṃkhyāpūrvaṃ rātraṃ klībam." "atirātra" — the compound by "atyādayaḥ krāntādyarthe [dvitīyayā]"; because it is an indeclinable-initial [compound], aC, elision of the i, the masculine by "rātrāhna[āhāḥ puṃsi]."

translator notes

textual The puṃvadbhāva rules (sarvanāmno vṛttimātre, puṃvat karmadhāraye), the neuter rule saṃkhyāpūrvaṃ rātraṃ klībam, and atyādayaḥ krāntādyarthe are given by pratīka without numbers, as their exact references were not confirmed here.

SK 788 · A 5.4.91V

राजाहस्सखिभ्यष्टच् ॥ ७८८ ॥

rājāhassakhibhyaṣṭac

rājāhassakhibhyaṣṭac — After a tatpuruṣa ending in rājan, ahan, or sakhi, the samāsānta affix ṭac (yielding a final -a) is added.

Rule. A tatpuruṣa ending in rājan, ahan or sakhi takes the compound-ending affix ṭac.

Example.

paramaś cāsau rājā ca → parama + rājan → ṭac → the ṭi of rājan drops → paramarājaḥ.

kṛṣṇasya sakhā → kṛṣṇa + sakhi → ṭac → the i of sakhi drops → kṛṣṇasakhaḥ.

With ahan: madhyāhnaḥ, see SK 790.

Siddhānta-kaumudī

एतदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् । परमराजः । अतिराजी । कृष्णसखः ॥

After a tatpuruṣa ending in these [rājan / ahan / sakhi], ṭac is [added]. [Examples:] paramarājaḥ. atirājī. kṛṣṇasakhaḥ.

Bālamanoramā

राजाऽहस्सखिभ्यष्टच् - राजाहःसखिभ्यष्टच् ।तत्पुरुषस्याङ्गुलेः॑ इत्यतस्तत्पुरुषस्येत्यनुवृत्तं पञ्चमीबहुवचनत्वेन विपरिणतं 'राजाहःसखिभ्यः' इत्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — एतदन्तादिति । परमराज इति । परमश्चासौ राजा चेति विग्रहः । 'अत्यादयः' इति समासः । टचि टिलोपः । कृष्णसख इति । कृष्णस्य सखेति विग्रहः । समासान्तष्टच् ।यस्येति चे॑ति इकारलोपः ।

rājāhassakhibhyaṣṭac — rājāhaḥsakhibhyaṣṭac. From tatpuruṣasyāṅguleḥ the word "tatpuruṣasya" recurs (anuvṛtti); transformed into the fifth-case plural, it is qualified by "rājāhaḥsakhibhyaḥ." [This yields] the tadanta application (the affix applying to a tatpuruṣa ending in these). Thus he says "etadantāt" (after [a tatpuruṣa] ending in these). "paramarāja": the analysis is "paramaś cāsau rājā ca" (that supreme one which is [also] a king) — a karmadhāraya compound. When ṭac [is added] there is ṭi-lopa (elision of the ṭi portion, the final -an → parama-rāja). "kṛṣṇasakha": the analysis is "kṛṣṇasya sakhā" (the friend of Kṛṣṇa); the samāsānta ṭac [is added], and by yasyeti ca (A 6.4.148) there is elision of the i [of sakhi → sakha].

translator notes

textual The source prints the second example as अतिराजी (atirājī); a ṭac-formation from ati + rājan would be expected to yield atirāja(ḥ) (with ṭi-lopa). The Bālamanoramā glosses only paramarāja and kṛṣṇasakha, not this form.
textual The source reads "'atyādayaḥ' iti samāsaḥ" after the paramarāja analysis, but paramaś cāsau rājā ca is a karmadhāraya, not an atyādi (prādi) compound. The 'atyādayaḥ' rule-label is a Bālamanoramā run-past artifact: it is the displaced label for the middle example atirāja (ati + rājan, formed by the atyādi-samāsa), which the k1 lists (as atirājī) but which b1 never glosses. It is corrected here so as not to attach to paramarāja.

SK 789 · A 6.4.145V

अह्नष्टखोरेव ॥ ७८९ ॥

ahnaṣṭakhoreva

ahnaṣṭakhor eva — 6.4.145 — Of ahan itself (i.e. of the word ending in ahan), the ṭi-elision (ṭi-lopa, carried forward from ṭeḥ) takes place only when ṭa (the samāsānta ṭac) or kha follows, and nowhere else.

Rule. The ṭi of ahan is elided only before ṭa (the ṭac just taught) and kha, nowhere else.

Example.

uttamam ahaḥ → uttama + ahan → ṭac → ṭi-elision → uttamāhaḥ.

dve ahanī bhṛtaḥ "hired for two days" → a dvigu in a taddhita-sense → kha by SK 1751 → ṭi-elision → dvyahīnaḥ kratuḥ.

Applies when / blocked by. Not madrāṇāṃ rājñī → madrarājñī: the reading that lets a stem stand for its feminine is not constant, so the feminine rājñī is not treated as rājan here.

Siddhānta-kaumudī

टिलोपः स्यान्नान्यत्र । उत्तमाहः । द्वे अहनी भृतो द्व्यहीनः क्रतुः । तद्धितार्थे द्विगुः । तमधीष्टः - SK 1744 इत्यधिकारे द्विगोर्वेत्यनुवृत्तौ रात्र्यहः संवत्सराच् SK 1751 इति खः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्नेह । मद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञी ॥

There is ṭi-lopa [of ahan itself], not elsewhere. [Example with ṭa:] uttamāhaḥ. [Example with kha:] "dve ahanī bhṛto dvyahīnaḥ kratuḥ" — a sacrifice bought for two days [is] dvyahīna. [Here] there is a dvigu in the sense of a taddhita ('tad-dhitārthottarapadasamāhāre ca'). "tam adhīṣṭaḥ": under that adhikāra (SK1744), with "dvigor vā" carried forward (anuvṛtti), the kha[-affix] comes by 'rātryahaḥ saṃvatsarāt [ca]' (SK1751). Because the liṅga-viśiṣṭa- paribhāṣā is non-constant (anitya), [ṭi-lopa] does not [apply] here: "madrāṇāṃ rājñī" = madrarājñī.

Bālamanoramā

अह्नष्टखोरेव - अह्नष्टखोः । शेषपूरणेन सूत्रे व्याचष्टे — टिलोपः स्यादिति । टेरित्यनुवर्तते, 'अल्लोपोऽनः' इत्यस्यमाल्लोप इति चेति भावः । 'नस्तद्धिते' इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदमित्या — नान्यत्रेति । एवकारस्तुअह्न एव टखो॑रिति विपरीतनियमव्यावृत्त्यर्थः । टखोरेवेति किम् । अह्ना निवृत्तमाह्निकम् । 'कालाट्ठञ' इत्यधिकारेतेन निवृत्त॑मिति ठञ् । टिलोपाऽभावादल्लोपः । टप्रत्यये उदाहरति — उत्तमाह इति । उत्तमं च तदहश्चेति विशेषणसमासः ।राजाहःसखिभ्यष्ट॑जिति टच् ।अह्नष्टखोरेवे॑ति टच् । अह्नष्टखोरेवे॑ति प्रकृतसूत्रेण टिलोपः,रात्राह्नाहाः पुंसी॑ति पुंस्त्वम् । खे उदाहरति — द्वे अहनी भृत इति । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । भृतः=परिक्रीत इत्यर्थः । 'द्व्यहीन' इत्यत्र प्रक्रियां दर्शयति — तद्धितार्थे द्विगुरिति । कोऽत्र तद्धित इत्यत आह — तमधीष्ट इत्यादि । तथाच द्व्यहन्शब्दात्खस्य ईनादेशेअह्नष्टखोरेवे॑ति टिलोपे 'द्व्यहीन' इति रूपमित्यर्थः । नन्वत्र 'अह्नोऽह्न एतेभ्यः' इत्याह्नादेशः कुतो न स्यात् । नच खे टिलोपविधिसामर्थ्यान्नाह्नादेश इति वाच्यम्, 'अहीन' इत्यत्र खे टिलोपविधेश्चरितार्थत्वादिति चेन्न, समासान्ते पर एव#आह्नादेशविधानात्, प्रकृते तु समासान्तविधेरनित्यत्वात् 'राजाहःसखिभ्यः' इति न टच् । यद्यपि 'उत्तमाहः' इत्यत्र, 'द्व्यहीन' इत्यत्र च 'नस्तद्धिते' इत्येव टिलोपः सिद्धस्तथापि आह्निकमित्यादावावश्यकस्य नियमविधेर्विधिमुखेनापि प्रवृत्त्यभ्युपगमादिह तदुपन्यासः । ननुमद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञीत्यत्रापि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया 'राजाहःसखिभ्यः' इति टच् स्यादित्याशङ्ख्याह-लिङ्गेति । अनित्यत्वादिति । समासान्तप्रकरणे लिङ्गविशिष्टपरिभाषा नेतिङ्याप्प्रातिपदिकात् इत्यत्र भाष्ये उक्तत्वादिति भावः । मद्रराज्ञीति । नच टचि सत्यपियस्येति चे॑तीकारलोपे मद्रराज्ञशब्दात् टित्त्वान्ङीपि मद्रराज्ञीति निर्बाधमिति वाच्यं, टचि हि सति 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवत्त्वे टिलोपेमद्रराज्ञी॑ति स्यादिति भावः ।

ahnaṣṭakhor eva — ahnaṣṭakhoḥ. [Vāsudeva] explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣa-pūraṇa): "there should be ṭi-lopa." [The term] "ṭeḥ" is carried forward (anuvṛtti) [from 'ṭeḥ', A 6.4.143], and "al-lopa" [is a candidate carried] from 'al-lopo 'naḥ' [A 6.4.134] — this is the idea [i.e. both ṭi-elision and elision of the final al could otherwise apply]. Since [ṭi-lopa] is already established by 'nas taddhite' [A 6.4.144], this [sūtra] serves for restriction (niyama); [thus Bhaṭṭoji] says "not elsewhere" (na anyatra). The word "eva," moreover, serves to exclude the reverse restriction "ahna eva ṭakhoḥ" (only [of] ahan [does ṭi-lopa occur] before ṭa/kha) — [the intended reading being "ṭakhor eva," only before ṭa and kha].

Why "only before ṭa and kha"? [To exclude a case like] "ahnā nivṛttam" = āhnikam. Under the adhikāra 'kālāṭ ṭhañ', the affix ṭhañ [comes] by 'tena nivṛttam'; and since ṭi-lopa is absent [ṭhañ being neither ṭa nor kha], there is al-lopa [instead] (ahan → āhnika).

He illustrates [ṭi-lopa] before ṭa with "uttamāhaḥ": the analysis is "uttamaṃ ca tad ahaś ca" (the last/highest day), a viśeṣaṇa-compound; the ṭac [samāsānta] comes by 'rājāhaḥsakhibhyaṣṭac' [A 5.4.91]; ṭi-lopa (of ahan itself) by the present sūtra; and by 'rātrāhnāhāḥ puṃsi' [A 2.4.29] the compound is masculine (puṃstva).

He illustrates [ṭi-lopa] before kha with "dve ahanī bhṛtaḥ" (bought for two days). The accusative (dvitīyā) is [by the rule] for continuous connection (atyanta-saṃyoga). "bhṛtaḥ" means parikrīta (purchased). For "dvyahīna" he shows the derivation: "a dvigu in the sense of a taddhita." Which taddhita [is meant]? To this he says "tam adhīṣṭaḥ" etc. [SK1744]. And so, from the word "dvyahan," when the substitute īna comes for the kha[-affix], and there is ṭi-lopa by the present sūtra, the form "dvyahīna" results.

Objection: But here, why should the substitute ahna not arise by 'ahno 'hna etebhyaḥ'? Nor can it be said that "on the strength of the ṭi-lopa rule [applying] before kha, there is no ahna-substitute, the ṭi-lopa rule before kha having its scope fulfilled (caritārtha) in 'ahīna'." — If this be urged, [the reply is] no: because the ahna-substitute is prescribed only when a samāsānta follows, whereas in the present case, owing to the non-constancy (anitya-tva) of the samāsānta rule, the ṭac does not come by 'rājāhaḥsakhibhyaḥ' [and hence the ahna-substitute question does not arise; ṭi-lopa before kha stands].

Although in both "uttamāhaḥ" and "dvyahīna" the ṭi-lopa is [already] established by 'nas taddhite', nevertheless the examples are cited here because the restrictive rule (niyama-vidhi) that is necessary in cases like "āhnika" is admitted to operate also in the manner of a positive rule (vidhi-mukhena).

Objection: But in "madrāṇāṃ rājñī" = "madrarājñī" too, by the liṅga-viśiṣṭa- paribhāṣā, the ṭac ought to come by 'rājāhaḥsakhibhyaḥ' [rājñī being counted as containing rājan]. Anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "liṅga…" — "because [the paribhāṣā] is non-constant (anitya)": the idea is that in the section on samāsānta affixes the liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā does not apply, as stated in the Mahābhāṣya on 'ṅyāp-prātipadikāt' [A 4.1.1]. [Hence no ṭac, no ṭi-lopa.] "madrarājñī": Nor can it be said that "even if the ṭac were present the form is unobstructed — for by 'yasyeti ca' [A 6.4.148] the i-kāra is elided, and then, since [ṭac] is ṭit, the ṅīp [feminine] comes from the word 'madrarāja,' giving madrarājñī"; because if the ṭac were present, then by the vārttika 'bhasyāḍhe taddhite' the masculine-like treatment (puṃvat-tva) [would apply], and with ṭi-lopa the form would [have to] be "madrarājñī" [by that other route]. [The point being that the paribhāṣā is anitya, so no ṭac operates, and the form arises simply as madra + rājñī.]

translator notes

textual The digital source of the ṭa-illustration reads '…rājāhaḥsakhibhyaṣṭac iti ṭac. ahnaṣṭakhor eva iti ṭac. ahnaṣṭakhor eva iti prakṛtasūtreṇa ṭilopaḥ…', repeating 'ahnaṣṭakhor eva iti ṭac' apparently by dittography; the coherent derivation (ṭac → ahan→ahna → ṭi-lopa by the present sūtra → masculine) is followed.

SK 790 · A 5.4.88V

अह्नोऽह्न एतेभ्यः ॥ ७९० ॥

ahno'hna etebhyaḥ

ahno'hna etebhyaḥ — For the word ahan (day), when it comes after these [words specified in the previous sūtra — sarva, ekadeśa, saṃkhyāta, puṇya, and (through 'ca') saṃkhyā and avyaya], the substitute ahna occurs before a samāsānta affix.

Rule. After sarva and the other words of SK 787, ahan is replaced by ahna when a compound-ending affix follows.

Example.

ahno madhyam → madhya + ahan → ṭac by SK 788 → ahan → ahna → madhyāhnaḥ "midday"; sāyāhnaḥ; dvyahnajātaḥ (SK 716).

Siddhānta-kaumudī

सर्वादिभ्यः परस्याहन्शब्दस्याह्नादेशः स्यात्समासान्ते परे ॥

For the word "ahan" that comes after "sarva" etc., there is the substitute "ahna" (ahna-ādeśa) when a samāsānta [affix] follows.

Tattvabodhinī

NSP p. 195

—अह्लोऽह्ल एतेभ्यः । एतच्छब्देन ‘अहःसर्वैकदेश—’ इति सूत्रस्थाः परामृश्यन्ते । सूत्रे तु तस्मिन्नहरादयो निर्दिष्टाश्वकारेण च संख्याव्यये अनुकृष्टे तत्र सर्वेषां बुद्धिस्थलाविशेषेऽप्यहःशब्द इह न गृह्यते असंभवादित्याशयेनाह—सर्वादिभ्य इति ॥—समासान्ते पर इति । एतच्च प्रकरणाल्लब्धम् ॥ भाष्ये तु अहादेशः प्रत्याख्यातः । ‘अह एभ्यः अच् स्याद्द्वयोऽपवादः’ इति व्याख्यायाम् ‘अहष्ट-खोरेव’ इति नियमाद्विलोपाभावे ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यकारलोपात्सर्वाह्ल इत्यादिरूपसिद्धेः ॥—रेफादिति । यदि तु लक्षे अहस्तु भव इत्यादिव्युत्पत्त्या लाक्षाह्ल इत्यपि प्रयोगोऽस्ति, तर्हि षादित्यपि वोध्यम् । ‘रषाभ्याम्—’ इत्यधिकारात् ॥—ठञो लुगिति । अणो लुगिति वृत्तिकाराद्युक्तमयुक्तमिति भावः ॥ प्रसङ्गादाह—स्त्रियामिति । नन्विह स्त्रीत्वं दुर्लभं ‘रात्रा-ह्राहाः पुंसि’ इति वचनादिति चेत् । मैवम् । सर्वमहस्सर्वाह्ल इत्यादावुपक्षीणस्य तद्वचनस्य लुप्ततद्धितायामप्रवृत्तेः । ‘लुपि युक्तवत्—’ इति लिङ्गातिदेशो ह्यत्र प्रमाणम् । प्राकृतलिङ्गानुशासनानां लुप्तप्रत्ययेषु प्रवृत्तौ तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव लवणः सूपः लवणा यवागूरित्यादौ न क्लीवत्वम् । किं च ‘द्विगुप्तापन्ना—’ इत्यादिना परवल्लिङ्गत्वे प्रतिषिद्धे तदपवादस्य ‘रात्रा-ह्राहाः—’ इत्यस्याप्राप्तिरेवेति ब्यह्रशब्दोऽयं विशेष्यनिघ्न एव, न तु नियतपुंलिङ्गः । एवं चात्र भवार्थकतद्धिते लुप्तेऽपि ‘यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी इति न्यायेन भवार्थवत्तन्निष्ठस्त्रीलाभिधानमपि न्याय्यमेवेति दिक् ॥—टाविति । न चेह ठबन्तलान् कीप् स्यादिति शङ्काम् । ठबो लुप्तलात् । न च प्रत्ययलक्षणम् । वर्णाश्रयलात् । ठबो योऽकारस्तदन्तान्कीविति तत्र व्याख्यातलात् । अत एव वृत्तिकाराद्युक्ताणो लुक्पक्षेऽपि न कीप् ‘अण्योऽकारः’ इति तत्र व्याख्यातलात् । न चैवमपि टजन्तलान्कीप् स्यादेवेति वाच्यम् । टचः समासान्ततया तदन्तस्य तद्धितार्थं प्रत्युपसर्जनलात् । अत एव हि आपिशलिना प्रोक्तमधीयाना ब्राह्मणी आपिशलेत्युदाहृतं भाष्ये ॥ ‘द्विगोः’ इति कीमु न शङ्का एव । ‘अपरिमाण—इति निषेधात् । अतष्टावेवात्र युक्तस्तथैवोदाहरति—द्व्यहेति । ‘अहोह—’ इति सूत्रे अहोदेशं प्रत्याख्याय ‘अच्छ्रत्यन्वव—इत्यतोऽचमनुवर्त्य ‘टजपवादोऽच्’ इति व्याचक्षाणस्य भाष्यकारस्य मते तु निर्विवाद एवात्र टाप् ॥ कथं तर्हि कालनिर्णयदीपिकायां ब्यहीति प्रयोग इति चेत् । अत्राहुः । द्वे अहनी यस्यां तिथाविति बहुव्रीहौ नान्तलक्षणो कीव् वोध्यः । द्वयोरहोर्भगः इति व्याख्यानप्रन्थस्तु फलितार्थकथनपरतया ज्ञेय इति ॥—संख्यादिभिन्नस्य तत्पुरुषस्य समाहारे वृत्त्यसंभवादाह—स्पष्टार्थमिति ॥—पुण्याहमिति । ‘पुण्यसुदिनाभ्याम्—’ इति क्लीवत्वं वक्ष्यति ॥—उपान्त्यस्यापीति । यथा ‘प्रथमयोः—’ इति प्रथमाद्वितीययोर्प्रहणं द्विवचननिर्देशात्, तथेहापि उत्तमप्रहणसामर्थ्यादन्त्ययोर्द्वयोर्प्रहणम् । उत्तमौ चैकश्चेति विग्रहे सौत्रं द्विवचनमिति तेषामाशयः

Bālamanoramā

अह्नोऽह्न एतेभ्यः - अह्नोऽह्न एतेब्यः । पूर्वसूत्रे अहःसर्वैकदेशसङ्ख्यातपुण्यशब्दा निर्दिष्टाः तत्र चकारेण सङ्ख्याव्यये अनुकृष्टे । अहन्शब्दवर्जं ते सर्वे एतच्छब्देन परामृश्यन्ते, नत्वहःशब्दः, अहःशब्दात्परस्य अहन्शब्दस्य तत्पुरुषे असंभवादित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-सर्वादिभ्य इति । समासान्ते पर इति । एतत्तु प्रकरणाल्लब्धम् ।

ahno'hna etebhyaḥ — ahno'hna etebhyaḥ. In the previous sūtra the words "ahaḥ," "sarva," "ekadeśa," "saṃkhyāta," and "puṇya" were specified; and there, by the word "ca," "saṃkhyā" and "avyaya" are drawn in (anukṛṣṭa). Excepting the word "ahan," all of those are referred to by the word "etebhyaḥ" (from these) — but not the word "ahaḥ," because a word "ahan" coming after the word "ahaḥ" is impossible in a tatpuruṣa. With this intent he explains: "sarvādibhyaḥ" (after "sarva" etc.). "samāsānte pare" (when a samāsānta follows): this, however, is obtained from the context (prakaraṇa).

SK 791 · A 8.4.7V

अह्नोऽदन्तात् ॥ ७९१ ॥

ahno'dantāt

ahno 'dantāt — 8.4.7 — The n of the ahan-substitute (ahna) becomes ṇ (ṇatva) when [it follows a repha situated] in an a-ending preceding member (adanta-pūrvapada).

Rule. The n of the substitute ahna becomes ṇ after an r standing in a first member that ends in a.

Example.

sarvam ahaḥ → sarva + ahna → the r of sarva → sarvāhṇaḥ; pūrvāhṇaḥ "forenoon".

dvayor ahnor bhavaḥ → the taddhita ṭhañ (SK 1381) is elided by luk (SK 1080) → dvyahnaḥ; feminine dvyahnā (with ṭāp, the stem ending in a); dvyahnapriyaḥ; atyahnaḥ.

Applies when / blocked by. Not saṃkhyātāhnaḥ — no r.

Siddhānta-kaumudī

अदन्तपूर्वपदस्थाद्रेफात्परस्यऽह्नादेशस्य नस्य णः स्यात् । सर्वाह्णः । पूर्वाह्णः । संख्याताह्नः । द्वयोरह्नोर्भवः ॥ कालाट्ठज्ञ् SK 1381 ॥ द्विगोर्लुगनपत्य SK 1080 इति ठञो लुक् । द्व्यह्नः । स्त्रियामदन्तत्वाट्टाप् । द्वयह्ना । द्व्यह्नप्रियः । अत्यह्नः ॥

The n of the ahan-substitute (ahna-ādeśa), following a repha (r) situated in an a-ending preceding member (adanta-pūrvapada), becomes ṇ. [Examples:] sarvāhṇaḥ. pūrvāhṇaḥ. saṃkhyātāhnaḥ [no ṇatva, no repha]. "dvayor ahnor bhavaḥ" (occurring on two days): by 'kālāṭ ṭhañ' (SK1381) [the affix ṭhañ]; by 'dvigor lug anapatye…' (SK1080) the luk (elision) of the ṭhañ [→] dvyahnaḥ. In the feminine, since it ends in "a," the ṭāp [comes]: dvyahnā. dvyahnapriyaḥ. atyahnaḥ.

Bālamanoramā

अह्नोऽदन्तात् - अह्नोऽदन्तात् ।पूर्वपदात्संज्ञायाम् इत्यतः पूर्वपदादित्यनुवृत्तमदन्तादित्यत्रान्वेति । 'रषाभ्यां नो णः' इति सूत्रं षकारवर्जमनुवर्तते । पूर्वपदादित्यनेन पूर्वपदस्थादिति विवक्षितम् । तदाह — अदन्तपूर्वेति । तदन्तविधिनैव सिद्धे अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । लक्षेषु अहस्सु भवो लक्षाह्ण इत्यत्र णत्वार्थं षादित्यपि बोध्यम् । समासान्ते परे इति किम् । द्वे अहनी भृतो द्व्यहीनः । अत्र समासान्तविधेरनित्यत्वाट्टज्भावेऽह्नादेशो न । सर्वाह्ण इति । सर्वमहरिति विग्रहेपूर्वकालैके॑ति समासे 'राजाहःसखिभ्यः' इति टच्, अह्नादेशः । णत्वं । 'रात्राह्नाहाः' इति पुंस्त्वम् । पूर्वाह्ण इति । समासादि सर्वाह्णवत् । सङ्ख्याताह्न इति । सङ्ख्यातमहरिति विग्रहः । विशेषणसमासः, टच् अह्नादेशः । निमित्ताऽभावान्न णत्वम् । पुण्यपूर्वस्य त्वग्रे वक्ष्यते । सङ्ख्यापूर्वस्य उदाहरति — द्वयोरह्नोरित्यादि । द्वयह्न इति । तद्धितार्थे द्विगुः । टच् । ततो भावार्थे ठञ्, तस्य लुक्, अह्नादेशः । प्रसङ्गादाह — स्त्रियामिति । द्व्यह्नेति । द्व्योरह्नोर्भवेत्यर्थः । ठञ् । लुक् च पूर्ववत् ।अपरिमाणविस्ते॑ति न ङीप् । टञ्निमित्तस्तु ङीब्नेत्यपरिमाणविस्तेत्यत्रोक्तम् । टचष्टित्वेऽप्युपसर्वनत्वाट्टिड्ढेति न ङीप् । वस्तुतस्तु स्त्रीत्वमेवाऽत्रनास्ति ।रात्राह्नाहाः पुंसी॑त्युक्तेरिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । सङ्ख्यापूर्वस्योदाहरणान्तरमाह-द्व्यह्नप्रिय इति । द्वे अहनी प्रिये यस्येति विग्रहः । तद्धितार्थ इत्युत्तरपदे द्विगुः । टच्, अह्नादेश इति भावः । अव्ययपूर्वस्योदाहरति — अत्यह्न इति । अहरतिक्रान्त इति विग्रहः । 'अत्यादय' इति समासः । टच् अह्नादेश इति भावः ।

ahno 'dantāt — ahno 'dantāt. [The word] "pūrvapadāt," carried forward (anuvṛtti) from 'pūrvapadāt saṃjñāyām [aga]' [A 8.4.3], construes here with "adantāt." The sūtra 'raṣābhyāṃ no ṇaḥ' [A 8.4.1] is carried forward, excepting the ṣakāra. By "pūrvapadāt" is intended "situated in the preceding member" (pūrvapada-stha); this he states with "adantapūrva…" [the repha lying in the a-ending prior member]. Since [the sense] is [already] obtained by the tad-anta- vidhi, the mention of "anta" (in adanta) is for clarity. It should also be understood that [the ṣa is retained] for ṇatva in "lakṣeṣu ahassu bhavaḥ" = lakṣāhṇaḥ (occurring on a hundred-thousand days).

Why "when a samāsānta follows"? [Consider] "dve ahanī bhṛto dvyahīnaḥ": here, owing to the non-constancy (anitya-tva) of the samāsānta rule, the ṭac not occurring, there is no ahan-substitute [and so no occasion for ṇatva].

