Prakaraṇa 13 · SK 443–446

हलन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणम्

halantanapuṃsakaliṅga-prakaraṇam · 4 sūtras

SK 443 · A 8.2.68V

अहन् ॥ ४४३ ॥

ahan

ahan — 8.2.68. For [the word] ahan, ru [is substituted for its final n] at pada-end.

Rule. For the word ahan, ru replaces the final n at the end of a pada. Ru is the substitute r with a marker u; its later sandhi you know already.

Why does the sūtra need saying at all, and why is its single word ahan read twice? Because both this ru-substitution and the related r-substitution lie in the Tripādī and are therefore asiddha — treated as not yet having happened — for the earlier rule that drops a final n (na-lopa). Left alone, na-lopa would strike first and there would be no n left to replace. The first reading of ahan settles by fiat (nipātana) that na-lopa does not apply to ahan; the second reading enjoins ru.

Example.

ahan standing as a pada → n → ru → the ru goes to visarga at pause → ahaḥ.

ahan + bhyām → the stem is a pada before bhyām → n → ru → ru → o before the voiced bh → ahobhyām; likewise ahobhiḥ.

The rule also reaches a word that ends in ahan (a tadanta). Take dīrghāhan, "that in which the days are long", i.e. summer (nidāgha):

dīrghāhan + su → su is dropped by the rule hal-ṅyādi-lopa (a consonant-stem loses its su) → the dropped su still counts as present by pratyaya-lakṣaṇa (a dropped affix still conditions the rules it would have conditioned) → therefore the r-substitution, which is worded "when no sup follows" (asupi), is barred → only ru applies → but ru is asiddha, so for the lengthening rule the stem still ends in n → the vowel before that n is lengthened, as in rājā → dīrghāhā.

Vocative: he dīrghāho nidāgha "O long-dayed summer!" (no lengthening in the vocative; the ru gives o before n).

dīrghāhānau (du.), dīrghāhānaḥ (pl.), dīrghāhnā (instr. sg.), dīrghāhobhyām (instr. du.).

Applies when / blocked by. Only at the end of a pada, and only for ahan or a word ending in it. The competing r-substitution is barred whenever a case-ending, even a dropped one, follows.

Watch out. Two Tripādī facts do the work here. Ru is asiddha for na-lopa, so na-lopa would have won without the nipātana; and ru is asiddha for the lengthening rule, so dīrghāhā is lengthened as though its n were still there.

The survey: neuter in-stems, asṛj, ūrj

Bhaṭṭoji now declines the remaining consonant-stems in the neuter by cross-reference. In the neuter singular the endings su and am are dropped, so a stem in -in loses its n at pada-end; in the dual śī replaces the dual ending au; in the plural śi is a strong ending, so the vowel before the final n is lengthened, as in rājan → rājā-. No num is added: an n-stem is neither ugit nor jhal-final.

daṇḍin + śi → śi is a strong ending → the i before the final n is lengthened → daṇḍīni; no num.

stem	nom./acc. sg.	du.	pl.
daṇḍin "having a staff"	`daṇḍi`	`daṇḍinī`	`daṇḍīni`
sragvin "garlanded"	`sragvi`	`sragviṇī`	`sragvīṇi`
vāgmin "eloquent"	`vāgmi`	`vāgminī`	`vāgmīni`

Compounds ending in -han, -pūṣan and -aryaman form their neuter plural in the same way, by lengthening alone, without num: bahuvṛtrahāṇi, bahupūṣāṇi, bahvaryamāṇi.

asṛj "blood". Its final j becomes a velar at the end of a pada, because the affix kvin is enjoined in the formation of sṛj (chapter 11). Bhaṭṭoji adds three remarks. The velar does not appear in viśvasṛj and the like — the Mahābhāṣya uses the form rajju-sṛḍbhyām; or else, by SK 294 (vraśca…), sṛj and yaj take ṣ at pada-end, which is an exception to the velar; and in srak and ṛtvik the velar is by fiat alone. The word asṛk itself, he says, is to be taken as formed from the root as (asyati) with the uṇādi affix ṛc.

asṛj → pada-end → asṛk (at pause) / asṛg (before a voiced sound).

asṛj + śī → asṛjī.

asṛj + śi → śi is a strong ending, the stem ends in a jhal → num → asṛñji.

Or, with the substitute stem asan of SK 228: asāni (pl.), asnā (instr. sg.).

asṛjā (instr. sg.), asṛgbhyām, asabhyām (instr. du.), and so on.

ūrj "vigour": ūrk / ūrg; ūrjī (du.); ūrñji (pl., a cluster of n, r and j).

Two vārttikas concern the compound bahūrj, used of families:

bahūrji num-pratiṣedhaḥ — in bahūrji the num is prohibited.
antyāt pūrvo vā num — optionally, num is inserted before the final sound.

So the neuter plural is bahūrji, or optionally bahūrñji (kulāni, "families").

The survey: the pronouns of the tyad list, and bebhid

stem	nom./acc. sg.	du.	pl.
tyad	`tyat` / `tyad`	`tye`	`tyāni`
tad	`tat` / `tad`	`te`	`tāni`
yad	`yat` / `yad`	`ye`	`yāni`
etad	`etat` / `etad`	`ete`	`etāni`

When etad refers back to something just mentioned (anvādeśa), the neuter is enat.

bebhid is made by adding the affix kvip to bobhidyati, the intensive of bhid "split": bebhit / bebhid; bebhidī (du.); bebhidi (pl., of Brāhmaṇa families that keep splitting). Note the plural has no num. The final a of the intensive stem was dropped before kvip (al-lopa), and that dropped a is sthānivat — it counts as still present for rules applying to what precedes it. So the stem does not end in a jhal, and the num for jhal-stems fails. Nor can the stem claim the num for vowel-stems: a dropped sound is not treated as present in an operation that concerns that very sound (sva-vidhi). This same reasoning returns for pipaṭhiṣi in Section D.

The survey: gavāk and its hundred and nine forms

gavāk "going toward a cow" is analysed gām añcati, with the affix kvin (SK 373). Its neuter forms multiply for four reasons, which Bhaṭṭoji's two counting-verses put at one hundred and nine in all:

añc means "motion" (gati) or "worship" (pūjā). In the motion sense the n of añc is dropped (chapter 11); in the worship sense it is kept, and at pada-end becomes the velar nasal ṅ.
go before a vowel takes the avaṅ substitute (SK 88): gav-.
Or the final o of go is left uncombined (SK 87, prakṛti-bhāva): go-a-.
Or the a after o is absorbed into it (pūrva-rūpa): go'-.

gām añcati → kvin → motion sense: n dropped → avaṅ → gavāk / gavāg; uncombined → go-ak / go-ag; pūrva-rūpa → go'k / go'g. Worship sense: n kept, ṅ at pada-end → gavāṅ, go-aṅ, go'ṅ. Nine forms in the nominative singular; the same nine in the accusative singular.

Dual: au → śī → the stem is now a bha → the a of añc is dropped (SK 416) → gocī; in the worship sense gavāñcī, go-añcī, go'ñcī.

Plural: jas / śas → śi (SK 312) → śi is a strong ending → num → gavāñci, go-añci, go'ñci. Only three forms here, for both senses.

Instrumental singular: gocā; gavāñcā, go-añcā, go'ñcā.

Before bhyām: gavāgbhyām, go-agbhyām, go'gbhyām, gavāṅbhyām, go-aṅbhyām, and so on.

Locative plural: the ṅ-final forms optionally take the augment kuk (SK 130) → gavāṅkṣu, gavāṅṣu, gavākṣu, go-akṣu, gokṣu.

The count: nine forms each in su, am and the locative plural; six in each of the six endings beginning with bh; three in the nominative and accusative plural; four in each of the remaining ten cases. That is 27 + 36 + 6 + 40 = 109. Bhaṭṭoji adds two cautions. One might fear that the optional change of k to kh (cayo dvitīyāḥ) adds six forms; it does not, because that cartva is asiddha. But on the kuk-alternative, where no jaśtva applies, the kh-alternative does add three forms. Beyond that, the optional doubling and nasalization of consonants multiply the forms further, as they do for aśvākṣi (SK 527); the exact sense of this closing verse scholars discuss.

The survey: tiryañc, yakṛt, śakṛt

tiryañc "going across": tiryak, tiraścī, tiryañci; in the worship sense tiryaṅ, tiryañcī, tiryañci.

yakṛt "liver": yakṛt, yakṛtī, yakṛnti; or with the substitute stem yakan of SK 228: yakāni (pl.), yaknā (instr. sg.), beside yakṛtā.

śakṛt "dung": śakṛt, śakṛtī, śakṛnti; śakāni, śaknā, śakṛtā.

Then dadat "giving": dadat, dadatī … — and here the participle rules begin.

Siddhānta-kaumudī

अहन्नित्यस्य रुः स्यात्पदान्ते । अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते । अहन्नित्यावर्त्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वरत्वे । दीर्घाण्यहानि यस्मिन् स दीर्घाहा निदाघः । इह हल्ङ्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेनाऽसुपीति निषेधाद्रत्वाभावे रुः । तस्यासिद्धत्वान्नान्तलक्षण उपधादीर्घः । संबुद्धौ तु हे दीर्घाहो निदाघः । दीर्घाहानौ । दीर्घाहानः । दीर्घाह्ना । दीर्घाहोभ्याम् । दण्डि । दण्डिनी । दण्डीनि । स्रग्वि । स्रग्विणी । स्रग्वीणि । वाग्मि । वाग्मिनी । वाग्मीनि । बहुवृत्रहाणि । बहुपूषाणि । बह्वर्यमाणि । असृजः पदान्ते कुत्वम् । सृजेः क्विनो विधानात् । विश्वसृडादौ तु न । सृजिदृशोः SK 2405 इति सूत्रे रज्जुसृड्भ्यामिति भाष्यप्रयोगात् । यद्वा व्रश्च SK 294इति सूत्रे सृजियज्योः पदान्ते षत्वं कुत्वापवादः । स्रग्ऋत्विक्शब्दयोस्तु निपातनादेव कुत्वम् । असृक्शब्दस्तु अस्यतेरौणादिके ऋच्प्रत्यये बोध्यः । असृक् । असृग् । असृजी । असृञ्जि । पद्दन्न SK 228 इति वा असन् । असानि । असृजा । अस्ना । असृग्भ्याम् । असभ्यामित्यादि । उर्क् । उर्ग् । ऊर्जि । ऊन्र्जि । नरजानां संयोगः ।

For [the word] ahan, ru [is substituted for its final n] at pada-end. [Thus:] ahobhyām; ahobhiḥ. Here, in "ahaḥ," "ahobhyām," etc., since the ratva and rutva (r- and ru-substitutions) are asiddha (regarded as not-yet-effected), n-elision (na-lopa) would [otherwise] obtain; [therefore,] by repeating "ahan" [in the sūtra text], the non-application of na-lopa is settled by fiat (nipātana), and by the second [occurrence of "ahan"] ru is to be enjoined. Even for [a compound] ending in that (tadanta), there is rutva and ratva. "That [summer] in which the days are long" — [the compound] dīrghāhā (= summer, nidāgha). Here [in dīrghāhā, nom. sg.], when su is elided by "hal-ṅyādi[-lopa]," although by pratyaya-lakṣaṇa [the elided su would still condition], because of the prohibition "asupi" ratva does not apply, [so only] ru [applies]; and because that [ru] is asiddha, the upadhā-lengthening conditioned on an n-ending [stem] [applies]. But in the vocative (saṃbuddhi): "he dīrghāho nidāgha" (O long-summered one!). dīrghāhānau (nom./acc. du.); dīrghāhānaḥ (nom. pl.); dīrghāhnā (instr. sg.); dīrghāhobhyām (instr. du.).

daṇḍi; daṇḍinī; daṇḍīni [neut. of daṇḍin]. sragvi; sragviṇī; sragvīṇi [neut. of sragvin]. vāgmi; vāgminī; vāgmīni [neut. of vāgmin]. bahuvṛtrahāṇi; bahupūṣāṇi; bahvaryamāṇi [neut. pl. of compounds ending in -han, -pūṣan, -aryaman].

