PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 13 · SK 443–446

हलन्तनपुंसकलिङ्ग-प्रकरणम्

halantanapuṃsakaliṅga-prakaraṇam · 4 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 443 · A 8.2.68V
अहन् ॥ ४४३ ॥
ahan
ahan — 8.2.68. For [the word] ahan, ru [is substituted for its final n] at pada-end.

Rule. For the word ahan, ru replaces the final n at the end of a pada. Ru is the substitute r with a marker u; its later sandhi you know already.

Why does the sūtra need saying at all, and why is its single word ahan read twice? Because both this ru-substitution and the related r-substitution lie in the Tripādī and are therefore asiddha — treated as not yet having happened — for the earlier rule that drops a final n (na-lopa). Left alone, na-lopa would strike first and there would be no n left to replace. The first reading of ahan settles by fiat (nipātana) that na-lopa does not apply to ahan; the second reading enjoins ru.

Example.

ahan standing as a pada → n → ru → the ru goes to visarga at pause → ahaḥ.

ahan + bhyām → the stem is a pada before bhyām → n → ru → ru → o before the voiced bh → ahobhyām; likewise ahobhiḥ.

The rule also reaches a word that ends in ahan (a tadanta). Take dīrghāhan, "that in which the days are long", i.e. summer (nidāgha):

dīrghāhan + su → su is dropped by the rule hal-ṅyādi-lopa (a consonant-stem loses its su) → the dropped su still counts as present by pratyaya-lakṣaṇa (a dropped affix still conditions the rules it would have conditioned) → therefore the r-substitution, which is worded "when no sup follows" (asupi), is barred → only ru applies → but ru is asiddha, so for the lengthening rule the stem still ends in n → the vowel before that n is lengthened, as in rājā → dīrghāhā.

Vocative: he dīrghāho nidāgha "O long-dayed summer!" (no lengthening in the vocative; the ru gives o before n).

dīrghāhānau (du.), dīrghāhānaḥ (pl.), dīrghāhnā (instr. sg.), dīrghāhobhyām (instr. du.).

Applies when / blocked by. Only at the end of a pada, and only for ahan or a word ending in it. The competing r-substitution is barred whenever a case-ending, even a dropped one, follows.

Watch out. Two Tripādī facts do the work here. Ru is asiddha for na-lopa, so na-lopa would have won without the nipātana; and ru is asiddha for the lengthening rule, so dīrghāhā is lengthened as though its n were still there.

The survey: neuter in-stems, asṛj, ūrj

Bhaṭṭoji now declines the remaining consonant-stems in the neuter by cross-reference. In the neuter singular the endings su and am are dropped, so a stem in -in loses its n at pada-end; in the dual śī replaces the dual ending au; in the plural śi is a strong ending, so the vowel before the final n is lengthened, as in rājan → rājā-. No num is added: an n-stem is neither ugit nor jhal-final.

daṇḍin + śi → śi is a strong ending → the i before the final n is lengthened → daṇḍīni; no num.

stemnom./acc. sg.du.pl.
daṇḍin "having a staff"daṇḍidaṇḍinīdaṇḍīni
sragvin "garlanded"sragvisragviṇīsragvīṇi
vāgmin "eloquent"vāgmivāgminīvāgmīni

Compounds ending in -han, -pūṣan and -aryaman form their neuter plural in the same way, by lengthening alone, without num: bahuvṛtrahāṇi, bahupūṣāṇi, bahvaryamāṇi.

asṛj "blood". Its final j becomes a velar at the end of a pada, because the affix kvin is enjoined in the formation of sṛj (chapter 11). Bhaṭṭoji adds three remarks. The velar does not appear in viśvasṛj and the like — the Mahābhāṣya uses the form rajju-sṛḍbhyām; or else, by SK 294 (vraśca…), sṛj and yaj take ṣ at pada-end, which is an exception to the velar; and in srak and ṛtvik the velar is by fiat alone. The word asṛk itself, he says, is to be taken as formed from the root as (asyati) with the uṇādi affix ṛc.

asṛj → pada-end → asṛk (at pause) / asṛg (before a voiced sound).

asṛj + śī → asṛjī.

asṛj + śi → śi is a strong ending, the stem ends in a jhal → num → asṛñji.

Or, with the substitute stem asan of SK 228: asāni (pl.), asnā (instr. sg.).

asṛjā (instr. sg.), asṛgbhyām, asabhyām (instr. du.), and so on.

ūrj "vigour": ūrk / ūrg; ūrjī (du.); ūrñji (pl., a cluster of n, r and j).

Two vārttikas concern the compound bahūrj, used of families:

  • bahūrji num-pratiṣedhaḥ — in bahūrji the num is prohibited.
  • antyāt pūrvo vā num — optionally, num is inserted before the final sound.

So the neuter plural is bahūrji, or optionally bahūrñji (kulāni, "families").

The survey: the pronouns of the tyad list, and bebhid

stemnom./acc. sg.du.pl.
tyadtyat / tyadtyetyāni
tadtat / tadtetāni
yadyat / yadyeyāni
etadetat / etadeteetāni

When etad refers back to something just mentioned (anvādeśa), the neuter is enat.

bebhid is made by adding the affix kvip to bobhidyati, the intensive of bhid "split": bebhit / bebhid; bebhidī (du.); bebhidi (pl., of Brāhmaṇa families that keep splitting). Note the plural has no num. The final a of the intensive stem was dropped before kvip (al-lopa), and that dropped a is sthānivat — it counts as still present for rules applying to what precedes it. So the stem does not end in a jhal, and the num for jhal-stems fails. Nor can the stem claim the num for vowel-stems: a dropped sound is not treated as present in an operation that concerns that very sound (sva-vidhi). This same reasoning returns for pipaṭhiṣi in Section D.

The survey: gavāk and its hundred and nine forms

gavāk "going toward a cow" is analysed gām añcati, with the affix kvin (SK 373). Its neuter forms multiply for four reasons, which Bhaṭṭoji's two counting-verses put at one hundred and nine in all:

  • añc means "motion" (gati) or "worship" (pūjā). In the motion sense the n of añc is dropped (chapter 11); in the worship sense it is kept, and at pada-end becomes the velar nasal ṅ.
  • go before a vowel takes the avaṅ substitute (SK 88): gav-.
  • Or the final o of go is left uncombined (SK 87, prakṛti-bhāva): go-a-.
  • Or the a after o is absorbed into it (pūrva-rūpa): go'-.

gām añcati → kvin → motion sense: n dropped → avaṅ → gavāk / gavāg; uncombined → go-ak / go-ag; pūrva-rūpa → go'k / go'g. Worship sense: n kept, ṅ at pada-end → gavāṅ, go-aṅ, go'ṅ. Nine forms in the nominative singular; the same nine in the accusative singular.

Dual: au → śī → the stem is now a bha → the a of añc is dropped (SK 416) → gocī; in the worship sense gavāñcī, go-añcī, go'ñcī.

Plural: jas / śas → śi (SK 312) → śi is a strong ending → num → gavāñci, go-añci, go'ñci. Only three forms here, for both senses.

Instrumental singular: gocā; gavāñcā, go-añcā, go'ñcā.

Before bhyām: gavāgbhyām, go-agbhyām, go'gbhyām, gavāṅbhyām, go-aṅbhyām, and so on.

Locative plural: the ṅ-final forms optionally take the augment kuk (SK 130) → gavāṅkṣu, gavāṅṣu, gavākṣu, go-akṣu, gokṣu.