"sarvāhṇa": with the analysis "sarvam ahaḥ" (the whole day), when the compound is formed by 'pūrvakālaika…' [A 2.1.49], the ṭac [comes] by 'rājāhaḥsakhibhyaḥ [ṭac]', [then] the ahan-substitute, [then] ṇatva [by the present sūtra]; and the masculine gender (puṃstva) by 'rātrāhnāhāḥ [puṃsi]' [A 2.4.29]. "pūrvāhṇa": the compound and the rest are as in sarvāhṇa. "saṃkhyātāhna": analysis "saṃkhyātam ahaḥ" (a counted day), a viśeṣaṇa-compound; the ṭac and the ahan-substitute [apply], but there is no ṇatva, because the condition (nimitta) [a preceding repha/ṣa] is absent. The case of a puṇya-preceding [member] will be discussed later (agre).

He gives an example with a number as prior member: "dvayor ahnoḥ" etc. "dvyahna": a dvigu in the sense of a taddhita; the ṭac; then, in the abstract sense (bhāvārtha), the ṭhañ, its luk (elision), [then] the ahan-substitute [→ dvyahnaḥ, dental n, there being no repha]. Incidentally he remarks "in the feminine": "dvyahnā," meaning "occurring on two days"; the ṭhañ and its luk as before. The ṅīp does not come, by 'aparimāṇabista…' [no taddhita-luk feminine]. The point that the ṅīp conditioned by ṭañ does not [apply] is stated there at 'aparimāṇabista…'. And even though the ṭac is ṭit, because [dvyahna] is a subordinate member (upasarjana), the ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ…' [A 4.1.15] does not come. But in fact there is no feminine here at all, since [these compounds are declared] masculine by 'rātrāhnāhāḥ puṃsi' [A 2.4.29]; this is elaborated in the Śabdenduśekhara.

He gives another example with a number as prior member: "dvyahnapriya" — analysis "dve ahanī priye yasya" (he to whom two days are dear) [a bahuvrīhi]; a dvigu by 'tad-dhitārtha[-uttarapada…]' on account of the uttarapada [priya]; the ṭac and the ahan-substitute [apply]. He gives an example with an indeclinable (avyaya) as prior member: "atyahna" — analysis "ahar atikrāntaḥ" (having passed beyond a day); the compound is by 'atyādayaḥ [krāntādyarthe…]'; the ṭac and the ahan-substitute [apply].

translator notes

translator The BM first says 'raṣābhyāṃ no ṇaḥ is carried forward excepting the ṣakāra,' then adds that the ṣa is nonetheless to be understood for the ṇatva of lakṣāhṇaḥ (where lakṣa, not a repha, supplies the trigger). Both statements are rendered as given: the ṣa is excluded from the primary anuvṛtti but supplied for that special case.

SK 792 · A 8.4.39V

क्षुभ्नाऽऽदिषु च ॥ ७९२ ॥

kṣubhnā''diṣu ca

kṣubhnādiṣu ca (8.4.39) — And in the kṣubhnādi words the na is not [changed to] ṇa.

Rule. And in the kṣubhnādi list of words there is no change of n to ṇ. ahna stands in that list.

Example.

dīrghāṇy ahāni asyāḥ → dīrghāhnī prāvṛṭ "a monsoon of long days" — no ṇ.

Applies when / blocked by. Because ahna must be in this list anyway (to ward off the ṇ that SK 1055 would give), one need not treat ahna as an artificial a-ending word. The t after adanta in SK 791 shows the first member must end in exactly a, so paragatam ahaḥ → parāhnaḥ "afternoon" has no ṇ.

Siddhānta-kaumudī

एषु णत्वं न स्यात् । दीर्घाह्नी प्रावृट् । एवं चैतदर्थमह्न इत्यदन्तानुकरणक्लेशो न कर्तव्यः । प्रातिपदिकान्त - SK 1055 इति णत्ववारणाय क्षुभ्नादिषु पाठस्यावश्यकत्वात् । अदन्तादिति तपकरणान्नेह । परगतमहः पराह्नः ॥

In these (the kṣubhnādi words) ṇatva (change of na to ṇa) does not occur. [Example:] dīrghāhnī prāvṛṭ (a monsoon of long days). And thus, for this purpose, one need not undertake the trouble of treating ahna as an a-ending imitation-form (adanta-anukaraṇa-kleśa) — since the inclusion [of ahna] in the kṣubhnādi list is necessary in any case to ward off the ṇatva that would come by "prātipadikānta…" (SK 1055). Because of the ta-para specification "adantāt" [in "ahno'dantāt," ṇatva does] not [apply] here: paragatam ahaḥ → parāhnaḥ (the latter part of the day).

Bālamanoramā

क्षुभ्नाऽऽदिषु च - क्षुभ्नादिषु च ।रषाभ्या॑मित्यतो 'ण' इति,न भाभूपूकमी॑त्यतोने॑ति चानुवर्तते । तदाह — एष्विति । दीर्घाह्नी प्रावृडिति । वर्षर्तौ प्रावृट्शब्दः स्त्रीलिङ्गः ।स्त्रियां प्रावृट् स्त्रियां भूम्नि वर्षाः॑ इत्यमरः । दीर्घाण्यहानि यस्मिन्निति बहुव्रीहिः ।अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्या॑मिति ङीप् । 'अल्लोपोऽनः' इत्युपधालोपः ।अह्नोऽदन्ता॑दिति णत्वं तु क्षुभ्नादित्वान्नेति भावः । ननु क्षुभ्नादिषुदीर्घाह्नी॑त्यस्य पाठो व्यर्थः, 'अह्नोऽदन्तात्' इत्यत्र हिअर्ह्ने॑त्यदन्तात् षष्ठर्थे प्रथमा । अदन्तपूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्याऽह्नशब्दस्य नस्य णत्वं स्यादिति तदर्थः । दीर्घाह्नीत्यत्र च ह्नादेशस्याप्रसक्त्याऽदन्तत्वाऽभावादेव णत्वस्याऽप्राप्तौ किं तन्नुवृत्त्यर्थेन क्षुभ्नादिपाठेनेत्यत आह — एवंचेति । एवं सति=दीर्घाह्नीशब्दस्य क्षुभ्नादिपाठे सति, एतदर्थम् — ॒अह्नोऽदन्ता॑दिति णत्वनिवृत्त्यर्थम्, अह्नेत्यस्य अदन्तत्वानुसरणं, षष्ठर्थे व्यत्ययेन प्रथमानुसरणं क्लेशावहं न कर्तव्यमित्यर्थः । क्षुभ्नादिपाठादेव णत्वनिवृत्तिसिद्धेरिति भावः । ननु दीर्घाह्नीत्यस्य णत्वाऽभावय किं क्षुभ्नादिपाठो ।भ्युपगम्यतामुतअह्ने॑त्यस्याऽदन्तत्वमित्यत्र विनिगमनाविरह इत्यत आह — प्रातिपदिकान्तेति । अथअह्नोऽदन्ता॑दित्यत्र पूर्वपदविशेषणेऽदन्तादिति तपरत्वस्य प्रयोजनमाह — अदन्तादिति । पराह्न इति ।प्रादयो गताद्यर्थे॑ इति समासः, टच्, अव्ययात्परत्वादह्नादेशः परेति पूर्वपदस्याऽदन्तत्वाभावान्न णत्वमिति भावः ।

kṣubhnādiṣu ca — From "raṣābhyām" "ṇa" is carried forward (anuvṛtti), and from "na bhābhū-pūk-mi…" the negation "na" is carried forward. He states this: "eṣu" (in these).

"dīrghāhnī prāvṛṭ" — The word prāvṛṭ in the sense of the rainy season is feminine; as Amara [says]: "prāvṛṭ is feminine, and varṣāḥ (plural) is feminine." "dīrghāṇy ahāni yasmin" (in which the days are long), a bahuvrīhi. The ṅīp [feminine] is by "ana upadhālopino'nyatarasyām"; the elision of the penultimate (upadhālopa) is by "allopo'naḥ." But the ṇatva by "ahno'dantāt" does not occur, because [the word] belongs to the kṣubhnādi group — that is the idea.

Objection: The inclusion of "dīrghāhnī" in the kṣubhnādi list is purposeless. For in "ahno'dantāt," "ahne" is a nominative in a genitive sense (ṣaṣṭhyarthe prathamā), meaning "from an a-ending"; the sense being that the na of the ahan-word which follows a cause (nimitta) situated in an a-ending prior member undergoes ṇatva. And in "dīrghāhnī," since the ahna-substitute is not occasioned there is no a-ending-ness (adantatva), so ṇatva does not apply in the first place; what use, then, is the kṣubhnādi inclusion for the sake of that anuvṛtti? To this he says "evaṃ ca." "Being so" = when the word dīrghāhnī is included in the kṣubhnādi list; "for this purpose" = for negating the ṇatva by "ahno'dantāt"; the meaning is that one need not undertake the burdensome (kleśāvaha) course of treating "ahne" as a-ending and, by an irregularity (vyatyaya), as a nominative in a genitive sense. For the negation of ṇatva is established from the kṣubhnādi inclusion alone — that is the idea.

Objection: Should the kṣubhnādi inclusion be accepted for the sake of the absence of ṇatva in "dīrghāhnī," or rather the a-ending-ness of "ahne" — there being no ground to decide between the two (vinigamanā-viraha)? To this he says "prātipadikānta" [i.e. since the kṣubhnādi inclusion is anyway needed to ward off the ṇatva by "prātipadikānta…," reliance on kṣubhnādi is preferable].

Now he states the purpose of the ta-para specification "adantāt" qualifying the prior member in "ahno'dantāt": "adantāt." "parāhnaḥ" — the compound by "prādayo gatādyarthe"; ṭac [samāsānta]; since the ahna-substitute, following an indeclinable (avyaya), is in the latter position, the prior member has no a-ending-ness, so there is no ṇatva — that is the idea.

SK 793 · A 5.4.89V

न संख्यादेः समाहारे ॥ ७९३ ॥

na saṃkhyādeḥ samāhāre

na saṃkhyādeḥ samāhāre — Not for [a tatpuruṣa] beginning with a number (saṃkhyā), in the aggregate sense (samāhāra) — [the ahan-substitute does not apply].

Rule. The substitute ahna does not apply to a compound beginning with a numeral in the aggregate sense.

Example.

dvayor ahnoḥ samāhāraḥ → dvi + ahan → ṭac → no ahna → dvyahaḥ "a two-day period"; tryahaḥ.

Siddhānta-kaumudī

समाहारे वर्तमानस्य संख्यादेरह्नादेशो न स्यात् । संख्यादेरिति स्पष्टार्थम् । द्व्योरह्नोः समाहारो द्व्यहः । त्र्यहः ॥

For [a compound] beginning with a number and standing in the aggregate sense, the ahan-substitute (ahnādeśa) does not apply. "beginning with a number (saṃkhyādeḥ)" is [stated only] for clarity. dvayor ahnoḥ samāhāraḥ → dvyahaḥ ("the aggregate of two days"). tryahaḥ.

Bālamanoramā

न संख्याऽऽदेः समाहारे - न सङ्ख्यादेः । अह्नादेश इति । 'अह्नोऽह्नः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । ननु सङ्ख्यादिभिन्नस्य तत्पुरुषस्य समाहारेऽभावादेव सिद्धे सङ्ख्यादेरिति व्यर्थमित्यत आह — स्पष्टार्थमिति । द्व्यह इति । समाहारे द्विगुः । टच्,रात्राह्ने॑ति पुंस्त्वम् । सङ्ख्यादित्वात्प्राप्तस्याऽह्नादेशस्य निषेधः । त्र्यह इति । त्रयाणामह्नां समाहार इति विग्रहः । समासादि द्व्यहवत् ।

na saṃkhyādeḥ samāhāre — na saṃkhyādeḥ. "ahnādeśa (the ahan-substitute)" — the idea is that it is present by anuvṛtti of that from "ahno'hnaḥ." Objection: Since a tatpuruṣa not beginning with a number does not occur in the aggregate sense at all, [the prohibition] is already established; so "saṃkhyādeḥ" is purposeless. To this he replies: "it is for clarity (spaṣṭārtha)." "dvyaha" — a dvigu in the aggregate sense; ṬaC, and by "rātrāhna…" the masculine gender. This is the prohibition of the ahan-substitute that would [otherwise] apply because [the compound] begins with a number. "tryaha" — the analysis is "the aggregate of three days"; the compound and the rest are as in dvyaha.

SK 794 · A 5.4.90V

उत्तमैकाभ्यां च ॥ ७९४ ॥

uttamaikābhyāṃ ca

And after uttama and eka [the compound in ahan takes the samāsānta ṬaC, but the substitute ahna does not replace ahan].

Rule. And after uttama and eka the substitute ahna does not apply. uttama here means "the last item" of the list in SK 787, namely puṇya; Bhaṭṭoji remarks the sūtra might as well have said puṇyaikābhyām.

Example.

puṇyam ahaḥ → puṇyāham "an auspicious day"; sudināham (sudina also means "excellent"); ekāhaḥ "one day".

Applies when / blocked by. Some take uttama to include the next-to-last item too: saṃkhyātāhaḥ.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यामह्नादेशो न । उत्तमशब्दोऽन्त्यार्थः । पुण्यशब्दमाह । पुण्यैकाभ्यामित्येव सूत्रयितुमुचितम् । पुण्याहम् । सुदिनाहम् । सुदिनशब्दः प्रशस्तवाची । एकाहः । उत्तमग्रहणमुपान्त्यस्यापि संग्रहार्थमित्येके । संख्याताहः ॥

After these two [uttama and eka] the ahna-substitute does not [occur]. The word uttama has the sense of "the last" (antya): it denotes the word puṇya [the last item in the list "sarva-ekadeśa-saṃkhyāta-puṇya"]. It would have been proper to formulate [the rule] simply as "puṇyaikābhyām". puṇyāham. sudināham — the word sudina denotes "excellent, praised" (praśasta). ekāhaḥ. Some [hold] that the mention of uttama is meant to include the penultimate (upāntya) [item saṃkhyāta] as well. saṃkhyātāhaḥ.

Bālamanoramā

उत्तमैकाभ्यां च - उत्तमैकाभ्यां च । ननु उत्तमशब्दात्परस्याऽहन्शब्दस्याऽह्नादेशाऽप्रसक्तेरुत्तमग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — उत्तमशब्द इति । उत्तमशब्दोऽन्त्ये वर्तते । यथा द्वादशाहेउदयनीयातिरात्र उत्तममहः॑ इति अन्त्यमिति गम्यते ।अहःसर्वैकदेशसङ्ख्यातपुण्या॑दित्युपात्तेषु अन्त्यः पुण्यशब्दो विवक्षित इत्यर्थः । तर्हिपुण्यैकाभ्या॑मित्येव कुतो न सूत्रितमित्याशङ्क्य स्वतन्त्रेच्छत्वान्नमहर्षेरित्याह — पुण्यैकाभ्यामित्येवेति । पुण्याहमिति । पुण्यमहरिति विग्रहे विशेषणसमासः, टच्, टिलोपः ।पुण्यसुदिनाभ्यां चे॑ति नपुंसकत्वम् । एकाह इति । एकमहरिति विग्रहेपूर्वकालैके॑ति समासः । टच् टिलोपः । उपान्त्यस्यापीति ।लक्षणये॑ति शेषः । परुण्येत्यनुक्त्वा उत्तमग्रहणमेव लक्षणाबीजम् । उत्तमे च एकं चेति द्वन्द्वः, सौत्रं द्विवचनमिति भावः । सङ्ख्याताह इति । सङ्ख्यातमहरिति विग्रहे विशेषणसमासः, टच्, टिलोपः । 'रात्राह्नाहा' इति पुंस्त्वम् । उपान्त्यसङ्खातशब्दपूर्वकत्वान्नाऽह्नादेशः ।

uttamaikābhyāṃ ca — Objection: since the ahna-substitution of the word ahan following the word uttama is not applicable [in the first place], the mention of uttama is pointless — to this he says uttamaśabda: the word uttama refers to the last (antya), just as in "dvādaśāha", [where in the phrase] "udayanīyātirātra uttamam ahaḥ" "the last" is understood. Among those taken up in "ahaḥsarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyāt", the last is the word puṇya — that is what is intended. Then "why was it not formulated simply as 'puṇyaikābhyām'?" — anticipating this, [he indicates] that it is because of the sage's independent will (svatantra-icchatva), saying puṇyaikābhyām ityeva. puṇyāham — in the analysis "puṇyam ahaḥ", a viśeṣaṇa-samāsa; ṬaC; elision of the ṭi (ṭi-lopa); the neuter gender by "puṇyasudinābhyāṃ ca". ekāhaḥ — in the analysis "ekam ahaḥ", the compound by "pūrvakālaika-"; ṬaC, ṭi-lopa. upāntyasyāpi ("of the penultimate too") — supply "lakṣaṇayā" ("by metonymy"): not having said "puṇya", it is the mention of uttama itself that is the ground for the metonymy (lakṣaṇā). "uttame ca ekaṃ ca" is a dvandva, and the dual number [in the sūtra] is sautra — this is the idea. saṃkhyātāhaḥ — in the analysis "saṃkhyātam ahaḥ", a viśeṣaṇa-samāsa, ṬaC, ṭi-lopa; the masculine gender by "rātrāhnāhāḥ". Because it is preceded by the penultimate word saṃkhyāta, the ahna-substitution does not [occur].

SK 795 · A 5.4.93V

अग्राख्यायामुरसः ॥ ७९५ ॥

agrākhyāyāmurasaḥ

agrākhyāyāmurasaḥ — After [a tatpuruṣa ending in] uras, [ṬaC is added] when the designation agra (chief) is expressed.

Rule. A tatpuruṣa ending in uras "chest" takes ṭaC when it means "chief".

Example.

aśvānām ura iva "the chest, as it were, of the horses" → aśva + uras → ṭaC → aśvorasam "the chief horse".

Siddhānta-kaumudī

टच् स्यात् । अश्वानामुर इव अश्वोरसम् । मुख्योऽश्व इत्यर्थः ॥

ṬaC is added. aśvānām ura iva → aśvorasam ("as it were the chest of horses"). The meaning is "the chief horse (mukhya aśva)."

Tattvabodhinī

NSP p. 195

—अग्राख्यायाम्—। पञ्चम्यर्थे सप्तमी । अग्रं प्रधानम् । अग्रवाची य उरःशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाद्द्वयं स्यात् ॥ अग्राख्यायां किम् । देवदत्तस्योरो देवदत्तोरः

Bālamanoramā

अग्राख्यायामुरसः - अग्राख्याया । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — टच् स्यादिति । पञ्चम्यर्थे सप्तमी । अग्रं प्रधानं, तद्वाची य उपश्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टाच्स्यादित्यर्थः ।अग्नाख्याया॑मिति पाठान्तरम् । अग्रे भवमग्रयं । मुख्यमिति यावत् । अआआनामुर इवेति । उरो यथा प्रधानं तथेत्यर्थः । उपश्शब्दस्य मुख्ये वृत्तौ लक्षणाबीजमिदम् । अआओरसमिति । उरश्शब्देन मुख्यवाचिना षष्ठीसमासः । टच् । 'परल्लिङ्गम्' इति नपुंसकत्वम् । अग्राख्यायामिति किं । देवदत्तस्योरः देवदत्तोरः ।

agrākhyāyāmurasaḥ — agrākhyā[yām]. Supplying the remainder, he explains the sūtra: "ṬaC is added." The locative [in the sūtra] stands in the sense of the ablative (pañcamyarthe saptamī). agra = pradhāna (chief); the word "uras" denoting that (the chief) — after a tatpuruṣa ending in that word, ṬaC is added. "agnākhyāyām" is a variant reading. agre bhavam agryam = "foremost," i.e. mukhya. "aśvānām ura iva" — the meaning is: "as the chest (uras) is chief [in the body], so [is this horse chief]." This is the ground for the figurative usage (lakṣaṇā-bīja) of "uras" in the sense of "chief." "aśvorasam" — a ṣaṣṭhī-tatpuruṣa (genitive compound) with "uras" denoting the chief; then ṬaC; and by "paravalliṅgam" the neuter gender. Why "when the designation agra"? [To exclude:] devadattasya uraḥ → devadattoraḥ ("Devadatta's chest" — literal, not "chief").

SK 796 · A 5.4.94V

अनोऽश्मायस्सरसाम् जातिसंज्ञयोः ॥ ७९६ ॥

ano'śmāyassarasām jātisaṃjñayoḥ

ano'śmāyassarasāṃ jātisaṃjñayoḥ — [The samāsānta ṭaC applies] after (a tatpuruṣa ending in) an, aśman, ayas, saras, when [the compound denotes] a class (jāti) or a proper name (saṃjñā).

Rule. A tatpuruṣa ending in a stem in an, or in aśman "stone", ayas "iron", saras "lake", takes ṭaC when it denotes a class or a proper name.

Example.

Class: upānasam, amṛtāśmaḥ, kālāyasam "black iron", maṇḍūkasarasam.

Name: mahānasam "kitchen", piṇḍāśmaḥ, lohitāyasam "copper", jalasarasam.

Siddhānta-kaumudī

टच्स्याज्जातौ संज्ञायां च । उपानसम् । अमृताश्मः । कालायसम् । मण्डूकसरसमिति जातिः । महानसम् । पिण्डाश्मः । लोहितायसम् । जलसरसमिति संज्ञा ॥

ṭaC applies [to these] in the sense of a class (jāti) and of a proper name (saṃjñā). Class examples: upānasam, amṛtāśmaḥ, kālāyasam, maṇḍūkasarasam. Proper-name examples: mahānasam, piṇḍāśmaḥ, lohitāyasam, jalasarasam.

Bālamanoramā

अनोऽश्मायस्सरसाम् जातिसंज्ञयोः - अनोऽश्यमायस् । उपानसमिति । उपगतमन इति प्रादिसमासः । अमृताश्म इति । अमृतोऽश्मेति विग्रहः । टचि टिलोपः । कालायसमिति । कालमय इति विग्रहः । टच् ।परवल्लिङ्ग॑मिति नपुंसकत्वम् । मण्डूकसरसमिति । षष्ठीसमासः । टच् । जातिविशेषा एते । महानसं, पिण्डाश्मः, लोहितायसं, जलसरसमिति संज्ञाविशेषाः ।

ano'śmāyassarasāṃ jātisaṃjñayoḥ — ano'śmāyas. "upānasam" — "upagatam anaḥ" ("a cart come near"), a prādi-compound. "amṛtāśma" — the analysis is "amṛtaḥ aśmā"; with ṭaC, elision of the ṭi portion (ṭi-lopa). "kālāyasam" — the analysis is "kālam ayaḥ" ("black iron"); ṭaC; neuter by "paravalliṅgam" (taking the gender of the latter member). "maṇḍūkasarasam" — a genitive tatpuruṣa (ṣaṣṭhī-samāsa); ṭaC. These are particular classes (jāti-viśeṣa). mahānasam, piṇḍāśmaḥ, lohitāyasam, and jalasarasam are particular proper names (saṃjñā-viśeṣa).

SK 797 · A 5.4.95V

ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ ७९७ ॥

grāmakauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ

grāmakauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ — And after grāma and kauṭa, [the samāsānta ṭaC applies to] takṣan [in a tatpuruṣa].

Rule. And takṣan "carpenter" after grāma and kauṭa takes ṭaC.

Example.

grāmasya takṣā "the village carpenter" (a communal one) → grāmatakṣaḥ.

kauṭaś cāsau takṣā ca (an independent one, from kuṭī) → kauṭatakṣaḥ.

Siddhānta-kaumudī

ग्रामस्य तक्षा ग्रामतक्षः । साधारण इत्यर्थः । कुट्यां भवः कौटः स्वतन्त्रः स चासौ तक्षा च कौटतक्षः ॥

grāmasya takṣā → grāmatakṣaḥ ("the carpenter of the village"), meaning a communal one. kuṭyāṃ bhavaḥ → kauṭaḥ (an independent one); and "he who is a kauṭa and a carpenter (takṣan)" → kauṭatakṣaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 195–196

—ग्रामकौटाभ्यां—। ‘जातिसंज्ञयोः’ इति नानुवर्तते ॥ ग्रामेति किम् । राज्ञस्तक्षा राजतक्षा ॥—अतिश्व इति । श्वानमतिक्रान्तो जवेनेत्यर्थः ॥—अति- श्वेति । नीचेत्यर्थः ॥—आकर्षः श्वेति । ‘उपमितं व्याघ्रादि-’ इति समासः । आकृष्यतेऽनेन खलादिगतं धान्यमित्याकर्षः काष्ठविशेषः ॥ उपमानात्किम् । निष्कान्तः शुनो निश्चा ॥—फलकसक्थमिति । अत एव ज्ञापकाद- सामान्यवचनेनाप्युपमानस्य समास इति माधवः ॥—द्विनावरूप्य इति । ‘हेतुमनुष्येभ्यः-’ इति रूप्यः ॥—पञ्चनौ- रिति । आर्हायष्टक् । ‘अध्यर्धपूर्व-’ इति लुक्

Bālamanoramā

ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः - ग्रामकौटाभ्यां च । आभ्यां टजिति । ग्रामकौटाभ्यां परो यस्तक्षन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्स्यादित्यर्थः । ग्रामतक्ष इति । टचि टिलोपः । साधारण इति । ग्रामे यावन्तो जनाः सन्ति तावतां विधेय इत्यर्थः । कुटआं भव इति । कुटीमेकां क्रयादिना सम्पाद्य तत्र यो वसति, न तु परकीयभूमिप्रदेशे स कौट इत्यर्थः । फलितमाह — स्वतन्त्र इति । कौटतक्ष इति । टचि, टिलोपः ।

grāmakauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ — grāmakauṭābhyāṃ ca. "After these two, ṭaC" — meaning that ṭaC applies after a tatpuruṣa ending in the word takṣan when that follows grāma or kauṭa. "grāmatakṣa" — with ṭaC, there is elision of the ṭi portion (ṭi-lopa). "communal (sādhāraṇa)" — meaning one to be employed by however many people there are in the village. "kuṭyāṃ bhavaḥ" — a kauṭa is one who, having acquired a single hut by purchase and the like, dwells there, and not on another's plot of ground. He states the upshot: "independent (svatantra)." "kauṭatakṣa" — with ṭaC, elision of the ṭi portion.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 196 १ अत्र स्र्ण्ह्वकुल्याऽतद्धितङ्कीत्यनुवर्तत इति शेखरे । २ हविषीति—तेनाष्टानां कपालानीति पृष्ठीतत्पुरुषे न भयति ।

SK 798 · A 5.4.96V

अतेः शुनः ॥ ७९८ ॥

ateḥ śunaḥ

ateḥ śunaḥ — 5.4.96 — After a tatpuruṣa ending in śvan preceded by ati, the affix ṬaC (final-augment) is added.

Rule. śvan "dog" after ati takes ṭaC.

Example.

atiśvo varāhaḥ "a boar that outdoes a dog"; atiśvī senā "an army baser than a dog".

Siddhānta-kaumudī

अतिश्वो वराहः । अतिश्वी सेना ॥

atiśvo varāhaḥ ("a boar [swifter than] a dog"). atiśvī senā ("an army [baser than] a dog").