For asṛj, [there is] kutva (guttural substitution) at pada-end, because kvin is enjoined [in the formation] of sṛj. But not in viśvasṛj etc. — because in the sūtra "sṛji-dṛśoḥ" (SK 2405) the Bhāṣya uses the form "rajju-sṛḍbhyām." Or else: by the sūtra "vraśca…" (SK 294), for sṛj and yaj there is ṣatva at pada-end, [which is] the exception (apavāda) to kutva. But for the words srak (sraj) and ṛtvik, the kutva is by fiat (nipātana) alone. The word asṛk ("blood"), however, is to be understood [as formed] from the root "as" (asyati) with the uṇādi affix ṛc. asṛk (nom. sg. neut., at pause); asṛg (before a voiced sound); asṛjī (du.); asṛñji (pl., with num); or, by "pad-dan…" (SK 228), [the substitute stem] asan: asāni (pl.); asṛjā (instr. sg.); asnā (instr. sg. of the asan-stem); asṛgbhyām; asabhyām, etc. ūrk; ūrg; ūrjī (du.); ūrñji (pl.) — [here] a conjunct of n, r, and j.

vārttika

बहूर्जि नुम्प्रतिषेधः

(vārttika) "bahūrji num-pratiṣedhaḥ" — In bahūrj[i], num is prohibited (pratiṣedha).

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

अन्त्यात्पूर्वो वा नुम्

(vārttika) "antyāt pūrvo vā num" — Optionally (vā), num [is inserted] before the final [phoneme].

(वार्तिकम्) ॥ बहूर्जि । बहूर्ञ्जि वा कुलानि ॥ त्यत् । त्यद् । त्ये । त्यानि । तत् । तद् । ते । तानि । यत् । यद् । ये । यानि । एतत् । एतद् । एते । एतानि । अन्वादेशे तु एनत् । बोभिद्यतेः क्विप् । बेभित् । बेभिद् । बेभिदी । शावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादझलन्तत्वान्न नुम् । अजन्तलक्षणस्तु नुम् न । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावात् । बेभिदि ब्राह्मणकुलानि चेच्छिदि ॥ गवाक्छब्दस्य रूपाणि क्लीबेऽर्चागतिभेदतः । असन्ध्यवङपूर्वरूपैर्नवाधिकशतं मतम् ॥ 1 ॥ स्वम्सुप्सु नव षड् भादौ षट्के स्युस्त्रीणि जश्शसोः । चत्वारि शेषे दशके रूपाणीति विभावय ॥ 2 ॥ तथाहि । गामञ्चतीति विग्रहे ऋत्विक् SK 373 आदिना क्विन् । गतौ नलोपः । अवङ् स्फोटायनस्य SK 88 इत्यवङ् । गवाक् । गवाग् । सर्वत्र विभाषा SK 87 इति प्रकृतिभावे गोअक् । गोअग् । पूर्वरूपे । गोऽक् । गोऽग् । पूजायां नस्य कुत्वेन ङः । गवाङ् । गोअङ् । गोऽङ् । अम्यपि एतान्येव नव । औङः शी । भत्वात् अचः SK 416 इत्यल्लोपः । गोची । पूजायां तु गवाञ्ची । गोअञ्ची । गोऽञ्ची ॥ जश्शसोः शिः SK 312 ॥ शेः सर्वनामस्थानत्वान्नुम् । गवाञ्चि । गोअञ्चि । गोऽञ्चि । गतिपूजनयोस्त्रीण्येव । गोचा । गवाञ्चा । गोअञ्चा । गोऽञ्चा । गवाग्भ्याम् । गोअग्भ्याम् । गोऽग्भ्याम् । गवाङ्भ्याम् । गोअङ्भ्याम् । इत्यादि ॥ सुपि तु ङान्तानां पक्षेङ्णोः कुग् SK 130 इति कुक् । गवाङ्क्षु । गवाङ्षु । गवाक्षु । गोअक्षु । गोक्षु । न चेह । चयो द्वितीया इति पक्षे ककारस्य खकारेण षण्णामाधिक्यं शङ्क्यम् । चर्त्वस्यासिद्धत्वात् । कुक्पक्षे तु तस्यासिद्धत्वाज्जश्त्वाऽभावे पक्षे द्वितीयादेशात्रीणि रूपाणि वर्द्धन्त एव ॥ ऊह्यमेषां द्विर्वचनानुनासिकविकल्पनात् । रूपान्यश्वाक्षिभूतानि SK 527 भवन्तीति मनीषिभिः ॥ 1 ॥ तिर्यक् । तिरश्ची । तिर्यञ्चि । पूजायां तु । तिर्यङ् । तिर्यञ्ची । तिर्यञ्चि । यकृत् । यकृती । यकृन्ति । पद्दन् SK 228 इति वा यकन् । यकानि । यक्ना । यकृता । शकृत् । शकृती । शकृन्ति । शकानि । शक्ना । शकृता । ददत् । ददती ॥

(This is a vārttika.) [So:] bahūrji, or optionally bahūrñji — "the families" (kulāni). tyat; tyad; tye; tyāni [neut. of tyad]. tat; tad; te; tāni [neut. of tad]. yat; yad; ye; yāni [neut. of yad]. etat; etad; ete; etāni [neut. of etad]. But in a re-mention (anvādeśa): enat. kvip [added] to bobhidyati (the intensive of bhid): bebhit; bebhid; bebhidī (du.). Before śi (śau), because the al-lopa (elision of the final a [of bebhidya]) is sthānivat, [the stem being thereby] non-jhal-ending (ajhalanta), there is no num; and num conditioned on an ac(vowel)-ending [stem] [also] does not [apply], because there is no sthānivadbhāva in an operation concerning [the substituend] itself (sva-vidhi). bebhidi — "if the Brāhmaṇa-families [are] cleaving" (chidi).

[Verse 1:] The forms of the word gavāk in the neuter, owing to the difference between [the senses of] "arcā" (worship) and "gati" (motion), together with [the variants from] non-saṃdhi, avaṅ, and pūrva-rūpa, are held to be one hundred and nine (nava-adhika-śatam). [Verse 2:] Consider (vibhāvaya) [the count] thus: in su-am-sup — nine [each]; in the bh-initial set of six [endings] — six; in jas/śas — three; and four in each of the remaining ten [cases].

To wit (tathā hi): in the analysis "gām añcati" [that which goes toward the cow/ earth], by "ṛtvik" (SK 373) etc. [there is] kvin. In the sense of "motion" (gati), [there is] na-lopa (elision of the n of añc). By "avaṅ sphoṭāyanasya" (SK 88), the avaṅ [substitute]. gavāk; gavāg. By "sarvatra vibhāṣā" (SK 87), in the prakṛti-bhāva (retention of the un-combined form): go-ak; go-ag. With pūrva-rūpa: go'k; go'g. In the sense of "worship" (pūjā), by kutva of the n [it becomes] ṅ: gavāṅ; go-aṅ; go'ṅ. In the am (acc. sg.) too, these very [same] nine [forms occur]. śī [replaces] auṅ [the dual affix]. Because [the stem] is [now] bha, by "acaḥ" (SK 416) [there is] al-lopa: gocī. But in the pūjā sense: gavāñcī; go-añcī; go'ñcī. By "jaśśasoḥ śiḥ" (SK 312), jas/śas → śi; because śi is a sarvanāmasthāna, num: gavāñci; go-añci; go'ñci. In the gati and pūjana [senses], [there are] only three [in jas/śas]. gocā; gavāñcā; go-añcā; go'ñcā. gavāgbhyām; go-agbhyām; go'gbhyām; gavāṅbhyām; go-aṅbhyām; and so on.