The count: nine forms each in su, am and the locative plural; six in each of the six endings beginning with bh; three in the nominative and accusative plural; four in each of the remaining ten cases. That is 27 + 36 + 6 + 40 = 109. Bhaṭṭoji adds two cautions. One might fear that the optional change of k to kh (cayo dvitīyāḥ) adds six forms; it does not, because that cartva is asiddha. But on the kuk-alternative, where no jaśtva applies, the kh-alternative does add three forms. Beyond that, the optional doubling and nasalization of consonants multiply the forms further, as they do for aśvākṣi (SK 527); the exact sense of this closing verse scholars discuss.

The survey: tiryañc, yakṛt, śakṛt

tiryañc "going across": tiryak, tiraścī, tiryañci; in the worship sense tiryaṅ, tiryañcī, tiryañci.

yakṛt "liver": yakṛt, yakṛtī, yakṛnti; or with the substitute stem yakan of SK 228: yakāni (pl.), yaknā (instr. sg.), beside yakṛtā.

śakṛt "dung": śakṛt, śakṛtī, śakṛnti; śakāni, śaknā, śakṛtā.

Then dadat "giving": dadat, dadatī … — and here the participle rules begin.

Siddhānta-kaumudī
अहन्नित्यस्य रुः स्यात्पदान्ते । अहोभ्याम् । अहोभिः । इह अहः अहोभ्यामित्यादौ रत्वरुत्वयोरसिद्धत्वान्नलोपे प्राप्ते । अहन्नित्यावर्त्य नलोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेयः । तदन्तस्यापि रुत्वरत्वे । दीर्घाण्यहानि यस्मिन् स दीर्घाहा निदाघः । इह हल्ङ्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेनाऽसुपीति निषेधाद्रत्वाभावे रुः । तस्यासिद्धत्वान्नान्तलक्षण उपधादीर्घः । संबुद्धौ तु हे दीर्घाहो निदाघः । दीर्घाहानौ । दीर्घाहानः । दीर्घाह्ना । दीर्घाहोभ्याम् । दण्डि । दण्डिनी । दण्डीनि । स्रग्वि । स्रग्विणी । स्रग्वीणि । वाग्मि । वाग्मिनी । वाग्मीनि । बहुवृत्रहाणि । बहुपूषाणि । बह्वर्यमाणि । असृजः पदान्ते कुत्वम् । सृजेः क्विनो विधानात् । विश्वसृडादौ तु न । सृजिदृशोः SK 2405 इति सूत्रे रज्जुसृड्भ्यामिति भाष्यप्रयोगात् । यद्वा व्रश्च SK 294इति सूत्रे सृजियज्योः पदान्ते षत्वं कुत्वापवादः । स्रग्ऋत्विक्शब्दयोस्तु निपातनादेव कुत्वम् । असृक्शब्दस्तु अस्यतेरौणादिके ऋच्प्रत्यये बोध्यः । असृक् । असृग् । असृजी । असृञ्जि । पद्दन्न SK 228 इति वा असन् । असानि । असृजा । अस्ना । असृग्भ्याम् । असभ्यामित्यादि । उर्क् । उर्ग् । ऊर्जि । ऊन्र्जि । नरजानां संयोगः ।

For [the word] ahan, ru [is substituted for its final n] at pada-end. [Thus:] ahobhyām; ahobhiḥ. Here, in "ahaḥ," "ahobhyām," etc., since the ratva and rutva (r- and ru-substitutions) are asiddha (regarded as not-yet-effected), n-elision (na-lopa) would [otherwise] obtain; [therefore,] by repeating "ahan" [in the sūtra text], the non-application of na-lopa is settled by fiat (nipātana), and by the second [occurrence of "ahan"] ru is to be enjoined. Even for [a compound] ending in that (tadanta), there is rutva and ratva. "That [summer] in which the days are long" — [the compound] dīrghāhā (= summer, nidāgha). Here [in dīrghāhā, nom. sg.], when su is elided by "hal-ṅyādi[-lopa]," although by pratyaya-lakṣaṇa [the elided su would still condition], because of the prohibition "asupi" ratva does not apply, [so only] ru [applies]; and because that [ru] is asiddha, the upadhā-lengthening conditioned on an n-ending [stem] [applies]. But in the vocative (saṃbuddhi): "he dīrghāho nidāgha" (O long-summered one!). dīrghāhānau (nom./acc. du.); dīrghāhānaḥ (nom. pl.); dīrghāhnā (instr. sg.); dīrghāhobhyām (instr. du.).

daṇḍi; daṇḍinī; daṇḍīni [neut. of daṇḍin]. sragvi; sragviṇī; sragvīṇi [neut. of sragvin]. vāgmi; vāgminī; vāgmīni [neut. of vāgmin]. bahuvṛtrahāṇi; bahupūṣāṇi; bahvaryamāṇi [neut. pl. of compounds ending in -han, -pūṣan, -aryaman].

For asṛj, [there is] kutva (guttural substitution) at pada-end, because kvin is enjoined [in the formation] of sṛj. But not in viśvasṛj etc. — because in the sūtra "sṛji-dṛśoḥ" (SK 2405) the Bhāṣya uses the form "rajju-sṛḍbhyām." Or else: by the sūtra "vraśca…" (SK 294), for sṛj and yaj there is ṣatva at pada-end, [which is] the exception (apavāda) to kutva. But for the words srak (sraj) and ṛtvik, the kutva is by fiat (nipātana) alone. The word asṛk ("blood"), however, is to be understood [as formed] from the root "as" (asyati) with the uṇādi affix ṛc. asṛk (nom. sg. neut., at pause); asṛg (before a voiced sound); asṛjī (du.); asṛñji (pl., with num); or, by "pad-dan…" (SK 228), [the substitute stem] asan: asāni (pl.); asṛjā (instr. sg.); asnā (instr. sg. of the asan-stem); asṛgbhyām; asabhyām, etc. ūrk; ūrg; ūrjī (du.); ūrñji (pl.) — [here] a conjunct of n, r, and j.

vārttika
बहूर्जि नुम्प्रतिषेधः

(vārttika) "bahūrji num-pratiṣedhaḥ" — In bahūrj[i], num is prohibited (pratiṣedha).

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika
अन्त्यात्पूर्वो वा नुम्

(vārttika) "antyāt pūrvo vā num" — Optionally (vā), num [is inserted] before the final [phoneme].