Bālamanoramā

अतेः शुनः - अतेश्शुनः । अतीत्यव्ययात्परो यः आन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टजित्यर्थः । अतिआ इति । आआनमतिकान्त इति विग्रहः । अत्यादय इति समासः । टचि, टिलोपः । आआपेक्षयाधिकवेगवान्वराह इत्यर्थः । अतिआई सेवेति । आआनमतिक्रान्तेत्यर्थः । आआपेक्षया नीचा सेवेति यावत् । टच्, टिलोपः । टित्त्वान्ङीप्, यस्येति चेत्यकारलोपः ।

ateḥ śunaḥ — The meaning: after a tatpuruṣa ending in the word śvan that follows the indeclinable "ati," [comes] the affix ṬaC. "atiśva" — the analysis is "śvānam atikrāntaḥ" ("[one who] has surpassed a dog"); the compound is by the "atyādayaḥ" [group, i.e. the compound of ati in the sense of "surpassing"]. When ṬaC [is added], there is elision of the ṭi portion (ṭi-lopa) [dropping the final -an of śvan], giving atiśva. It means "a boar of greater speed compared to a dog." "atiśvī senā" — means "[an army] that has surpassed a dog," i.e. "an army baser compared to a dog." ṬaC, ṭi-lopa; because [ṬaC] is ṭit, the feminine ṄīP [is added], and by "yasyeti ca" there is elision of the a (akāra-lopa), giving atiśvī.

translator notes

textual Throughout this block the digital source corrupts śva/śvan/śvā (श्व/श्वन्/श्वा) to आ/आन्/आआ; the forms are restored to the evident reading (atiśva, śvānam, śvāpekṣayā, atiśvī, senā). "atyādayaḥ" and "yasyeti ca" are left as pratīkas.

SK 799 · A 5.4.97V

उपमानादप्राणिषु ॥ ७९९ ॥

upamānādaprāṇiṣu

upamānādaprāṇiṣu — 5.4.97 — After śvan preceded by an upamāna (standard of comparison), the affix ṬaC is added, with respect to non-living things (aprāṇin).

Rule. śvan after a standard of comparison takes ṭaC when the standard is a non-living thing.

Example.

ākarṣaḥ śva iva "a dog like a magnet" → ākarṣaśvaḥ.

Applies when / blocked by. Not vānaraḥ śva iva → vānaraśvā — a monkey is living, so the stem stays śvan.

Siddhānta-kaumudī

अप्राणिविषयकोपमानवाचिनः शुनष्टच्स्यात् । आकर्षः श्वेव आकर्षश्वः । अप्राणिषु किम् । वानरः श्वेव वानरश्वा ॥

After śvan preceded by an upamāna-word (standard of comparison) that refers to a non-living thing (aprāṇin), the affix ṬaC is added. ākarṣaḥ śva iva → ākarṣaśva ("an ākarṣa [that is] like a dog"). Why "with respect to non-living things (aprāṇiṣu)"? vānaraḥ śva iva → vānaraśvā ("a monkey like a dog") [here the upamāna, vānara, is a living being, so no ṬaC — the form remains śvan-final].

Bālamanoramā

उपमानादप्राणिषु - उपमानादप्राणिषु । आकर्षः ओवेति । आकृष्यते कुसूलदिगतधान्यमनेनेत्याकर्षः — पञ्चाङ्गुलो दारुविशेषः ।उपमितं व्याघ्रादिभिः॑ इति समासः । टच् टिलोपः, आकर्षआ इति रूपम् । उपमानात्किम् । शुनो निष्क्रान्तो निःआआ ।

upamānādaprāṇiṣu — "ākarṣaḥ śva iva" — an ākarṣa is that by which grain lying in a granary (kusūla) and the like is dragged out (ākṛṣyate) — a particular five-fingered wooden implement. The compound is by "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ." ṬaC, ṭi-lopa; the form is ākarṣaśva. Why "from an upamāna"? śuno niṣkrāntaḥ → niḥśva ("gone forth from a dog") [here śvan is not preceded by an upamāna, so no ṬaC].

translator notes

textual The digital source corrupts śva/śvā (श्व/श्वा) to ओव/आआ in several forms; restored to the evident reading (ākarṣaḥ śveti, ākarṣaśva, niḥśva). "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ" is left as a pratīka.

SK 800 · A 5.4.98V

उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः ॥ ८०० ॥

uttaramṛgapūrvācca sakthnaḥ

uttaramṛgapūrvācca sakthnaḥ — And the affix ṭac is added to a tatpuruṣa ending in the word sakthi (thigh) when it is preceded by uttara, mṛga, or pūrva, or (by the force of 'ca') by an upamāna (standard of comparison).

Rule. And sakthi "thigh" after uttara, mṛga, pūrva — and, by ca, after a standard of comparison — takes ṭac.

Example.

uttarasaktham, mṛgasaktham "deer's thigh", pūrvasaktham; phalakam iva sakthi → phalakasaktham "a plank-like thigh".

Siddhānta-kaumudī

चादुपमानात् । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । पूर्वसक्थम् । फलकमिव सक्थि फलकसक्थम् ॥

By [the word] "ca" [in the sūtra, ṭac is added also to a sakthi-ending tatpuruṣa] after an upamāna (comparison-word). [Examples:] uttarasaktham. mṛgasaktham. pūrvasaktham. [With an upamāna:] "a thigh like a plank" (phalakam iva sakthi) → phalakasaktham.

Bālamanoramā

उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थ्नः - उत्तरमृग । 'उत्तर' 'मृग' 'पूर्व' एभ्य, उपमानाच्च परो यः सक्थिशब्दत्तदन्तास्तत्पुरुषाट्टच्स्यादित्यर्थः । उत्तरसक्थमिति । उत्तरं सक्थीति विग्रहः । पूर्वं सक्थीति विग्रहेपूर्वकालैके॑ति समासः । फलकसक्थमिति । फलकमिव सक्थीति विग्रहे मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । सर्वत्र टच्, टिलोपः ।

uttaramṛgapūrvācca sakthnaḥ — uttaramṛga. It means: to a tatpuruṣa ending in the word "sakthi" that comes after [the words] "uttara," "mṛga," "pūrva," or after an upamāna (comparison), the affix ṭac is added. "uttarasaktham": the analysis is "uttaraṃ sakthi" (the upper thigh). For "pūrvaṃ sakthi" (the front thigh), the compounding is by pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ (A 2.1.49) [the karmadhāraya rule]. "phalakasaktham": with the analysis "phalakam iva sakthi" (a thigh like a plank), the compounding is because [it belongs to] the mayūravyaṃsakādi class (mayūravyaṃsakāditvāt). In every case [there is] ṭac, [and] ṭi-lopa (elision of the ṭi portion, the final -i of sakthi).

SK 801 · A 5.4.99V

नावो द्विगोः ॥ ८०१ ॥

nāvo dvigoḥ

nāvo dvigoḥ (5.4.99) — After a dvigu ending in the word 'nau,' [the affix ṭac is added].

Rule. A dvigu ending in nau "boat" takes ṭac, but not when a taddhita has been elided by luk.

Example.

dvābhyāṃ naubhyām āgataḥ "come by two boats" → dvi + nau → ṭac → dvināvarūpyaḥ (the taddhita rūpya begins with a consonant, so SK 1080 does not elide it); pañcanāvapriyaḥ; dvināvam, trināvam.

Applies when / blocked by. Not pañcabhir naubhiḥ krītaḥ → pañcanauḥ "bought for five boats" — the taddhita is elided, so no ṭac.

Siddhānta-kaumudī

नौशब्दान्ताद्द्विगोष्टच् स्यान्न तु तद्धितलुकि । द्वाभ्यां नौभ्यामागतः द्विनावरूप्यः । द्विगोर्लुगनपत्ये SK 1080 इत्यत्र अचीत्यस्यापकर्षणाद्धलादेर्न लुक् । पञ्चनावप्रियः । द्विनावम् । त्रिनावम् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः पञ्चनौः ॥

After a dvigu ending in the word "nau" (nau-śabdānta), the affix ṭac occurs, but not when there is luk (elision) of a taddhita [affix]. Example: "dvābhyāṃ naubhyām āgataḥ = dvināvarūpyaḥ" ("come by two boats"). In dvigor lug anapatye (SK 1080), through the drawing-down (apakarṣaṇa) of "aci" [from the following sūtra], there is no luk of [an affix] beginning with a consonant (hal-ādi). [Hence] "pañcanāvapriyaḥ" ("to whom five boats are dear"), "dvināvam," "trināvam." Why "when there is no luk of a taddhita (a-taddhita-luki)"? [Consider] "pañcabhir naubhiḥ krītaḥ = pañcanauḥ" ("bought with five boats") [— here the taddhita is elided by luk, so no ṭac].

Bālamanoramā

नावो द्विगोः - नावो द्विगोः । न तु तद्धितलुकीति ।गोरतद्धितलुकी॑त्यतो मण्डूकप्लुत्या तदनुवृत्तेरिति भावः । द्विनावरूप्य इति । तद्धितार्थे समासः, टच्, आवादेशः ।हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः॑ । तस्य 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुकमाशङ्क्याह — द्विगोर्लुगनपत्ये इत्यत्रेति । अपकर्षणादिति ।गोत्रेऽलुगची॑त्यत्तरसूत्रादित्यर्थः । पञ्चनावप्रिय इति । पञ्च नावः प्रिया यस्येति विग्रहे उत्तरपदे द्विगुः, टचि, आवादेशः । द्विनावमिति । द्वयोर्नावोः समाहार इति विग्रहे द्विगुः । टच् । आवादेशः । 'सनपुंसकम्' इति नपुंसकत्वम् । त्रिनावमिति । तिसृणां नावां समाहार इति विगरहः । द्विनाववत् । पञ्चनौरिति । तद्धितार्थे समासः । आर्हीयष्ठक्,अध्यर्धे॑ति लुक् ।

nāvo dvigoḥ — "na tu taddhitaluki" ("but not when there is luk of a taddhita") — because [the phrase] "taddhitaluki" is carried forward (anuvṛtti) from gor ataddhitaluki by a "frog's leap" (maṇḍūka-pluti); such is the sense. "dvināvarūpyaḥ" — a compound in the taddhita sense (taddhitārthe samāsa), [then] ṭac, [then] the substitution of āv (āvādeśa). [The affix rūpya is added] by hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ. Apprehending the luk of that [affix] by dvigor lug anapatye, he says "in [the sūtra] 'dvigor lug anapatye'…" (dvigor lug anapatye ityatra). "apakarṣaṇāt" ("because of the drawing-down") — meaning: from the following sūtra gotre 'lug aci [the word "aci" is drawn down]. "pañcanāvapriyaḥ" — in the paraphrase "pañca nāvaḥ priyā yasya" ("to whom five boats are dear"), when there is a latter member (uttarapada) there is a dvigu, then ṭac, then āv-substitution (āvādeśa). "dvināvam" — in the paraphrase "dvayor nāvoḥ samāhāraḥ" ("the aggregate of two boats"), a dvigu, ṭac, āv-substitution; the neuter (napuṃsakatva) by sa napuṃsakam. "trināvam" — the paraphrase is "tisṛṇāṃ nāvāṃ samāhāraḥ" ("the aggregate of three boats"); like dvināvam. "pañcanauḥ" — a compound in the taddhita sense; the ārhīya ṭhak [is added], [then] luk by adhyardha….

SK 802 · A 5.4.100V

अर्धाच्च ॥ ८०२ ॥

ardhācca

ardhācca — 5.4.100 — And after nau (boat) preceded by ardha, the affix ṬaC is added.

Rule. And nau after ardha takes ṭaC.

Example.

nāvo 'rdham "half a boat" → ardhanāvam — neuter, by usage.

Siddhānta-kaumudī

अर्धान्नावष्टच् स्यात् । नावोऽर्धम् । अर्धनावम् । क्लीबत्वं लोकात् ॥

After nau ("boat") preceded by ardha, the affix ṬaC is added. nāvo'rdham → ardhanāvam ("half a boat"). Its neuter gender is [known] from usage (loka).

Bālamanoramā

अर्धाच्च - अद्र्धाच्च । अद्र्धशब्दात्परो यो नौशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टजित्यर्थः । अर्धनावमिति ।अर्धं नपुंसक॑मिति समासः, टच्, आवादेशः । अत्र परवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वामशङ्क्याह — क्लीबत्वं लोकादिति ।

ardhācca — The meaning: after a tatpuruṣa ending in the word "nau" that follows the word "ardha," [comes] the affix ṬaC. "ardhanāvam" — the compound is by "ardhaṃ napuṃsakam"; ṬaC [is added], and there is the āva-substitution (for au). Here, suspecting feminine gender by "paravalliṅgam" [whereby the compound would take the gender of its final member, nau being feminine], he says "the neuter is from usage (loka)."

translator notes

translator "ardhaṃ napuṃsakam" and "paravalliṅgam" are left as pratīkas (unnumbered), as the source supplies no reference.

SK 803 · A 5.4.101V

खार्याः प्राचाम् ॥ ८०३ ॥

khāryāḥ prācām

khāryāḥ prācām — 5.4.101. According to the eastern grammarians (prācām), the ṭac suffix [optionally applies] to [a dvigu or ardha-tatpuruṣa] ending in khārī.

Rule. A dvigu, or a compound with ardha, ending in khārī (a measure) optionally takes ṭac — "according to the eastern grammarians".

Example.

dvikhāram or dvikhāri; ardhakhāram or ardhakhāri.

Siddhānta-kaumudī

द्विगोरर्धाच्च खार्याष्टज्वा स्यात् । द्विखारम् । द्विखारि । अर्धखारम् । अर्धखारि ॥

For a dvigu, and for [a tatpuruṣa] preceded by ardha, ending in khārī, the ṭac [suffix] optionally (vā) applies. [Examples:] dvikhāram / dvikhāri; ardhakhāram / ardhakhāri.

Tattvabodhinī

NSP p. 196

—खार्याः—॥—द्विगोरिति । खारीशब्दान्ताद्विगोरित्यर्थः ॥—अर्ध- खारीति । ‘परवल्लिङ्गम्’ इति ब्रीत्वम् ॥—अर्धखारमिति । अर्धनावमिव क्लीबत्वं लोकात् ॥—टज्वा स्याद्विगा- विति । द्विगाविति किम् । द्वयोरजलिः ब्रजलिः ॥ द्व्यञ्जलमिति समाहारे द्विगुः ॥—अतद्वितलुकीत्येवेति । एतच्च पूर्वसूत्रेऽपि बोध्यम् ॥ अञ्जलिभ्यां क्रीत इति । नात्राजलिः पाणिद्वयं तस्य मूल्यलासंभवात्, किं तु अजलि- परिमितो त्रीह्यादिर्विवक्षितः । ततश्च परिमाणलाद् ब्रजलिरित्यत्र ठब् । तस्य तु ‘अध्यर्धपूर्व-’ इति लुक्

Bālamanoramā

खार्याः प्राचाम् - खार्या) प्राचाम् । खारीशब्दान्ताद्द्विगोरर्धपूर्वकात्खारीशब्दान्तात्तत्पुरुषाच्चेत्यर्थः । द्विखारमिति । द्वयोः खार्योः समाहार इति विग्रहे द्विगुः । टच् ।यस्येति च॑ ।स नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वम् । टजभावपक्षेस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वान्नपुंसकह्रस्वः । अर्धखारमिति । खार्या अर्धमिति विग्रहः ।अर्धं नपुंसक॑मिति समासः, टच्, यस्येति च । क्लीबत्वं लोकात् । अर्धखारीति । पूर्ववत्समासः । टजभावपक्षेपरवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वम् । एकविभक्तावषष्ठन्तवचनादुपसर्जनत्वाऽभावान्न ह्रस्वः । 'अर्धखारि' इति काचिद्ध्रस्वान्तपाठः । तदा क्लीबत्वं लोकात्, ततो नपुंसकह्रस्वः ।

khāryāḥ prācām — khāryāḥ prācām. The meaning: from a dvigu ending in the word khārī, and from a tatpuruṣa preceded by ardha and ending in the word khārī.

"dvikhāram": with the analysis "dvayoḥ khāryoḥ samāhāraḥ" (the aggregate of two khārīs), it is a dvigu. [Then] ṭac; "yasyeti ca" [→ elision of the ī]; "sa napuṃsakam" gives the neuter gender. On the option where ṭac does not apply, "sa napuṃsakam" gives the neuter, hence the neuter-shortening (napuṃsaka-hrasva) [khārī → khāri: dvikhāri].

"ardhakhāram": the analysis is "khāryā ardham" (half of a khārī). "ardhaṃ napuṃsakam" [gives] the compound; ṭac; "yasyeti ca." The neuter gender is from usage (lokāt).

"ardhakhārī": the compound as before. On the option where ṭac does not apply, "paravalliṅgam" gives the feminine gender. Since [the rule for upasarjana-shortening] speaks of a non-genitive-final in a single case-ending (ekavibhaktau aṣaṣṭhyanta-vacanāt), there being no upasarjana-hood [for khārī here], there is no shortening [so khārī stays long]. Some read "ardhakhāri" as short-final; in that case the neuter is from usage (lokāt), and thence the neuter-shortening.

translator notes

textual The source lemma is printed 'khāryā)' with a stray bracket for 'khāryāḥ'; the sūtra reading khāryāḥ is followed.

SK 804 · A 5.4.102V

द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥ ८०४ ॥

dvitribhyāmañjaleḥ

dvitribhyāmañjaleḥ — After dvi and tri, [in a dvigu ending in] añjali, [the suffix ṬaC] is optionally added.

Rule. A dvigu with añjali "handful" after dvi or tri optionally takes ṭaC; "not under taddhita-luk" still holds.

Example.

dvyañjalam or dvyañjali.

Applies when / blocked by. Not dvābhyām añjalibhyāṃ krītaḥ → dvyañjaliḥ — taddhita-luk.

Siddhānta-kaumudī

टज्वा स्याद् द्विगौ । द्व्यञ्जलम् । द्व्यञ्जलि । अतद्धितलुकीत्येव । द्वाभ्यामञ्जलिभ्यां क्रीतो द्व्यञ्जलिः ॥

ṬaC is optionally added in a dvigu. dvyañjalam / dvyañjali. [The condition] "atad-dhita-luki" [applies] just as before (i.e. by anuvṛtti). dvābhyām añjalibhyāṃ krītaḥ ("bought for two añjalis") → dvyañjaliḥ [here no ṬaC, because this is a taddhita-luk form].

Bālamanoramā

द्वित्रिभ्यामञ्जलेः - द्वित्रिभ्यामञ्जलेः । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — टज्वा स्यादिति । द्विगाविति । द्व्यञ्जलमिति । द्वयोरञ्जल्योः समाहार इति विग्रहे द्विगुः, टच्यस्येति च॑,स नपुंसकम् । द्व्यञ्जलीति । समाहारे द्विगुः । टजभावे सति नपुंसकह्रस्वत्वम् । अतद्धितलुकीत्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । अञ्जलिभ्यां क्रीत इति । अञ्जलिशब्दोऽञ्जलिपरिमितधान्यादौ वर्तते, केवलस्थाऽञ्जलेर्मूल्यत्वाऽडसम्भवात् । परिमाणत्वाट्ठञ् ।अध्यर्धे॑ति तस्य लुक् ।

dvitribhyāmañjaleḥ — dvitribhyām añjaleḥ. Supplying the remainder, he explains the sūtra: "ṬaC is optional." "in a dvigu." "dvyañjalam" — in the analysis "the aggregate (samāhāra) of two añjalis," [we obtain] a dvigu; then ṬaC, "yasyeti ca" [ya-elision], and "sa napuṃsakam" (it is neuter). "dvyañjali" — a dvigu in the aggregate sense; when ṬaC is absent, [there is] the short-vowel neuter (napuṃsaka-hrasvatva). "atad-dhita-luki" — the meaning is that it indeed continues (anuvartate) [by anuvṛtti]. "añjalibhyāṃ krītaḥ" — the word añjali denotes grain and the like measured by an añjali, since a bare añjali cannot be a price (mūlya). Because it is a measure (parimāṇa), ṭhaÑ [is added]; and by "adhyardha…" its luk [elision occurs] — hence dvyañjaliḥ [a taddhita-luk form, outside this rule].

SK 805 · A 5.4.104V

ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम् ॥ ८०५ ॥

brahmaṇo jānapadākhyāyām

brahmaṇo jānapadākhyāyām — After [a tatpuruṣa ending in] brahman, [the suffix ṬaC is added] when a regional-origin designation (jānapada) is expressed.

Rule. A tatpuruṣa ending in brahman takes ṭaC when the compound expresses belonging to a region.

Example.

surāṣṭre brahmā "a brahman of Surāṣṭra" → surāṣṭrabrahmaḥ.

Siddhānta-kaumudī

ब्रह्मान्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात्समासेन जानपदत्वमाख्यायते चेत् । सुराष्ट्रे ब्रह्मा सुराष्ट्रब्रह्मः ॥

After a tatpuruṣa ending in brahman, ṬaC is added, if by the compound the quality of being regional-in-origin (jānapada) is expressed. surāṣṭre brahmā → surāṣṭrabrahmaḥ ("a brahman [belonging] to Surāṣṭra").

Tattvabodhinī

NSP p. 196

— ब्रह्मणो—। जनपदे भवो जानपदः । ‘ब्रेकयोः-’ इतिवद्भावप्रधानो निर्देशस्तस्याख्यायां प्रत्यासत्त्या समासेनेत्येतल्लभ्यते तदाह—समासेन जानपदत्वमिति । कस्येत्याकाङ्क्षायां संनिधानाद्ब्रह्मण इति लभ्यते ॥—सुराष्ट्रब्रह्म इति । ‘सप्तमी’ इति योगविभागात्समासः ॥ जानपदेति किम् । देवब्रह्मा नारदः

Bālamanoramā

ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम् - ब्राहृणो जानपदाख्यायां । जनपदे भवो जानपदः । भावप्रधानो निर्देशः । तस्य केनाख्येत्याकाङ्क्षायां प्रकृतत्वात्समासेनेति लभ्यते । तदाह — समासेनेत्यादि । जानपदत्वमित्यनन्तरं 'ब्राहृण' इति शेषः । सुराष्ट्रे ब्राहृएति । ब्राहृशब्दोऽत्र पुंलिङ्गः । ब्राहृआ — विप्रः ।वेदस्तत्त्वं तपो ब्राहृ ब्राहृआ विप्रः प्रजापतिः॑ इत्यमरः । सप्तमीति योगुविभागात्समासः । टच्, टिलोपः,परवल्लिङ्ग॑मिति पुंस्त्वम् । जानपदेति किं । देवब्राहृआ नारदः ।

brahmaṇo jānapadākhyāyām — brahmaṇo jānapadākhyāyām. "jānapada" = that which arises in a janapada (country/region); the reference is predominantly to the abstract state (bhāva-pradhāna nirdeśa). When the expectancy arises, "expressed by what?", since it is the topic at hand (prakṛta), "by the compound" is supplied. This he states with "samāsena…" (by the compound…). After "jānapadatvam," the word "brahman" is to be supplied (śeṣa). "surāṣṭre brahmā" — the word brahman here is masculine. brahmā = a brāhmaṇa (vipra); Amara: "veda, reality, and austerity [are] brahman [neuter]; brahmā [is] a vipra, [or] Prajāpati." The compound [surāṣṭre brahmā, with a locative prior member] is a saptamī-tatpuruṣa formed by rule-splitting (yoga-vibhāga). ṬaC [is added], then ṭi-lopa (elision of the ṭi portion), and by "paravalliṅgam" the masculine gender. Why "regional designation (jānapada)"? [To exclude:] devabrahmā nāradaḥ (Nārada, a "brahman among the gods" — not regional).

SK 806 · A 5.4.105V

कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम् ॥ ८०६ ॥

kumahadbhyāmanyatarasyām

kumahadbhyām anyatarasyām — 5.4.105 — After [the words] ku and mahat, [the samāsānta affix ṬaC is added] optionally (anyatarasyām) to [the following member] brahman in a tatpuruṣa.

Rule. After ku and mahat, brahman in a tatpuruṣa optionally takes ṭaC.

Example.

kutsito brahmā "a contemptible brahman" → kubrahmaḥ (with ṭaC) or kubrahmā (without); likewise mahābrahmaḥ / mahābrahmā (SK 807).

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां ब्रह्मणो वा टच् स्यात् तत्पुरुषे । कुत्सितो ब्रह्मा कुब्रह्मः । कुब्रह्मा ॥

After these two (ku and mahat), ṬaC is optionally added to [the word] brahman in a tatpuruṣa. "kutsito brahmā" ["a contemptible brahman"] → kubrahmaḥ [with ṬaC]. kubrahmā [without ṬaC].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 196

—कुब्रह्म इति । ब्राह्मणपर्यायो ब्रह्मन्- शब्दः

Bālamanoramā

कुमहद्भ्यामन्यतरस्याम् - कुमहद्भ्याम् । कुब्राहृएति । टजभावे रूपम् । 'कुगतिप्रादयः' इति समासः । कुब्राहृ इति । टचि रूपं, टिलोपः ।

kumahadbhyām anyatarasyām — kumahadbhyām. "kubrahmā" — the form when ṬaC is absent (ṭaj-abhāve); the compound is by "kugatiprādayaḥ" [A 2.2.18]. "kubrahmaḥ" — the form when ṬaC [is added], with elision of the ṭi (ṭilopa).

translator notes

textual The source garbles both pratīkas as "कुब्राहृ"; they are read here as कुब्रह्मा (kubrahmā, the non-ṬaC form glossed "ṭaj-abhāve rūpam") and कुब्रह्मः (kubrahmaḥ, the ṬaC form glossed "ṭaci rūpaṃ, ṭilopaḥ") respectively, following the evident reading and the Kaumudī's two forms.

SK 807 · A 6.3.46V

आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ॥ ८०७ ॥

ānmahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ

ānmahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ — For mahat, the substitute ā (āT) replaces its final, when a co-referential (samānādhikaraṇa) second member (uttarapada) follows, and when jātīya follows.

Rule. The final of mahat "great" is replaced by ā when a co-referential second member follows, and before jātīya.

Example.

mahān devaḥ → mahat + deva → final t → ā → mahādevaḥ.

mahābrahmaḥ / mahābrahmā; mahājātīyaḥ.

mahatī jātīyā → masculine form by SK 746 → mahat → mahājātīyā.

Applies when / blocked by. Not mahataḥ sevā → mahatsevā "service of a great one" — a genitive compound, not co-referential. The word samānādhikaraṇa is needed so that the bahuvrīhi mahābāhuḥ "great-armed" gets the change too; the paribhāṣā preferring the specifically taught compound (SK 740) over the generally derived one does not operate here. Splitting off āt as a rule of its own (or the wording of SK 1995) gives ekādaśa "eleven". Vārttikas extend mahā to non-co-referential ghāsa, kara, viśiṣṭa — mahāghāsaḥ, mahākaraḥ, mahāviśiṣṭaḥ; give aṣṭan the ā before kapāla for an oblation — aṣṭākapālaḥ; and before go in the sense "yoked" — aṣṭāgavaṃ śakaṭam "a cart drawn by eight oxen" (the aggregate itself is aṣṭagavam).