But in the sup (loc. pl.), for the ṅ-ending [pūjā forms], optionally, by "ṅṇoḥ kuk" (SK 130), the kuk-augment: gavāṅkṣu; gavāṅṣu; gavākṣu; go-akṣu; gokṣu. And one should not suspect here [an increase in the count]: on the alternative [where], by "cayo dvitīyāḥ," the k-kāra [becomes] kh-kāra, [one might fear] an excess of six forms — [but there is none,] because the cartva is asiddha. On the kuk-alternative, however, since that [kuk] is asiddha, when jaśtva is absent, on the alternative of the second-substitution [kh by "cayo dvitīyāḥ"] three forms do indeed increase [the count]. [Verse:] It is to be inferred (ūhyam) that, owing to the optionality of doubling (dvirvacana) and nasalization (anunāsika), the forms of these become "aśvākṣi-bhūta" [i.e. five hundred and twenty-seven] — so [say] the wise.

tiryak; tiraścī; tiryañci. But in the pūjā sense: tiryaṅ; tiryañcī; tiryañci. yakṛt; yakṛtī; yakṛnti; or, by "pad-dan" (SK 228), [the substitute stem] yakan: yakāni; yaknā; yakṛtā. śakṛt; śakṛtī; śakṛnti; śakāni; śaknā; śakṛtā. dadat; dadatī…

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 112–115

दत्वमिति । ‘वसुसंसु—’ इति दलमनङ्कुच्छ्वान्तेऽपि प्रवर्तते पदाधिकारस्थलादिति भावः ॥—पूर्वपदस्येवेति । अन्यथा राजपुरुषो वागाशीरित्यादौ नलोपकुलादिकं यथासंभवं न स्यादिति भावः ॥—उत्तरपदत्वे चेति । उत्तरशब्देनोत्तरपदमुच्यते । उत्तरपदस्य पदत्वे पदव्यपदेशे कर्तव्ये प्रत्ययलक्षणं न भवतीत्यर्थः । एतेन सुधियौ सुधिय इत्यत्रान्तर्वर्तिसुपा पदलात्पक्षे शाकलप्रसङ्ग इत्याशङ्का परास्ता । उक्तरीत्या प्रत्ययलक्षणनिषेधात् ॥ उत्तरपदत्वे किम् । राजपुरुष इत्यादौ नलोपो यथा स्यात् ॥ पश्यति दधीत्यादावपि दधिशब्दस्य पदत्वे प्रत्ययलक्षणं भवत्येव । उत्तरपदस्य समासावयवे रूढलात् ॥—दधिसेचाविति । सिद्धत इति सेचौ ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ इति विच् । दधः सेचाविति षष्ठीसमासः । उपपदसमासे तु प्राक् सुतुत्पत्तेः समासविधानात् सेच्शब्दस्य पदसंज्ञा नास्तीति पदादिलं सकारस्य न स्यात् ॥ नन्वेवसुपपदसमासे षलं दुर्वारमिति चेत् । अत्राह कैयटः । ‘अनभिधानात्सोपपदाद्विजभावः, दधिसेचाविति प्रयोगाभावात्’ इति । वसुतस्तु पदस्यादिः पदादिरिति पक्षे तूपपदसमासेऽपि षलं सुपरिहरम् ॥—अन्वादेश इति । अम्येवेदं विधीयते नलौदशसादिषु, फलाभावात् । ‘स्वमोर्नपुंसकात्’ इत्यमो लुका लुप्तत्वेऽपि प्रत्ययलक्षणमिह प्रवर्तते वचनसामर्थ्यादित्याहुः ॥ वसुतस्तु ‘द्वितीयाटौःसु—’ इति सूत्र एव एनद्वक्तव्यः । एनम् । एनौ । एनानित्यादि तु त्यदाद्यत्वेन सिद्धम् । क्लीवे अमि लुका लुप्तत्वेऽपि तकारोच्चारणसामर्थ्यादेनदादेशः । न चैवमेतच्छ्रितमित्यत्राप्येनदादेशापत्तिः । ‘द्वितीयाधिता—’ इति समासे कृते सुपो लुकि द्वितीयादिविभक्तिपरत्वाभावात् । न च तकारोच्चारणसामर्थ्यादेनदादेश इत्युक्तमिति वाच्यम् । एकपदाश्रयत्वेनान्तरङ्गे स्वमोर्लुकि चरितार्थत्वेन वहिरङ्गे सामासिके लुकि तदप्रवृत्तेरिति मनोरमायां स्थितम् ॥—ब्रह्मणी इति । इह ‘विभाषा डिश्योः’ इत्यल्लोपो न, ‘न संयोगाद्वमन्तात्’ इति निषेधात् ॥—रोऽसुपि । अहर्भातीति । ‘अहन्’ इति रुत्वे कृते तु ‘हशि च’ इत्युलप्रवृत्त्या अहो भातीति स्यादिति भावः —नलोपाभावं निपात्येति । ‘अहन्’ इत्यत्र नकारान्तरं प्रश्निष्य नान्तस्य अहनशब्दस्य रुरिति व्याख्यायामपि रुत्वरलयोर्नकारस्थानिकत्वं सेत्यतीति बोध्यम् ॥— तदन्तस्यापीति । पदाधिकारस्थत्वादिति भावः ॥ न चात्र प्रत्ययलक्षणन्यायेन अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य समासैकदेशस्याप्यहनशब्दस्य पदलाद्वलं स्यादेव, किमनेन तदन्तविध्याश्रयणेनेति शङ्क्यम् । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ’ इति प्रतिषेधेन प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेः ॥—सृजिदृशोरिति सूत्र इति । एतच्चोपलक्षणम् । ‘सृजेर्वृद्धिः’ इति सूत्रेऽपि तत्प्रयोगात् ॥ रज्जुसृङ्भ्यामिति । ननु भ्यांप्रत्ययो क्षलादिरकिद् भवतीति ‘सृजिदृशोः’ इत्यमागमः स्यात् । भैवम् । धातोः स्वरूप- प्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । न वैवमपि ‘अनुदात्तस्य चर्डुपधस्य—’ इति वैकल्पिकः प्राप्नोति, तद्विधौ धातोः स्वरूपेणानुपादानादिति शङ्क्यम् । धातोरुच्यमानं कार्यं तत्प्रत्यय एवेति परिष्कारात् । एवं च प्रसृङ्भ्यां, प्रसृङ्भिरित्यादौ नायं दोषः प्रसज्यते । एतच्च ‘मृजेर्वृद्धिः’ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ननु धातोरुच्यमानं कार्यं तत्प्रत्यय एवेति चेत् धियौ धियः, भुवौ भुवः इत्यादावियङुवङौ न स्यातां, किंतु चिक्षियतुः लुलुवतुरित्यादावेव स्याताम् ॥ सत्यम् । वस्तुगत्या धातोरेवोच्यमानं कार्यमियङादिकं न भवति किंत्वन्नस्योच्यमानमिति वैषम्यात् ॥—कुत्वापवाद इति । षत्वसूत्रे सृजमृजयजेति विशिष्य प्रहणादिति भावः ॥—असृक्ष्वाद्दस्त्विति । एतच्च क्षीरस्वामिप्रन्थे स्पष्टम् ॥—ऋच्प्रत्यये वोध्य इति । यद्यप्यस्मिन्पक्षे स्वरो भिद्यते, तथापि लोके स्वरस्यानादराद्वेदे तु वाहुलकादिष्टस्वरः सिध्यतीति भावः ॥—वह्नार्जीति । इदमन्त्यादिति च वाचनिकम् । तथा च वार्तिकम् ‘वहूर्जि प्रतिषेधः, अन्त्यात्पूर्वं नुममेके’ इति । भाष्ये तु अचः परो यो झल् तदन्तस्य नुमित्याश्रित्य प्रथमवार्तिकं प्रत्याख्यातम् । एवं च ऊर्ज्यात्यत्र नुम् दुर्लभः । किंच ‘उर्दं माने क्रीडायां च’ । ‘गर्ह गर्हायाम्’ इत्यादीनां क्विवन्तानां भाष्यमते नुमा न भाव्यमेवेति वोध्यम् ॥—अल्लोपस्य स्थानिवत्वादिति । ‘कौ लुप्तं न स्थानिवत्’ इति तु नेहाश्रीयते । तस्य काचित्कलात् । ‘कौ विधि प्रति न स्थानिवत्’ इत्यस्यैव सार्वत्रिकलादिति भावः ॥ ‘जायन्ते नव सौ, तथाऽमि च नव, भ्यांभिस्भ्यसां संगमे षट्संख्यानि, नवैव सुप्यथ जसि त्रीण्येव तद्वच्छसि । चलार्यन्यवचः सु कस्य विवुधाः शब्दस्य रूपाणि तज्जानन्तु प्रतिभास्ति चेन्निगदितुं षाण्मासिकोऽत्रावधिः ॥ इति नरपतिसभायां क्वचित् केनचित् प्राचीनेन कृतस्याक्षेपस्य प्राचीनैरेव पण्डितैः कैश्चित् ‘गवाक्शब्दस्य’ इत्यादिना ‘विभावय’ इत्यन्तेन श्लोकद्वयेन समाधानमुक्तम् । तदेव श्लोकद्वयं प्रकृतोपयोगादाह—गवाक्शब्दस्य रूपाणीति । अश्वतेर्गतौ नलोपः पूजायां तु नेत्याशयेनाह—अर्चागतिभेदत इति । आद्यादिलात्तसिः । पूजागत्यर्थभेदेनासन्ध्यवङादिभिर्नवाधिकशतं रूपाणि बोध्यानीत्यर्थः ॥ उक्तसंख्यामेव व्यवस्थापयति—स्वर्गमुप्स्विति । प्रत्येकमिति शेषः । एवमग्रेऽपि षट् त्रीणि चलारीत्यत्रापि बोध्यम् ॥—रूपाणीति । संकलनया नवाधिकशतं रूपाणीत्यर्थः ॥ इह ‘चयो द्वितीयाः—’ इति वार्तिकमनाग्रित्य नवाधिकशतमित्युक्तमिति बोध्यम् । तदाश्रयणे तु त्रीणि रूपाणि वर्धन्त इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् ॥—इत्यादीति । आदिशब्देनान्यान्यपि ज्ञेयानि । तद्यथा । गवाग्भिः । गोअग्भिः । गोरिभिः । गवाङ्मिः । गोअङ्मिः । गोऽङ्मिः ॥ ङ्यि । गोचे । गवाङ्मे । गोअङ्मे । गोऽङ्मे ॥ भ्यामि प्राग्वत् ॥ भ्यसि । गवाग्भ्यः । गोअग्भ्यः । गोग्भ्यः । गवाङ्भ्यः । गोअङ्भ्यः । गोऽङ्भ्यः ॥ ङसौ । गोचः । गवाङ्मः । गोअङ्मः । गोऽङ्मः ॥ भ्यामि भ्यसि च प्राग्वत् ॥ ङसि पञ्चम्येकवचनवत् ॥ ओसि । गोचोः । गवाङ्मोः । गोअङ्मोः । गोऽङ्मोः ॥ अमि । गोचाम् । गवाङ्माम् । गोअङ्माम् । गोऽङ्माम् ॥ ङौ तु । गोवि । गवाङ्मि । गोअङ्मि । गोऽङ्मि ॥ ओसि प्राग्वत् ॥ सुपि तु । गवाङ्मु । गवाङ्मु । गोअङ्मु । गोअङ्मु । गोङ्मु । गोऽङ्मु । गवाशु । गोअशु । गोशु ॥ ननु भ्याम्त्रये भ्यस्द्वये ङसिङसोरोस्द्वये च समानरूपत्वात् कथमिह नवाधिकशतमित्युक्तमिति चेत् । अत्राहुः—अर्थभेदेन रूपभेदमाग्रित्य तथोक्तमिति ॥—पण्णामाधिक्यं शङ्कयमिति । नवसु मध्ये कक्षारस्थाने पाक्षिकलकारप्रवृत्त्या रूपषट्काधिक्यं न शङ्कयमित्यर्थः ॥—चर्त्वस्यासिद्धत्वादिति । तथा च शास्त्रदृष्ट्या ककारो नास्त्येव किंतु गकार एवास्तीति भावः ॥—तस्यासिद्धत्वादिति । कुकोऽसिद्धत्वादित्यर्थः ॥—वर्धन्त एवेति । एवं च त्रयाणामाधिक्यसंभवात्सुपि द्वादश रूपाणि भवन्तीति संकलनया- द्वादशाधिकशतं मतं न तु नवाधिकशतमिति भावः ॥—अश्वाक्षिभूतानीति । सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः । सौ नवानामन्त्यस्य द्वित्वे अष्टादश ॥ औडि चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । ‘अणोऽप्रगृह्ये’त्यनुनासिकस्तु नास्ति प्रगृह्यत्वात् ॥ जसि अद्वित्वस्यानुनासिकस्य च विकल्पात् द्वादश ॥ संकलनया सप्तत्रिंशत् । एवं द्वितीयायामपि विभक्तौ सप्तत्रिंशत् । तथा च संकलनया चतुःसप्ततिः ॥ टायां चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । तेषां च सप्तानामनुनासिकविकल्पे चतुर्दश । संकलनया अष्टाशीतिः ॥ भ्यामि षट्सु रूपेषु भात्पूर्वस्य द्वित्वे द्वादश, तेषां द्वादशानामपि ‘यणो मयः’ इति यद्वित्वे चतुर्विंशतिः, तेषामपि मकारस्य द्वित्वेऽष्टचत्वारिंशत् । संकलनया षट्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ भिसि चतुर्विंशतिः । भात् पूर्वस्य विसर्गस्य द्वित्वात् । संकलनया षष्ठ्युत्तरशतम् । इयि चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । अनुनासिकस्तु नास्ति । एकारस्यानण्त्वात् । संकलनया सप्तोत्तरषष्ट्यधिकं शतम् ॥ भ्यामि प्राग्वदेवाष्टचत्वारिंशत् । तथैव भ्यसि भात् पूर्वस्य यविसर्गयोश्च द्वित्वात् । संकलनया त्रिषष्ट्यधिकं शतद्वयम् । इसौ चतुर्णां मध्ये अद्वित्वे सप्त । तेषां तु सप्तानां विसर्गद्वित्वे चतुर्दश । संकलनया सप्तोत्तरसप्तत्यधिकं शतद्वयम् । भ्यांभ्यसोः प्राग्वदेव प्रत्येकमष्टचत्वारिंशत् । संकलनया त्रिसप्तत्यधिकं शतत्रयम् ॥ इसाविव इस्ओस्आम् डिओस् इत्यत्रापि प्रत्येकं चतुर्दश । चतुर्षु रूपेषु मध्ये अद्वित्वे सप्तानामप्यन्त्यस्य द्वित्वात् । इौ तु सप्तानामप्यन्त्यस्य ‘अणोऽप्रगृह्यस्य’ इति वैकल्पिकानुनासिकप्रवृत्तेः । संकलनया त्रिचत्वारिंशदधिकं शतचतुष्टयम् ॥ सुपि गत्यर्थे त्रयाणां कद्वित्वे षट् । तेषां तु ‘खयः शरः’ इति षद्वित्वे द्वादश । उकारस्यानुनासिके चतुधिकं शतचतुष्टयम् ॥ सुपि गत्यर्थे त्रयाणां कद्वित्वे षट् । पूजायां तु कुगभावे त्रयाणां इकारद्वित्वेऽनुनासिके च द्वादश । विंशतिः । संकलनया सप्तोत्तरषष्ट्यधिकं शतचतुष्टयम् । पूजायां तु कुगभावे त्रयाणां इकारद्वित्वेऽनुनासिके च द्वादश । कुक्पक्षे तु चयो द्वितीयादेशे षट् । षण्णां इषयोर्द्वित्वेऽनुनासिके चाष्टचत्वारिंशत् । संकलनया सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः ॥—तिरश्ची इति । भत्वात् ‘अचः’ इत्यल्लोपः । ‘अलोपे’ इति वचनात्तिर्यादेशाभावः ॥—दददिति । पुंलिङ्गेऽप्ययं व्युत्पादितः ॥—शतेति । ‘ऋदुशन’ इत्यनङ् । शतप्रत्यय इत्यर्थः