(वार्तिकम्) ॥ बहूर्जि । बहूर्ञ्जि वा कुलानि ॥ त्यत् । त्यद् । त्ये । त्यानि । तत् । तद् । ते । तानि । यत् । यद् । ये । यानि । एतत् । एतद् । एते । एतानि । अन्वादेशे तु एनत् । बोभिद्यतेः क्विप् । बेभित् । बेभिद् । बेभिदी । शावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादझलन्तत्वान्न नुम् । अजन्तलक्षणस्तु नुम् न । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावात् । बेभिदि ब्राह्मणकुलानि चेच्छिदि ॥ गवाक्छब्दस्य रूपाणि क्लीबेऽर्चागतिभेदतः । असन्ध्यवङपूर्वरूपैर्नवाधिकशतं मतम् ॥ 1 ॥ स्वम्सुप्सु नव षड् भादौ षट्के स्युस्त्रीणि जश्शसोः । चत्वारि शेषे दशके रूपाणीति विभावय ॥ 2 ॥ तथाहि । गामञ्चतीति विग्रहे ऋत्विक् SK 373 आदिना क्विन् । गतौ नलोपः । अवङ् स्फोटायनस्य SK 88 इत्यवङ् । गवाक् । गवाग् । सर्वत्र विभाषा SK 87 इति प्रकृतिभावे गोअक् । गोअग् । पूर्वरूपे । गोऽक् । गोऽग् । पूजायां नस्य कुत्वेन ङः । गवाङ् । गोअङ् । गोऽङ् । अम्यपि एतान्येव नव । औङः शी । भत्वात् अचः SK 416 इत्यल्लोपः । गोची । पूजायां तु गवाञ्ची । गोअञ्ची । गोऽञ्ची ॥ जश्शसोः शिः SK 312 ॥ शेः सर्वनामस्थानत्वान्नुम् । गवाञ्चि । गोअञ्चि । गोऽञ्चि । गतिपूजनयोस्त्रीण्येव । गोचा । गवाञ्चा । गोअञ्चा । गोऽञ्चा । गवाग्भ्याम् । गोअग्भ्याम् । गोऽग्भ्याम् । गवाङ्भ्याम् । गोअङ्भ्याम् । इत्यादि ॥ सुपि तु ङान्तानां पक्षेङ्णोः कुग् SK 130 इति कुक् । गवाङ्क्षु । गवाङ्षु । गवाक्षु । गोअक्षु । गोक्षु । न चेह । चयो द्वितीया इति पक्षे ककारस्य खकारेण षण्णामाधिक्यं शङ्क्यम् । चर्त्वस्यासिद्धत्वात् । कुक्पक्षे तु तस्यासिद्धत्वाज्जश्त्वाऽभावे पक्षे द्वितीयादेशात्रीणि रूपाणि वर्द्धन्त एव ॥ ऊह्यमेषां द्विर्वचनानुनासिकविकल्पनात् । रूपान्यश्वाक्षिभूतानि SK 527 भवन्तीति मनीषिभिः ॥ 1 ॥ तिर्यक् । तिरश्ची । तिर्यञ्चि । पूजायां तु । तिर्यङ् । तिर्यञ्ची । तिर्यञ्चि । यकृत् । यकृती । यकृन्ति । पद्दन् SK 228 इति वा यकन् । यकानि । यक्ना । यकृता । शकृत् । शकृती । शकृन्ति । शकानि । शक्ना । शकृता । ददत् । ददती ॥

(This is a vārttika.) [So:] bahūrji, or optionally bahūrñji — "the families" (kulāni). tyat; tyad; tye; tyāni [neut. of tyad]. tat; tad; te; tāni [neut. of tad]. yat; yad; ye; yāni [neut. of yad]. etat; etad; ete; etāni [neut. of etad]. But in a re-mention (anvādeśa): enat. kvip [added] to bobhidyati (the intensive of bhid): bebhit; bebhid; bebhidī (du.). Because the al-lopa (elision of the final a) [caused] by the śit [kvip] is sthānivat, [the stem being thereby] non-jhal-ending (ajhalanta), there is no num; and num conditioned on an ac(vowel)-ending [stem] [also] does not [apply], because there is no sthānivadbhāva in an operation concerning [the substituend] itself (sva-vidhi). bebhidi — "if the Brāhmaṇa-families [are] cleaving" (chidi).

[Verse 1:] The forms of the word gavāk in the neuter, owing to the difference between [the senses of] "arcā" (worship) and "gati" (motion), together with [the variants from] non-saṃdhi, avaṅ, and pūrva-rūpa, are held to be one hundred and nine (nava-adhika-śatam). [Verse 2:] Consider (vibhāvaya) [the count] thus: in su-am-sup — nine [each]; in the bh-initial set of six [endings] — six; in jas/śas — three; and four in each of the remaining ten [cases].

To wit (tathā hi): in the analysis "gām añcati" [that which goes toward the cow/ earth], by "ṛtvik" (SK 373) etc. [there is] kvin. In the sense of "motion" (gati), [there is] na-lopa (elision of the n of añc). By "avaṅ sphoṭāyanasya" (SK 88), the avaṅ [substitute]. gavāk; gavāg. By "sarvatra vibhāṣā" (SK 87), in the prakṛti-bhāva (retention of the un-combined form): go-ak; go-ag. With pūrva-rūpa: go'k; go'g. In the sense of "worship" (pūjā), by kutva of the n [it becomes] ṅ: gavāṅ; go-aṅ; go'ṅ. In the am (acc. sg.) too, these very [same] nine [forms occur]. śī [replaces] auṅ [the dual affix]. Because [the stem] is [now] bha, by "acaḥ" (SK 416) [there is] al-lopa: gocī. But in the pūjā sense: gavāñcī; go-añcī; go'ñcī. By "jaśśasoḥ śiḥ" (SK 312), jas/śas → śi; because śi is a sarvanāmasthāna, num: gavāñci; go-añci; go'ñci. In the gati and pūjana [senses], [there are] only three [in jas/śas]. gocā; gavāñcā; go-añcā; go'ñcā. gavāgbhyām; go-agbhyām; go'gbhyām; gavāṅbhyām; go-aṅbhyām; and so on.

But in the sup (loc. pl.), for the ṅ-ending [pūjā forms], optionally, by "ṅṇoḥ kuk" (SK 130), the kuk-augment: gavāṅkṣu; gavāṅṣu; gavākṣu; go-akṣu; gokṣu. And one should not suspect here [an increase in the count]: on the alternative [where], by "cayo dvitīyāḥ," the k-kāra [becomes] kh-kāra, [one might fear] an excess of six forms — [but there is none,] because the cartva is asiddha. On the kuk-alternative, however, since that [cartva] is asiddha, when jaśtva is absent, on the alternative of the second-substitution [kh by "cayo dvitīyāḥ"] three forms do indeed increase [the count]. [Verse:] It is to be inferred (ūhyam) that, owing to the optionality of doubling (dvirvacana) and nasalization (anunāsika), the forms of these become "aśvākṣi-bhūta" (SK 527) — so [say] the wise.

tiryak; tiraścī; tiryañci. But in the pūjā sense: tiryaṅ; tiryañcī; tiryañci. yakṛt; yakṛtī; yakṛnti; or, by "pad-dan" (SK 228), [the substitute stem] yakan: yakāni; yaknā; yakṛtā. śakṛt; śakṛtī; śakṛnti; śakāni; śaknā; śakṛtā. dadat; dadatī…