Siddhānta-kaumudī

महत आकारोऽन्तादेशः स्यात्समानाधिकरणे उत्तरपदे जातीये च परे । महाब्रह्मः । महाब्रह्मा । महादेवः । महाजातीयः । समानाधिकरणे किम् । महतः सेवा महत्सेवा । लाक्षणिकं विहाय प्रतिपदोक्तः सन्महत् SK 740 इति समासोऽत्र ग्रहीष्यते इति चेत्, महाबाहुर्न स्यात् । तस्मात् [(परिभाषा - ) लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य] इति परिभाषा नेह प्रवर्तते । समानाधिकरणग्रहणसामर्थ्यात् । आदिति योगविभागादात्वम् । प्रागेकादशभ्यः SK 1995 इति निर्देशाद्वा । एकादश । महतीशब्दस्य पुंवत्कर्मधारय SK 746 इति पुंवद्भावे कृते आत्त्वम् । महाजातीया ।

For mahat, ā becomes the final substitute (antādeśa) when a co-referential (samānādhikaraṇa) second member (uttarapada) follows, and when jātīya follows.

mahābrahmaḥ; mahābrahmā [mahat + brahman]. mahādevaḥ [mahat + deva, co-referential uttarapada]. mahājātīyaḥ [mahat + jātīya].

Why 'samānādhikaraṇe' (co-referential)? [To exclude:] mahataḥ sevā → mahatsevā ('the service of a great one') — here mahat and sevā are not co-referential (it is a genitive compound), so the ā-substitution does not apply.

If one should argue: 'Leaving aside the compound derived by a general rule (lākṣaṇika), the compound explicitly taught (pratipadokta) by sanmahat… (SK 740) is what is to be taken here [as the uttarapada context, so that the word samānādhikaraṇa is unnecessary]' — then mahābāhuḥ ('great-armed') would not [get the ā-substitution]. Therefore the paribhāṣā '[when a form arises] both by a general characteristic (lākṣaṇika) and by explicit teaching (pratipadokta), [the operation attaches] to the explicitly-taught one' does not operate here — by the force (sāmarthya) of the mention 'samānādhikaraṇa.'

The ā-substitution [in a case like ekādaśa] comes about by splitting the rule (yogavibhāga), [taking] 'āt' [as a separate mini-rule]; or by the wording 'prāg ekādaśabhyaḥ' (SK 1995). ekādaśa ('eleven'). For the word mahatī (feminine), the ā-substitution applies once the masculine-treatment (puṃvadbhāva) has been effected by puṃvat karmadhāraya… (SK 746): mahatī → (puṃvadbhāva) mahat → (āttva) mahā. mahājātīyā (feminine).

vārttika

महदात्त्वे घासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च

(vārttika) mahadāttve ghāsakaraviśiṣṭeṣūpasaṃkhyānaṃ puṃvadbhāvaśca — 'In [the matter of] the ā-substitution of mahat, an additional statement (upasaṃkhyāna) [is required] for ghāsa, kara, and viśiṣṭa, and [likewise] the masculine-treatment (puṃvadbhāva).'

(वार्तिकम्) ॥ असामानाधिकरण्यार्थमिदम् । महतो महत्या वा घासो महाघासः । महाकरः । महाविशिष्टः ।

(following the vārttika) — This is for the non-co-referential case (asāmānādhikaraṇya). mahato mahatyā vā ghāsaḥ → mahāghāsaḥ ('the fodder of a great one, masculine or feminine'). mahākaraḥ. mahāviśiṣṭaḥ.

vārttika

अष्टनः कपाले हविषि

(vārttika) aṣṭanaḥ kapāle haviṣi — 'For aṣṭan [the ā-substitution applies] before kapāla, when a sacrificial oblation (havis) [is to be expressed].'

(वार्तिकम्) ॥ अष्टाकपालः ।

(following the vārttika) — aṣṭākapālaḥ ('[the oblation] prepared in eight potsherds').

vārttika

गवि च युक्ते

(vārttika) gavi ca yukte — 'And before go, when [the sense] "yoked" (yukta) [is intended].'

(वार्तिकम्) ॥ गोशब्दे परे युक्त इत्यर्थे गम्येऽष्टन आत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ अष्टागवं शकटम् । अच्प्रत्यन्वव SK 943 इत्यत्राजिति योगविभागाद्बहुव्रीहावप्यच् । अष्टानां गवां समाहारः अष्टगवम् । तद्युक्तत्वाच्छकटमष्टागवमिति वा ॥

(following the vārttika) — meaning: when the word 'go' follows and the sense 'yoked (yukta)' is to be conveyed, the ā-substitution of aṣṭan is to be stated. aṣṭāgavaṃ śakaṭam ('a cart [drawn] by eight cows'). At acpratyanvava… (SK 943), by splitting the rule (yogavibhāga) with 'ac,' the suffix ac applies to a bahuvrīhi as well [yielding aṣṭāgava as a bahuvrīhi]. Alternatively: aṣṭānāṃ gavāṃ samāhāraḥ = aṣṭagavam ('the aggregate of eight cows,' a samāhāra-dvigu), and because the cart is yoked with that (tad-yuktatvāt), it is [called] aṣṭāgavam.

Tattvabodhinī

NSP p. 196–197

—आन्महतः—। तकार उच्चारणार्थो, न तु सर्वादेशार्थ इत्याह—आकारोऽन्तादेशः स्यादिति । इहोत्तर- पदाधिकारे पूर्वपदमाक्षिप्यते । तच्च महता विशेषितमिति तदन्तविधिर्लभ्यते । ‘प्रहणवता-’ इति निषेधस्तु प्रत्ययवि- धिविषय इत्युक्तलात् । तेन महाबाहुवदतिमहाबाहुरिति प्रयोगो भवति । परममहत्परिमाणमित्यत्र तु परममहतो द्रव्यस्य परिमाणमिति षष्ठीतत्पुरुषोऽभ्युपगम्यत इति न तत्रालप्रसक्तिरिति वृद्धाः ॥ यत्तु वर्धमानेनोक्तम् ‘इष्टकेषीकामाला- माम्—’ इत्यत्र तदन्तविध्युपसंख्यानसामर्थ्यादुत्तरपदाधिकारे तदन्तविधिर्नास्ति, तेन परममहत आत्वं नेति । तद्भा- ष्यकैयटविरुद्धम् । तथाहि । ‘येन विधिः—’ इति सूत्रे पदाधिकारे प्रयोजनमिष्टकचित्तं पक्वेष्टकचित्तमिति भाष्ये उदाहृतं, कैयटेन च पदशब्देन उत्तरपदं गृह्यत इति व्याख्यातम् । एतदेवार्थतः काशिकायामुपनिवद्धं न तु ‘इष्टकेषीका-’ इत्यत्र कात्यायनोक्तमुपसंख्यानमस्ति ॥ ननु प्रतिपदोक्तसमासे यदुत्तरपदं तस्मिन्नेव परे आत्वं स्यान्नान्यत्रेति किमनेन समाना- धिकरणप्रहणेनेत्यत आह—महाबाहुरिति । बहुत्रीहिरयम्, स च सामान्यशास्त्रनिर्वृत्तलाल्लक्षणिक इति भावः ॥— अष्टनः कपाल इति । कपाले उत्तरपदे हविषि वाच्ये अष्टन आत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥—अष्टाकपाल इति । ‘संस्कृतं भक्षाः—इत्यणः ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति लुक् ॥ ‘अध्यर्थपूर्व—’ इत्यणो लुगिति केषांचिद्याख्यानं तु प्रामादिकं, ‘संस्कृतम्—’ इत्यणोऽनार्हीयत्वात्

Bālamanoramā

आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः - अथ महत्पूर्वस्य टज्विकल्पमुदाहरिष्यन्विशेषमाह — आन्महतः । 'अलुगुत्तरपदे' इत्युत्तरपदाधिकारस्थमिदं सूत्रम् । 'उत्तरपदे' इत्यनुवृत्तंसमानाधिकरणपदेऽन्वेति, न तु जातीये इति, तस्य प्रत्ययत्वात् । तदाह — महत आत्त्वमित्यादिना । महाब्राहृ इति । महांश्चासौ ब्राहृआ चेति विग्रहः ।सन्मह॑दित्यादिना समासः । आत्त्वम् । सवर्णदीर्घः ।कुमहद्भ्या॑मिति टच् । टिलोपःपरवल्लिङ्ग॑मिति पुंस्त्वम् । महाब्राहृएति । टजभावे आत्वे रूपम् । अथ प्रसङ्गादुक्तमात्त्वविधिं प्रपञ्चयिष्यन्समानाधिकरणे पुनरुदाहरति — महादेव इति । जातीये उदाहरति — महाजातीय इति । महत्सदृश इत्यर्थः ।प्रकारवचने जातीयर् । आत्त्वं सवर्णदीर्घः । समानाधिकरणे किमिति ।आन्महतो जातीये चे॑त्येवास्तु, चकारादुत्तरपदसमुच्चये सति महतद आत्त्वं स्यादुत्तरपदे जातीये च परत इत्यर्थलाभादेव महादेव इत्यादिसिद्धेः, किं समानाधिकरणेनेति प्रश्नः । महत्सेवेति । अत्र षष्ठीसमासे आत्त्वनिवृत्त्यर्थं समानाधिकरणग्रहणमिति भावः । ननु षष्ठीसमासो लाक्षणिकः, समस्यमानपदं विशिष्टानुच्चार्य सामान्यशास्त्रत एव निर्बर्तितत्वात् ।सन्मह॑दित्ययं समासस्तु सन्महदादिशब्दं समस्यमान#ं विशिष्योच्चार्या विहितत्वात्प्रतिपदोक्तः । ततश्च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषयाआन्महतो जातीये चे॑त्यत्रसन्मह॑दिति प्रतिपदोक्तसमासोत्तरपदग्रहणे सति तत एव षष्ठीसमासोत्तरपदनिराससंभवाद्व्यर्थमेव समानाधिकरणग्रहणमिति शङ्कते — लाक्षणिकमित्यादिना । परिहरति — महाबाहुर्न स्यादिति । महान्तौ बाहू यस्येति विग्रहः । अस्य समासस्य 'अनेकमन्यपदार्थे' इति सामान्यविहितत्वात्प्रतिपदोक्त्वाऽभावात्तदुत्तरपदे परे आत्त्वं न स्यादतः समानाधिकरणग्रहणमित्यर्थः । ननु कृतेऽपि समानाधिकरणग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाप्रवृत्तेर्दुर्वारत्वान्महाबाहुरित्यत्रात्त्वं न स्यादेवेत्यत आह — तस्मादिति । तच्छब्दार्थमाह — समानाधिकरणग्रहणसामर्थ्यादिति । एवं च लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषां बाधित्वा लाक्षणिकस्यापि ग्रहणार्थं समानाधिकरणग्रहणमिति भावः । नच सुमहान्तौ बाहू यस्य स सुमहाबाहुरित्यत्र कथमात्त्वम् । आत्त्वविधेः पदाङ्गाधिकारस्थत्वाऽभावेन तदन्तविध्यभावादिति वाच्यम्, उत्तरपदाक्षिप्तपूर्वपदस्य महता विशेषणे सति तदन्तविधिलाभात् ।परममहत्वपिरमाणवा॑नित्यत्र तु महतः परिमाणं महत्परिमाणं, परमं महत्परिमाणमिति षष्ठीसमासगर्भः कर्मधारय इति द#इक् । ननु 'आन्महतः' इत्यत्र महत एव ग्रहणात् 'द्व्यष्टनः' इत्युत्तरसूत्रे द्व्यष्टनोरेव ग्रहणादेकादशेत्यत्र कथमात्त्वमित्यत आह — योगविभागादात्त्वमिति । योगविभागस्य भाष्याऽदृष्टत्वादाह — निर्देशाद्वेति । एकादशेति । एकश्चदश चेति द्वन्द्वः । एकाधिका दशेति वा । 'आन्महत' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषया महतीशब्दस्यापि जातीयप्र्रत्यये परे महताजातीयेति स्यादित्यत आह — महतीशब्दस्येति । नच परत्वात्पुंवत्त्वं बाधित्वा आत्वं स्यादिति वाच्यम्, 'आन्महतः' इत्यत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषा न प्रवर्तत इति ङ्याप्सूत्रे भाष्ये उक्तत्वादिति भावः । महदात्त्वे इति । 'घास' 'कर'विशिष्ट॑-एषु परतो महत आत्त्वं पुंवत्त्वं च वक्तव्यमित्यर्थः । ननु 'आन्महतः' इत्यात्त्वेपुंवत्कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वे च सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — असामानाधिकरण्यार्थमिति । महाकर इति । महतो महत्या वा कर इत्यर्थः । महाविशिष्ट इति । महतो महत्या वा विशिष्टः । अधिक इत्यर्थः । अष्टन इति । कपाले उत्तरपदे हविषि वाच्ये अष्टन आत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः । अष्टाकपाल इति । अष्टसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाश इत्यर्थे तद्धितार्थे द्विगुः । 'सस्कृतं भक्षाः' इत्यण् । 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुक् । आत्त्वं । सवर्णदीर्घः ।गवि च युक्ते । वार्तिकमिदम् । तत्सूचयितुमाह — वक्तव्यमित्यर्थ इति । अष्टागवं शकटमिति । अष्टौ गावो यस्येति बहुव्रीहिः । आत्त्वं, सवर्णदीर्घः । अष्टभिर्गोभिर्युक्तमित्यर्थः । ननुगोरतद्धितलुकी॑ति टज्विधेस्तत्पुरुषमात्रविषयत्वादष्टागविमिति कथमित्यत आह — अच्प्रत्ययन्ववेत्यत्रेति । तत्पुरुषत्वेऽष्टगवशब्दष्टजन्त एवेत्याह — अष्टानामिति । तथा च समाहारद्विगोस्तत्पुरुषत्वागोरतद्धितलुकी॑ति टच्सुलभ इत्यर्थः । नन्वष्टानां गवां समाहार इत्यर्थे शकटे कथमन्वयः, युक्तार्थवृत्तित्वाऽभावात्, कतं वा आत्त्वमित्य आह — तद्युक्तत्वादिति । समाहाद्लिगुरूपतत्पुरुषाट्टचि व्युत्पन्नस्य अष्टगवशब्दस्य लक्षणया अष्टभिर्गोभिर्युक्ते वर्तमानस्य आत्त्वमित्यर्थः ।

ānmahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ — Now, about to illustrate the optional ṭac (ṭaj-vikalpa) for [a compound] having mahat as its prior member, he states a special [rule]: ānmahataḥ. This sūtra stands under the second-member section governed by 'aluk uttarapade.' The word 'uttarapada,' carried forward by anuvṛtti, construes with 'samānādhikaraṇa[-pada],' but not with 'jātīya' — because jātīya is a suffix (pratyaya) [not an uttarapada]. This he states with 'mahata āttvam' (ā-substitution for mahat) and so on.

'mahābrahma' — analysis: 'he who is great and is Brahmā (mahāṃś cāsau brahmā ca)'; the compound by sanmahat… [SK 740]. Steps: ā-substitution [mahat → mahā]; savarṇa-dīrgha; ṭac by kumahadbhyām…; elision of the ṭi (ṭi-lopa) [the final -an of brahman]; and masculine gender by paravalliṅgam — yielding mahābrahmaḥ. 'mahābrahmā' is the form when ṭac is absent (ṭaj-abhāva) and only the ā-substitution [applies].

Now, elaborating the rule of ā-substitution mentioned incidentally, he again gives an example in the co-referential case: 'mahādeva.' He gives an example before jātīya: 'mahājātīya,' meaning 'like a great one (mahat-sadṛśa)' — jātīyar in the sense of 'kind/type' (by prakāravacane jātīyar); ā-substitution; savarṇa-dīrgha.

'Why the word samānādhikaraṇa?' — The question is: let the sūtra simply be 'ānmahato jātīye ca'; since, with the 'ca' collecting in the uttarapada [carried forward], one obtains the sense 'ā-substitution for mahat occurs when an uttarapada follows and when jātīya follows,' forms like mahādeva are established anyway — so what is the use of 'samānādhikaraṇa'? [Answer:] 'mahatsevā' — the idea is that the mention 'samānādhikaraṇa' serves to prevent the ā-substitution in this ṣaṣṭhī compound [whose members are not co-referential].

Objection: But the ṣaṣṭhī compound is lākṣaṇika (derived by a general rule), since it is brought about by a general śāstra [ṣaṣṭhī] without specifically naming the words to be compounded; whereas the compound 'sanmahat…' is pratipadokta (explicitly taught), since it is enjoined by specifically naming the words to be compounded — 'sat, mahat,' and so on. And thence, by the lakṣaṇa-pratipadokta paribhāṣā, when in ['ānmahato jātīye ca'] the uttarapada taken is that of the pratipadokta compound 'sanmahat,' the exclusion of the ṣaṣṭhī-compound's uttarapada follows from that very [paribhāṣā] — so the mention 'samānādhikaraṇa' would be pointless. [Bhaṭṭoji] raises this doubt with 'lākṣaṇikam…' etc.

He resolves it: 'mahābāhur na syāt' ('mahābāhu would not [get ā]') — analysis: 'he whose two arms are great (mahāntau bāhū yasya),' [a bahuvrīhi]. Since this compound is enjoined generally by 'anekam anyapadārthe' [the bahuvrīhi rule] and so lacks pratipadokta-status, the ā-substitution would not occur before its uttarapada [wrongly]; therefore the mention 'samānādhikaraṇa' [is needed]. Objection: But even when 'samānādhikaraṇa' is stated, since the operation of the lakṣaṇa-pratipadokta paribhāṣā is hard to prevent, the ā-substitution in 'mahābāhu' would still fail to occur. Response: he says 'tasmāt' ('therefore'), the meaning of which he gives with 'samānādhikaraṇagrahaṇasāmarthyāt' ('by the force of the mention samānādhikaraṇa'). And thus the mention 'samānādhikaraṇa' serves — overriding (bādhitvā) the lakṣaṇa-pratipadokta paribhāṣā — to include the lākṣaṇika [compound] as well.

Nor should one ask: in 'sumahābāhu' (he whose two arms are very great — sumahāntau bāhū yasya), how does the ā-substitution occur, given that, the ā-rule not falling under the pada/aṅga-adhikāra, there is no tad-anta-vidhi [licensing its application to su-mahat]? For, the prior member (pūrvapada) being implied by 'uttarapada' and being qualified by 'mahat,' the tad-anta-vidhi is obtained [and it applies to a prior member ending in mahat]. But in 'paramamahatparimāṇavān,' the analysis is: 'the measure of a great one = mahatparimāṇa' [a ṣaṣṭhī compound], 'the supreme mahatparimāṇa = paramamahatparimāṇa' [a karmadhāraya] — a karmadhāraya enclosing a ṣaṣṭhī compound [so mahat there keeps its form]; so much by way of indication (dik).

Objection: Since in 'ānmahataḥ' only mahat is mentioned, and in the next sūtra 'dvyaṣṭanaḥ' only dvi and aṣṭan are mentioned, how does the ā-substitution occur in 'ekādaśa'? Response: he says 'yogavibhāgād āttvam' (ā-substitution by splitting the rule); and since the yogavibhāga is not seen in the Bhāṣya, he adds 'nirdeśād vā' ('or by the wording' [prāg ekādaśabhyaḥ]). 'ekādaśa' — a dvandva 'eka and daśa (ekaś ca daśa ca),' or [a compound meaning] 'ten increased by one (ekādhikā daśa).'

Objection: In 'ānmahat,' by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā [a term denotes its gender-variants too], the word mahatī (feminine) as well, when jātīya follows, would give 'mahatājātīya' [with ā applied directly]. Response: he says 'mahatīśabdasya.' Nor should one say that the ā-substitution, being subsequent (paratva), would override the puṃvadbhāva; for the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā does not operate in 'ānmahataḥ,' as stated in the Bhāṣya on the ṅyāp sūtra [so mahatī first undergoes puṃvadbhāva → mahat, then the ā-substitution → mahā].

'mahadāttve' [the vārttika] — meaning: before 'ghāsa,' 'kara,' 'viśiṣṭa,' the ā-substitution and the masculine-treatment (puṃvattva) of mahat are to be stated. Objection: Since the ā-substitution is established by 'ānmahataḥ' and the puṃvattva by 'puṃvat karmadhāraye,' what is the purpose of this [vārttika]? Response: he says 'asāmānādhikaraṇyārtham' ('it is for the non-co-referential case'). 'mahākara' — meaning 'the hand [or tax] of a great one, masculine or feminine (mahato mahatyā vā karaḥ).' 'mahāviśiṣṭa' — 'distinguished [beyond] a great one, masculine or feminine'; that is, 'greater (adhika).'

'aṣṭan' [the vārttika] — meaning: when the second member is 'kapāla' and a havis (oblation) is to be expressed, the ā-substitution of aṣṭan is to be stated. 'aṣṭākapāla' — in the sense 'the sacrificial cake (puroḍāśa) prepared in eight potsherds (aṣṭasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ),' a dvigu in the taddhita-sense: aṇ by 'saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ,' its luk by 'dvigor lug anapatye,' ā-substitution, savarṇa-dīrgha.

'gavi ca yukte' — this is a vārttika; to indicate as much he says 'vaktavyam ity arthaḥ' (it is to be stated). 'aṣṭāgavaṃ śakaṭam' — a bahuvrīhi: 'that which has eight cows (aṣṭau gāvo yasya)'; ā-substitution, savarṇa-dīrgha; meaning 'yoked with eight cows (aṣṭabhir gobhir yuktam).' Objection: But since the ṭac-rule 'gor ataddhitaluki' has as its scope only a tatpuruṣa, how [is the bahuvrīhi form] 'aṣṭāgava' [derived]? Response: he says 'at acpratyanvava…' That in the tatpuruṣa case the word 'aṣṭagava' is indeed ṭac-ending he shows with 'aṣṭānām' [aṣṭānāṃ gavāṃ samāhāraḥ]; and thus, a samāhāra-dvigu being a tatpuruṣa, the ṭac by 'gor ataddhitaluki' is readily available. Objection: But in the sense 'the aggregate of eight cows,' how does it construe with 'cart,' since it does not [directly] denote 'yoked'? And how does the ā-substitution apply? Response: he says 'tad-yuktatvāt.' The word 'aṣṭagava,' derived with ṭac from a samāhāra-dvigu tatpuruṣa, then by secondary indication (lakṣaṇā) denotes what is 'yoked with eight cows'; and to that [so-denoting word] the ā-substitution applies — this is the meaning.

translator notes

textual The digital source is corrupt in places: महाब्राहृ / ब्राहृआ for mahābrahma / brahman-forms; समाहाद्लिगु for samāhāra-dvigu; कतं for kathaṃ; प्रत्ययन्वव / प्रत्यन्वव for the sūtra-pratīka cited as SK 943; परममहत्वपिरमाणवा for paramamahatparimāṇavān; द#इक् for dik. The evidently intended readings are followed; nothing is emended in the source layer.
translator The pratīka of SK 943 is corrupt in the source (अच्प्रत्यन्वव / अच्प्रत्ययन्वव); it is given as 'acpratyanvava… (SK 943)' without reconstructing the full sūtra-text or supplying a numbered Pāṇinian reference.

SK 808 · A 6.3.47V

द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः ॥ ८०८ ॥

dvyaṣṭanaḥ saṃkhyāyāmabahuvrīhyaśītyoḥ

dvyaṣṭanaḥ saṃkhyāyām abahuvrīhyaśītyoḥ (6.3.47) — For dvi and aṣṭan, [ā is substituted for the final] when a number-word follows, except in a bahuvrīhi and except before aśīti.

Rule. The final of dvi and of aṣṭan is replaced by ā when a numeral follows, except in a bahuvrīhi and except before aśīti "eighty". A vārttika: only before numerals below śata "hundred".

Example.

dvau ca daśa ca → dvi + daśa → dvādaśa "twelve"; dvāviṃśatiḥ "twenty-two"; aṣṭādaśa "eighteen"; aṣṭāviṃśatiḥ.

Applies when / blocked by. Not dvitrāḥ "two or three" (bahuvrīhi), not dvyaśītiḥ "eighty-two", not dviśatam, dvisahasram.

Siddhānta-kaumudī

आत्स्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । द्व्यधिका दशेति वा । द्वाविंशतिः । अष्टादश । अष्टाविंशतिः । अबहुव्रीह्यशीत्योः किम् । द्वित्राः । द्व्यशीतिः ।

"ā is substituted" (āt syāt). Examples: "dvau ca daśa ca = dvādaśa" ("two and ten = twelve"), or [in the paraphrase] "dvyadhikā daśa" ("ten increased by two"); "dvāviṃśatiḥ" (twenty-two); "aṣṭādaśa" (eighteen); "aṣṭāviṃśatiḥ" (twenty-eight). Why "except in a bahuvrīhi and [before] aśīti" (abahuvrīhyaśītyoḥ)? [Consider] "dvitrāḥ" ("two or three" — a bahuvrīhi, no ā) and "dvyaśītiḥ" ("eighty-two" — before aśīti, no ā).

vārttika

प्राक्शतादिति वक्तव्यम्

(vārttika:) It should be stated: [only] before [a number] up to śata (hundred) (prāk śatāt).

(वार्तिकम्) ॥ नेह । द्विशतम् । द्विसहस्त्रम् ॥

(This is the vārttika.) Not here (na iha): "dviśatam" ("two hundred"), "dvisahasram" ("two thousand") [— these being śata and beyond, no ā].