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 115 अरिविष्कृति—ननु वा शाविशेव सूत्रयितुमुचितंम्, नपुंसके तस्यैव सर्वनामस्थानस्य संभवादिति चेन्न । श्रुतानुमित१ वा नपुंसकस्येति—ननु वा शाविशेव सूत्रयितुमुचितंम्, नपुंसके तस्यैव सर्वनामस्थानस्य संभवादिति चेन्न । श्रुतानुमितन्यायज्ञापनाद्वारा गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुंसकत्वे यथा स्यात्, बहवो ददतो येषु तानि बहुददति इत्यत्र माभूदित्येवमर्थं तत्सत्वात् । २ निरवकाशत्वमिति—इदं च ‘शेषाद्विभाषा’ इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । तत्रहि—‘शेषग्रहणमनर्थकं ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते बाधका भविष्यन्ति’ इत्याशङ्क्य ‘अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति समासान्ताश्च कवभावे सावकाशाः’ इत्युक्तम् ।

translator notes

translator aśvākṣi-bhūta in the closing verse is a word-numeral (bhūta-saṃkhyā): aśva = 7, akṣi = 2, bhūta = 5, read from the right, giving 527, as TB states (sapta-viṃśaty-adhikā pañcaśatī) and as BM's case-by-case tally (on sk.442.b1) totals. The source tags the word as a cross-reference to SK 527, a mis-tagging of the numeral; the reference is dropped from the English. The count-scholasticism of the two gavāk verses is otherwise translated without independently verifying the enumeration (one hundred and nine).
textual The paradigm forms ūrk / ūrg / ūrjī / ūrñji show inconsistent vowel length in the source (e.g. "urk" with short u, "ūrji"); regularized here to the ūrj-stem. The plural is transmitted as "ūnrji" (an anomalous cluster order) and read as ūrñji, which the following gloss "a conjunct of n, r, and j" describes.
textual The Bālamanoramā block formerly filed here as sk.443.b1 (on hali ca) was re-filed to sk.354.b1 on 2026-10-05; its translation moved with it.
textual The Tattvabodhinī on this sūtra is sk.443.t1, re-filed 2026-10-05 from sk.441.t1 (p12, under yaḥ sau); the TB notes in this unit are made from it. The block runs on at both ends: its opening (pratīkas datvam, pūrvapadasyeva, uttarapadatve ca, dadhisecau, anvādeśa, brahmaṇī, ro 'supi / aharbhāti) is on the opening of the halanta-napuṃsaka section (svanaḍut … ahaḥ), whose kaumudī text is absent from our units (the BM on it stands in sk.442.b1); its last pratīka, śatā, belongs to SK 444 (vā napuṃsakasya).
commentary TB on 'nalopābhāvaṃ nipātya': even if a second n is read into 'ahan' (ru for the n-final word ahan), the rutva and ratva still have the n as their sthānin. On 'tadantasyāpi': because the rule stands in the pada-adhikāra; reaching the compound-final ahan as a pada through the internal vibhakti by pratyaya-lakṣaṇa is not available, 'uttarapadatve cāpadādividhau' prohibiting it. Followed for 'even for [a compound] ending in that (tadanta)'.
commentary TB on 'in the sūtra sṛji-dṛśoḥ': an upalakṣaṇa, the Bhāṣya using rajjusṛḍbhyām under 'mṛjer vṛddhiḥ' too. TB explains why rajjusṛḍbhyām takes no am-augment by 'sṛji-dṛśoḥ…' before the jhal-initial, non-kit bhyām: an operation stated for a dhātu by its own form applies only before a suffix introduced after that dhātu, as the Bhāṣya on 'mṛjer vṛddhiḥ' makes clear. On 'kutvāpavāda': because the ṣatva sūtra names sṛj, mṛj and yaj specifically. Followed; the English already has ṣatva as the apavāda to kutva.
commentary TB on asṛk: the derivation from as with the uṇādi affix ṛc is clear in Kṣīrasvāmin's work; though this analysis changes the accent, accent is disregarded in ordinary usage (loka), and in the Veda the desired accent follows by bāhulaka. Recorded; nothing changed.
commentary TB: 'antyāt pūrvo vā num' is likewise a stated (vācanika) provision; the Bhāṣya's vārttika reads 'bahūrji pratiṣedhaḥ, antyāt pūrvaṃ num eke'. The Bhāṣya rejects the first vārttika by taking 'napuṃsakasya jhalacaḥ' as num for a stem ending in a jhal that follows an ac; on that view ūrj gets no num (against the Kaumudī's ūrñji), nor do kvip-derivatives of urd and garh. BM (sk.442.b1) likewise sets aside the Kaumudī's 'nara-jānāṃ saṃyogaḥ' as contrary to the Bhāṣya. Recorded (§16); the Kaumudī's forms are translated as they stand.
commentary TB on anvādeśa (said of the enat of idam in the section opening, bearing equally on enat here): enat is enjoined only for am, not for auṭ, śas etc., there being no difference in result; pratyaya-lakṣaṇa operates despite the luk of am by 'svamor napuṃsakāt', by force of the statement. In truth enat should be stated in 'dvitīyāṭaussu…' itself; the t pronounced in it secures enat despite the luk, and it does not reach the compound etac-chritam, whose luk is bahiraṅga (so the Manoramā). Followed for 'in a re-mention: enat' as the acc. sg.
commentary TB on 'al-lopasya sthānivattvāt' (bebhid): the maxim 'kvau luptaṃ na sthānivat' is not invoked here, being of limited scope; the general one is 'kvau vidhiṃ prati na sthānivat'. TB's pratīka begins at al-lopasya, and BM (sk.442.b1, 'śāv iti': the śi of jas/śas, where a jhal-conditioned num is apprehended) shows that the transmitted 'śāv allopasya' is 'śau, al-lopasya…'. English corrected from 'the al-lopa [caused] by the śit [kvip]' to 'Before śi (śau), because the al-lopa … is sthānivat'.
commentary TB on the gavāk verses: earlier paṇḍitas gave the two verses as the answer to an old challenge-verse posed in a king's assembly (nine forms each in su and am, six in bhyām/bhis/bhyas, nine in sup, three each in jas and śas, four in the remaining endings, six months allowed for the answer); 'arcā-gati-bhedataḥ' has tasi by ādyāditva; 'each' (prati-ekam) is to be supplied in 'svam-sup-su' and with the six, three and four. The 109 leaves out the vārttika 'cayo dvitīyāḥ…'; TB lists the further forms covered by 'ityādi', and answers that forms identical across bhyām, bhyas, ṅasi/ṅas and os are counted separately by difference of meaning. Followed.
commentary TB on 'ṣaṇṇām ādhikyam…': the feared excess of six is the optional kh for the k among the nine forms; 'cartvasya asiddhatvāt' means that from the standpoint of the śāstra there is no k there, only g; 'tasya asiddhatvāt' = 'because the kuk is asiddha'; 'vardhanta eva': with three more, sup has twelve forms and the total is 112, not 109. Followed: the bracket in the kuk sentence corrected from [cartva] to [kuk]. TB then works out the 527 of aśvākṣi-bhūtāni case by case from optional doubling (citing 'yaṇo mayaḥ', 'khayaḥ śaraḥ') and optional nasalization by 'aṇo 'pragṛhyasya' (none in the auṅ forms, which are pragṛhya, nor before e, which is not aṇ). Followed in giving the number.
commentary TB on tiraścī: al-lopa by 'acaḥ' because the stem is bha, and no tiri-substitution because of 'alope'; on dadat: already derived in the masculine. Agrees with BM; nothing changed.