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 113–115
—नलोपाभावं निपात्येति । ‘अहन्’ इत्यत्र नकारान्तरं प्रश्निष्य नान्तस्य अहनशब्दस्य रुरिति व्याख्यायामपि रुत्वरलयोर्नकारस्थानिकत्वं सेत्यतीति बोध्यम् ॥— तदन्तस्यापीति । पदाधिकारस्थत्वादिति भावः ॥ न चात्र प्रत्ययलक्षणन्यायेन अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य समासैकदेशस्याप्यहनशब्दस्य पदलाद्वलं स्यादेव, किमनेन तदन्तविध्याश्रयणेनेति शङ्क्यम् । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ’ इति प्रतिषेधेन प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेः ॥—सृजिदृशोरिति सूत्र इति । एतच्चोपलक्षणम् । ‘सृजेर्वृद्धिः’ इति सूत्रेऽपि तत्प्रयोगात् ॥ रज्जुसृङ्भ्यामिति । ननु भ्यांप्रत्ययो क्षलादिरकिद् भवतीति ‘सृजिदृशोः’ इत्यमागमः स्यात् । भैवम् । धातोः स्वरूप- प्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् । न वैवमपि ‘अनुदात्तस्य चर्डुपधस्य—’ इति वैकल्पिकः प्राप्नोति, तद्विधौ धातोः स्वरूपेणानुपादानादिति शङ्क्यम् । धातोरुच्यमानं कार्यं तत्प्रत्यय एवेति परिष्कारात् । एवं च प्रसृङ्भ्यां, प्रसृङ्भिरित्यादौ नायं दोषः प्रसज्यते । एतच्च ‘मृजेर्वृद्धिः’ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ननु धातोरुच्यमानं कार्यं तत्प्रत्यय एवेति चेत् धियौ धियः, भुवौ भुवः इत्यादावियङुवङौ न स्यातां, किंतु चिक्षियतुः लुलुवतुरित्यादावेव स्याताम् ॥ सत्यम् । वस्तुगत्या धातोरेवोच्यमानं कार्यमियङादिकं न भवति किंत्वन्नस्योच्यमानमिति वैषम्यात् ॥—कुत्वापवाद इति । षत्वसूत्रे सृजमृजयजेति विशिष्य प्रहणादिति भावः ॥—असृक्ष्वाद्दस्त्विति । एतच्च क्षीरस्वामिप्रन्थे स्पष्टम् ॥—ऋच्प्रत्यये वोध्य इति । यद्यप्यस्मिन्पक्षे स्वरो भिद्यते, तथापि लोके स्वरस्यानादराद्वेदे तु वाहुलकादिष्टस्वरः सिध्यतीति भावः ॥—वह्नार्जीति । इदमन्त्यादिति च वाचनिकम् । तथा च वार्तिकम् ‘वहूर्जि प्रतिषेधः, अन्त्यात्पूर्वं नुममेके’ इति । भाष्ये तु अचः परो यो झल् तदन्तस्य नुमित्याश्रित्य प्रथमवार्तिकं प्रत्याख्यातम् । एवं च ऊर्ज्यात्यत्र नुम् दुर्लभः । किंच ‘उर्दं माने क्रीडायां च’ । ‘गर्ह गर्हायाम्’ इत्यादीनां क्विवन्तानां भाष्यमते नुमा न भाव्यमेवेति वोध्यम् ॥—अल्लोपस्य स्थानिवत्वादिति । ‘कौ लुप्तं न स्थानिवत्’ इति तु नेहाश्रीयते । तस्य काचित्कलात् । ‘कौ विधि प्रति न स्थानिवत्’ इत्यस्यैव सार्वत्रिकलादिति भावः ॥ ‘जायन्ते नव सौ, तथाऽमि च नव, भ्यांभिस्भ्यसां संगमे षट्संख्यानि, नवैव सुप्यथ जसि त्रीण्येव तद्वच्छसि । चलार्यन्यवचः सु कस्य विवुधाः शब्दस्य रूपाणि तज्जानन्तु प्रतिभास्ति चेन्निगदितुं षाण्मासिकोऽत्रावधिः ॥ इति नरपतिसभायां क्वचित् केनचित् प्राचीनेन कृतस्याक्षेपस्य प्राचीनैरेव पण्डितैः कैश्चित् ‘गवाक्शब्दस्य’ इत्यादिना ‘विभावय’ इत्यन्तेन श्लोकद्वयेन समाधानमुक्तम् । तदेव श्लोकद्वयं प्रकृतोपयोगादाह—गवाक्शब्दस्य रूपाणीति । अश्वतेर्गतौ नलोपः पूजायां तु नेत्याशयेनाह—अर्चागतिभेदत इति । आद्यादिलात्तसिः । पूजागत्यर्थभेदेनासन्ध्यवङादिभिर्नवाधिकशतं रूपाणि बोध्यानीत्यर्थः ॥ उक्तसंख्यामेव व्यवस्थापयति—स्वर्गमुप्स्विति । प्रत्येकमिति शेषः । एवमग्रेऽपि षट् त्रीणि चलारीत्यत्रापि बोध्यम् ॥—रूपाणीति । संकलनया नवाधिकशतं रूपाणीत्यर्थः ॥ इह ‘चयो द्वितीयाः—’ इति वार्तिकमनाग्रित्य नवाधिकशतमित्युक्तमिति बोध्यम् । तदाश्रयणे तु त्रीणि रूपाणि वर्धन्त इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् ॥—इत्यादीति । आदिशब्देनान्यान्यपि ज्ञेयानि । तद्यथा । गवाग्भिः । गोअग्भिः । गोरिभिः । गवाङ्मिः । गोअङ्मिः । गोऽङ्मिः ॥ ङ्यि । गोचे । गवाङ्मे । गोअङ्मे । गोऽङ्मे ॥ भ्यामि प्राग्वत् ॥ भ्यसि । गवाग्भ्यः । गोअग्भ्यः । गोग्भ्यः । गवाङ्भ्यः । गोअङ्भ्यः । गोऽङ्भ्यः ॥ ङसौ । गोचः । गवाङ्मः । गोअङ्मः । गोऽङ्मः ॥ भ्यामि भ्यसि च प्राग्वत् ॥ ङसि पञ्चम्येकवचनवत् ॥ ओसि । गोचोः । गवाङ्मोः । गोअङ्मोः । गोऽङ्मोः ॥ अमि । गोचाम् । गवाङ्माम् । गोअङ्माम् । गोऽङ्माम् ॥ ङौ तु । गोवि । गवाङ्मि । गोअङ्मि । गोऽङ्मि ॥ ओसि प्राग्वत् ॥ सुपि तु । गवाङ्मु । गवाङ्मु । गोअङ्मु । गोअङ्मु । गोङ्मु । गोऽङ्मु । गवाशु । गोअशु । गोशु ॥ ननु भ्याम्त्रये भ्यस्द्वये ङसिङसोरोस्द्वये च समानरूपत्वात् कथमिह नवाधिकशतमित्युक्तमिति चेत् । अत्राहुः—अर्थभेदेन रूपभेदमाग्रित्य तथोक्तमिति ॥—पण्णामाधिक्यं शङ्कयमिति । नवसु मध्ये कक्षारस्थाने पाक्षिकलकारप्रवृत्त्या रूपषट्काधिक्यं न शङ्कयमित्यर्थः ॥—चर्त्वस्यासिद्धत्वादिति । तथा च शास्त्रदृष्ट्या ककारो नास्त्येव किंतु गकार एवास्तीति भावः ॥—तस्यासिद्धत्वादिति । कुकोऽसिद्धत्वादित्यर्थः ॥—वर्धन्त एवेति । एवं च त्रयाणामाधिक्यसंभवात्सुपि द्वादश रूपाणि भवन्तीति संकलनया- द्वादशाधिकशतं मतं न तु नवाधिकशतमिति भावः ॥—अश्वाक्षिभूतानीति । सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः । सौ नवानामन्त्यस्य द्वित्वे अष्टादश ॥ औडि चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । ‘अणोऽप्रगृह्ये’त्यनुनासिकस्तु नास्ति प्रगृह्यत्वात् ॥ जसि अद्वित्वस्यानुनासिकस्य च विकल्पात् द्वादश ॥ संकलनया सप्तत्रिंशत् । एवं द्वितीयायामपि विभक्तौ सप्तत्रिंशत् । तथा च संकलनया चतुःसप्ततिः ॥ टायां चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । तेषां च सप्तानामनुनासिकविकल्पे चतुर्दश । संकलनया अष्टाशीतिः ॥ भ्यामि षट्सु रूपेषु भात्पूर्वस्य द्वित्वे द्वादश, तेषां द्वादशानामपि ‘यणो मयः’ इति यद्वित्वे चतुर्विंशतिः, तेषामपि मकारस्य द्वित्वेऽष्टचत्वारिंशत् । संकलनया षट्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ भिसि चतुर्विंशतिः । भात् पूर्वस्य विसर्गस्य द्वित्वात् । संकलनया षष्ठ्युत्तरशतम् । इयि चतुर्णां मध्ये पूजार्थानां त्रयाणां अद्वित्वे सप्त । अनुनासिकस्तु नास्ति । एकारस्यानण्त्वात् । संकलनया सप्तोत्तरषष्ट्यधिकं शतम् ॥ भ्यामि प्राग्वदेवाष्टचत्वारिंशत् । तथैव भ्यसि भात् पूर्वस्य यविसर्गयोश्च द्वित्वात् । संकलनया त्रिषष्ट्यधिकं शतद्वयम् । इसौ चतुर्णां मध्ये अद्वित्वे सप्त । तेषां तु सप्तानां विसर्गद्वित्वे चतुर्दश । संकलनया सप्तोत्तरसप्तत्यधिकं शतद्वयम् । भ्यांभ्यसोः प्राग्वदेव प्रत्येकमष्टचत्वारिंशत् । संकलनया त्रिसप्तत्यधिकं शतत्रयम् ॥ इसाविव इस्ओस्आम् डिओस् इत्यत्रापि प्रत्येकं चतुर्दश । चतुर्षु रूपेषु मध्ये अद्वित्वे सप्तानामप्यन्त्यस्य द्वित्वात् । इौ तु सप्तानामप्यन्त्यस्य ‘अणोऽप्रगृह्यस्य’ इति वैकल्पिकानुनासिकप्रवृत्तेः । संकलनया त्रिचत्वारिंशदधिकं शतचतुष्टयम् ॥ सुपि गत्यर्थे त्रयाणां कद्वित्वे षट् । तेषां तु ‘खयः शरः’ इति षद्वित्वे द्वादश । उकारस्यानुनासिके चतुधिकं शतचतुष्टयम् ॥ सुपि गत्यर्थे त्रयाणां कद्वित्वे षट् । पूजायां तु कुगभावे त्रयाणां इकारद्वित्वेऽनुनासिके च द्वादश । विंशतिः । संकलनया सप्तोत्तरषष्ट्यधिकं शतचतुष्टयम् । पूजायां तु कुगभावे त्रयाणां इकारद्वित्वेऽनुनासिके च द्वादश । कुक्पक्षे तु चयो द्वितीयादेशे षट् । षण्णां इषयोर्द्वित्वेऽनुनासिके चाष्टचत्वारिंशत् । संकलनया सप्तविंशत्यधिका पञ्चशतीत्यर्थः ॥—तिरश्ची इति । भत्वात् ‘अचः’ इत्यल्लोपः । ‘अलोपे’ इति वचनात्तिर्यादेशाभावः ॥—दददिति । पुंलिङ्गेऽप्ययं व्युत्पादितः ॥—शतेति । ‘ऋदुशन’ इत्यनङ् । शतप्रत्यय इत्यर्थः
Bālamanoramā
हलि च - हलि च ।र्वोरुपधाया दीर्घ इकः॑ इत्यनुवर्तते । 'सिपि धातोः' इत्यतो धातोरिति च । तच्च र्वोरित्यनेन विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह-रेफवान्तस्येत्यादिना । रेफान्तस्य-जीर्यतीत्युदाहरणम् । अपदान्तत्वात् 'र्वोरुपधायाः' इत्यप्राप्ते विधिः । प्रकृते च प्रतिदिव् न् अस् इति स्थिते नकारे हलि परे वान्तस्य दिव्धातोरूपधाया इकारस्य दीर्घ इति भावः । ननुअचः परस्मि॑न्नित्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाद्धल्परत्वाऽभावात्कथमिह दीर्घ इत्याशङ्क्य परिहरति — नचेति । कुत इत्यत आह — दीर्घविधौ तन्निषेधादिति ।न पदान्ते॑ति सूत्रेण दीर्घवधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादित्यर्थः । नन्वेवमपि भसंज्ञापेक्षस्याऽल्लोपस्य बहिर्भूतप्रत्ययापेक्षत्वेन बहिरङ्गतया तस्याऽन्तरङ्गे दीर्घे कर्तव्येऽसिद्धत्वादकारेण व्यवधानाद्धल्परत्वाऽभावात्कथमिह दीर्घ इत्यत आह-बहिरङ्गेति । यथोद्देशपक्षे षाष्ठीं परिबाषां प्रति श्चुत्वस्याऽसिद्धतयाऽन्तरङ्गाऽभावे परिभाषाया अप्रवृत्तेरिति राजन्शब्दोक्तन्यायेन दीर्घस्याऽसिद्धतया तद्विषयेअसिद्धं बहिरङ्ग॑मिति परिभाषा न प्रवर्तते इति भावः । प्रतिदीव्न इति ।न भकुर्छुरा॑मिति निषेधस्तु वान्तस्याऽभत्वान्नेति भावः । इत्यादीति । प्रतिदिव्ने । प्रतिदीव्नः २ । प्रतिदीव्नोः २ । भ्यामादौ हलि राजवदित्यर्थः । यज्वन्शब्दः सुटि राजवदित्याह — यज्वेति ।