Bālamanoramā

त्रेस्त्रयः - त्रेस्त्रयः । सन्धिवेलादिषु त्रयोदशीति पाठात्सकारान्तोऽयमादेश इत्याह — त्रयस्स्यादिति । पूर्व विषये इति । प्राक्शतात्सङ्ख्याशब्दे उत्तरपदे परतो, न तु बहुव्रीह्रशीत्योरित्यर्थः । त्रयोदशेति । त्रयश्च दश चेति, त्र्यधिका दशेति वा विग्रहः । सुब्लुकि त्रिशब्दस्य त्रयस्, रुत्वम्, उत्वम्, आद्गुणः । एवं त्रयोविंशतिरित्यपि । त्रिदशा इति । त्रिरावृत्ता दशेत्यर्थः ।बहुव्रीहौ सह्ख्येये डच् इति डच् । नन्वत्र त्रिरित्यस्यसङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कुत्वसुच्द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच् इति सुजन्तत्वात्समासेऽपि सुचः श्रवणापत्तिरित्यत आह — सुजर्थे बहुव्रीहिरिति । सुजर्थे क्रियाभ्यावृत्तौ लक्षणया विद्यमानस्य त्रिशब्दस्यैवात्रसङ्ख्ययाव्यये॑ति बहुव्रीहिर्न तु सुजन्तस्येत्यर्थः । त्र्यशीतिरिति । त्रयश्चाऽशीतिश्चेति समाहारद्वन्द्वः । स्त्रीत्वं लोकात् । त्र्यधिकाऽशीतिरिति वा । त्रिशतमिति । त्र्यश्च शतं चेति समाहारद्वन्द्वः । स्त्रीत्वं लोकात् । त्र्यधिकाऽसीतिरिति वा । त्रिशतमिति । त्रयश्च शतं चेति समाहारद्वन्द्वः, त्र्यधिकं शतिमिति वा । एवं त्रिसहरुआमित्यपि ।

tres trayaḥ — Because of the reading "trayodaśī" in the [gaṇa] sandhivelādi, this substitute (ādeśa) ends in "s," as he says "trayas syāt" ("'trayas' is [the substitute]"). "pūrve viṣaye" ("in the earlier domain") — meaning: when a number-word up to śata (prāk śatāt) is the following member (uttarapada), but not in a bahuvrīhi or before aśīti. "trayodaśa" — the paraphrase is "trayaś ca daśa ca" ("three and ten") or "tryadhikā daśa" ("ten increased by three"). With luk of the sup, the word "tri" [becomes] "trayas," then ru-substitution (rutva), then u-substitution (utva), then ād guṇaḥ; likewise "trayoviṃśatiḥ" (twenty-three). "tridaśāḥ" — meaning "three times ten" (trir āvṛttā daśa); ḍac by bahuvrīhau saṃkhyeye ḍac. Objection: here, since "tri" in the sense of "tris" ("thrice") ends in the affix "suc" by saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc and dvitricaturbhyaḥ suc, the "suc" would be heard even in the compound. To this he says "sujarthe bahuvrīhiḥ" ("the bahuvrīhi is in the sense of suc"): the bahuvrīhi by saṃkhyayāvyaya… is of the word "tri" alone, which is present by [secondary] indication (lakṣaṇā) in the sense of "suc" (thrice = repetition of the action, kriyābhyāvṛtti), and not of the suc-ending form; such is the meaning. "tryaśītiḥ" — a collective dvandva (samāhāra-dvandva): "trayaś cāśītiś ca" ("three and eighty"); the feminine is by usage (loka); or [the paraphrase] "tryadhikāśītiḥ" ("eighty increased by three"). "triśatam" — a collective dvandva "trayaś ca śataṃ ca" ("three and hundred"), or "tryadhikaṃ śatam" ("hundred increased by three"); likewise "trisahasram" (a thousand [and] three).

translator notes

textual The Bālamanoramā block opens with the pratīka tres trayaḥ (the sūtra 6.3.48) and comments throughout on trayodaśa, trayoviṃśati, tridaśāḥ etc., whereas the head sūtra of this unit in source.json is dvyaṣṭanaḥ… (6.3.47), on which the Kaumudī blocks comment (dvādaśa, dvāviṃśatiḥ, aṣṭādaśa). The two sūtras are consecutive; the source has bundled the commentary on the following sūtra into this unit. The reading is followed as transmitted.
textual The source repeats the "triśatam" material with a dittography ("strītvaṃ lokāt … tryadhikāsītir iti vā … triśatam iti …" occurring twice); the passage is rendered once, following the evident reading.

SK 809 · A 6.3.48V

त्रेस्त्रयः ॥ ८०९ ॥

trestrayaḥ

trestrayaḥ — 6.3.48 — In place of [the word] tri, trayas is substituted [when it stands as prior member, within the domain 'before a hundred' (prāk śatāt)].

Rule. tri becomes trayas in the same domain: as first member before a numeral below a hundred, not in a bahuvrīhi, not before aśīti.

Example.

trayodaśa "thirteen"; trayoviṃśatiḥ "twenty-three".

Applies when / blocked by. Not tridaśāḥ "the thrice-ten gods" — a bahuvrīhi (with tris "thrice"); not tryaśītiḥ; not triśatam, trisahasram.

Siddhānta-kaumudī

त्रिशब्दस्य त्रयस् स्यात्पूर्वविषये । त्रयोदश । त्रयोविंशतिः । बहुव्रीहौ तु त्रिर्दश त्रिदशाः । सुजर्थे बहुव्रीहिः । अशीतौ तु त्र्यशीतिः । प्राक् शतादित्येव । त्रिशतम् । त्रिसहस्त्रम् ॥

The word tri is replaced by trayas in the prior-member domain (pūrvaviṣaye). trayodaśa ["thirteen"]. trayoviṃśatiḥ ["twenty-three"]. But in a bahuvrīhi [there is no trayas substitution]: "trir daśa" → tridaśāḥ ["the thrice-ten," i.e., the thirty gods] — the bahuvrīhi being in the sense of suC (triḥ, "thrice"). In [the word for] eighty, however, tryaśītiḥ [tri → try by yaṇ, not trayas]. [The condition] "before a hundred" (prāk śatāt) alone [holds by anuvṛtti]: [hence] triśatam ["three hundred"], trisahasram ["three thousand"] [take no trayas, being outside that domain].

Tattvabodhinī

NSP p. 197–198

—त्रेस्त्रयः । संधिवेलादिषु त्रयोदशीति पाठात्सान्तोऽयमादेश इति ध्वनयन्नाह—त्रयस् स्यादिति ॥—सुजये बहुवीहिरिति । ‘संख्ययाव्यया—’ इत्यादिनेति शेषः ॥—एकादिरिति । अदुगिति छेदः । पररूपं लकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भवति ॥—धासुवेति । ‘संख्याया विधायै’ इत्यादिना विहितस्य धाप्रत्ययस्यैवेह ग्रहणम् ‘प्रत्ययाप्रत्यययोः—’ इति परिभाषया । तेनेह न । षट् दधातीति षट्धा । ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ । टाप् ॥—षोडश्चिति । षड् दन्ता अस्य षोडन् । ‘वयसि दन्तस्य—’ इति दत्रादेशः ॥—परवल्लिङ्गम्—। इतरेतरयोगे द्वन्द्वोऽत्र गृह्यते न समाहारे द्वन्द्वः ‘स नपुंसकम्’ इत्यपवादस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ सूत्रे ‘द्वन्द्वतत्पुरुषयोः—’ इति न सप्तमीद्विवचनम् । तथात्वे द्वन्द्वे तत्पुरुषे च यत्परपदं तद्वल्लिङ्गं पूर्वपदस्यातिदिश्येत, परपदस्य संवन्धिशब्दत्वेन पूर्वपदाक्षेपकत्वात्, ततश्च मयूरीकुक्कुटावित्यत्र पूर्वपदे इकारनिवृत्तिप्रसङ्गः, कुक्कुटमयूर्यौ अर्धपिप्पलीत्यादौ तु पूर्वपदे स्त्रीप्रत्यय उत्पद्येत । किं तु षष्ठीद्विवचनमित्याशयेनाह—एतयोरिति । द्वन्द्वतत्पुरुषार्थयोरित्यर्थः । एवं चानुप्रयोगेऽपि तदेव लिङ्गं सिद्धम् ॥ उपमेये षष्ठ्यभ्युपगमाद्वतिरपि षष्ठ्यन्तादेवेत्याशयेनाह—परपदस्येवेति । भाष्ये तु ‘लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वालिङ्गस्य’ इति प्रत्याख्यातमिदं सूत्रम् ॥ अस्मिन्न प्रत्याख्याते तुल्यन्यायत्वालिङ्गानुशासनं सर्वमेव प्रत्याख्यातम्, तथापि तत्प्रौढिवादमात्रम् । अन्यथा व्याकरणस्यैव वैयर्थ्यप्रसङ्गात् ॥—गतिसमासेष्विति । गतिग्रहणं प्रादीनामुपलक्षणं मुख्यस्य गतेरसंभवादित्याशयेनोदाहरति—निष्कौशाम्बिरिति ।—अतच्चमिति । अत्र च लिङ्गं पूर्ववद्वहणम् । अन्यथा निपातनादेव सिद्धे किं तेनेति भावः ॥ इह समासार्थस्य वा पूर्ववल्लिङ्गातिदेशः उत्तरपदार्थस्य वा । उभयथाप्यश्ववडवौ शोभनावित्यनुप्रयोगेऽपि पुंस्त्वं सिध्यति ॥ ननु समासार्थस्य पुंस्त्वेऽपि स्वाश्रयस्त्रीत्वस्यानिवर्तनाद्वापः श्रवणप्रसङ्गः । न चातिदेशवैयर्थ्यम् । शसि नलप्रवृत्त्या अनुप्रयोगे पुंलिङ्गत्वाभावेन च तत्सार्थक्यादिति चेदत्राहुः । इहैव निपातनात् ‘अश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम्’ इत्यत्र निपातनाद्वा टापो निवृत्तिरिति ॥—अहोरात्र इति । प्राचा तु अहोरात्रमित्युदाहतम् । तन्नेति प्रागेवोक्तम् ॥ अत्र वदन्ति ‘रात्राहाहाः—’ इत्यनेन रात्रादीनामेव पुंस्त्वं विधीयते, तदन्तस्य तु ‘परवल्लिङ्गम्—’ इत्येव सिध्यति । अत एव भिन्नविषयत्वात् ‘विप्रतिषेधे परं कार्यम्’ इति न प्रवर्तते । एवं च ‘रात्राहाहाः—’ इति पुंस्त्वाप्रवृत्त्या समाहारे ‘स नपुंसकम्’ इत्येव भवति परवल्लिङ्गापवादत्वादिति । तन्न । उक्तरीत्या ब्रह्म्यहादावपि नपुंसकत्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः । ब्रह्म्यह इति प्राचाप्युदाहतत्वेन स्वमूलप्रन्थेन सह विरोधापत्तेः । ‘ते तु त्रिंशदहोरात्रः’ इत्यादिकोशविरोधाच्च । तस्माद्वात्रावन्तस्यैवायं पुंस्त्वविधिः ‘द्वन्द्वतत्पुरुषयोः—’ इति प्रक्रमणात्, तथा च भिन्नविषयत्वाभावात् ‘रात्राहाहाः—’ इति पुंस्त्वं समाहारनपुंसकतां परत्वेन बाधत एव ॥—संख्यापूर्वमिति । अत्र च ‘अपथपुण्याहौ नपुंसकौ’ । ‘संख्यापूर्वा रात्रिः’ इति लिङ्गानु- शासनसूत्रं मूलम् । संख्याग्रहणेषु कृत्रिमाकृत्रिमन्यायो न प्रवर्तते ‘द्यष्टनः संख्यायाम्—’ इति सूत्रे अशीतिपर्युदासादिखाशयेनोदाहरति—द्विरात्रम् । —गणरात्रमिति । गणानां वहूनां रात्रीणां समाहार इति विग्रहः

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 198 तिष्यश्रेति—तिष्य पक्षा तारा, पुनर्वस्र च द्वे तारे । ‘छन्दसि पुनर्वस्रोः—’ इति निर्देशात् ।

translator notes

textual The source reads "सुजर्थे"; taken here as suC-arthe — the affix suC that yields triḥ ("thrice"). The Bālamanoramā block is empty in the source.

SK 810 · A 6.3.49V

विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् ॥ ८१० ॥

vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām

vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām — Optionally, the operation previously stated [for dvi, aṣṭan, and tri] applies to all of them when catvāriṃśat (forty) and the following [decades] come after.

Rule. For all three — dvi, aṣṭan, tri — the change just taught is optional before catvāriṃśat "forty" and the following tens.

Example.

dvicatvāriṃśat or dvācatvāriṃśat; aṣṭacatvāriṃśat or aṣṭācatvāriṃśat; tricatvāriṃśat or trayaścatvāriṃśat; likewise before pañcāśat, ṣaṣṭi, saptati, navati.

Siddhānta-kaumudī

द्व्यष्टनोस्त्रेश्च प्रागुक्तं वा स्याच्चत्वारिंशदादौ परे । द्विचत्वारिंशत् । द्वाचत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् । अष्टाचत्वारिंशत् । त्रिचत्वारिंशत् । त्रयश्चत्वारिंशत् । एवं पञ्चाशत्षष्टिसप्ततिनवतिषु ॥

For dvi, aṣṭan, and tri, what was stated earlier (prāg-ukta) applies optionally when "catvāriṃśat" etc. follow. [Examples:] dvicatvāriṃśat / dvācatvāriṃśat; aṣṭacatvāriṃśat / aṣṭācatvāriṃśat; tricatvāriṃśat / trayaścatvāriṃśat. Likewise before pañcāśat, ṣaṣṭi, saptati, and navati.

Bālamanoramā

विभाषा चत्वारिंशत्प्रभृतौ सर्वेषाम् - विभाषा चत्वारिंशत् । व्यवहितस्यापिद्व्यष्टनो॑रित्यस्य सम्बन्धाय — सर्वेषामिति । द्व्यष्टनोस्त्रेश्चेत्यर्थः । तदाह — द्व्यष्टनोस्त्रेश्चेति ।

vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām — vibhāṣā catvāriṃśat. In order to connect [the anuvṛtti of] "dvyaṣṭanoḥ" (of dvi and aṣṭan), even though it is separated [by intervening sūtras] (vyavahita), [the sūtra] says "sarveṣām" (of all): the sense being "of dvi, aṣṭan, and tri (dvyaṣṭanostreś ca)." Thus he says "dvyaṣṭanostreś ca."

SK 811 · A 6.3.76V

एकादिश्चैकस्य चादुक् ॥ ८११ ॥

ekādiścaikasya cāduk

ekādiścaikasya cāduk (6.3.76) — An ekādi [element retains] the nañ in its unmodified form, and to eka [there is] the augment aduk.

Rule. When the compound begins with eka, the nañ keeps its n, and eka takes the augment aduk (ad). The compound of nañ with viṃśati joins eka in the instrumental by a split reading of an earlier rule; the nasal is optional.

Example.

ekena na viṃśatiḥ "twenty less one" → eka + ad + na + viṃśati → ekānnaviṃśatiḥ or ekādnaviṃśatiḥ "nineteen" (= ekonaviṃśatiḥ).

Applies when / blocked by. A vārttika: ṣaṣ "six" ends in o before datṛ, daśa and dhā, and the dh of dhā optionally becomes ḍh — ṣoḍan, ṣoḍaśa "sixteen", ṣoḍhā / ṣaḍdhā "in six ways".

Siddhānta-kaumudī

एकादिर्नञ्प्रकृत्या स्यादेकस्य च अदुगागमश्च । नञो विंशत्या सह समासे कृते एकशब्देन सह तृतीयेति योगविभागात्समासः । अनुनासिकविकल्पः । एकेन नविंशतिः एकान्नविंशतिः । एकाद्नविंशतिः । एकोनविंशतिरित्यर्थः ।

An [element] beginning with eka (ekādi) has the nañ in its natural form (nañ-prakṛtyā, the na not being elided), and to eka there is the augment aduk. When the nañ is compounded with viṃśati, then by the split reading (yoga-vibhāga) "[compounded] with the word eka in the instrumental (tṛtīyā)," a compound is formed. The anunāsika is optional: "ekena na viṃśatiḥ" → ekānnaviṃśatiḥ / ekādnaviṃśatiḥ — meaning ekonaviṃśatiḥ (nineteen, "one fewer than twenty").

vārttika

षष उत्त्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासु वेति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated (iti vācyam) that ṣaṣ gets the u-substitution (uttva) before datṛ, daśa, and dhā, and that the initial of the final member has ṣṭutva optionally (vā) in the dhā [forms].

(वार्तिकम्) ॥ षोडन् । षोडश । षोढा । षड्धा ॥

(vārttika) [Examples:] ṣoḍan; ṣoḍaśa; ṣoḍhā; ṣaḍdhā.

Bālamanoramā

एकादिश्चैकस्य चादुक् - एकादिश्च । 'नलोपो नञः' इत्यतो 'नञ' इति षष्ठन्तमनुवर्तते । तच्चप्रथमया विपरिणम्यते । 'नभ्राण्नपात्' इत्यतः प्रकृत्येत्यनुवर्तते । तदाह — एकादिर्नञ्प्रकृत्येति । एक आदिर्यस्येति विग्रहः । एकस्य चादुगागमश्चेति । आदु॑गितिअदु॑गिति वा च्छेदः । नञो विंशत्येति । न विंशतिरिति विग्रहे नञ्समासे सति 'नवंशति' शब्दस्यैकशब्देन तृतीयान्तेन सह एकेन नवंशितिरिति विग्रहे समास इत्यन्वयः । ननु तत्कृतत्वाद्यभावात्कथमिह तृतीयासमास इत्यत आह — योगविभागादिति । अनुनासिकविकल्प इति । तृतीयासमासे कृते सुब्लुकि एक नविंशतिरिति स्थिते 'न लोपो नञः' इति प्राप्तस्य नकारलोपस्य प्रकृतिभान्निवृत्तौ एकशब्दस्याऽऽदुगागमः, तत्र ककार इत्, उकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्तावयवः, सवर्णदीर्घः, एकाद्-नविंशतिरिति स्थिते 'यरोऽनुनासिके' इति दकारस्य पक्षेऽनुनासिकनकार इत्यर्थः । अदुगागमपक्षेऽपि पररूपं तु अकारोच्चारमसामर्थ्यान्न भवति । एकेन न विंशतिरिति । विग्रहवाक्यम् । एकेन हेतुना विंशतिर्न भवतीत्यर्थः । एकान्नविंशतिः, एकाद्नविंशतिरिति । अनुनासिकत्वे तदभावे च रूपम् । एकोनविंशतिरित्यर्थ इति ।पर्यवस्यती॑ति शेषः । एकेन ऊनेति विग्रहः ।पूर्वसदृशे॑ति समासः । सा चासौ विंशतिश्च ।

ekādiścaikasya cāduk — From "nalopo nañaḥ" "nañaḥ" (genitive) is carried forward (anuvṛtti) and transformed into the nominative; from "nabhrāṇnapāt…" "prakṛtyā" is carried forward. He states this: "ekādir nañ-prakṛtyā." The analysis is "eka ādir yasya" (that which has eka as its first [member]). By "ekasya cādugāgamaśca," the split (cheda) may be read as "āduk" or "aduk."

"nañoviṃśatyā" — In the analysis "na viṃśatiḥ," a nañ-compound being formed, the word "naviṃśati" is compounded with the word eka in the instrumental (tṛtīyānta) in the analysis "ekena naviṃśatiḥ" — such is the construction. Objection: Since there is no [relation such as] "being effected by it (tatkṛtatva)" etc., how is there an instrumental-compound (tṛtīyā-samāsa) here? To this he says "yogavibhāgāt" (by the split reading).

"anunāsikavikalpaḥ" — When the instrumental-compound is made and the sup is elided (sub-luk), "eka naviṃśati" standing, the na-kāra elision occasioned by "nalopo nañaḥ" having ceased through [the na's] being unmodified (prakṛtibhāva), the augment āduk [is added] to the word eka; therein the ka-kāra is an it (indicatory) and the u-kāra is for the sake of pronunciation. Being kit, it is a final member (antāvayava); [then] savarṇa-dīrgha [lengthening]; "ekād-naviṃśati" standing, by "yaro'nunāsike" there is optionally an anunāsika na-kāra for the da-kāra — that is the meaning. Even on the aduk-augment side, pararūpa does not occur, because the a-kāra, being merely for pronunciation, lacks capacity (uccāraṇa-asāmarthya).

"ekena na viṃśatiḥ" — the analysis-sentence (vigraha-vākya); the meaning is "on account of one it is not twenty (ekena hetunā viṃśatir na bhavati)." "ekānnaviṃśatiḥ, ekādnaviṃśatiḥ" — the forms with the anunāsika and without it. "ekonaviṃśatir ity arthaḥ" — supply "it amounts to (paryavasyati)." The analysis is "ekena ūna" (deficient by one); the compound is by "pūrvasadṛśa…"; "sā cāsau viṃśatiś ca" (and that [deficient], this twenty).

SK 812 · A 2.4.26समासलिङ्गनिर्णयातिदेशः

परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः ॥ ८१२ ॥

paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ

paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ — 2.4.26 — Of a dvandva and a tatpuruṣa, the gender (liṅga) is like that of the following/last member (paravat).

Rule. A dvandva and a tatpuruṣa take the gender of their last member (paravat).

Example.

kukkuṭaś ca mayūrī ca → last member feminine → kukkuṭamayūryāv ime "these two, a cock and a peahen".

mayūrī ca kukkuṭaś ca → mayūrīkukkuṭāv imau (masculine).

ardhaṃ pippalyāḥ → ardhapippalī (feminine, from pippalī).

Applies when / blocked by. A vārttika withholds this for a dvigu, for compounds with prāpta and āpanna, with alam first, and for gati-compounds: pañcakapālaḥ puroḍāśaḥ "an oblation on five potsherds", prāptajīvikaḥ, āpannajīvikaḥ, alaṃ kumāryai → alaṃkumāriḥ "a match for a maiden" (the compound itself is known from this jñāpaka), niṣkauśāmbiḥ — all masculine.

Siddhānta-kaumudī

एतयोः परपदस्येव लिङ्गं स्यात् । कुक्कुटमयूर्याविमे । मयूरीकुक्कुटाविमौ । अर्धपिप्पली ।

Of these two [compounds], the gender is like that of the latter member (para-pada). [Examples:] "kukkuṭamayūryāv ime" (these two, a cock and a peahen) [feminine dual, from mayūrī]. "mayūrīkukkuṭāv imau" (these two) [masculine dual, from kukkuṭa]. ardhapippalī (half a long-pepper) [feminine, from pippalī].

vārttika

द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः

(vārttika) "dvigu-prāpta-āpanna-alaṃpūrva-gatisamāseṣu pratiṣedho vācyaḥ" — In [the cases of] a dvigu, [a compound with] prāpta, [with] āpanna, [with] alam as prior member, and a gati-compound, the prohibition [of the paravat-gender] must be stated.

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः पुरोडाशः । प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्यै अलंकुमारिः । अत एव ज्ञापकात्समासः । निष्कौशाम्बिः ॥

(This is a vārttika.) "pañcasu kapāleṣu saṃskṛtaḥ" (prepared on five potsherds) = pañcakapālaḥ puroḍāśaḥ (a five-potsherd oblation) [masculine, not neuter]. "prāpto jīvikām" (who has attained a livelihood) = prāptajīvikaḥ [masculine]. āpannajīvikaḥ. "alaṃ kumāryai" (a match for a maiden) = alaṃkumāriḥ [masculine]; by this very [usage], from the indicator (jñāpaka), there is a compound. niṣkauśāmbiḥ (one who has left Kauśāmbī) [masculine].

Bālamanoramā

परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः - परवल्लिङ्गं ।परहव॑दिति षष्ठन्ताद्वतिः । तदाह — एतयोः परपदस्येवेति । द्व्न्द्वपदमत्र इतरेतरयोगद्वन्द्वपरं, समाहाद्वन्द्वेस नपुंसक॑मित्यस्य तदपवादत्वात् । कुक्कुटमयूर्याविमे इति । अत्र द्वन्द्वे अवयवलिङ्गनाऽनियमे प्राप्ते नियमार्थमिदम् । अर्धपिप्पलीति । 'अर्धं नपुंसकम्' इति तत्पुरुषः । अस्यैकदेशिसमासस्य पूर्वपदार्थप्रधानतया पूर्वपदलिङ्गे प्राप्ते उत्तरपदलिङ्गार्थं विधिः । अत्रद्वन्द्वतत्पुरुषयोः॑ इति षष्ठन्तमर्थपरम् । द्वन्द्वतत्पुरुषार्थयोरित्यर्थः । एवंचकुक्कुटमयूर्याविमे॑ इत्यनुप्रयोगेऽपि तदेव लिङ्गम् । द्विगुप्राप्तेति । 'द्विगु' 'प्राप्त' 'आपन्न' 'अलंपूर्व'गतिसमास॑-एतेषु परवल्लिङ्गस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः इत्यर्थः । पञ्चस्विति । उत्तरपदस्य नपुंसकत्वात्समासस्य नपुंसकत्वं प्राप्तं, न भवति, किन्तु विशेष्यलिङ्गमेव प्राप्तजीविक इति । अत्रोत्तरपदस्य जीविकाशब्दस्य यल्लिङ्गं तत्समासस्य न भवति । अलंपूर्वस्योदाहरति — अलंकुमारिरिति । अत्र उत्तरपदकुमारीलिङ्गं समासस्य न भवति । नन्वत्र तदर्थादियोगाऽभावान्न चतुर्थीसमासः ।पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे॑ इत्यपि न भवति, तस्य समासस्य नित्यत्वेन 'अलं कुमार्यै' इति भाष्ये विग्रहप्रदर्शनानुपपत्तेरित्यत आह — अत एवेति ।एकविभक्ति चे॑ति कुमारीशब्दस्योपसर्जनत्वाद्ध्रस्वः । गतिसमासमुदाहरति — निष्कौशाम्बिरिति । अत्र कौशाम्बीशब्दलिङ्गं समासस्य न भवति । यद्यपि निरादिसमास एवायं, न तु गतिसमासः, प्रादिग्रहणमगत्यर्थमित्युक्तेः, तथापि गतिसमासग्रहणं प्रादिसमासोपलक्षणमित्याशयः ।

paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ — paravalliṅgaṃ. The affix vati [comes] after the genitive-ending [word], [giving "paravat" = "like the para"]. This he states with "of just the latter member (para-pada) of these two." The word "dvandva" here refers to the itaretarayoga-dvandva (enumerative dvandva), because 'samāhāra-dvandve [sa] napuṃsakam' (a samāhāra-dvandva is neuter) is an exception (apavāda) to this [rule]. "kukkuṭamayūryāv ime": here, in a dvandva, since [the gender] of the members would [otherwise] be unregulated (aniyama), this [rule] serves to fix it (niyama). "ardhapippalī": a tatpuruṣa by 'ardhaṃ napuṃsakam [ekadeśini]' [A 2.2.2]. Since this ekadeśin-compound is predominantly [about] the sense of the prior member (pūrvapadārtha-pradhāna), the gender of the prior member would [otherwise] apply; [so] the rule serves [to prescribe] the gender of the latter member (uttarapada-liṅga). Here the genitive "dvandvatatpuruṣayoḥ" refers to [their] senses (artha-para), meaning "of the senses of the dvandva and the tatpuruṣa." And thus, even in the pronominal apposition (anuprayoga) "kukkuṭamayūryāv ime," the gender is precisely that [of the para member].

"dvigu-prāpta" etc.: meaning — in these, namely a dvigu, [a compound with] prāpta, [with] āpanna, [with] alam as prior member, and a gati-compound, the prohibition of the paravat-gender must be stated. "pañcasu" [pañcakapāla]: since the latter member [kapāla] is neuter, the compound would [otherwise] be neuter, [but] it is not; rather [it takes] the gender of the qualified substantive (viśeṣya) [namely puroḍāśa]. "prāptajīvika": here the gender of the latter member, the word "jīvikā" [feminine], does not belong to the compound. He illustrates [a compound] with "alam" as prior member: "alaṃkumāri" — here the gender of the latter member "kumārī" [feminine] does not belong to the compound.

Objection: Here, since there is no connection with "tadartha" etc., there is no dative-compound (caturthī-samāsa); nor does 'paryādayo glānādyarthe…' apply, because — that compound being obligatory (nitya) — the display of the analytic phrase "alaṃ kumāryai" in the Mahābhāṣya would be inexplicable [if it were that compound]. To this he says "by this very [usage]" [ata eva — a jñāpaka that a compound is intended]. By 'ekavibhakti ca…' [A 1.2.44], the word "kumārī," being an upasarjana, undergoes shortening (hrasva) [ī → i, giving kumāri]. He illustrates a gati-compound: "niṣkauśāmbi" — here the gender of the word "kauśāmbī" [feminine] does not belong to the compound. Although this is actually a nir-ādi (prādi) compound, not a gati-compound — since it is said that the mention of "prādi" is for the non-gati sense — nevertheless the intention is that the mention of "gati-compound" [in the vārttika] serves as a designation-by-implication (upalakṣaṇa) of the prādi-compound [as well].