SK 444 · A 7.1.79V

वा नपुंसकस्य ॥ ४४४ ॥

vā napuṃsakasya

vā napuṃsakasya — 7.1.79. Optionally (vā), [num is added] for a neuter (napuṃsaka) [stem ending in the śatṛ that follows a reduplicated stem, before a sarvanāmasthāna].

Rule. For a neuter stem ending in śatṛ after a reduplicated stem, num is added optionally (vā) when a strong ending (sarvanāmasthāna) follows. The rule takes its wording from its neighbours by anuvṛtti: the ban "no num for śatṛ after a reduplicated stem" (nābhyastāc chatuḥ, A 7.1.78) is carried forward without its negative, num comes from idito num dhātoḥ, and "before a strong ending" from ugidacām (A 7.1.70). The genitive napuṃsakasya stands for an ablative, by an exchange of endings.

Example.

dadat + śi (nom./acc. pl.) → śi is a strong ending → num is added (option taken) → the n becomes anusvāra and then the nasal of the class of the following t → dadanti.

dadat + śi → option not taken → dadati.

Applies when / blocked by. Only in the neuter, only for śatṛ, only after a reduplicated stem, and only before a strong ending. Without this rule A 7.1.78 would bar num permanently.

Watch out. Bhaṭṭoji closes with the bare form tudat. It is a participle from tud "strike": tud + the class-affix śa (the exception to śap for the tud class) + śatṛ; the two a's merge into one by ato guṇe (pararūpa) → tudat. In the neuter nominative and accusative singular su and am are dropped by luk, which leaves no trace (no pratyaya-lakṣaṇa), so no strong ending follows and there is no num; the final t goes through jaśtva and cartva. Its dual is the business of the next rule.

Siddhānta-kaumudī

अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीबस्य नुम्वा स्यात्सर्वनामस्थाने परे । ददन्ति । ददति । तुदत् ॥

For a neuter (klība) aṅga ending in the śatṛ [participle-affix] that follows a reduplicated stem (abhyasta), num is added optionally (vā) when a sarvanāmasthāna follows. Examples: dadanti / dadati (nom./acc. pl. neut. of dadat "giving," with num and without); tudat.

Bālamanoramā

वा नपुंसकस्य - शौ 'नाभ्यस्तच्छतुः' इति नित्यं नुम्निषेधे प्राप्ते — वा नपुंसकस्य । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति सूत्रं नञ्वर्जमनुवर्तते । नपुंसकस्येति व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे षष्ठी । 'इदितो नुम्धातोः' इत्यतो नुमितिउगिदचा॑मित्यतः 'सर्वनामस्थाने' इति च अनुवर्तते । तदाह — अभ्यस्तादित्यादिना । ददन्तीति । नुमि अनुस्वारपरसवर्णौ । तुददिति । 'तद व्यथने' अस्माच्छतृप्रत्यये 'तुदादिभ्यश्शः' इति शः शपोऽपवादः, 'अतो गुणे' इति शतुरकारेण पररूपे तुदच्छब्दः, तस्मात्स्वमोर्लुक्, प्रत्ययलक्षणविरहादसर्वनामस्थानत्वाच्च न नुम्, जश्त्वचर्त्वे इति भावः ।

vā napuṃsakasya — When, in the śi, the permanent (nitya) prohibition of num by "nābhyastāc chatuḥ" ("num is not [added] to a śatṛ [stem] following a reduplicated stem") would obtain — [this sūtra provides] "vā napuṃsakasya." The sūtra "nābhyastāc chatuḥ" is carried forward (anuvṛtti) minus its negative particle (nañ). "napuṃsakasya" — the genitive is used, by an exchange of endings (vyatyaya), in the sense of the ablative. From "idito num dhātoḥ," "num" is carried forward; and from "ugidacām…," "sarvanāmasthāne" (when a sarvanāmasthāna follows) is carried forward. This he [Bhaṭṭoji] states by "abhyastāt" etc.

"dadanti" — when num [is added], [there follow] the anusvāra and the para-savarṇa. "tudat" — from "tuda vyathane" ("tud, to strike"), with the śatṛ affix; by "tudādibhyaḥ śaḥ" the vikaraṇa śa, which is the exception (apavāda) to śap; by "ato guṇe," in place of [the a of śa and] the a-kāra of śatṛ, para-rūpa [giving] the word tudat; from that, the luk-elision of su and am [in the neuter nom./acc. sg.]; and, because there is no pratyaya-lakṣaṇa [the elided affix leaving no trace] and no sarvanāmasthāna [ending] follows, no num [applies]; then jaśtva and cartva [yield tudat]. This is the intent.

translator notes

textual The source's garbled "tada vyathane" is read as the dhātu "tuda̐ vyathane" (tud, "to strike"), which the derivation of tudat requires.

SK 445 · A 7.1.80V

आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ४४५ ॥

ācchīnadyornum

ācchīnadyor num — 7.1.80. [num is added] optionally to [a stem ending in] the śatṛ-member that follows an aṅga ending in an a-varṇa (āt), when śī or nadī follows (śī-nadyoḥ).

Rule. For a stem ending in the member of śatṛ (its final t) that follows a stem ending in an a-vowel, num is added optionally before śī (the neuter dual) and before nadī (the feminine ī). "Optionally" and "of śatṛ" are carried forward from SK 444 and A 7.1.78; the explicit word num is there only for clarity, since num is already carried forward too.

Example.

tudat + au (neuter du.) → au → śī → the stem tuda (root plus the merged class-affix) counts as a stem ending in a, and the final t is the member of śatṛ after it → num (option taken) → tudantī.

tudat + śī → option not taken → tudatī.

tudat + śi (pl.) → śi is a strong ending → num by the general rule, no option → tudanti.

bhāt, from bhā "shine": this root takes no class-affix (its vikaraṇa is dropped by luk); śatṛ replaces the present tense laṭ; bhā + a → bhā by savarṇa-dīrgha → bhāt (sg., with su and am dropped, then jaśtva and cartva). Dual bhāntī / bhātī; plural bhānti.

pacat, from pac "cook" with śap, pararūpa by ato guṇe → pacat (sg., no num). Its dual is the business of the next rule.

Applies when / blocked by. Only before śī and nadī. Before śi the general rule applies and num is compulsory (tudanti). Where the stem before śatṛ ends in the a of śap or śyan, SK 446 takes the option away.

Watch out. The rule speaks of the member of śatṛ, not of the affix. After the two a's have merged by pararūpa, the whole affix no longer stands directly after a stem ending in a — but its final t does. Bhaṭṭoji's commentators explain that this is why the sūtra is worded as it is.

Siddhānta-kaumudī

अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्याङ्गस्य नुम् वा स्याच्छीनद्योः परतः । तुदन्ती । तुदती । तुदन्ति । भात् । भान्ती । भाती । भान्ति । पचत् ॥

For an aṅga ending in that [sound] which is a member of śatṛ (śatur avayava) and which follows an aṅga ending in an a-varṇa, num is added optionally when śī (the neuter/āp dual substitute ī) or nadī (the feminine long ī) follows. Examples: tudantī / tudatī (neut. du., with num and without); tudanti (neut. pl., śi + num); bhāt (neut. nom. sg.); bhāntī / bhātī (neut. du.); bhānti (neut. pl.); pacat.

Tattvabodhinī

NSP p. 115

—आच्छीनद्योः—। नुम्प्रहणमिह चिन्त्यप्रयोजनं ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ ‘वा नपुंसकस्य’ इत्यत्र ‘इदितो नुम् धातोः’ इत्यतोऽनुवृत्तेरावश्यकतया तदुत्तरत्रापि तत एवानुवर्तते वाधकाभावात् ॥—शतुरवयव इति । तुदादेः शस्यान्तरज्जत्वाच्छत्रादेशाकारेण सहैकादेशे कृतेऽवर्णान्तात्परस्य शतुरिति न भवति । ‘उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्’ इति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥—भादिति । ‘भा दीप्तौ’। लटः शतर्यदादित्वाच्छपो लुक्