hali ca — hali ca. "r̥vor upadhāyā dīrgha ikaḥ" ("for [a dhātu] ending in r or v, of the penult, there is lengthening of an ik") is carried forward (anuvṛtti); and from "sipi dhātoḥ," "dhātoḥ" (of a dhātu) [is carried forward], and that [dhātoḥ] is qualified by "r̥voḥ" (ending in r or v); hence the tadanta-vidhi. This he states by "repha-vānta-sya" (of [a dhātu] ending in repha or v) etc. For [a dhātu] ending in repha (r), the example is "jīryati." Since [the ik] is not at pada-end (apadānta), the operation applies where "r̥vor upadhāyāḥ" would not [otherwise] obtain. And in the case at hand, with "pratidiv-n-as" established, when the n-kāra, a consonant (hal), follows, the i-kāra of the penult of the v-ending root div is lengthened. This is the intent.

Objection: because the al-lopa [effected] by "acaḥ parasmin" is sthānivat, there is intervention by an a-kāra, so [the ik] is not [immediately] followed by a consonant (hal-paratva absent); how then is there lengthening here? — Having raised this doubt, he resolves it by "na ca." To [the question] "why?", he says: "because that [sthānivadbhāva] is prohibited in the lengthening operation (dīrgha-vidhi)." The meaning is: by the sūtra "na padānte…" sthānivadbhāva is prohibited in the dīrgha operation.

Objection: even so, the al-lopa — which depends on the bha-saṃjñā and thus on an external affix, [and hence] is bahiraṅga — is asiddha when the antaraṅga lengthening is to be done; [so] there is intervention by an a-kāra, and hence no hal-paratva; how then is there lengthening here? — To this he says "bahiraṅga" [etc.]. By the principle stated under the word rājan — namely, that on the yathoddeśa view, with respect to the ṣāṣṭhī paribhāṣā, since ścutva is asiddha and [hence] there is no antaraṅga [status], the paribhāṣā does not operate — [so likewise here,] the lengthening being asiddha [in that domain], the paribhāṣā "asiddhaṃ bahiraṅgam antaraṅge" does not operate in its scope. This is the intent.

"pratidīvnaḥ" — the prohibition by "na bha-kur-churām…," however, does not [apply], because the v-ending [stem] is not a bha. This is the intent. "ityādi" (and so on) — [i.e.] pratidivne (dat. sg.); pratidīvnaḥ (×2: abl./gen. sg.); pratidīvnoḥ (×2: gen./loc. du.); before bhyām etc. (the consonant-initial endings), [it declines] like rājan (rāja-vat). That the word yajvan [likewise declines] like rājan he states by "yajvā" (nom. sg.).

Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 115 अरिविष्कृति—ननु वा शाविशेव सूत्रयितुमुचितंम्, नपुंसके तस्यैव सर्वनामस्थानस्य संभवादिति चेन्न । श्रुतानुमित१ वा नपुंसकस्येति—ननु वा शाविशेव सूत्रयितुमुचितंम्, नपुंसके तस्यैव सर्वनामस्थानस्य संभवादिति चेन्न । श्रुतानुमितन्यायज्ञापनाद्वारा गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुंसकत्वे यथा स्यात्, बहवो ददतो येषु तानि बहुददति इत्यत्र माभूदित्येवमर्थं तत्सत्वात् । २ निरवकाशत्वमिति—इदं च ‘शेषाद्विभाषा’ इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । तत्रहि—‘शेषग्रहणमनर्थकं ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते बाधका भविष्यन्ति’ इत्याशङ्क्य ‘अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति समासान्ताश्च कवभावे सावकाशाः’ इत्युक्तम् ।
translator notes
  • textual The pratīka of this Bālamanoramā block is "hali ca," so b1 comments on the rule "hali ca" ("r̥vor upadhāyā dīrgha ikaḥ") as applied to pratidiv → pratidīv-, not on the unit's headword sūtra "ahan" (8.2.68). The reading "yajvan-śabdaḥ suṭi rājavat" is transmitted as "suṭi"; taken as "in the declension (from the nom. sg. onward), like rājan."
  • translator In the verse "rūpāny aśvākṣi-bhūtāni bhavanti," the compound "aśvākṣi-bhūta" (cross-referenced to SK 527) is of uncertain precise sense; it is rendered loosely and the count-scholasticism of the two gavāk-verses is translated without independently verifying the enumeration (one hundred and nine).
  • textual The paradigm forms ūrk / ūrg / ūrjī / ūrñji show inconsistent vowel length in the source (e.g. "उर्क्" with short u, "ऊर्जि"); regularized here to the ūrj-stem. The plural is transmitted as "ऊन्र्जि" (an anomalous cluster order) and read as ūrñji, which the following gloss "a conjunct of n, r, and j" describes.
SK 444 · A 7.1.79V
वा नपुंसकस्य ॥ ४४४ ॥
vā napuṃsakasya
vā napuṃsakasya — 7.1.79. Optionally (vā), [num is added] for a neuter (napuṃsaka) [stem ending in the śatṛ that follows a reduplicated stem, before a sarvanāmasthāna].

Rule. For a neuter stem ending in śatṛ after a reduplicated stem, num is added optionally (vā) when a strong ending (sarvanāmasthāna) follows. The rule takes its wording from its neighbours by anuvṛtti: the ban "no num for śatṛ after a reduplicated stem" (nābhyastāc chatuḥ, A 7.1.78) is carried forward without its negative, num comes from idito num dhātoḥ, and "before a strong ending" from ugidacām (A 7.1.70). The genitive napuṃsakasya stands for an ablative, by an exchange of endings.

Example.

dadat + śi (nom./acc. pl.) → śi is a strong ending → num is added (option taken) → the n becomes anusvāra and then the nasal of the class of the following t → dadanti.

dadat + śi → option not taken → dadati.

Applies when / blocked by. Only in the neuter, only for śatṛ, only after a reduplicated stem, and only before a strong ending. Without this rule A 7.1.78 would bar num permanently.

Watch out. Bhaṭṭoji closes with the bare form tudat. It is a participle from tud "strike": tud + the class-affix śa (the exception to śap for the tud class) + śatṛ; the two a's merge into one by ato guṇe (pararūpa) → tudat. In the neuter nominative and accusative singular su and am are dropped by luk, which leaves no trace (no pratyaya-lakṣaṇa), so no strong ending follows and there is no num; the final t goes through jaśtva and cartva. Its dual is the business of the next rule.

Siddhānta-kaumudī
अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य क्लीबस्य नुम्वा स्यात्सर्वनामस्थाने परे । ददन्ति । ददति । तुदत् ॥

For a neuter (klība) aṅga ending in the śatṛ [participle-affix] that follows a reduplicated stem (abhyasta), num is added optionally (vā) when a sarvanāmasthāna follows. Examples: dadanti / dadati (nom./acc. pl. neut. of dadat "giving," with num and without); tudat.

Bālamanoramā
वा नपुंसकस्य - शौ 'नाभ्यस्तच्छतुः' इति नित्यं नुम्निषेधे प्राप्ते — वा नपुंसकस्य । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति सूत्रं नञ्वर्जमनुवर्तते । नपुंसकस्येति व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे षष्ठी । 'इदितो नुम्धातोः' इत्यतो नुमितिउगिदचा॑मित्यतः 'सर्वनामस्थाने' इति च अनुवर्तते । तदाह — अभ्यस्तादित्यादिना । ददन्तीति । नुमि अनुस्वारपरसवर्णौ । तुददिति । 'तद व्यथने' अस्माच्छतृप्रत्यये 'तुदादिभ्यश्शः' इति शः शपोऽपवादः, 'अतो गुणे' इति शतुरकारेण पररूपे तुदच्छब्दः, तस्मात्स्वमोर्लुक्, प्रत्ययलक्षणविरहादसर्वनामस्थानत्वाच्च न नुम्, जश्त्वचर्त्वे इति भावः ।

vā napuṃsakasya — When, in the śi, the permanent (nitya) prohibition of num by "nābhyastāc chatuḥ" ("num is not [added] to a śatṛ [stem] following a reduplicated stem") would obtain — [this sūtra provides] "vā napuṃsakasya." The sūtra "nābhyastāc chatuḥ" is carried forward (anuvṛtti) minus its negative particle (nañ). "napuṃsakasya" — the genitive is used, by an exchange of endings (vyatyaya), in the sense of the ablative. From "idito num dhātoḥ," "num" is carried forward; and from "ugidacām…," "sarvanāmasthāne" (when a sarvanāmasthāna follows) is carried forward. This he [Bhaṭṭoji] states by "abhyastāt" etc.

"dadanti" — when num [is added], [there follow] the anusvāra and the para-savarṇa. "tudat" — from "tuda vyathane" ("tud, to strike"), with the śatṛ affix; by "tudādibhyaḥ śaḥ" the vikaraṇa śa, which is the exception (apavāda) to śap; by "ato guṇe," in place of [the a of śa and] the a-kāra of śatṛ, para-rūpa [giving] the word tudat; from that, the luk-elision of su and am [in the neuter nom./acc. sg.]; and, because there is no pratyaya-lakṣaṇa [the elided affix leaving no trace] and no sarvanāmasthāna [ending] follows, no num [applies]; then jaśtva and cartva [yield tudat]. This is the intent.

translator notes
  • textual The source's garbled "tada vyathane" is read as the dhātu "tuda̐ vyathane" (tud, "to strike"), which the derivation of tudat requires.
SK 445 · A 7.1.80V
आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ४४५ ॥
ācchīnadyornum
ācchīnadyor num — 7.1.80. [num is added] optionally to [a stem ending in] the śatṛ-member that follows an aṅga ending in an a-varṇa (āt), when śī or nadī follows (śī-nadyoḥ).

Rule. For a stem ending in the member of śatṛ (its final t) that follows a stem ending in an a-vowel, num is added optionally before śī (the neuter dual) and before nadī (the feminine ī). "Optionally" and "of śatṛ" are carried forward from SK 444 and A 7.1.78; the explicit word num is there only for clarity, since num is already carried forward too.

Example.

tudat + au (neuter du.) → au → śī → the stem tuda (root plus the merged class-affix) counts as a stem ending in a, and the final t is the member of śatṛ after it → num (option taken) → tudantī.

tudat + śī → option not taken → tudatī.

tudat + śi (pl.) → śi is a strong ending → num by the general rule, no option → tudanti.

bhāt, from bhā "shine": this root takes no class-affix (its vikaraṇa is dropped by luk); śatṛ replaces the present tense laṭ; bhā + a → bhā by savarṇa-dīrgha → bhāt (sg., with su and am dropped, then jaśtva and cartva). Dual bhāntī / bhātī; plural bhānti.

pacat, from pac "cook" with śap, pararūpa by ato guṇe → pacat (sg., no num). Its dual is the business of the next rule.

Applies when / blocked by. Only before śī and nadī. Before śi the general rule applies and num is compulsory (tudanti). Where the stem before śatṛ ends in the a of śap or śyan, SK 446 takes the option away.