SK 813 · A 2.4.27V

पूर्ववदश्ववडवौ ॥ ८१३ ॥

pūrvavadaśvavaḍavau

pūrvavadaśvavaḍavau — The dvandva aśva-vaḍava (horse-and-mare) takes the gender of its prior member (pūrvavat), setting aside the general rule that a dvandva follows the gender of its final member.

Rule. The dvandva aśvavaḍava "horse and mare" takes the gender of its first member. The dual in the sūtra is not binding.

Example.

aśvaś ca vaḍavā ca → masculine → aśvavaḍavau, aśvavaḍavān, aśvavaḍavaiḥ.

Siddhānta-kaumudī

द्विवचनमतन्त्रम् । अश्ववडवौ । अश्ववडवान् । अश्ववडवैः ॥

The dual number [used in the sūtra] is not binding (atantra). [Paradigm:] aśvavaḍavau. aśvavaḍavān. aśvavaḍavaiḥ.

Bālamanoramā

पूर्ववदश्ववडवौ - पूर्वपदआवडवौ ।अआश्च बहवा चे॑ति द्वन्द्वे परवल्लिङ्गं बाधित्वा पूर्ववल्लिङ्गार्थमिदम् ।अआवडवाविति द्वन्द्वः पूर्वपदस्य लिङ्गं लभते॑ #इत्यर्थे बहुवचने विभक्त्यन्तरे च न स्यादित्यत आह — द्विवचनमतन्त्रमिति । उपलक्षममिदम् द्विवचनं विभक्तिश्चेति द्वयमपि अविवक्षितमित्यर्थः ।पूर्वव॑द्ग्रहणमत्र लिङ्गमन्यथा निपातनादेव सिद्धे किं तेनेति भावः ।

pūrvavadaśvavaḍavau — aśvavaḍavau. In the dvandva "aśvāś ca vaḍavāś ca" (horses and mares), this [sūtra serves] the purpose of prior-like gender (pūrva-liṅga), overriding the [general rule of] posterior-like gender (para-liṅga) [i.e. paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ, A 2.4.26]. [One might object that] in the sense "the dvandva aśvavaḍavau takes the gender of its prior member," [the rule] would not [apply] in the plural or in another case-ending [since the sūtra literally shows the dual form aśvavaḍavau]; to this he says "the dual is not binding" (dvivacanam atantram). This is illustrative (upalakṣaṇa): the sense is that both the dual number and the [particular] case-ending are not intended (avivakṣita). The mention of "pūrvavat" here [serves for] gender; otherwise, since [the form itself] is established merely by the irregular formation (nipātana), what would be the use of it [i.e. of the word pūrvavat]?

translator notes

textual The digital source of this block is corrupt at several points (e.g. पूर्वपदआवडवौ for aśvavaḍavau; अआश्च बहवा for अश्वाश्च वडवाश्च; a stray # and displaced accent marks); the translation follows the evidently intended readings.

SK 814 · A 2.4.29V

रात्राह्नाहाः पुंसि ॥ ८१४ ॥

rātrāhnāhāḥ puṃsi

rātrāhnāhāḥ puṃsi (2.4.29) — Dvandva and tatpuruṣa compounds ending in rātra, ahna, or aha are masculine.

Rule. A dvandva or tatpuruṣa ending in rātra, ahna or aha is masculine only. Being the later rule, it also overrides the neuter that an aggregate would take (SK 821).

Example.

ahorātraḥ "day and night"; pūrvarātraḥ "the early night"; pūrvāhṇaḥ; dvyahaḥ.

Applies when / blocked by. A rule of the Liṅgānuśāsana (the treatise on gender, cf. SK 131) makes a rātra after a numeral neuter: dvirātram, trirātram, gaṇarātram.

Siddhānta-kaumudī

एतदन्तौ द्वन्द्वतत्पुरुषौ पुंस्येव । अनन्तरत्वात्परवल्लिङ्गतापवादोऽप्ययं परत्वात्समाहारनपुंसकतां बाधते । अहोरात्रः । रात्रेः पूर्वभागः पूर्वरात्रः । पूर्वाह्णः । द्व्यहः ॥ संङ्ख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् ॥ लि. SK 131 द्विरात्रम् । त्रिरात्रम् । गणरात्रम् ॥

Dvandva and tatpuruṣa [compounds] ending in these (rātra, ahna, aha) are masculine only. Although this [rule] is an exception to [a dvandva's taking] the gender of its final member (paravalliṅgatā) by reason of immediate proximity (anantaratva), yet by virtue of being the later rule (paratva) it also blocks the neuter that a collective (samāhāra) [dvandva] would otherwise take. Examples: ahorātraḥ (day-and-night); the earlier part of the night is pūrvarātraḥ; pūrvāhṇaḥ (forenoon); dvyahaḥ (period of two days).

[Liṅgānuśāsana rule:] "A rātra preceded by a numeral is neuter" (saṃkhyāpūrvaṃ rātraṃ klībam) — a liṅgānuśāsana rule (cf. SK 131). Examples: dvirātram, trirātram, gaṇarātram [neuter].

Bālamanoramā

रात्राह्नाहाः पुंसि - रात्राह्नाहाः ।द्वन्द्वतत्पुरुषयो॑रित्यनुवृत्तं प्रथमाबहुवचनेन विपरिणतं रात्रादिभिर्विशष्यते, तदन्तविधिः । रात्राह्नाहान्तद्वन्द्वतत्पुरुषाः पुंसीत्यर्थः । फलितमाह — एतदन्ताविति । परवल्लिङ्गतापवादः । नन्वहोरात्र इति समाहारद्वन्द्वेःस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वप्रसङ्गः । नच नपुंसकत्वस्याप्ययं पुंस्त्वविधिरपवाद इति वाच्यं,पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरा॑निति न्यायेनऽनस्य पुंस्त्वविधेः परवल्लिङ्गतामात्रापवादत्वात् । तस्मादहोरात्राविति इतरेतरद्वन्द्व एवेहोदाहर्तुमुचित इत्यत आह-अनन्तरत्वादिति । अयमिति ।पुंस्त्वविधि॑रिति शेषः । अहोरात्र इति । अहश्च रात्रिश्च तयोः समाहार इति द्वन्द्वे परत्वान्नपुंसकत्वम् । अपवादत्वात्परवल्लिङ्गमपि बाधित्वाऽनेन पुंस्त्वम् ।अहःसर्वैकदेशे॑त्यच् । पूर्वाह्ण । इति अह्नः पूर्वमित्येकदेशिसमासः । 'राजाहःसखिभ्यः' इति टच् । 'अह्नोऽहः' #इत्यह्नादेशः । परवल्लिङ्गं नपुंसकं च बाधित्वा पुंस्त्वम् । द्व्यह इति द्वयोरह्नोः समाहार इति विग्रहे द्विगुः, टच्,न सङ्ख्यादेः समाहारे॑ इत्यह्नादेशनिषेधः । परवल्लिङ्गं बाधित्वा पुंस्त्वम् । उत्तरपदस्याऽहन्शब्दस्य#आऽकारान्तत्वाऽभावान्न स्त्रीत्वं, समासन्तस्य समासभक्तत्वात् । सङ्ख्यापूर्वं । लिङ्गानुशासनसूत्रमिदम् । न त्वाष्टाध्यायीस्थं सूत्रं, नापि वार्तिकम्, भाष्ये अदर्शनात् ।रात्राह्नाहाः पुंसी॑त्यस्यायमपवादः । द्विरात्रमिति । समाहारद्विगुः ।अहःसर्वैकदेशे॑त्यच् । गणरात्रमिति । गणशब्दो बहुपर्यायः, 'बहुगणवति' इति सङ्ख्यात्वम् । गणाना रात्रीणां समाहार इति द्विगुः । अच् ।

rātrāhnāhāḥ puṃsi — The [phrase] "dvandvatatpuruṣayoḥ" ("of the dvandva and tatpuruṣa") is carried forward (anuvṛtti), transformed into the nominative plural, and qualified by rātra etc.; [the operation extends] to what ends in these (tadantavidhi). The meaning: dvandva and tatpuruṣa compounds ending in rātra, ahna, aha are masculine. He states the upshot with "etadantau…" (those ending in these). [This rule] is an exception to [a compound's taking] the gender of its final member (paravalliṅgatā).

Objection: In ahorātra, being a collective (samāhāra) dvandva, the neuter would be occasioned by "sa napuṃsakam." Nor should it be said that this masculine-prescribing rule (puṃstva-vidhi) is [also] an exception to the neuter; for by the maxim "exceptions occurring before block the immediately following rules, not the later ones" (purastād apavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān), this masculine-prescribing rule is an exception only to [the rule of] paravalliṅgatā. Therefore ahorātrau [dual], as an itaretara dvandva alone, is the fit example to cite here — hence he says "anantaratvāt" (because of proximity). By "ayam" supply "the masculine-prescribing rule."

"ahorātraḥ" — In the dvandva "ahaś ca rātriś ca, the collective of the two," the neuter [would arise] by posteriority (paratva); [but] because this rule is an exception it blocks even the paravalliṅga and prescribes masculine here. The [samāsānta] ac is by "ahaḥ sarvaikadeśa…".

"pūrvāhṇa" — "the earlier [part] of the day" (ahnaḥ pūrvam), a partitive (ekadeśin) compound; the ṭac [samāsānta] is by "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac"; the substitute ahna (for ahan) is by "ahno'haḥ." Blocking both the paravalliṅga and the neuter, [there is] masculine.

"dvyaha" — in the analysis "the collective of two ahan (dvayor ahnoḥ samāhāraḥ)," a dvigu; ṭac [samāsānta]; the prohibition of the ahna-substitute is by "na saṅkhyādeḥ samāhāre." Blocking the paravalliṅga, [there is] masculine. And because the final word ahan does not end in ā, there is no feminine; for the samāsānta belongs to the compound as a whole (samāsabhakta) [not to the final member].

"saṅkhyāpūrvaṃ" — This is a liṅgānuśāsana rule (a rule of the gender-teaching text), not a rule found in the Aṣṭādhyāyī, nor a vārttika, since it does not appear in the [Mahā]bhāṣya. It is an exception to "rātrāhnāhāḥ puṃsi."

"dvirātram" — a samāhāra-dvigu; the ac by "ahaḥ sarvaikadeśa…". "gaṇarātram" — the word gaṇa is a synonym of bahu ('many'); its being a numeral (saṅkhyātva) is by "bahugaṇavatu…"; in "the collective of gaṇa [i.e. many] nights (gaṇānāṃ rātrīṇāṃ samāhāraḥ)," a dvigu; ac [samāsānta].

SK 815 · A 2.4.30V

अपथं नपुंसकम् ॥ ८१५ ॥

apathaṃ napuṃsakam

apathaṃ napuṃsakam — [A tatpuruṣa ending in the word] apatha is neuter.

Rule. A tatpuruṣa ending in apatha "bad road" is neuter.

Example.

apatham.

Applies when / blocked by. As a bahuvrīhi it is masculine: apatho deśaḥ "a trackless region". The sūtra names the form with its compound-ending affix already added, so apanthāḥ (without it) is untouched.

Siddhānta-kaumudī

तत्पुरुषः इत्येव । अन्यत्र तु अपथो देशः । कृतसमासान्तनिर्देशान्नेह । अपन्थाः ॥

"tatpuruṣaḥ" continues (i.e. this holds only when it is a tatpuruṣa). Elsewhere, however, [in a bahuvrīhi]: apatho deśaḥ ("a region that is a trackless place," masculine). Because the rule states the form with its samāsānta already effected (kṛta-samāsānta-nirdeśa), it does not apply here [to apanthāḥ]: apanthāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 198

—अपथं नपुंसकम् ॥ —तत्पुरुष इत्येवेति । द्वन्द्वग्रहणं तु नानुवर्तते अयोग्यत्वादिति भावः ॥ —अपन्था इति । ‘पथो विभाषा’ इति समासान्तविकल्पः ॥ इदं सूत्रं शक्यमकर्तुम् । ‘पथः संख्याव्ययादेः’ इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थत्वात् ॥ प्रसङ्गादाह—अर्धचा इति । इह केषांचिदर्थभेदेन व्यवस्थेष्यते । सा च व्यवस्था मद्यमकरन्दमाक्षिकाणां वाची मधुशब्दो द्विलिङ्गः, चैत्रादिवाची तु पुंलिङ्गः, भूतपिशाचे द्विलिङ्गः, क्रियावचनस्तु विशेष्यलिङ्ग इत्येवं यथायथं ज्ञेयम् ॥ —‘अर्धचाः पुंसि च’ ‘स नपुंसकम्’ इत्यनयोर्मध्ये ‘जात्याख्याम्’ इति चतुःसूत्र्याः संगतिरिह चिन्त्या ॥ वहूनां वचनं प्रतिपादनमिति व्याख्यानात्फलितोऽत्रातिदेश इत्याशयेनाह—एकोऽप्यथौ वा बहुवदिति । एवंच विशेषणादपि सिद्धमिति ध्वनयनुदाहरति—ब्राह्मणाः पूज्या इति । जात्याख्यायां किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तः ॥ एकस्मिन्किम् । व्रीहियवौ

Bālamanoramā

अपथं नपुंसकम् - अपथं नपुंसकं । न-पन्था इति विग्रहे नञ्समासे नञो नस्य लोपे 'ऋक्पूः' इत्यप्रत्यये टिलोपे अपथशब्दः, स नपुंसकमित्यर्थः । परवल्लिङ्गतापवादः । तत्पुरुष इत्येवेति ।परवल्लिङ्ग॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । द्वन्द्वग्रहणं तु नानुवर्तते, अयोग्यत्वात् । अन्यत्र त्विति । बहुव्रीहावित्यर्थः । अपन्था इति । 'पथो विभाषा' इति समासान्तविकल्पः ।पथः संख्याव्ययादेः॑ इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थमेवेदं सूत्रम् ।

apathaṃ napuṃsakam — apathaṃ napuṃsakam. Given the analysis "na panthāḥ" ("not a road"), in the naÑ-compound, with elision of the n of naÑ, the affix aC by "ṛkpūḥ…" [the samāsānta rule], and elision of the ṭi portion (ṭi-lopa), the word apatha is obtained; that is neuter — this is the meaning. It is an exception to taking the gender of the latter member (paravalliṅgatā). "It holds only for a tatpuruṣa (tatpuruṣa ity eva)" — because the anuvṛtti of "paravalliṅgam" [and that portion only] carries forward. That is the point. The mention of dvandva, however, does not carry forward, because it is unsuitable (ayogyatva). "Elsewhere, however (anyatra tu)" — meaning in a bahuvrīhi. "apanthāḥ" — the optional samāsānta by "patho vibhāṣā." This sūtra is in fact already accounted for (gatārtha) by the forthcoming vārttika "pathaḥ saṃkhyāvyayādeḥ."

SK 816 · A 2.4.31V

अर्धर्चाः पुंसि च ॥ ८१६ ॥

ardharcāḥ puṃsi ca

ardharcāḥ puṃsi ca — 2.4.31 — The words of the ardharca group are [used] in the masculine as well [as in the neuter].

Rule. The words of the ardharcādi list are masculine as well as neuter.

Example.

ardharcaḥ / ardharcam "half-verse"; dhvajaḥ / dhvajam "banner"; so too tīrtha, śarīra, maṇḍa, pīyūṣa, deha, aṅkuśa, kalaśa.

Siddhānta-kaumudī

अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीबे च स्युः । अर्धर्चः । अर्घर्चम् । ध्वजः । ध्वजम् । एवं तीर्थ, शरीर, मण्ड, पीयूष, देह, अङ्कुश, कलश इत्यादि ॥

The words of the ardharca group (ardharcādi) are [used] both in the masculine and in the neuter. ardharcaḥ / ardharcam. dhvajaḥ / dhvajam. Likewise tīrtha, śarīra, maṇḍa, pīyūṣa, deha, aṅkuśa, kalaśa, and so on.

Bālamanoramā

अर्धर्चाः पुंसि च - अर्धर्चाः । बहुवचनात्तदादीनां ग्रहणमित्याह — अर्धर्चादय इति । अर्धर्चमिति । ऋचोऽर्धमिति विग्रहेअर्द्धं नपुंसक॑मिति समासः । 'ऋक्पूः' इति अच् । परवल्लिङ्गं स्त्रीत्वं बाधित्वा पुंनपुंसकत्वविकल्पः ।

ardharcāḥ puṃsi ca — From the plural ("ardharcāḥ") the taking of "that word and those following it" (i.e. the ardharca-group) is indicated; so he says "the words beginning with ardharca." "ardharcam" — in the analysis "ṛco'rdham" ("half of a ṛc"), the compound is by "ardhaṃ napuṃsakam"; the affix ac [as final augment] by "ṛkpūḥ..." [ṛkpūrabdhūḥ...]. Overriding the feminine gender [that would come] by "paravalliṅgam," there is the option of masculine and neuter (puṃnapuṃsakatva-vikalpa).

translator notes

textual Source OCR reads "argharcam"; the evident reading is "ardharcam," followed here. "ardhaṃ napuṃsakam," "ṛkpūḥ...," and "paravalliṅgam" are left as pratīkas.

SK 817 · A 1.2.58V

जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् ॥ ८१७ ॥

jātyākhyāyāmekasmin bahuvacanamanyatarasyām

jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām — In naming a class (jāti), even for a single [referent], the plural is used optionally.

Rule. When a class is named, a single thing may optionally be spoken of in the plural.

Example.

brāhmaṇāḥ pūjyāḥ or brāhmaṇaḥ pūjyaḥ "the brāhmaṇa is to be honoured".

Siddhānta-kaumudī

एकोऽप्यर्थो वा बहुवद्भवति । ब्राह्मणाः पूज्याः । ब्राह्मणः पूज्यः ॥

Even a single object optionally behaves like many (bahu-vat). brāhmaṇāḥ pūjyāḥ ("Brahmins are to be honored"); brāhmaṇaḥ pūjyaḥ ("a Brahmin is to be honored").

Bālamanoramā

जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम् - जात्याख्यायाम् । आकृत्यधिकरणमन्यायेन घटादिशब्दानां जातिवाचकत्वाज्जातेश्चैकत्वादेकवचनमेव स्यादित्यारम्भः । जातिशब्दे एकत्वे बहुवचनं वा स्यादित्यक्षरार्थः । तथा सति 'ब्राआहृणा भोज्या' इत्यादौ विशेषणान्न स्यादित्याशङ्क्य एकस्मिन्नर्थे विद्यमानः शब्दो बहूनर्थान् वक्ति, एकार्थो बहुवद्भवतीति लभ्यते इत्यभिप्रेत्याह-एकोऽप्यर्थ इति । बहुत्वप्रयुक्तं कार्यं लभत इत्यर्थः ।

jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām — jātyākhyāyām. The rule is undertaken because, by the reasoning of the ākṛtyadhikaraṇa [the section holding that words denote the generic form], since words like ghaṭa denote a class (jāti) and a class is one, only the singular would occur. The literal sense of the words is: for a class-word, when [the referent is] one, the plural optionally occurs. Objection: If so, then in "brāhmaṇā bhojyāḥ" and the like, [the plural] would not occur, since [the word] there is a qualifier (viśeṣaṇa). Anticipating this, and intending that "a word present in a single meaning expresses many meanings — a single-meaning [word] behaves like many," he says "even a single object (eko'py arthaḥ)." Meaning: it obtains the operation prompted by plurality (bahutva).

translator notes

translator The opening ākṛtyadhikaraṇam anyāyena is rendered "by the reasoning of the ākṛtyadhikaraṇa"; the compound admits reading the instrumental as either the section's maxim (ā-nyāyena / nyāyena) or "by improper reasoning" (anyāyena). The former fits the argument that class-words, denoting a single class, would otherwise take only the singular.

SK 818 · A 1.2.59V

अस्मदो द्वयोश्च ॥ ८१८ ॥

asmado dvayośca

asmado dvayośca — 1.2.59 — For asmad (the first-person pronoun), the plural optionally occurs even when a single object or two objects [are intended].

Rule. asmad "I" optionally takes the plural when one or two are meant.

Example.

vayaṃ brūmaḥ "we say" for one speaker; otherwise ahaṃ bravīmi, āvāṃ brūvaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika: not when asmad has a qualifier — paṭur ahaṃ bravīmi "I, the clever one, say".

Siddhānta-kaumudī

एकत्वे द्वित्वे च विवक्षितेऽस्मदो बहुवचनं वा स्यात् । वयं ब्रूमः । पक्षे अहं ब्रवीमि । आवां ब्रूवः इति वा ।

When singularity or duality is intended (vivakṣita), the plural (bahuvacana) optionally occurs for asmad. vayaṃ brūmaḥ ("we say"). On the alternative: ahaṃ bravīmi ("I say"), or āvāṃ brūvaḥ ("we two say").

vārttika

सविशेषणस्य प्रतिषेधः

(vārttika) [There is] prohibition [of the plural] when [asmad] is qualified (saviśeṣaṇa).

(वार्तिकम्) ॥ पटुरहं ब्रवीमि ॥

(vārttika [example]) paṭur ahaṃ bravīmi ("I, [being] clever, say") [singular, since asmad here bears the qualifier paṭu].

Tattvabodhinī

NSP p. 198

—असदो द्वयोश्च । चात् ‘एकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्’ इति च वर्तते तदेतदाह—एकत्वे द्वित्वे च विवक्षित इत्यादि

Bālamanoramā

अस्मदो द्वयोश्च - अस्मदो द्वयोश्च । सविशेषणस्येति ।त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमान्नोन्नताः॑ इत्यत्र तु अवयवगतबहुत्वाभिप्रायं बहुवचनम् ।

asmado dvayośca — "of the qualified [pronoun]" [refers to the vārttika's prohibition]. But in "tvaṃ rājā vayam apy upāsita-guru-prajñābhimāna-unnatāḥ" ("you are a king; we too are exalted by the pride of the wisdom [gained from] serving a teacher"), the plural (bahuvacana) is used with the intention of the plurality residing in the constituent members (avayava-gata-bahutva) [and so is not blocked despite the qualification].

SK 819 · A 1.2.60V

फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ ८१९ ॥

phalgunīproṣṭhapadānāṃ ca nakṣatre

phalgunīproṣṭhapadānāṃ ca nakṣatre — For phalgunī and proṣṭhapadā, when a nakṣatra (asterism) is denoted, the [dual is] also [optionally expressed by the plural].

Rule. phalgunī and proṣṭhapadā, naming lunar asterisms (nakṣatra), optionally take the plural for the dual.

Example.

pūrve phalgunyau or pūrvāḥ phalgunyaḥ; pūrve proṣṭhapade or pūrvāḥ proṣṭhapadāḥ.

Applies when / blocked by. Not phalgunyau māṇavike "two girls named Phalgunī".

Siddhānta-kaumudī

द्वित्वे बहुत्वप्रयुक्तं कार्यं वा स्यात् । पूर्वे फल्गुन्यौ । पूर्वाः फल्गुन्यः ॥ पूर्वे प्रोष्ठपदे । पूर्वाः प्रोष्ठपदाः ॥ नक्षत्रे किम् । फल्गुन्यौ माणविके ॥

In the dual [reference] the operation proper to plurality (i.e. the plural form) optionally applies. Thus: pūrve phalgunyau / pūrvāḥ phalgunyaḥ ("the earlier two Phalgunī" — dual or plural). pūrve proṣṭhapade / pūrvāḥ proṣṭhapadāḥ. Why "when a nakṣatra is denoted"? [To exclude cases such as] phalgunyau māṇavike (two girls named Phalgunī, where only the dual is admitted).

Tattvabodhinī

NSP p. 198

—फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च । चकारेण द्वयोरनुकर्षणादाह—द्वित्व इति ॥ —फल्गुन्यौ माणविके इति । फल्गुनीशब्दात् ‘नक्षत्रेण युक्तः कालः’ इत्यण् । तस्य ‘लुबविशेषे’ इति लुप् । ततो जातार्थं ‘फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ’ इति टः, टित्त्वान् डीप् । न चायं गौणः, यौगिकत्वात् । तथा च गौणमुख्यन्यायाग्रहत्या नक्षत्रग्रहणमावश्यकमिति भावः ॥ —तिष्यपुनर्वस्वोः—॥ —विशाखानुराधा इति । विशाखे चानुराधाश्चेति विग्रहः

Bālamanoramā

फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे - फल्गुनी । 'नक्षत्रे' इति प्रथमाद्विवचनम् । नक्षत्रे यद्यभिधीयते इत्यर्थः । चेन द्वयोरित्यनुकर्षः । तदाह — द्वित्वे इति । पूर्वं प्रोष्ठपदे इति । स्त्रीत्वादौङः शीभावः ।प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रिया॑मित्यमरः । फल्गुन्यौ माणविके इति । फल्गुनीनक्षत्रयुक्तकाले जाते इत्यर्थः । 'नक्षत्रेण युक्तः' इत्यण् । 'लुबविशेषे' इति लुप् । ततो जातार्थेफल्गुन्यषाढाभ्यां टाऽनौ॑ इति टः । टित्त्वान्ङीप् ।

phalgunīproṣṭhapadānāṃ ca nakṣatre — phalgunī… The word "nakṣatre" is [in form] a nominative dual; the sense is "if [the referent] is denoted as a nakṣatra." By "ca" the word "dvayoḥ" ("of the two") is drawn in (anukarṣa) [from the governing rule]. This he states with "dvitve" ("in the dual [reference]"). "pūrve proṣṭhapade" — because of the feminine gender, the nominative/accusative dual ending auṄ becomes śī (→ e). Amara: "proṣṭhapadā [is] bhādrapadā, feminine." "phalgunyau māṇavike" — the meaning is: the two [girls] born at the time conjoined with the phalgunī-nakṣatra. [Derivation:] by "nakṣatreṇa yuktaḥ" the suffix aṆ [is added]; by "lub aviśeṣe" there is luP (elision of aṆ); then, in the sense "born [at that time]," by "phalgunyaṣāḍhābhyāṃ ṭā'nau" the suffix ṭa [follows]; because it is ṭit, ṅīP (the feminine) follows.

translator notes

textual The source reads "'nakṣatre' iti prathamā-dvivacanam" ("nakṣatre is a nominative dual"), yet the gloss that immediately follows — "the sense is: if [the referent] is denoted as a nakṣatra" — requires a locative (saptamī) of condition. A reading such as saptamy-ekavacanam would suit the gloss; the transmitted reading is followed here.

SK 820 · A 1.2.63कृञः अनुप्रयोगातिदेशः

तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥ ८२० ॥

tiṣyapunarvasvornakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanaṃ nityam

tiṣyapunarvasvornakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanaṃ nityam — For tiṣya and punarvasu, in a dvandva of nakṣatra-names, the plural is obligatorily [replaced by] the dual.

Rule. In the dvandva of the asterisms tiṣya and punarvasu the plural is obligatorily replaced by the dual.

Example.

tiṣyaś ca punarvasū ca → tiṣyapunarvasū.

Applies when / blocked by. Not viśākhānūrādhāḥ (other asterisms, plural); not tiṣyapunarvasavo māṇavakāḥ (boys so named).