Bālamanoramā

आच्छीनद्योर्नुम् - तुदच्छब्दादौङः श्याम्, असर्वनामस्थात्वान्नुमि अप्राप्ते — आच्छीनद्योर्नुम् । 'नाभ्यस्तात्' इत्यतः शतुरिति, 'वा नपुंसकस्य' इत्यतो वेति चानुवर्तते । आदिति पञ्चमी । अङ्गस्येत्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते, तच्च आदित्यनेन विशेष्यते , तदन्तविधिः । 'परस्ये' त्यध्याह्यियते ।सथु॑रित्यनन्तरमवयवस्येत्यध्याह्यियते, तेन च अह्गस्येति षष्ठन्तं विशेष्यते, तदन्तविधिः । अङ्गस्येत्यस्य आवृत्तिर्बोध्या । तदाह — अवर्णान्तादित्यादिना ।इदितो नुमि॑त्यतोऽनुवृत्त्यैव सिद्धे नुङ्ग्रहणं स्पष्टार्थम् । तुदन्तीतुदती इति । औङः श्यां, नुमि, तदभावे च रूपम् । शविकरणे कृते शतुरकारेण पररूपे एकादेशे सति तुद इत्यवर्णान्तमङ्गम्, तदादिग्रहणेन विकरणविशिष्टस्याप्यङ्गत्वात् । ततश्च तुददित्यन्त्यस्तकारः शतुरवयवः, तुदेत्यवर्णान्तादङ्गात्परश्चेति नुमिति भावः ।अवर्णान्तादङ्गत्वात् । ततश्च तददित्यन्त्यस्तकारः शतुरवयवः, तुदेत्यवर्णान्तादङ्गात्परश्चेति नुमिति भावः ।अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतृप्रत्ययः॑ इत्याश्रयणे त्वत्र नुम् न स्यात् । शविकरणाऽकारस्य शतुरकारस्य च एकादेशे कृते तस्य पूर्वान्तत्वे शतुरवर्णान्तादङ्गात्परत्वा ।भावात्, परादित्वे अवर्णान्ताङ्गाऽभावात्, उभयत आश्रयणे च अन्तादिवत्त्वनिषेधादित्यलम् । तुदन्तीति । जश्शसोश्शिः, सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । भादिति । 'भादीप्तौ' लुग्विकरणः । लटः शतरि कृते सवर्णदीर्घे भादिति रूपम् । तस्मात् स्वमोर्लुक्, जश्त्वचर्त्वे इति भावः । भान्तीभाती इति । 'औङः शी'आच्छीनद्यो॑रिति वानुमिति भावः । भान्तीति । जश्शसोः शिः, सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । पचदिति । पच्धातोर्लटः शतरि शप्, अतो गुणे॑ इति पररूपम् । पचदित्यस्मात्स्वमोर्लुगिति भावः ।

ācchīnadyor num — From the word tudat, when śī [replaces] auṅ (the dual affix); num — since [śī/nadī] is not a sarvanāmasthāna — being un-obtained [by "ugidacām," which requires a sarvanāmasthāna] — [hence] "ācchīnadyor num." From "nābhyastāt…" "śatuḥ" (of śatṛ) is carried forward (anuvṛtti), and from "vā napuṃsakasya," "vā" (optionally). "āt" is in the ablative (pañcamī). The governing (adhikṛta) word "aṅgasya" (genitive) is transformed into the ablative, and is qualified by "āt"; hence the operation applies to what ends in that (tadanta-vidhi). "parasya" (of what follows) is supplied. Immediately after "śatuḥ," "avayavasya" (of a member) is supplied, and by it the genitive "aṅgasya" is qualified; hence again tadanta-vidhi. A repetition (āvṛtti) of "aṅgasya" is to be understood [once in the ablative sense qualified by "āt," once as the tadanta genitive]. This he states by "avarṇāntāt" etc. Since num is already established by the anuvṛtti of "num" from "idito num…," the [explicit] mention of "num" here is merely for clarity (spaṣṭārtha).

"tudantī / tudatī" — the form arises from śī for auṅ, then with num, and in its absence, respectively. When the śa-vikaraṇa has been applied and, by para-rūpa, the single substitute [merges] with the a-kāra of śatṛ, [the result] "tuda" is an aṅga ending in an a-varṇa — because, by the taking-of-that-which-begins-with-it (tadādi-grahaṇa), even [a stem] characterized by the vikaraṇa counts as an aṅga. And thus, in "tudad," the final t-kāra is a member of śatṛ, and it follows the a-varṇa-ending aṅga "tuda"; hence num. This is the intent.

Were one to construe [the rule as] "that śatṛ-affix (pratyaya) which follows an a-varṇa-ending aṅga," then num would NOT apply here. For, once the single substitute of the a-kāra of the śa-vikaraṇa and the a-kāra of śatṛ has been made: (a) if it is treated as belonging to the preceding element (pūrvānta), then śatṛ does not [itself] follow an a-varṇa-ending aṅga; (b) if it is treated as belonging to the following element (parādi), then there is no a-varṇa-ending aṅga [before it]; and (c) if it is taken as belonging to both, [that is blocked] by the prohibition of antādivat-treatment — enough [of this].

"tudanti" [neut. pl.] — by "jaśśasoḥ śiḥ," jas/śas → śi; since [śi] is a sarvanāmasthāna, num [applies]. This is the intent. "bhāt" — [from the root] "bhā dīptau" ("bhā, to shine"), a lug-vikaraṇa [root]. When śatṛ replaces laṭ, and by savarṇa-dīrgha [bhā + a → bhā], the form is bhāt. From that, luk of su and am, then jaśtva and cartva. This is the intent. "bhāntī / bhātī" — [from] "auṅaḥ śī" (au → śī), then by "ācchīnadyoḥ" the optional (vā) num. This is the intent. "bhānti" — jas/śas → śi; since a sarvanāmasthāna, num. This is the intent. "pacat" — from the root pac, when śatṛ replaces laṭ, [there is] śap; by "ato guṇe," para-rūpa. From "pacad," luk of su and am. This is the intent.

translator notes

textual The digital source reads "auṅaḥ śyām" (and, in the parallel phrase, "auṅaḥ śī"). Read as the operation au → śī (the neuter/āp dual substitute) supplying the neuter dual, which is exactly the "śī" of the sūtra's "śī-nadyoḥ"; the translation follows this reading. "śyām" is taken as a slip for "śī."
textual The passage "avarṇāntād aṅgatvāt… naṭu iti bhāvaḥ" is transmitted with an evident duplication of the sentence "tataś ca tudad ityantyas takāraḥ śaturavayavaḥ… num iti bhāvaḥ" (with "tudad"/"tadad" variants); the single reading is translated once.

SK 446 · A 7.1.81V

शप्श्यनोर्नित्यम् ॥ ४४६ ॥

śapśyanornityam

śapśyanor nityam — 7.1.81. [num is added] obligatorily (nityam) to [a stem ending in] the śatṛ-member that follows the a of śap or śyan, when śī or nadī follows.

Rule. For a stem ending in the member of śatṛ that follows the a of śap or of śyan, num is obligatory (nityam) before śī and nadī. This is an exception (apavāda) to the option of SK 445.

Example.

pac + śap + śatṛ → pacat → + au → au → śī → the a before the t is that of śap → num compulsory → pacantī (never pacatī).

pacat + śi → pacanti.

div + śyan + śatṛ → dīvyat → dual dīvyantī; plural dīvyanti.

Applies when / blocked by. Only where the a is that of śap or śyan. After the class-affix śa (tudat) or a root with no class-affix (bhāt), SK 445 still gives an option.

The remaining neuter consonant-stems

svap "having excellent waters", a compound of su and ap "water" (chapter 11): svap / svab (sg., jaśtva before a voiced sound); svapī (du.).

Plural: śi is a strong ending, so num is due; but so is the lengthening of SK 277 (aptṛn…). Although num is obligatory and the later-stated rule, the lengthening is specifically taught for this word (pratipadokta) and applies first → svāmpi. On the other view, that "specifically taught" means "having no other scope" (niravakāśa), which is not the case here, only num applies → svampi. Scholars discuss this.

svapā (instr. sg.); by SK 442 (apo bhi) t replaces the p before bh, and jaśtva gives d → svadbhyām, svadbhiḥ.

dhanus "bow": dhan takes the affix us (by arti-pṝ-vap…); the final s becomes ru → dhanuḥ (sg.); dhanuṣī (du.).

dhanus + śi → num first (dhanu-n-s) → then the vowel before the n of the -ns- cluster is lengthened (SK 317) → the s becomes ṣ even across the num, by num-visarjanīya-śar-vyavāye 'pi → dhanūṃṣi.

dhanuṣā (instr. sg.); dhanurbhyām (instr. du.). Likewise cakṣus "eye", havis "oblation", and the rest.

pipaṭhīḥ "wishing to recite": kvip on pipaṭhiṣ, the desiderative of paṭh; at pada-end the final ṣ becomes ru first, and then the i before that r is lengthened by SK 433 → pipaṭhīḥ (sg.); pipaṭhiṣī (du.).

Plural pipaṭhiṣi, with no num, for the reason given under bebhid: the a dropped before kvip is sthānivat, so the stem is not jhal-final, and the num for vowel-stems is denied by sva-vidhi.

pipaṭhīrbhyām, and so on.

payas "milk": payaḥ, payasī, payāṃsi; payasā, payobhyām.

supums "having good men": supum, supuṃsī, supumāṃsi.

adas "that": adaḥ (sg.). In the dual and plural, after the case-operations are done, the u-substitution and the d → m substitution of chapter 11 apply → amū (du.), amūni (pl.). The rest is like the masculine.

stem	sg.	du.	pl.	instr. sg.	instr. du.
svap	`svap` / `svab`	`svapī`	`svāmpi` / `svampi`	`svapā`	`svadbhyām`
dhanus	`dhanuḥ`	`dhanuṣī`	`dhanūṃṣi`	`dhanuṣā`	`dhanurbhyām`
pipaṭhīḥ	`pipaṭhīḥ`	`pipaṭhiṣī`	`pipaṭhiṣi`	—	`pipaṭhīrbhyām`
payas	`payaḥ`	`payasī`	`payāṃsi`	`payasā`	`payobhyām`
supums	`supum`	`supuṃsī`	`supumāṃsi`	—	—
adas	`adaḥ`	`amū`	`amūni`	—	—

Siddhānta-kaumudī

शप्श्यनोरात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नित्यं नुम् स्याच्छीनद्योः परतः । पचन्ती । पचन्ति । दीव्यत् । दीव्यन्ती । दीव्यन्ति । स्वप् । स्वब् । स्वपी । नित्यात्परादपि नुमः प्राक् अप्तृन् SK 277इति दीर्घः । प्रतिपदोक्तत्वात् । स्वाम्पि । निरवकाशत्वं प्रतिपदोक्तत्वमिति पक्षे तु प्रकृते तद्विरहान्नुमेव । स्वम्पि । स्वपा । अपो भि SK 442 ॥ स्वद्भ्याम् । स्वद्भिः । अर्तिपॄवपि इत्यादिना धनेरुस् । रुत्वम् । धनुः । धनुषी । सान्त SK 317 इति दीर्घः । नुम्विसर्जनियेति षत्वम् । धनूंषि । धनूषा । धनुर्भ्याम् । एवं चक्षुर्हविरादयः । पिपठिषतेः क्विप् । र्वोः SK 433 इति दीर्घः । पिपठीः । पिपठिषी । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाज्झलन्तलक्षणो नुम् न । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावादजन्तलक्षणोऽपि नुम् न । पिपठिषि । पिपठीर्भ्यामित्यादि । पयः । पयसी । पयांसि । पयसा । पयोभ्यामित्यादि । सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि । अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेषं पुंवत् ॥

For [an aṅga] ending in the śatṛ-member that follows the a of śap or śyan, num is obligatory (nitya) when śī or nadī follows. Examples: pacantī (from pac, with śap); pacanti (neut. pl.); dīvyat (from div, with śyan); dīvyantī; dīvyanti.