Watch out. The rule speaks of the member of śatṛ, not of the affix. After the two a's have merged by pararūpa, the whole affix no longer stands directly after a stem ending in a — but its final t does. Bhaṭṭoji's commentators explain that this is why the sūtra is worded as it is.

Siddhānta-kaumudī
अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्याङ्गस्य नुम् वा स्याच्छीनद्योः परतः । तुदन्ती । तुदती । तुदन्ति । भात् । भान्ती । भाती । भान्ति । पचत् ॥

For an aṅga ending in that [sound] which is a member of śatṛ (śatur avayava) and which follows an aṅga ending in an a-varṇa, num is added optionally when śī (the neuter/āp dual substitute ī) or nadī (the feminine long ī) follows. Examples: tudantī / tudatī (neut. du., with num and without); tudanti (neut. pl., śi + num); bhāt (neut. nom. sg.); bhāntī / bhātī (neut. du.); bhānti (neut. pl.); pacat.

Tattvabodhinī
NSP p. 115
—आच्छीनद्योः—। नुम्प्रहणमिह चिन्त्यप्रयोजनं ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ ‘वा नपुंसकस्य’ इत्यत्र ‘इदितो नुम् धातोः’ इत्यतोऽनुवृत्तेरावश्यकतया तदुत्तरत्रापि तत एवानुवर्तते वाधकाभावात् ॥—शतुरवयव इति । तुदादेः शस्यान्तरज्जत्वाच्छत्रादेशाकारेण सहैकादेशे कृतेऽवर्णान्तात्परस्य शतुरिति न भवति । ‘उभयत आश्रयणे नान्तादिवत्’ इति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥—भादिति । ‘भा दीप्तौ’। लटः शतर्यदादित्वाच्छपो लुक्
Bālamanoramā
आच्छीनद्योर्नुम् - तुदच्छब्दादौङः श्याम्, असर्वनामस्थात्वान्नुमि अप्राप्ते — आच्छीनद्योर्नुम् । 'नाभ्यस्तात्' इत्यतः शतुरिति, 'वा नपुंसकस्य' इत्यतो वेति चानुवर्तते । आदिति पञ्चमी । अङ्गस्येत्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते, तच्च आदित्यनेन विशेष्यते , तदन्तविधिः । 'परस्ये' त्यध्याह्यियते ।सथु॑रित्यनन्तरमवयवस्येत्यध्याह्यियते, तेन च अह्गस्येति षष्ठन्तं विशेष्यते, तदन्तविधिः । अङ्गस्येत्यस्य आवृत्तिर्बोध्या । तदाह — अवर्णान्तादित्यादिना ।इदितो नुमि॑त्यतोऽनुवृत्त्यैव सिद्धे नुङ्ग्रहणं स्पष्टार्थम् । तुदन्तीतुदती इति । औङः श्यां, नुमि, तदभावे च रूपम् । शविकरणे कृते शतुरकारेण पररूपे एकादेशे सति तुद इत्यवर्णान्तमङ्गम्, तदादिग्रहणेन विकरणविशिष्टस्याप्यङ्गत्वात् । ततश्च तुददित्यन्त्यस्तकारः शतुरवयवः, तुदेत्यवर्णान्तादङ्गात्परश्चेति नुमिति भावः ।अवर्णान्तादङ्गत्वात् । ततश्च तददित्यन्त्यस्तकारः शतुरवयवः, तुदेत्यवर्णान्तादङ्गात्परश्चेति नुमिति भावः ।अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतृप्रत्ययः॑ इत्याश्रयणे त्वत्र नुम् न स्यात् । शविकरणाऽकारस्य शतुरकारस्य च एकादेशे कृते तस्य पूर्वान्तत्वे शतुरवर्णान्तादङ्गात्परत्वा ।भावात्, परादित्वे अवर्णान्ताङ्गाऽभावात्, उभयत आश्रयणे च अन्तादिवत्त्वनिषेधादित्यलम् । तुदन्तीति । जश्शसोश्शिः, सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । भादिति । 'भादीप्तौ' लुग्विकरणः । लटः शतरि कृते सवर्णदीर्घे भादिति रूपम् । तस्मात् स्वमोर्लुक्, जश्त्वचर्त्वे इति भावः । भान्तीभाती इति । 'औङः शी'आच्छीनद्यो॑रिति वानुमिति भावः । भान्तीति । जश्शसोः शिः, सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । पचदिति । पच्धातोर्लटः शतरि शप्, अतो गुणे॑ इति पररूपम् । पचदित्यस्मात्स्वमोर्लुगिति भावः ।

ācchīnadyor num — From the word tudat, when śī [replaces] auṅ (the dual affix); num — since [śī/nadī] is not a sarvanāmasthāna — being un-obtained [by "ugidacām," which requires a sarvanāmasthāna] — [hence] "ācchīnadyor num." From "nābhyastāt…" "śatuḥ" (of śatṛ) is carried forward (anuvṛtti), and from "vā napuṃsakasya," "vā" (optionally). "āt" is in the ablative (pañcamī). The governing (adhikṛta) word "aṅgasya" (genitive) is transformed into the ablative, and is qualified by "āt"; hence the operation applies to what ends in that (tadanta-vidhi). "parasya" (of what follows) is supplied. Immediately after "śatuḥ," "avayavasya" (of a member) is supplied, and by it the genitive "aṅgasya" is qualified; hence again tadanta-vidhi. A repetition (āvṛtti) of "aṅgasya" is to be understood [once in the ablative sense qualified by "āt," once as the tadanta genitive]. This he states by "avarṇāntāt" etc. Since num is already established by the anuvṛtti of "num" from "idito num…," the [explicit] mention of "num" here is merely for clarity (spaṣṭārtha).

"tudantī / tudatī" — the form arises from śī for auṅ, then with num, and in its absence, respectively. When the śa-vikaraṇa has been applied and, by para-rūpa, the single substitute [merges] with the a-kāra of śatṛ, [the result] "tuda" is an aṅga ending in an a-varṇa — because, by the taking-of-that-which-begins-with-it (tadādi-grahaṇa), even [a stem] characterized by the vikaraṇa counts as an aṅga. And thus, in "tudad," the final t-kāra is a member of śatṛ, and it follows the a-varṇa-ending aṅga "tuda"; hence num. This is the intent.

Were one to construe [the rule as] "that śatṛ-affix (pratyaya) which follows an a-varṇa-ending aṅga," then num would NOT apply here. For, once the single substitute of the a-kāra of the śa-vikaraṇa and the a-kāra of śatṛ has been made: (a) if it is treated as belonging to the preceding element (pūrvānta), then śatṛ does not [itself] follow an a-varṇa-ending aṅga; (b) if it is treated as belonging to the following element (parādi), then there is no a-varṇa-ending aṅga [before it]; and (c) if it is taken as belonging to both, [that is blocked] by the prohibition of antādivat-treatment — enough [of this].