Siddhānta-kaumudī

बहुत्वं द्वित्ववद्भवति । तिष्यश्च पुनर्वसू च तिष्यपुनर्वसू । तिष्येति किम् । विशाखानूराधाः । नक्षत्रेति किम् । तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः ॥

The plural obligatorily behaves as a dual. tiṣyaś ca punarvasū ca → tiṣyapunarvasū (dual). Why "tiṣya (and punarvasu)"? [To exclude:] viśākhānūrādhāḥ (a plural — other nakṣatra dvandvas). Why "nakṣatra"? [To exclude:] tiṣyapunarvasavo māṇavakāḥ (boys named Tiṣya and Punarvasu — the plural retained).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 198

—तिष्यपुनर्वसव इति । तिष्यपुनर्वसु शब्दाभ्यां पूर्ववत् ‘नक्षत्रेण युक्तः कालः’ इत्यण् ‘लुबविशेषे’ इति च लुप् । ततो जातार्थं ‘संधिवेला—’आदिसूत्रेण अण् तस्य तु ‘श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधा—’ इत्यादिना लुक् ॥ नक्षत्र इत्यनुवर्तमाने पुनर्नक्षत्रग्रहणं पर्यायाणामपि यथा स्यादित्येतदर्थमित्याकरः । एवं च ‘सिध्यपुनर्वस्’ इत्यपि सिध्यतीति दिक् ॥ बहुवचनस्य किम् । इदं तिष्यपुनर्वसु । ‘चार्थे द्वन्द्व’ इति समाहार द्वन्द्वोयम्

Bālamanoramā

तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् - तिष्यपुनर्वस्वो । विशाखानुराधा इति । विशाखे च अनुराधाश्चेति विग्रहः । तिष्यपुनर्वसव इति । तिष्यश्च पुनर्वसू चेति विग्रहः । तिष्यशब्दात्पुनर्वसुशब्दाच्च 'नक्षत्रेण युक्तः' इत्यण् । 'लुबविशेषे' इति लुप् । ततो जातार्थे सन्धिवेलाद्यण् ।श्रविष्ठाफल्गुनी॑त्यादिना लुक् ।जात्याख्याया॑मित्यादिचतुःसूत्र्या अत्र सङ्गतिश्चिन्त्या ।

tiṣyapunarvasvornakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanaṃ nityam — tiṣyapunarvasvoḥ. "viśākhānurādhāḥ" — the analysis is "viśākhe ca anurādhāś ca." "tiṣyapunarvasavaḥ" — the analysis is "tiṣyaś ca punarvasū ca." From the word tiṣya and the word punarvasu, by "nakṣatreṇa yuktaḥ," aṆ [is added]; by "lub aviśeṣe," luP (elision); then in the "born" sense (jāta), the aṆ of "sandhivelādi…"; by "śraviṣṭhāphalgunī…" the luk. The relevance (saṅgati) of the tetrad of sūtras beginning "jātyākhyāyām…" here is to be considered (cintya).

SK 821 · A 2.4.17V

स नपुंसकम् ॥ ८२१ ॥

sa napuṃsakam

sa napuṃsakam — That [namely, the dvigu and the dvandva in the collective sense] is neuter.

Rule. A dvigu and a dvandva in the aggregate sense are neuter — an exception to SK 812.

Example.

pañcānāṃ gavāṃ samāhāraḥ → pañcagavam; dantāś ca oṣṭhau ca → dantoṣṭham "teeth and lips".

Applies when / blocked by. A run of vārttikas adjusts the dvigu: with a last member in a it is feminine — pañcamūlī; with one in ā, optionally — pañcakhaṭvam / pañcakhaṭvī; with one in an, optionally feminine with loss of the n — pañcatakṣī / pañcatakṣam; but not for the pātrādi words — pañcapātram, tribhuvanam, caturyugam. After puṇya and sudina the ahan-compound is neuter — puṇyāham, sudināham. pathin after a numeral or indeclinable, with its ending affix, is neuter — tripatham, vipatham (not supanthāḥ, atipanthāḥ). In a general statement the neuter is used — mṛdu pacati "cooks gently", prātaḥ kamanīyam "the morning is lovely".

Siddhānta-kaumudī

समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वाश्च नपुंसकं स्यात् । परवल्लिङ्गपवादः । पञ्चगवम् । दन्तोष्ठम् ।

A dvigu and a dvandva, in the collective sense (samāhāra), are neuter. This is an exception (apavāda) to [the rule] "paravalliṅga" [the compound takes the gender of its last member]. Examples: pañcagavam ("the aggregate of five cows"); dantoṣṭham ("teeth-and-lips").

vārttika

अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः

(vārttika) — A dvigu whose last member ends in short "a" (akārānta-uttarapada) is held (iṣṭa) to be feminine.

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चमूली ।

(vārttika) — pañcamūlī.

vārttika

आबन्तो वा

(vārttika) — [A dvigu] ending in ā (ābanta) [is feminine] optionally (vā).

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चखट्वम् । पञ्चखट्वी ।

(vārttika) — pañcakhaṭvam / pañcakhaṭvī.

vārttika

अनो नलोपश्च वा द्विगुः स्त्रियाम्

(vārttika) — A dvigu ending in "an" is optionally feminine, and there is na-lopa (elision of the n).

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चतक्षी । पञ्चतक्षम् ।

(vārttika) — pañcatakṣī / pañcatakṣam.

vārttika

पात्राद्यन्तस्य न

(vārttika) — [The feminine does] not [apply] for [a dvigu] ending in [a member of] the pātrādi [class].

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चपात्रम् । त्रिभुवनम् । चतुर्युगम् ।

(vārttika) — pañcapātram / tribhuvanam / caturyugam.

vārttika

पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्टा

(vārttika) — After puṇya and sudina, [for the tatpuruṣa ending in] ahan, the neuter (klība) is held [desirable].

(वार्तिकम्) ॥ पुण्याहम् । सुदिनाहम् ।

(vārttika) — puṇyāham / sudināham.

vārttika

पथः संख्याव्ययादेः

(vārttika) — [Neuter] for [a compound ending in] pathin whose first member is a number (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya).

(वार्तिकम्) ॥ संख्याव्ययादेः परः कृतसमासान्तः पथशब्दः क्लीबमित्यर्थः । त्रयाणां पन्थास्त्रिपथम् । विरूपः पन्था विपथम् । कृतसमासान्तनिर्देशान्नेह । सुपन्थाः । अतिपन्थाः ।

(vārttika) — The meaning: the word "patha" (pathin), coming after a number or an indeclinable and having undergone the samāsānta [affix], is neuter (klība). "trayāṇāṃ panthāḥ" ("the road of three") → tripatham. "virūpaḥ panthāḥ" ("a bad road") → vipatham. Because of the specification "having undergone the samāsānta," [it does] not [apply] here: supanthāḥ, atipanthāḥ.

vārttika

सामान्ये नपुंसकम्

(vārttika) — In [reference to] the general (sāmānya), the neuter [is used].

(वार्तिकम्) ॥ मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ॥

(vārttika) — mṛdu pacati ("cooks softly"); prātaḥ kamanīyam ("the morning is lovely").

Tattvabodhinī

NSP p. 198–199

—स नपुंसकम् । अनन्तरस्य—’इति न्यायोऽत्र नाश्रीयते, तथात्वे द्विगुसंग्रहो न स्यादित्याशयेनाह—द्विगुद्वं न्द्वश्चेति । अत्र व्याचक्षते । प्रकरणादेवानुवाद्यलाभे ‘स’ ग्रहणमेतत्प्रकरणानुपात्तस्यापि समाहारद्वन्द्वस्य संग्रहार्थम् तेन संज्ञापरिभाषमित्यादि सिद्धमिति ॥ —पञ्चगवमिति । ‘तद्धितार्थ—’ इत्यादिना समाहारे द्विगुः ॥ —दन्तोष्ठमिति । ‘द्वन्द्वश्च प्राणि—’ इत्यादिना समाहारे द्वन्द्वः ॥ —पञ्चखट्वमिति । नपुंसकहस्रः ॥ —पञ्चखट्वमिति । उपसर्जनहस्रत्वे सत्यदन्तत्वात् ‘द्विगोः’ इति स्त्रीत्वपक्षे डीप् ॥ —अनो नलोपश्चेति । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ—’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादप्राप्तो नलोप इति भावः ॥ इह वाशब्दः स्त्रियामित्यनेन संबध्यते, न तु पूर्वेण । तेन नित्यो नलोप इत्याह—पञ्चतक्षमित्यादि ॥ —पात्राद्यन्तस्येति । स्त्रीत्वमिति शेषः । आकृतिगणोऽयम् ॥ —सुदिनाहमिति । प्रशस्तप- यांयः सुदिनशब्दः ‘सुदिनासु सभासु कार्यमेतत्प्रतिचिन्वीत विशेषतः खयं च’ इत्यादिप्रयोगात् ॥—पथः संख्या-व्ययेति । संख्याव्ययरूपो य आदिस्तसादित्यर्थः ॥—त्रिपथं, विपथमिति । ‘ऋक्पूरवधूः—’ इत्यप्रत्ययः ॥—सुपन्थाः, अतिपन्था इति । ‘न पूजनात्’ इति समासान्तनिषेधः ॥ कथं तर्हि ‘व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः’ इत्यमर इति चेत् । प्रमाद एवायमिति वहवः ॥ मनोरमायां तु ‘पथे गतौ’ इत्यस्मात्पचावचि पथति व्याप्नोतीति व्युत्पादितः पथशब्दोऽस्ति । तथा च त्रिकाण्डशेषः । ‘वाटः पथश्च मार्गः स्यात्’ इति । तेन पथशब्देन समासे पुंस्त्वमुपपन्नम् । न चैवं विपथसिद्धावपि कापथो न स्यात्कादेशस्य दुर्लभत्वादिति वाच्यम् । ‘ईषदर्थे च’ इति तत्संभवात्कृत्सायामर्थतः पर्यवसानादिति स्थितम् ॥ केचित्तु ‘पथः संख्या—’ इति वार्तिके कृतसमासान्तस्यैव ग्रहणं न तु पचावजन्तस्येत्यत्र बीजाभावाद्विपथः कापथ इति प्रयोगो दुरुपपाद एवेत्याहुः ॥ अत्र माधवः —परवल्लिङ्गापवादत्वात्तत्पुरुष एवेदं प्रवर्तते, नान्यत्र । विपथा नगरी, वहुब्रीहिरयम् । पन्थानमतिक्रान्ता अतिपन्था । इहापि न, ‘द्विगुप्राप्ता—’ इत्यादिना परवल्लिङ्गतायाः प्रतिषेधादिति ॥—सामान्ये नपुंसकमिति । अनियतलिङ्गविषयकमिदम् । तेनादिः पचति, प्रातरादिरिति पुंस्त्वमेव ॥—मृदु पचतीति । कियाविशेषणत्वाद्वितीयान्तम् । धातूपात्तभावनां प्रति हि फलांशः कर्माभूतः । तथा च फलसामानाधिकरण्ये द्वितीया । अत एव संकृत्वावित्यादौ कारकपूर्वकत्वाद्यण् । यत्र तु भावनां प्रति करणतया धालथंविशेषोऽन्वेति तत्र तद्विशेषणानां तृतीयान्ततैव, ‘ज्योतिष्टोमेन यजेते’त्यत्र यथा । एतच्च ‘करणे यजः’ इति सूत्रे वृत्तिपदमज्जयोः साध्यम्

Bālamanoramā

स नपुंसकम् - स नपुंसकं ।द्विगुरेकवचन॑मिति द्विगुः, द्विगुः,द्वन्द्वश्च प्राणी॑ति द्वन्द्वश्च तच्छब्देन परामृश्येते । तौ च समाहारार्थावेव विवक्षितौ, व्याख्यानात् । तदाह — समाहारे इति । पञ्चगवमिति । पञ्चानां गवां समाहार इति द्विगुः । दन्तोष्ठमिति । दन्ताश्च ओष्ठौ चेति विग्रहः ।द्वन्द्वश्च प्राणी॑ति समाहारद्वन्द्वः । अकारान्तेति । अकारान्तमुत्तरपदं यस्येति विग्रहः ।स नपुंसक॑मित्यस्यापवादः । पञ्चमूलीति । समाहारद्विगुः, स्त्रीत्वं, 'द्विगोः' इति ङीप् । आबन्तो वेति ।स्त्रियां वे॑ति वक्तव्यमित्यर्थः । पञ्चखट्वमिति । समाहारद्विगुः । नपुंसकत्वे ह्रस्वः । पञ्चखट्वीति । उपसर्जनह्रस्वत्वे अदन्तत्वात्, 'द्विगोः' इति ङीप् । अनो नलोपश्चेति । 'अन' इत्यावर्तते । एकं प्रथमया विपरिणतं द्विगुरित्यत्रान्वेति । तदन्तविधिः । अन्नन्तो द्विगुः स्त्रियां वा स्यात्, अनो नस्य लोपः स्यादित्यर्थः । वाग्रहणं स्त्रियामित्यत्रैव संबध्यते, न तु नलोपेऽपि तेन स्त्रीत्वाऽभावेऽपि नलोपः । पञ्चतक्षीति । पञ्चानां तक्ष्णां समाहार इति द्विगुः, स्त्रीत्वं नलोपः, 'द्विगोः' इति ङीबिति भावः । पञ्चतक्षमिति । समाहारद्विगुः । स्त्रीत्वाऽभावपक्षेस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वं, नलोप इति भावः । न चान्तर्वर्तिर्नी विभक्तिमाश्रित्य तक्षन्शब्दस्य सुबन्तत्वेन पदत्वात्न लोपः प्रातिपदिके॑त्यनेन नलोपो भविष्यतीति वाच्यम्उत्तरपदत्वे चे॑ति प्रत्ययलक्षणनिषेधात् । पात्राद्यन्तस्य नेति । पात्रादिर्गणः । तदन्तस्य समाहारद्विगोर्न स्त्रीत्वमिति वक्तव्यमित्यर्थः । पञ्चपात्रं त्रिभुवनं चतुर्युगमिति । स्त्रीत्वाऽभावेस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वमिति भावः । पुण्येति । पुण्यसुदिनाभ्यां परो योऽहन्शब्दस्तदन्तस्य तत्पुरुषस्य नपुंसकत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ।रात्राह्ने॑त्यस्यापवादः । पुण्याहमिति । पुण्यमहरिति कर्मधारयः, 'राजाहः' इति टच्, टिलोपः ।उत्तमैकाभ्यां चे॑त्यत्यह्नादेशनिषेधः । सुदिनाहमिति । सुदिनमहरिति कर्मधारयः, टच्, टिलोपः । प्रशस्तपर्यायः सुदिनशब्द इति न पौनरुक्त्यम् । पथः सङ्ख्याव्ययादेरिति ।नपुंसकत्वं वक्तव्य॑मिति शेषः । संख्याव्ययेति समाहारद्वन्द्वः । संख्याव्ययमादिरिति कर्मधारयः, दिग्योगे पञ्चमी । पर इति शेषः । पथ इति कृतसमासान्तादकारान्तात्प्रथमा । तदाह — सङ्ख्याव्ययादेरिति । परवल्लिङ्गतापवादः । त्रिपथमिति । 'ऋक्पूः' इति अप्रत्ययः, टिलोपः । एवं विपथमित्यपि ।प्रादयो गताद्यर्थे॑ इति समासः । सुपन्था अतिपन्था इति ।स्वती पूजाया॑मिति समासः ।न पूजना॑दिति समासान्तनिषेधः । आवश्यकत्वादनेन सिद्धे अपथं नपुंसक॑मिति न कार्यम् । सामान्ये नपुंसकमिति । न्यायसिद्धमेतत्, विशेष्यविशेषणसंनिधाने सति स्त्रीत्वपुंस्तवयोरनभिव्यक्तौउभयोरन्तरं यच्च तदभावे नपुंसक॑मिति लक्षणलक्षितनपुंसकत्वस्यैव न्याय्यत्वात् ।अत एवदाण्डिनायने॑ति सूत्रभाष्येएकश्रुतिः स्वरसर्वनाम, नपुंसकं लिङ्गसर्वनामे॑त्युक्तम् । मृदु पचतीति । क्रियाविशेषणमिदं द्वितीयान्तम् । पचेर्हि विक्लित्त्यनुकूलव्यापारोऽर्थः । तत्र विक्लित्त्यंशे मृदुत्वमन्वेति । विक्लित्तिश्चव्यापारे साध्यत्वेनान्वेति । तथाच धातूपात्तव्यापारं प्रति कर्मीभूतेन विक्लित्त्यंशेन सामानाधिकरण्यान्मृद्विति द्वितीया । यत्र तु धात्वर्थः करणत्वेनान्वेति 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादौ, तत्र हि यागेन स्वर्गं कुर्यादित्यर्थः । तत्र क्रियाविशेषणस्य तृतीयान्तत्वमेवज्योतिष्टोमेन यजेत स्वर्गकामः॑ इत्यादावित्यन्यत्र विस्तरः । प्रातः कमनीयमिति । रमणीयमित्यर्थः । अत्रापिप्रात॑रित्यव्ययस्य विशेष्यस्याऽलिङ्गत्वात्तद्विशेषणस्य कमनीयशब्दस्यानव्ययस्य लिङ्गविशेषावगमकत्वाऽभावान्नपुंसकत्वमेवेति भावः । इदं चाऽनियतलिङ्गविषयम् । तेन आदिं पचति, प्रातरादिरित्यत्र न भवति, आदिशब्दस्य नियतलिङ्गत्वात् ।

sa napuṃsakam — The dvigu [of] "dvigur ekavacanam" and the dvandva [of] "dvandvaś ca prāṇi[tūryasenāṅgānām]" are both referred back to (parāmṛś) by the word "sa" ("that"). And those two are intended only in the collective sense (samāhāra), by [the tradition of] explanation (vyākhyāna). He states this: "in the collective sense (samāhāre)." "pañcagavam" — "the aggregate of five cows" — a dvigu. "dantoṣṭham" — the analysis is "dantāś ca oṣṭhau ca" ("teeth and lips"); a samāhāra-dvandva by "dvandvaś ca prāṇi...". "akārānta" [in the vārttika] — the analysis is "that whose last member ends in short 'a'" [a bahuvrīhi]; this is an exception (apavāda) to "sa napuṃsakam." "pañcamūlī" — a samāhāra-dvigu; feminine; ṅīp by "dvigoḥ" [A 4.1.21]. "ābanto vā" — the meaning: it should be stated "optionally feminine (striyāṃ vā)." "pañcakhaṭvam" — a samāhāra-dvigu; in the neuter, [there is] shortening (hrasva) [khaṭvā → khaṭva]. "pañcakhaṭvī" — upon the upasarjana-shortening, ṅīp by "dvigoḥ," because [the stem now] ends in short "a" (adanta). "ano nalopaś ca" — "an" recurs (āvartate): one [occurrence], transformed into the nominative, construes with "dvigu" here, [yielding] a tadanta-vidhi. The meaning: a dvigu ending in "an" is optionally feminine, and there is elision of the "n" of "an." The word "vā" (optionally) connects only with "in the feminine," not also with the na-lopa; hence the na-lopa [applies] even in the absence of femininity. "pañcatakṣī" — "the aggregate of five carpenters (takṣan)" — a dvigu; feminine; na-lopa; ṅīp by "dvigoḥ" — that is the idea. "pañcatakṣam" — a samāhāra-dvigu; on the alternative of non-femininity, [there is] neuter by "sa napuṃsakam," and na-lopa — that is the idea. Nor should it be objected that, relying on an internally present (antarvartinī) case-inflection, the word "takṣan," being sup-ending and hence a pada, would get na-lopa by "na lopaḥ prātipadikāntasya" [A 8.2.7] — for that is barred by the prohibition of pratyaya-lakṣaṇa by "uttarapadatve ca." "pātrādyantasya na" — pātrādi is a class (gaṇa); the meaning: it should be stated that a samāhāra-dvigu ending in [a member of] that [class] does not become feminine. "pañcapātram, tribhuvanam, caturyugam" — in the absence of femininity, [there is] neuter by "sa napuṃsakam" — that is the idea. "puṇya…" — the meaning: it should be stated that a tatpuruṣa ending in the word "ahan" and coming after "puṇya" or "sudina" is neuter; this is an exception to "rātrāhna[rātrāhnāhāḥ puṃsi]." "puṇyāham" — "puṇyam ahaḥ" ("an auspicious day") is a karmadhāraya; the samāsānta ṭac by "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac" [A 5.4.91], [and] ṭi-lopa; the "ahna" substitute is prohibited by "uttamaikābhyāṃ ca." "sudināham" — "sudinam ahaḥ" ("a fair day") is a karmadhāraya; ṭac; ṭi-lopa. The word "sudina" is a synonym of "praśasta" (excellent), so there is no redundancy (paunaruktya) [with puṇya]. "pathaḥ saṃkhyāvyayādeḥ" — "[it is] neuter should be stated" is to be supplied (śeṣa). "saṃkhyāvyaya" [in the vārttika] is a samāhāra-dvandva; "saṃkhyā-vyayam ādiḥ" ("having a number or an indeclinable as first member") is a karmadhāraya; the ablative (pañcamī) [in ādeḥ] is by construction with a limiting/directional term (dig-yoga). "para" ("coming after") is to be supplied. "pathaḥ" is the nominative (prathamā) of "patha," which ends in short "a" once the samāsānta has been effected. He states this: "saṃkhyāvyayādeḥ." [This is] an exception to the paravalliṅgatā (following the gender of the last member). "tripatham" — the affix "a" by "ṛkpūr[abdhūḥpathāmānakṣe]," [and] ṭi-lopa; similarly "vipatham" too, its compound being by "prādayo gatādyarthe" [the vārttika seen above]. "supanthāḥ, atipanthāḥ" — the compound is by "su-ati [pūjāyām]"; the samāsānta is prohibited by "na pūjanāt" [A 5.4.69]. Since this [prohibition] is necessarily [applicable] and [the result] is accomplished by it, the operation "apatha is neuter" need not be made. "sāmānye napuṃsakam" — this is established by principle (nyāya), because, when a qualificand (viśeṣya) and qualifier (viśeṣaṇa) are present together and neither femininity nor masculinity is manifested, the neuter — as characterized by the definition "and what lies between the two, [and] in the absence of that [is] neuter" — is alone appropriate. For this very reason, in the Bhāṣya on the sūtra "dāṇḍināyana..." it is said: "the monotone (ekaśruti) is the pro-form for accent (svara-sarvanāma); the neuter is the pro-form for gender (liṅga-sarvanāma)." "mṛdu pacati" — this "mṛdu" is an adverbial qualifier of the action (kriyā-viśeṣaṇa) in the accusative (dvitīyā-anta); for the meaning of "pac" is the activity conducive to softening-done (viklitti); there, "softness" (mṛdutva) construes with the "softening" portion (viklitti-aṃśa), and the softening construes with the activity as something to be accomplished (sādhyatva). And so, because of coreference (sāmānādhikaraṇya) with the "softening" portion — which is the object (karman) with respect to the activity denoted by the root — the accusative "mṛdu" [is used]. But where the root-meaning construes as an instrument (karaṇa), as in "yajeta svargakāmaḥ" ("one desiring heaven should sacrifice"), the sense is "one should bring about heaven by means of the sacrifice"; there the adverbial qualifier is only in the instrumental (tṛtīyā-anta), as in "jyotiṣṭomena yajeta svargakāmaḥ" — the elaboration [is given] elsewhere. "prātaḥ kamanīyam" — the meaning is "delightful (ramaṇīya)." Here too, since the qualificand "prātaḥ," being an indeclinable (avyaya), is genderless (aliṅga), and its qualifier "kamanīya," being non-indeclinable, cannot convey a particular gender, [the form is] necessarily neuter — that is the idea. And this [rule] has as its domain [words of] indefinite gender (aniyata-liṅga). Hence it does not apply in "ādiṃ pacati" or "prātar-ādiḥ," because the word "ādi" has a fixed gender (niyata-liṅga).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 199 १) अधिकारोंउपमिति—परवछिक्तमिति जानदिति जानः ।।

SK 822 · A 2.4.19तत्पुरुषे नपुंसकाधिकारः

तत्पुरुषोऽनञ् कर्मधारयः ॥ ८२२ ॥

tatpuruṣo'nañ karmadhārayaḥ

tatpuruṣo'nañ karmadhārayaḥ — 2.4.19 — [In the neuter-gender section:] a tatpuruṣa — other than a nañ-compound and a karmadhāraya — [is the locus of the rules that follow]; this is a governing heading (adhikāra).

Rule. A heading: the rules that follow (SK 823–828) concern a tatpuruṣa that is neither a nañ-compound nor a karmadhāraya, and make it neuter. It forms nothing by itself.

Example.

ikṣūṇāṃ chāyā → ikṣucchāyam (SK 825) falls under it; asenā, paramasenā (SK 828) do not.

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् ॥

This is an adhikāra (governing heading).

Tattvabodhinī

NSP p. 199

—तत्पुरुषोऽनञ्ज्—। नन्समासकर्मधारयमिन्नस्तत्पुरुषो वक्ष्यमाणकार्यभागभवतीति सूत्रार्थः

Bālamanoramā

तत्पुरुषोऽनञ् कर्मधारयः - तत्पुरुषोऽनञ । नञ्समासकर्मधारयाभ्यां भिन्नस्तत्पुरुषो वक्ष्यमाणकार्यभागित्यर्थः । तदाह — अधिकारोऽयमिति ।परवल्लिङ्गमित्यतः प्रा॑गिति शेषः ।

tatpuruṣo'nañ karmadhārayaḥ — tatpuruṣo'nañ. The meaning is: a tatpuruṣa distinct from the nañ-compound (nañ-samāsa) and the karmadhāraya is what participates in the operation to be stated further on (vakṣyamāṇa-kārya-bhāgī). He states this: "adhikāro'yam" — "This is an adhikāra." The remainder to be supplied is "as far as (prāk) 'paravalliṅgam' [A 2.4.26]" — i.e., this heading governs down to that sūtra.

SK 823 · A 2.4.20V

संज्ञायां कन्थोशीनरेषु ॥ ८२३ ॥

saṃjñāyāṃ kanthośīnareṣu

saṃjñāyāṃ kanthośīnareṣu — When a proper name (saṃjñā) [is denoted], a tatpuruṣa ending in kanthā is neuter, among the Uśīnaras.

Rule. A tatpuruṣa ending in kanthā is neuter when it is the name of a settlement in the Uśīnara country.

Example.

suśamasya apatyāni → sauśamayaḥ; teṣāṃ kanthā → sauśamikantham.

Applies when / blocked by. Not vīraṇakanthā (not a name); not dākṣikanthā (not among the Uśīnaras).

Siddhānta-kaumudī

कन्थान्तस्तत्पुरुषः क्लीबं स्यात्सा चेदुशीनरदेशोत्पन्नायाः कन्थायाः संज्ञा । सुशमस्यापत्यानि सौशमयः तेषां कन्था सौशमिकन्थम् । संज्ञायां किम् । वीरणकन्था । उशीनरेषु किम् । दाक्षिकन्था ॥

A tatpuruṣa ending in kanthā is neuter, if it is the name (saṃjñā) of a kanthā (settlement) arisen in the Uśīnara country. suśamasya apatyāni → sauśamayaḥ ("the descendants of Suśama"); their kanthā → sauśamikantham. Why "when a name"? [To exclude:] vīraṇakanthā. Why "among the Uśīnaras"? [To exclude:] dākṣikanthā.