[Now further consonant-ending neuters.] svap — svap / svab / svapī (nom. sg. → jaśtva svab; du. svapī). — Although num here is obligatory (nitya) and later-stated (para), the lengthening (dīrgha) by "aptṛn" (SK 277) applies PRIOR to num, because [that lengthening] is specifically taught (pratipadokta): [giving] svāmpi (neut. pl.). But on the view that "pratipadokta" means "having no other scope" (niravakāśatva), then, since in the present case that [scopelessness] is lacking, only num [applies, without the prior lengthening]: [giving] svampi. — svapā (instr. sg.). By "apo bhi" (SK 442): svadbhyām; svadbhiḥ.

[dhanus:] By "arti-pṝ-vap…" etc. the affix us [is added] to dhan; [then] ru- substitution: dhanuḥ (nom. sg.); dhanuṣī (du.). By "sānta…" (SK 317) the lengthening [of the penult], and ṣatva by "num-visarjanīya…" [which permits ṣatva even across num]: dhanūṃṣi (neut. pl.); dhanuṣā (instr. sg.); dhanurbhyām (instr. du.). Likewise cakṣus, havis, etc.

[pipaṭhīḥ:] kvip [added] to pipaṭhiṣ (the desiderative of paṭh); by "rvoḥ…" (SK 433) the lengthening: pipaṭhīḥ (nom. sg.); pipaṭhiṣī (du.). Because the al-lopa (elision of the final a) is sthānivat [so that the elided a is treated as still present], num conditioned on a jhal-ending stem does not apply; and, because there is no sthānivadbhāva in an operation concerning [the substituend] itself (sva-vidhi), num conditioned on an ac(vowel)-ending stem also does not apply: [hence] pipaṭhiṣi (neut. pl., without num); pipaṭhīrbhyām, etc.

[payas:] payaḥ (sg.); payasī (du.); payāṃsi (pl.); payasā (instr. sg.); payobhyām, etc. [supums:] supum (sg.); supuṃsī (du.); supumāṃsi (pl.). [adas:] adaḥ — after the case-operations (vibhakti-kārya), the u-substitution (utva) and the m-substitution (matva, d→m): amū (du.); amūni (pl.). The rest is like the masculine (śeṣaṃ puṃvat).

Tattvabodhinī

NSP p. 115–118

—शप्इयनोर्नित्यम् । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धेऽपि नित्यप्रहणमिह वेत्यधिकारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा ह्यारम्भसामर्थ्यादिह नित्यमुत्तरत्रं विकल्प इत्याशङ्क्येत ॥—पचन्ती इति । कर्तरि शपि नित्यं नुम् ॥—दीव्यन्ती इति । दिवादिभ्यः शपि नित्यं नुम् । पचन्तीति । दीव्यन्तीति । वहुवचने तु ‘नपुंसकस्य झलचः’ इति नुम् बोध्यः ॥— स्वचिति । शोभना आपो यस्मिन्सरसीति बहुव्रीहिः । ‘ऋक्पूरव्’ इति समासान्ते प्राप्ते ‘न पूजनात्’ इति निषेधः । ‘ह्यन्तरुपसर्गेभ्यः’ इति इंज्ञ भवति । तत्र ‘अप इति कृतसमासान्तस्यानुकरणम्’ इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥—निरवकाशत्वं • प्रतिपदोक्तवमिति । अयमेव पक्षः प्रबल इति ‘छदिरुपधिवलेङ्गं’ इति सूत्रे मनोरमायां स्थितम् ॥—धनेरुसिति । ‘जनेरुसिः’ इत्यतं उसिरित्यनुवर्तमाने ‘अतिपृचपियजितनिधनितपिभ्यो नित्’ इत्यौणादिकेनेत्यर्थः ॥—धनुभ्यांमिति। इह ‘वोरुपधाया’—इत्यादिना दीर्घो न शङ्क्यः, रेफान्तस्याधातुत्वात् ॥ एवमिति । ‘चक्षेः शिच्च’। चादुसिः । चक्षुः। ‘अर्चिशुचिहुसृपि’—इत्यादिना जुहोतेरिसिः। आदिशब्देन सर्पिरर्चिरादयो प्राह्याः ॥—सुपुमांसीति । ‘पुंसोऽसुङ्’ इति सूत्रे सुटीति व्याचक्षाणस्य प्राचो मते जसीष्टसिद्धावपि शसि नैतत्सिध्येत् । औङि चातिप्रसङ्गः । ‘इतोऽत्सर्वनामस्थाने’ इत्यतोऽनुवृत्तिं पर्यालोच्य सर्वनामस्थान इति यथाश्रुतं व्रुवतां तु सर्वेष्टसिद्धिः ॥ ॥ इति हलन्ता नपुंसकल्लिङ्गाः ॥

Bālamanoramā

औङः श्याम् 'आच्छीनद्योः' इति विकल्पे प्राप्त — शप्श्यनोर्नित्यम् । 'आच्छीनद्योर्नुम्' इत्यनुवर्तते । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इत्यतः शतुरित्यनुवर्तते । अवयव इति चाध्याह्यियते । तदाह — शप्श्यनोरादित्यादिना । पचन्ती इति । औङः श्यां नुमि रूपम् । पचन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमि रूपम् । दीव्यदिति । दिवुधातोर्लटः शतरि श्यन् ।हलि चे॑ति दीर्घः दीव्यच्छब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । दीव्यन्ती इति । औङः श्यां नुमि रूपम् । 'शप्श्यनोः' इति नित्यं नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । इति तान्ताः । अथ पान्ताः । स्वबिति । सु=शोभनाः आपो यस्मिन् सरसीति बहुव्रीहिः । 'ऋक्पूरब्धूः' इति समासान्तस्तु न भवति, ' न पूजनात्' इति निषेधात् ।द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई॑दिति न भवति, तत्र 'अप' इति कृतसमासान्तग्रहणात् । स्वप्शब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । स्वपी इति । औङः श्यां रूपम् । असर्वनामस्थानत्वान्न नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । इति तान्ताः । अथ पान्ताः । स्वबिति । सु=शोभनाः आपो यस्मिन् सरसीति बहुव्रीहिः । 'ऋक्पूरब्धूः' इति समासान्तस्त#उ न भवति, 'न पूजनात्' इति निषेधात् ।द्व्यन्तरूपसर्गेभ्योऽप ई॑दिति न भवति, तत्र 'अप' इति कृतसमासान्तग्रहणात् । स्वप्शब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । स्वपी इति । औङः श्यां रूपम् । असर्वनामस्थानत्वान्न नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ स्वप् इ इति स्थिते, अप्तृन् इति दीर्घे, झलन्तलक्षङणनुमि, अनुस्वारे, परसवर्णे, स्वाम्पीति वक्ष्यते । तत्र 'अप्तृन्' इति दीर्घं बाधित्वा परत्वान्नित्यत्वाच्च नुमि कृते ।ञकारस्य उपधात्वाऽभावात्कथं दीर्घ इत्यत आह — नित्यादित्यादि । प्रतिपदोक्तत्वादिति । 'अपतृन्' इति दीर्घस्य अप्शब्दमुच्चार्य विहितत्वादित्यर्थः । ननु निरवकाशत्वं प्रतिपदोक्तत्वमितिछदिरुपधिबलेर्ढ॑ञिति सूत्रेशेषाद्विभाषे॑ति सूत्रे च भाष्ये स्थितम् । 'अप्तृन्' इति दीर्घस्तु न निरवकाशः, 'आप' इत्यत्र सावकाशत्वात् । अतोऽत्र नित्यत्वात्परत्वाच्चा पूर्वं नुमागमे कथं दीर्घ इत्याशङ्क्य इष्टापत्त्या परिहरति — निरवकाशत्वमित्यादि । स्वम्पीति । दीर्घं बाधित्वा नुमि अनुस्वारपरसवर्णाविति भावः ।केचित्तु 'अपतृन्' इति दीर्घस्य निरवकाशत्वरूपप्रतिपदोक्तत्वाऽभावेऽपि प्रतिपदविधित्वेन शीघ्रोपस्थितिकतया प्रथमं प्रवृत्तौस्वाम्पो॑त्येव युक्तमित्याहुः । इति पान्ताः । अथ षान्ताः । धनुश्शब्दं व्युत्पादयति — धनेरिति । 'जनेरुसिः' इत्यत उसिरित्यनुवर्तमानेअर्तिपृवपियजितनिधनितपिभ्यो नित् इत्यौणादिकसूत्रेण 'धन धान्ये' इत्यस्माद्धातोरुस्प्रत्यय इत्यर्थः । प्रत्ययावयत्वात्सस्य षत्वे धनुष्शब्दः । तस्मात्स्वमोर्लुक् । तत्र षकारस्य कथं रुत्वमित्यत आह-षत्वस्येति । धनुरिति । 'र्वोरुपधायाः' इति दीर्घस्तु न, रेफान्तस्याधातुत्वात् । धनूंषीति ।नस्चे॑त्यनुस्वारः । एवं चक्षुर्हविरादय इति । 'चक्षेश्शिच्च' इत्युसिः । शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् ख्शाञादेशो न 'अर्चिशुचिहुसृपि' इत्यादिना हुधातोरिस्,सार्वधातुकार्धधातुकयोः॑ इति गुणः, अवादेशः । आदिना सर्पिरादयो ग्राह्राः । पिपठिषतेः क्विबिति ।पठ व्यक्तायां वाचि॑ सन्, इट् द्वित्वं, हलादि शेषः , अभ्यासाऽकारस्य इत्त्वं, प्रत्ययावयवत्वात् षत्वं, 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वम् । पिपठिष इत्यस्मात् क्विप् अतो लोपः, पिपठिष् इत्यस्मात् स्वमोर्लुक्, षत्वस्याऽसिद्धत्वाद्रुत्वम् । एतावत्सिद्धवत्कृत्य आह — र्वोरिति दीर्घे इति । पिपठिषी इति । औङः श्यां रूपम् । सौ विशेषमाह-अल्ल#ओपस्येति । बेभिच्छब्दनिरूपणे व्याख्यातमेतदनुपदमेव प्राक् । इति षान्तां । अथ सान्ताः । पय इति ।पयः क्षीरं पयोऽम्बु चे॑त्यमरः । पयांसीति । शौ नुम् ।सान्ते॑ति दीर्घः, अनुस्वार इति भावः । पयोभ्यामिति । रुत्वे,हशि चे॑त्युत्त्वे, गुण इति भावः ।सुपुमिति । सु=शोभनः पुमान् यस्य गृहस्येति बहुव्रीहौ, सुपुंस्शब्दात्स्वमोर्लुक्, संयोगान्तलोपः । संपुंसी इति । औङः श्यां रूपम् । सुपुमांसीति । शेःसर्वनामस्थानत्वात् 'पुसोऽसुङ्' इत्यसुङ् । सुपुम्स् इ इति स्थिते, झलन्तलक्षणनुमि, 'सान्तमहतः' इति दीर्घः ,नश्चे॑त्यनुस्वारश्चेति भावः । अद इति । अदस्शब्दात् स्वमोर्लुक्, रुत्वविसर्गौ, सान्तत्वान्न मुत्वम्, लुका लुप्तत्वात्त्यदाद्यत्वं नेति भावः । औङादावाह — विभक्तिकार्यमिति । त्यदाद्यत्वादिकमित्यर्थः । उत्वमत्वे इति ।पूर्वत्रासिद्धिमि॑ति विभक्तिकार्योत्तरमुत्वमत्वे इत्यर्थः । अमू इति । औङः शी, त्यदाद्यत्वं, पररूपं, गुणः, ऊत्वमत्वे इति भावः । अमूनीति । ञ्जश्शसोश्शिः, त्यदाद्यत्वं, पररूपम् । अजन्तत्वात् नुम्, उपधादीर्घः, ऊत्वमत्वे इति भावः । इति सान्ताः ।इति बालमनोरमायां हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः । — — — — — — — — — — — — — — -अथ हल्सन्धिप्रकरणम् ।

When śī is substituted for auṅ, and the optional num by "ācchīnadyoḥ [num]" is obtained, [there is instead] obligatory num by "śap-śyanor nityam." "ācchīnadyor num" is carried forward (anuvṛtti); from "nābhyastāc chatuḥ," "śatuḥ" (of the śatṛ) is carried forward; and "avayava" (member) is supplied by adhyāhāra. He states this by "śap-śyanoḥ..." etc.

[t-ending neuters:] "pacantī" — the form [in the neuter dual] with śī for auṅ and num added. "pacanti" — [neuter plural:] since śi (the substitute for jas and śas by "jaśśasoḥ śiḥ") is a sarvanāmasthāna, the form results with num. "dīvyat" — from the dhātu "divu," in laṭ, with śatṛ, [there is] the vikaraṇa śyan; the long vowel by "hali ca"; from the word "dīvyat," luk of su and am [in the neuter nom./acc. singular]. That is the purport. "dīvyantī" — the form [dual] with śī for auṅ and num; the num is obligatory by "śap-śyanoḥ." "dīvyanti" — [plural:] since śi (for jas, śas) is a sarvanāmasthāna, num [is added]. Thus the t-ending [neuters].

[p-ending neuters:] "svap" — in the bahuvrīhi "su = excellent; [a lake] in which are the excellent waters (āpaḥ)" [su-ap, having good water]. The samāsānta by "ṛk-pūr-abdhūḥ [samāsāntaḥ]" does not occur, because of the prohibition "na pūjanāt" [su denoting praise]; and the "īt" by "dvy-antar-upasargebhyo'pa īt" does not occur, because there "apa" refers to [ap with] the samāsānta already effected (kṛta- samāsānta-grahaṇa). From the word "svap," luk of su and am. That is the purport. "svapī" — the form [dual] with śī for auṅ; since [śī] is not a sarvanāmasthāna, there is no num. That is the purport.

[Locative singular of svap:] when "svap i" stands, and the dīrgha by "aptṛn" [would give svāp], the num conditioned by [the aṅga being] jhal-ending, then anusvāra and parasavarṇa — the form "svampi" will [thus] be stated. There, overriding the dīrgha by "aptṛn," since num is para and nitya, num being done — [Objection:] since the num (the ña-kāra) is not the penult (upadhā), how is there dīrgha? To this he says "nitya..." etc. "pratipadoktatvāt" — meaning: the dīrgha by "aptṛn" is enjoined by explicitly uttering the word "ap" (pratipadokta). Objection: "pratipadoktatva" means "having no [other] scope" (niravakāśatva), as is stated in the Bhāṣya on the sūtra "chadir-upadhi-baler ḍhañ" and on the sūtra "śeṣād vibhāṣā." But the dīrgha by "aptṛn" is not without scope, since it has scope in "āpaḥ." Hence [it is objected:] here, since [num] is nitya and para, when the num-augment is done first, how is there dīrgha? Raising this, he resolves it by accepting the consequence (iṣṭāpatti): "niravakāśatva..." etc. "svampi" — overriding the dīrgha, once num is done, [there are] anusvāra and parasavarṇa. That is the purport. But some say: even though the dīrgha by "aptṛn" lacks pratipadoktatva in the sense of niravakāśatva, since it is a pratipada-vidhi (an explicitly worded rule) it presents itself sooner, so upon its applying first, "svāmpi" [with the dīrgha] alone is proper. Thus the p-ending [neuters].

[ṣ-ending neuters:] Now the ṣ-ending [neuters]. He derives the word "dhanus": "dhaneḥ." Meaning: while "usi" is carried forward from "janer usiḥ," by the Uṇādi sūtra "arti-pṝ-vap-yaji-tani-dhani-tapibhyo nit" the suffix "us" is added to the dhātu "dhana" (in the sense 'grain, wealth,' "dhan dhānye"). Since [the s] is a member of the suffix, by ṣatva of the s, the word "dhanuṣ." From that, luk of su and am. — [Objection:] there, how is there ru-tva of the ṣa-kāra? To this he says "ṣatvasya..." [being asiddha, the underlying s takes ru-tva]. "dhanuḥ" — but there is no dīrgha by "r-vor upadhāyāḥ," because [the word], ending in ra, is not a dhātu. "dhanūṃṣi" — the anusvāra [of the num n] is by "naś ca." Similarly cakṣus, havis, etc. "cakṣus": by "cakṣeḥ śic ca [usiḥ]" the suffix "us" [is added, and it is śit]; because it is śit it is treated as sārvadhātuka, and so the substitution "khyāñ" does not apply. "havis": from the dhātu "hu," the suffix "is" by "arci-śuci-hu-sṛpi[...]"; guṇa by "sārvadhātukārdhadhātukayoḥ"; the "av" substitution. By "etc." (ādi), sarpis and the like are to be included. "[The kvip formation] from pipaṭhiṣ": from "paṭha vyaktāyāṃ vāci," the desiderative san, iṭ, reduplication (dvitva), retention of only the first consonant (halādiḥ śeṣaḥ), the it-tva of the a-kāra of the reduplicant (abhyāsa), ṣatva because [the s] is a member of the suffix, and dhātu-hood by "sanādyantāḥ." From "pipaṭhiṣa," [the suffix] kvip; lopa of the [final] a; from "pipaṭhiṣ," luk of su and am; ru-tva because the ṣatva is asiddha. Having taken this much as established (siddhavat), he says: "dīrgha by 'r-voḥ [upadhāyāḥ]'" [giving pipaṭhīḥ — here it does apply, since pipaṭhiṣ is a dhātu]. "pipaṭhiṣī" — the form [dual] with śī for auṅ. For [the form before] su he states a special point: "al-lopasya..." This has been explained just above in the discussion of the word "bebhid." Thus the ṣ-ending [neuters].

[s-ending neuters:] "payas" — Amara: "payaḥ kṣīraṃ payo'mbu ca" (payas = milk; payas = water). "payāṃsi" — before śi, num; the dīrgha by "sānta[mahataḥ]"; then anusvāra. That is the purport. "payobhyām" — ru-tva; u-tva by "haśi ca"; guṇa. That is the purport. "supums" — in the bahuvrīhi "su = excellent; the man (pumān) of which house [is excellent]" [su-pums]; from the word "supums," luk of su and am, [then] saṃyogānta-lopa. "supuṃsī" — the form [dual] with śī for auṅ. "supumāṃsi" — since śi is a sarvanāmasthāna, the augment "asuk" by "puṃso'suk"; when "supums i" stands, num conditioned by [the aṅga being] jhal-ending, the dīrgha by "sāntamahataḥ," and anusvāra by "naś ca." That is the purport. "adaḥ" — from the word "adas," luk of su and am, [then] ru-tva and visarga; because it ends in "s" (sānta) there is no mu-tva; and since [su, am] are elided by luk, there is no tyadādyatva. That is the purport. Regarding [the forms] beginning with auṅ, he says "vibhakti-kārya," meaning tyadādyatva and the rest. "utva and matva" — meaning: by "pūrvatrāsiddham," u-tva and m-tva [come] after the vibhakti-operations. "amū" — śī for auṅ, tyadādyatva, pararūpa, guṇa, then ū-tva and m-tva. That is the purport. "amūni" — śi for jas and śas, tyadādyatva, pararūpa; because [the aṅga] ends in a vowel (ajanta), num; upadhā- dīrgha; then ū-tva and m-tva. That is the purport. Thus the s-ending [neuters].

Thus, in the Bālamanoramā, the consonant-ending neuters. — — Now the section on hal-sandhi (consonant sandhi).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 116 १ स्वरिति—प्रयोगस्थानामनुकरणान्येतानि। तत्रानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षया प्रातिपदिकत्वाभावेन सुवनुत्पत्तिः। भू सत्तायां मितिवत् । तेन विसर्गादिकं न । २ आरादिति—‘अव्ययात्त्यप्’ इति सूत्रे भाष्ये ग्रामविशेषवाचिनोऽपि आराच्छब्दस्याव्ययत्वं स्वीकृतम् । ३ अन्तरा, अन्तरेणेति—‘अन्तरा‘तरेण युक्ते’ इति सूत्रभाष्येऽनयोनिपातत्वोक्तेः स्वरादिषु अनयोः पाठः प्राक्षिप्त इति केचिदाद्दुः । ४ सातत्ये ।

translator notes

textual The source reads "dhanūṣā" for the instrumental singular of dhanus; the expected and evident form (no lengthening outside num/sarvanāmasthāna contexts) is dhanuṣā, which the translation follows.
textual The source contains an evident dittography: the sentences from 'dīvyanti — since śi (for jas, śas) is a sarvanāmasthāna...' through 'svapī — the form with śī for auṅ; since it is not a sarvanāmasthāna, no num' are repeated (with minor corruption, e.g. 'svabiti', 'sampuṃsī'). The passage is translated once, following the coherent reading.
translator In 'payāṃsi' the dīrgha rule is abbreviated in the source as 'sānta...'; it is the same rule 'sāntamahataḥ' cited in full a few lines later for 'supumāṃsi', and is so rendered.

← all prakaraṇas outline →