Bālamanoramā

संज्ञायां कन्थोशीनरेषु - संज्ञायां कन्थो । सुगममेव । उपज्ञा । उपज्ञायते=प्रथमं ज्ञायत इत्युपज्ञा ।स्त्रियां क्ति॑न्नित्यधिकारे 'आतश्चोपसर्गे' इति कर्मण्यङ् । उपक्रम्यते=आरभ्यते इत्युपक्रमः । कर्मणि घञ् ।नोदात्तोपदेशस्ये॑ति वृद्धिनिषेधः । उपज्ञा चोपक्रमश्चेति समाहारद्वन्द्वः । 'तत्पुरुष' इत्यस्य विशेषमिदम् । तदन्तविधिः ।स नपुंसक॑मित्यतोनपुंसक॑मित्यनुवर्तते ।

saṃjñāyāṃ kanthośīnareṣu — saṃjñāyāṃ kantho. [This is] quite easy (sugama). [As for] upajñā: upajñāyate = "is known first," hence upajñā. Under the adhikāra "striyāṃ ktin," by "ātaś copasarge" the suffix aṄ [is added] in the object sense (karmaṇi). upakramyate = "is begun," hence upakrama; ghaÑ in the object sense; by "nodāttopadeśasya…" the prohibition of vṛddhi [applies]. "upajñā ca upakramaś ca" — a samāhāra-dvandva. This is a special case (viśeṣa) of "tatpuruṣa" [i.e. of the general neuter-gender provision for tatpuruṣas]. The tad-anta-vidhi [applies — the rule affects a compound ending in kanthā]. From "sa napuṃsakam," "napuṃsakam" carries forward (anuvartate).

translator notes

textual After the brief remark that this rule is "quite easy," the Bālamanoramā turns to derive upajñā and upakrama — material that belongs to the following rule, upajñopakramaṃ tad-ādyācikhyāsāyām (A 2.4.21). It is translated here as transmitted; the connection to the present sūtra is only that both share the neuter-gender provision carried from "sa napuṃsakam."

SK 824 · A 2.4.21V

उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् ॥ ८२४ ॥

upajñopakramaṃ tadādyācikhyāsāyām

upajñopakramaṃ tadādyācikhyāsāyām — 2.4.21. A tatpuruṣa ending in upajñā or upakrama is neuter, when there is a desire to state that those [things] are the first/originative (ādi).

Rule. A tatpuruṣa ending in upajñā "first knowledge" or upakrama "beginning" is neuter when one wishes to state that the thing was first known or first begun by the first member.

Example.

pāṇiner upajñā → pāṇinyupajñaṃ granthaḥ "a work first taught by Pāṇini"; nandopakramaṃ droṇaḥ "a measure first introduced by Nanda".

Siddhānta-kaumudī

उपज्ञान्तः उपक्रमान्तश्च तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् तयोरुपज्ञायमानोपक्रम्यमाणयोरादिः प्राथम्यं चेदाख्यातुमिष्यते । पाणिनेरुपज्ञा पाणिन्युपज्ञं ग्रन्थः । नन्दोपक्रमं द्रोणः ॥

A tatpuruṣa ending in upajñā or in upakrama is neuter (napuṃsaka), if the ādi — the primacy (prāthamya) — of those two, namely of the thing first-known (upajñāyamāna) and the thing begun (upakramyamāṇa), is desired to be stated. [Examples:] pāṇineḥ upajñā = pāṇinyupajñaṃ granthaḥ (the treatise first taught/originated by Pāṇini). nandopakramaṃ droṇaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 199

—उपज्ञो—। उपज्ञायत इत्युपज्ञा ‘आतश्चोपसर्गे’ इति कर्मण्यङ् । उपक्रम्यत इत्युपक्रमः । कर्मणि धन् । ‘नोदात्तोपदेशस्य’ इति वृद्धिप्रतिषेधः । उपज्ञा च उपक्रमश्चेति समाहारद्वन्द्वः । स चानुवर्तमानस्य तत्पुरुषस्य विशेषणम् । तच्छब्देन उपज्ञोपक्रमौ परामृश्येते । तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह—उपज्ञान्त इत्यादि । आख्यातुमिच्छा आचिख्यासेतीच्छासना इह विवक्षैव शब्दप्रवृत्तौ नियामिका, न तु वस्तुस्थितिरिति ज्ञाप्यते । तेन ‘लदुपक्रमसौजन्यम्’ इत्याद्यपि सिध्यति ॥—पाणिनेरिति । कर्तरि षष्ठी ॥—नन्दोपक्रममिति । नन्दस्योपक्रममिति विग्रहः

Bālamanoramā

उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् - तदाह — उपज्ञान्त उपक्रमान्तश्चेति । तच्छब्देन उपज्ञोपक्रमौ विवक्षितौ । आदिशब्दो भावप्रधानः प्राथम्ये वर्तते । तयोरादिः=प्राथम्यं — तदादिः । तस्य आचिख्यासा=आख्यातुमिच्छा । विवक्षायामिति यावत् । तदाह — तयोरादिरित्यादि । पाणिनेरुपज्ञेति । कर्तरि षष्ठी । पाणिन्युपज्ञं ग्रन्थ इति । पाणिनिना प्रथमं ज्ञायमान इत्यर्थः । इदं प्रकरणं परवलिङ्गत्वस्य विशेष्यनिघ्नत्वस्य चापवादः । नन्दोपक्रमं द्रोण इति । नन्देनारभ्यमाण इत्यर्थः । कर्तरि षष्ठआ समासः ।

upajñopakramaṃ tadādyācikhyāsāyām — This [Bhaṭṭoji] states with "upajñānta upakramāntaś ca" (ending in upajñā and ending in upakrama). By the word "tat" (in tadādi) the two, upajñā and upakrama, are intended. The word "ādi" is predominant in [expressing] the abstract state (bhāva-pradhāna) and denotes primacy (prāthamya). "tayor ādiḥ = prāthamyam" → tadādi. Its ācikhyāsā = the desire to state it (ākhyātum icchā) — that is, when it is to be conveyed (vivakṣāyām). This [Bhaṭṭoji] states with "tayor ādiḥ" etc.

"pāṇineḥ upajñā": the genitive is in the agent sense (kartari ṣaṣṭhī). "pāṇinyupajñaṃ granthaḥ": meaning the treatise first known/originated through Pāṇini. This section (prakaraṇa) is an exception (apavāda) both to [the rule of] taking the gender of the last member (paravalliṅgatva) and to being governed by the qualificand (viśeṣya-nighnatva).

"nandopakramaṃ droṇaḥ": meaning "begun by Nanda"; the compound is with a genitive in the agent sense (kartari ṣaṣṭhyā).

SK 825 · A 2.4.22V

छाया बाहुल्ये ॥ ८२५ ॥

chāyā bāhulye

chāyā bāhulye — [A tatpuruṣa ending in] chāyā [becomes neuter] in the sense of abundance (bāhulya).

Rule. A tatpuruṣa ending in chāyā "shade" is neuter when abundance of the first member's shade is meant. This is an exception to the option of SK 828.

Example.

ikṣūṇāṃ chāyā "the shade of many sugarcanes" → ikṣucchāyam.

Applies when / blocked by. ikṣucchāyāniṣādinyaḥ is not a counter-example: there ā is the prefix āṅ joined to niṣādinyaḥ, "settling all around".

Siddhānta-kaumudī

छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात्पूर्वपदार्थबाहुल्ये । इक्षूणां छाया इक्षुच्छायम् । विभाषासेना - SK 828 इति विकल्पस्यायमपवादः । इक्षुच्छायानिषादिन्यः इति तु आ समन्तान्निषादिन्य इत्याङ्श्लेषो बोध्यः ॥

A tatpuruṣa ending in chāyā becomes neuter when there is abundance of the sense of the prior member (pūrvapadārtha-bāhulya). Example: ikṣūṇāṃ chāyā → ikṣucchāyam ("an abundance of the shade of sugarcanes"). This is an exception (apavāda) to the option (vikalpa) taught by "vibhāṣā senā-…" (SK 828). But the form ikṣucchāyāniṣādinyaḥ is to be understood as involving a coalescence (śleṣa) with the preverb āṅ — i.e. "ā samantān niṣādinyaḥ" ("[women] settling all around") — [and not as an instance of this neuter rule].

Tattvabodhinī

NSP p. 199–200

—छाया वाहुल्ये । वाहुल्ये सति या छाया तद्वाची यश्छायान्तस्तत्पुरुष इत्यर्थः । इह कस्य वाहुल्यं इत्यपेक्षायामावरकद्रव्यनिमित्तलाच्छायायास्तद्वाहुल्य इति गम्यते । तच्चावरकं पूर्वपदार्थभूतमेवेत्याशयेनाह—पूर्वपदार्थवाहुल्ये इति । पूर्वपदार्थवाहुल्ये किम् । कुच्छास्य छाया कुच्छच्छाया ॥—प्रश्नेषो बोध्य इति । केचित्तु ‘इश्चच्छायनिषादिन्यः’ इत्येव पठन्ति ॥—सभा—॥—इनसभमित्यादि । इनशब्दोऽत्र राजपर्यायः । ईश्वरशब्दश्च । ननु ‘स्वं रूपम्’— इति वचनाद्राजशब्दस्यैव प्रहर्णं युक्तं न पर्यायस्येत्यत आह—पर्यायस्यैवेष्यत इति । एवकारेण स्वरूपस्य विशेषाणां च निरासः । कथं तर्हि ‘नृपतिसभामग- मन्नवेपमानः’ इति कीचकवधे ॥ अत्र केचित् । ना पतिर्यस्यां सभायामिति बहुव्रीहौ कृते पश्चात्कर्मधारयः । ‘अनञ्कर्म-धारयः’इत्युक्तेन क्लीबलमित्याहुः ॥ रक्षितस्त्वाह । गजपतिवन्नृपतिरपि राजविशेषस्तेनात्र नानुपपत्तिरिति ॥—अशाला च | शालावाची संघातवाची च सभाशब्दस्तंत्र राजमनुष्यपूर्वत्वे शालावाचिनः क्लीबत्वमुक्तम् । अनेन तु संघातवाचिनो विधीयत इत्याह—संघातार्थेति

Bālamanoramā

छाया बाहुल्ये - छाया बाहुल्ये । छायया तत्पुरुषस्य विशेषणात्तदन्तविधिमभिप्रेत्याह — छायान्त इति । पूर्वपदार्थेति । कस्य बाहुल्ये इत्याकाङ्क्षायामापादकद्रव्यनिमित्तकत्वाच्छायायास्तद्बाहुल्ये इति गम्यते । तच्चापादकद्रव्यमर्थात्पूर्वपदार्थभूतमिति भावः । बाहुल्ये किम् । कुडस्य छाया कुडच्छाया ।

chāyā bāhulye — chāyā bāhulye. Because the tatpuruṣa is qualified by "chāyā," and intending the operation upon what ends in chāyā (tadanta-vidhi), he says "chāyānta" (ending in chāyā). "pūrvapadārtha" (the sense of the prior member) — when there is the expectation "abundance of what?", since shade (chāyā) is caused by the substance that casts it (āpādaka-dravya), "abundance of that [shade]" is understood; and that casting substance is, by implication, the sense of the prior member. That is the point. Why "in abundance (bāhulye)"? kuḍasya chāyā → kuḍacchāyā ("the shade of a wall" — where, there being no sense of abundance, the neuter does not apply).

SK 826 · A 2.4.23V

सभा राजामनुष्यपूर्वा ॥ ८२६ ॥

sabhā rājāmanuṣyapūrvā

sabhā rājāmanuṣyapūrvā — A tatpuruṣa ending in sabhā, preceded by a synonym of rājan or by a word denoting a non-human (amanuṣya), is neuter.

Rule. A tatpuruṣa ending in sabhā "assembly" after a synonym of rājan or after a word for a non-human being is neuter.

Example.

inasabham, īśvarasabham "the king's court"; rakṣaḥsabham, piśācasabham (amanuṣya means by convention demons such as rakṣas and piśāca).

Applies when / blocked by. A vārttika: only a synonym, not rājan itself or a particular king — rājasabhā, candraguptasabhā (feminine).

Siddhānta-kaumudī

राजपर्यायपूर्वोऽमनुष्यपूर्वश्च सभान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकं स्यात् । इनसभम् । ईश्वरसभम् ।

A tatpuruṣa ending in sabhā, preceded by a synonym of rājan or preceded by [a word denoting] a non-human (amanuṣya), is neuter (napuṃsaka). inasabham. īśvarasabham.

vārttika

पर्यायस्यैवेष्यते

(vārttika) "It is desired only of a synonym [of rājan] (paryāya)."

(वार्तिकम्) ॥ नेह । राजसभा । चन्द्रगुप्तसभा । अमनुष्यशब्दो रूढ्या रक्षः पिशाचादीनाह । रक्षः सभम् । पिशाचसभम् ॥

(vārttika) — Not here: rājasabhā, candraguptasabhā. The word amanuṣya, by convention (rūḍhi), denotes rakṣas, piśāca, and the like. rakṣaḥsabham. piśācasabham.

Bālamanoramā

सभा राजाऽमनुष्यपूर्वा - सभा । राजा च अमनुष्यश्च राजाऽमनुष्यौ, तौ पूर्वौ यस्याः सा-राजाऽमनुष्यपूर्वा इति विग्रहः । सभया तत्पुरुषविशेषणात्तदन्तविदिः । राजशब्देन राजपर्याय एव विवक्षितः, न तु राजन्शब्दः । तदाह — राजपर्यायपूर्व इति । इनसभम् ईआरसभमिति । इनस्य ईआरस्य वा सभेति विग्रहः । इनेस्वरशब्दौ राजपर्यायाविति भावः ।पर्यायमात्रग्रहणे प्रमाणं दर्शयति — पर्यायस्यैवेष्यत इति ।भाष्यकृते॑ति शेषः ।स्वं रूप॑मिति सूत्रेजित्पर्यायवचनस्यैव राजाद्यर्थ॑मिति वार्तिकं भाष्ये पठितमिति भावः । राजसभेति । राजन्शब्दपूर्वकत्वेऽप्यत्र राजपर्यायपूर्वकत्वं नास्तीति भावः । चन्द्रगुप्तसभेति । 'चन्द्रगुप्त' इति राजविशेषस्य नाम, न तु तत्पर्याय इति भावः । नन्वमनुष्यपूर्वकत्वाद्देवसभेत्यादावपि स्यादित्यत आह — अमनुष्यशब्दो रूढएति । असुरशब्दो दैत्यानिवेति भावः ।

sabhā rājāmanuṣyapūrvā — "sabhā." The analysis (vigraha): rājā ca amanuṣyaś ca rājāmanuṣyau, tau pūrvau yasyāḥ sā rājāmanuṣyapūrvā ("she of whom rājan-and-amanuṣya are the prior [members]"). Since sabhā qualifies the tatpuruṣa, the operation applies to what ends in that (tadanta-vidhi). By the word rājan only a synonym of rājan is intended, not the word rājan itself. He states this: "rājaparyāyapūrva iti." "inasabham īśvarasabham" — the analysis: inasya vā īśvarasya vā sabhā. The idea: the words ina and īśvara are synonyms of rājan. He shows the authority for taking only synonyms: "paryāyasyaiveṣyate" — "by the author of the Bhāṣya" is to be supplied (śeṣa). The idea: on the sūtra "svaṃ rūpam," the vārttika "jit-paryāya-vacanasyaiva ... rājādyartham" is recited in the Bhāṣya. "rājasabhā" — although preceded by the word rājan, here it is not preceded by a synonym of rājan — such is the idea. "candraguptasabhā" — "candragupta" is the name of a particular king, not a synonym of it — such is the idea. Objection: since [the rule speaks of being] preceded by a-manuṣya, would it not [apply] even in devasabhā and the like? To this he says "amanuṣyaśabdo rūḍhyā ..." — the word amanuṣya, by convention, [denotes rakṣas, piśāca, etc.], just as the word asura denotes the daityas — such is the idea.

translator notes

textual The block breaks off in mid-sentence; the digital source reads "अमनुष्यशब्दो रूढ..." (matching the kaumudī gloss "amanuṣyaśabdo rūḍhyā rakṣaḥpiśācādīn āha"), and the illustrative comparison to asura/daitya follows. Rendered per the evident reading.

SK 827 · A 2.4.24V

अशाला च ॥ ८२७ ॥

aśālā ca

aśālā ca — And [a tatpuruṣa ending in sabhā becomes neuter] when [sabhā means] something other than a hall (a-śālā), i.e. when it denotes an assemblage.

Rule. And a tatpuruṣa ending in sabhā is neuter when sabhā means a gathering, not a hall.

Example.

strīsabham "a gathering of women".

Applies when / blocked by. Not dharmasabhā "a hall of dharma" — a building, so feminine.

Siddhānta-kaumudī

सङ्घातार्था या सभा तदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबं स्यात् । स्त्रीसभम् । स्त्रीसंघात इत्यर्थः । आशाला किम् । धर्मसभा । धर्माशालेत्यर्थः ॥

A tatpuruṣa ending in the word "sabhā" that means an assemblage (saṅghāta) becomes neuter (klība). [Example:] strīsabham, meaning "an assemblage of women" (strī-saṅghāta). Why "aśālā" (not [meaning] a hall)? [Counter-example:] dharmasabhā, meaning "a hall of dharma" (dharma-śālā) [which stays feminine].

Bālamanoramā

अशाला च - अशाला च । अशालार्थकेत्यर्थः । सभाशब्दः शालायां, सङ्घातार्थे च वर्तते । तत्र राजाऽमनुष्यपूर्वकस्य शालावाचिनः सभाशब्दस्य पूर्वसूत्रे क्लीबत्वमुक्तम्, संप्रति सङ्घातवाचिनः सभाशब्दस्य क्लीबत्वमुच्यत इत्याह — सङ्घातार्था या सभेति । सभाशब्द इत्यर्थः ।

aśālā ca — aśālā ca. It means "[when sabhā is] one whose sense is not a hall (a-śālā-arthaka)." The word "sabhā" occurs [both] in [the sense of] a hall (śālā) and in [the sense of] an assemblage (saṅghāta). Of these, in the previous sūtra the neuter gender was stated for the word "sabhā" meaning a hall (śālā-vācin) when preceded by [a word meaning] "king" or "non-human" (rāja-amanuṣya-pūrvaka); now the neuter gender is stated for the word "sabhā" meaning an assemblage (saṅghāta-vācin). Thus he says "saṅghātārthā yā sabhā" (the sabhā that means an assemblage) — meaning the word "sabhā."

SK 828 · A 2.4.25V

विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम् ॥ ८२८ ॥

vibhāṣā senāsurācchāyāśālāniśānām

vibhāṣā senāsurācchāyāśālāniśānām (2.4.25) — A tatpuruṣa ending in senā, surā, chāyā, śālā, or niśā is optionally neuter.

Rule. A tatpuruṣa ending in senā "army", surā "wine", chāyā, śālā "hall" or niśā "night" is optionally neuter.

Example.

brāhmaṇasenam / brāhmaṇasenā; yavasuram / yavasurā; kuḍyacchāyam (so read; the text prints kuḍyacchām) / kuḍyacchāyā; gośālam / gośālā; śvaniśam / śvaniśā.

Applies when / blocked by. Because SK 822 is carried forward, not dṛḍhaseno rājā (a bahuvrīhi), not asenā (a nañ-compound), not paramasenā (a karmadhāraya). Here the tatpuruṣa section ends.

Siddhānta-kaumudī

एतदन्तस्तत्पुरुषः क्लीबं वा स्यात् । ब्राह्मणसेनम् । ब्राह्मणसेना । यवसुरम् । यवसुरा । कुड्यच्छाम् । कुड्यच्छाया । गोशालम् । गोशाला । श्वनिशम् । श्वनिशा । तत्पुरुषोऽनञ्कर्मधारय - SK 822 इत्यनुवृत्तेर्नेह । दृढसेनो राजा । असेना । परमसेना ॥

A tatpuruṣa ending in these (senā, surā, chāyā, śālā, niśā) is optionally neuter (klība). [Examples, neuter / feminine:] brāhmaṇasenam / brāhmaṇasenā; yavasuram / yavasurā; kuḍyacchām / kuḍyacchāyā; gośālam / gośālā; śvaniśam / śvaniśā. Because "tatpuruṣo'nañ-karmadhāraya…" (SK 822) is carried forward (anuvṛtti), [the rule does] not [apply] here: dṛḍhaseno rājā (a king with a strong army — a bahuvrīhi); asenā (a nañ-compound); paramasenā (a karmadhāraya).

Tattvabodhinī

NSP p. 200

—विभाषा सेना— प्रथमार्थे षष्ठीति सेनादिभिस्तत्पुरुषो विशेष्यते । विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह—एतदन्त इति ॥—श्वनिशमिति । कृष्णचतुर्दशी । तस्यां किल केचिच्छ्वान उपवसन्ति । एतच्च शावरभाष्ये तिर्यगधिकरणे स्पष्टम् ॥ ‘तत्पुरुष—’ इत्याद्यधिकारसूत्रस्यात्रैव प्रयोजनं, न तु ‘संज्ञायां कन्योशीनरेषु’ इत्यादिपश्चसूत्र्याम् । अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य च तत्रासंभवादित्याकरे स्थितम् । तथैव प्रत्युदाहरति—दृढसेन इत्यादि । ननु बहुव्रीहौ विशेष्यनिघ्नता न्याय्यैवेति किमनेन तत्पुरुषप्रहणेन । मैवम् । न्यायापेक्षया वचनस्य बलीयस्त्वात् । किं चासति तद्बहणे द्वन्द्वे नपुंसकता स्यात्परवल्लिङ्गापवादत्वादस्य प्रकरणस्येति दिक् ॥ इति तत्पुरुषः ॥ शेषो बहुव्रीहिः ॥ ‘शिष् असर्वोपयोगे’ कर्मणि घन् । अत्र वृत्तिकृत् यत्रान्यसमासो नोक्तः सः शेष इत्याह । येषां पदानां यस्मिन्नर्थेऽव्ययीभावादिसंज्ञकः समासो न विहितः स शेष इत्यर्थ इति हरदत्तो व्याख्यत् ॥ एतच्च ‘प्राक्कडारात्परं कार्यम्’ इति पाठाभिप्रायेण बोध्यम् ॥ आस्मिन्सु पक्षे शेषग्रहणाभावे उन्मत्तगङ्गामित्यत्र परलाद्बहुव्रीहिः स्यात् । निरवकाशलाच्चाव्ययीभाव इत्युन्मत्तगङ्गा इत्याद्यनिष्टं पक्षे प्रसज्येत ॥ ‘आकडारादेका—’ इति पाठाभ्युपगमपक्षे त्वेकसंज्ञाधिकारेणैवोन्मत्तगङ्गामित्यादिसिद्धेः शेषग्रहणं व्यर्थम् । निरवकाशतयाऽव्ययीभावसंज्ञया बहुव्रीहिसंज्ञाया वाधात् । अतः स्तत्रापि प्रयोजनमाह—द्वितीयाश्रितेत्यादिनेति । शेषाधिकारस्थबहुव्रीहेरेव ‘शेषाद्विभाषा’ इति कप्रत्ययो नान्यस्माद्बहुव्रीहेरित्येतत्त्वाभार्थमपि शेषग्रहणमावश्यकमिति बोध्यम्

Bālamanoramā

विभाषा सेनासुराछायाशालानिशानाम् - विभाषा सेना । प्रथमार्ते षष्ठी । 'तत्पुरुष' इत्यनुवृत्तं सेनादिभिर्विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — एतदन्त इति । प्रत्येकाभिप्रायमेकवचनम् । आनिशमिति । शुनो निशेति विग्रहः । कृष्णचतुर्दशीत्याहुः ।शुनश्चतुर्दश्यामुपवसतः पश्यामः॑ इति तिर्यगधिकरणे शाबरभाष्ये स्थितम् । दृढसेन इति । दृढा सेना यस्येति बहुव्रीहिः । तत्पुरुषत्वाऽभावान्न क्लीबत्वविकल्पः । असेनेति । तत्पुरुषत्वेऽपि नञ्समासत्वान्न क्लीबत्वविकल्पः । परमसेनेति । कर्मधारयत्वान्न कील्बत्वम् ।तत्पुरुषोऽनञ्कर्मधारयः॑ इत्यदिकारस्याऽत्रैव प्रयोजनमिति कैयटे प्रपञ्चितम् । *****इति तत्पुरुषसमासः*****टित्ले । वैयाकरण-सिद्धान्त-कौमुदी,श्रीमज्ज्ञानेन्द्रभिक्षुविरचितया तत्त्वबोधिनीटीकया, श्रीवासुदेवभट्टदीक्षितविरचितया बालोपकारिण्या बालमनोरमाख्यया व्याख्यया, (तत्पुरुषादारभ्य) महामहोपाध्याय-श्रीनागेशभट्टविरचितया लघुशब्देन्दुशेखरटीकया च समन्विता ।टीकत्रयोपेता आउथोर्ः महामहोपाध्यायश्रीभट्टोजिदीक्षितफुब्लिचतिओन्ः भ्हरथिय भोओक् चर्पोरतिओन्,१,ऊ ।भ् ।झवहेर्णगर्, भन्ग्लो ऋओअद्,डेल्हि-११०००७ । आच्चेस्सिओन् णो । ५१४७१येअर् ओf Eदितिओन् । १९९७ (Fइर्स्त्)फगेस् । ७६८प् ।शिऽए । २४च्म् ।ईश्भ्ण् । ८१-८५१२२-२२-७ळन्गुअगे । शन्स्क्रित्श्च्रिप्त् । डेवनगरिशुब्जेच्त् ःएअदिन्ग्स् । शन्स्क्रित्घ्रम्मर्Cलस्सिfइचतिओन् णो । फ्१५, Cक्ष्१,१,६,५भोओक् णो । ण् ९७फ्रिचे । ५००.०० ऋस्/-अथ ठगधिकार प्रकरणम् । — — — — — — — — -

vibhāṣā senāsurācchāyāśālāniśānām — The genitive [in the list] stands for a nominative (prathamārthe ṣaṣṭhī). "tatpuruṣa," carried forward (anuvṛtti), is qualified by senā etc.; [the operation extends] to what ends in these (tadantavidhi). He states this: "etadantaḥ" (ending in these). The singular [in the sūtra's list] is with the intention of each severally (pratyekābhiprāya).

"śvaniśam" — the analysis is "śuno niśā" (the night of a dog); they say it denotes the fourteenth [night] of the dark fortnight (kṛṣṇacaturdaśī). As is established in the Śābara-bhāṣya on the tiryag-adhikaraṇa: "śunaś caturdaśyām upavasataḥ paśyāmaḥ."

"dṛḍhasenaḥ" — "dṛḍhā senā yasya," a bahuvrīhi; because it is not a tatpuruṣa there is no optional neuter (klībatva-vikalpa). "asenā" — although a tatpuruṣa, because it is a nañ-compound there is no optional neuter. "paramasenā" — because it is a karmadhāraya there is no neuter. The adhikāra "tatpuruṣo'nañ-karmadhārayaḥ" has its purpose precisely here, as elaborated in Kaiyaṭa.

"iti tatpuruṣasamāsaḥ" — Thus [ends] the tatpuruṣa-compound [section].

translator notes

textual After "iti tatpuruṣasamāsaḥ" the source block carries a run of corrupt publication and library-catalogue metadata (title-page and accession information, partly transliterated garble); it is not part of the Bālamanoramā and is not translated.

तत्पुरुषसमासप्रकरणम्