"tudanti" [neut. pl.] — by "jaśśasoḥ śiḥ," jas/śas → śi; since [śi] is a sarvanāmasthāna, num [applies]. This is the intent. "bhāt" — [from the root] "bhā dīptau" ("bhā, to shine"), a lug-vikaraṇa [root]. When śatṛ replaces laṭ, and by savarṇa-dīrgha [bhā + a → bhā], the form is bhāt. From that, luk of su and am, then jaśtva and cartva. This is the intent. "bhāntī / bhātī" — [from] "auṅaḥ śī" (au → śī), then by "ācchīnadyoḥ" the optional (vā) num. This is the intent. "bhānti" — jas/śas → śi; since a sarvanāmasthāna, num. This is the intent. "pacat" — from the root pac, when śatṛ replaces laṭ, [there is] śap; by "ato guṇe," para-rūpa. From "pacad," luk of su and am. This is the intent.

translator notes
  • textual The digital source reads "auṅaḥ śyām" (and, in the parallel phrase, "auṅaḥ śī"). Read as the operation au → śī (the neuter/āp dual substitute) supplying the neuter dual, which is exactly the "śī" of the sūtra's "śī-nadyoḥ"; the translation follows this reading. "śyām" is taken as a slip for "śī."
  • textual The passage "avarṇāntād aṅgatvāt… naṭu iti bhāvaḥ" is transmitted with an evident duplication of the sentence "tataś ca tudad ityantyas takāraḥ śaturavayavaḥ… num iti bhāvaḥ" (with "tudad"/"tadad" variants); the single reading is translated once.
SK 446 · A 7.1.81V
शप्श्यनोर्नित्यम् ॥ ४४६ ॥
śapśyanornityam
śapśyanor nityam — 7.1.81. [num is added] obligatorily (nityam) to [a stem ending in] the śatṛ-member that follows the a of śap or śyan, when śī or nadī follows.

Rule. For a stem ending in the member of śatṛ that follows the a of śap or of śyan, num is obligatory (nityam) before śī and nadī. This is an exception (apavāda) to the option of SK 445.

Example.

pac + śap + śatṛ → pacat → + au → au → śī → the a before the t is that of śap → num compulsory → pacantī (never pacatī).

pacat + śi → pacanti.

div + śyan + śatṛ → dīvyat → dual dīvyantī; plural dīvyanti.

Applies when / blocked by. Only where the a is that of śap or śyan. After the class-affix śa (tudat) or a root with no class-affix (bhāt), SK 445 still gives an option.

The remaining neuter consonant-stems

svap "having excellent waters", a compound of su and ap "water" (chapter 11): svap / svab (sg., jaśtva before a voiced sound); svapī (du.).

Plural: śi is a strong ending, so num is due; but so is the lengthening of SK 277 (aptṛn…). Although num is obligatory and the later-stated rule, the lengthening is specifically taught for this word (pratipadokta) and applies first → svāmpi. On the other view, that "specifically taught" means "having no other scope" (niravakāśa), which is not the case here, only num applies → svampi. Scholars discuss this.

svapā (instr. sg.); by SK 442 (apo bhi) t replaces the p before bh, and jaśtva gives d → svadbhyām, svadbhiḥ.

dhanus "bow": dhan takes the affix us (by arti-pṝ-vap…); the final s becomes ru → dhanuḥ (sg.); dhanuṣī (du.).

dhanus + śi → num first (dhanu-n-s) → then the vowel before the n of the -ns- cluster is lengthened (SK 317) → the s becomes ṣ even across the num, by num-visarjanīya-śar-vyavāye 'pi → dhanūṃṣi.

dhanuṣā (instr. sg.); dhanurbhyām (instr. du.). Likewise cakṣus "eye", havis "oblation", and the rest.

pipaṭhīḥ "wishing to recite": kvip on pipaṭhiṣ, the desiderative of paṭh; at pada-end the final ṣ becomes ru first, and then the i before that r is lengthened by SK 433 → pipaṭhīḥ (sg.); pipaṭhiṣī (du.).

Plural pipaṭhiṣi, with no num, for the reason given under bebhid: the a dropped before kvip is sthānivat, so the stem is not jhal-final, and the num for vowel-stems is denied by sva-vidhi.

pipaṭhīrbhyām, and so on.

payas "milk": payaḥ, payasī, payāṃsi; payasā, payobhyām.

supums "having good men": supum, supuṃsī, supumāṃsi.

adas "that": adaḥ (sg.). In the dual and plural, after the case-operations are done, the u-substitution and the d → m substitution of chapter 11 apply → amū (du.), amūni (pl.). The rest is like the masculine.

stemsg.du.pl.instr. sg.instr. du.
svapsvap / svabsvapīsvāmpi / svampisvapāsvadbhyām
dhanusdhanuḥdhanuṣīdhanūṃṣidhanuṣādhanurbhyām
pipaṭhīḥpipaṭhīḥpipaṭhiṣīpipaṭhiṣi—pipaṭhīrbhyām
payaspayaḥpayasīpayāṃsipayasāpayobhyām
supumssupumsupuṃsīsupumāṃsi——
adasadaḥamūamūni——
Siddhānta-kaumudī
शप्श्यनोरात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नित्यं नुम् स्याच्छीनद्योः परतः । पचन्ती । पचन्ति । दीव्यत् । दीव्यन्ती । दीव्यन्ति । स्वप् । स्वब् । स्वपी । नित्यात्परादपि नुमः प्राक् अप्तृन् SK 277इति दीर्घः । प्रतिपदोक्तत्वात् । स्वाम्पि । निरवकाशत्वं प्रतिपदोक्तत्वमिति पक्षे तु प्रकृते तद्विरहान्नुमेव । स्वम्पि । स्वपा । अपो भि SK 442 ॥ स्वद्भ्याम् । स्वद्भिः । अर्तिपॄवपि इत्यादिना धनेरुस् । रुत्वम् । धनुः । धनुषी । सान्त SK 317 इति दीर्घः । नुम्विसर्जनियेति षत्वम् । धनूंषि । धनूषा । धनुर्भ्याम् । एवं चक्षुर्हविरादयः । पिपठिषतेः क्विप् । र्वोः SK 433 इति दीर्घः । पिपठीः । पिपठिषी । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वाज्झलन्तलक्षणो नुम् न । स्वविधौ स्थानिवत्त्वाभावादजन्तलक्षणोऽपि नुम् न । पिपठिषि । पिपठीर्भ्यामित्यादि । पयः । पयसी । पयांसि । पयसा । पयोभ्यामित्यादि । सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि । अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेषं पुंवत् ॥

For [an aṅga] ending in the śatṛ-member that follows the a of śap or śyan, num is obligatory (nitya) when śī or nadī follows. Examples: pacantī (from pac, with śap); pacanti (neut. pl.); dīvyat (from div, with śyan); dīvyantī; dīvyanti.

[Now further consonant-ending neuters.] svap — svap / svab / svapī (nom. sg. → jaśtva svab; du. svapī). — Although num here is obligatory (nitya) and later-stated (para), the lengthening (dīrgha) by "aptṛn" (SK 277) applies PRIOR to num, because [that lengthening] is specifically taught (pratipadokta): [giving] svāmpi (neut. pl.). But on the view that "pratipadokta" means "having no other scope" (niravakāśatva), then, since in the present case that [scopelessness] is lacking, only num [applies, without the prior lengthening]: [giving] svampi. — svapā (instr. sg.). By "apo bhi" (SK 442): svadbhyām; svadbhiḥ.

[dhanus:] By "arti-pṝ-vap…" etc. the affix us [is added] to dhan; [then] ru- substitution: dhanuḥ (nom. sg.); dhanuṣī (du.). By "sānta…" (SK 317) the lengthening [of the penult], and ṣatva by "num-visarjanīya…" [which permits ṣatva even across num]: dhanūṃṣi (neut. pl.); dhanuṣā (instr. sg.); dhanurbhyām (instr. du.). Likewise cakṣus, havis, etc.

[pipaṭhīḥ:] kvip [added] to pipaṭhiṣ (the desiderative of paṭh); by "rvoḥ…" (SK 433) the lengthening: pipaṭhīḥ (nom. sg.); pipaṭhiṣī (du.). Because the al-lopa (elision of the final a) is sthānivat [so that the elided a is treated as still present], num conditioned on a jhal-ending stem does not apply; and, because there is no sthānivadbhāva in an operation concerning [the substituend] itself (sva-vidhi), num conditioned on an ac(vowel)-ending stem also does not apply: [hence] pipaṭhiṣi (neut. pl., without num); pipaṭhīrbhyām, etc.

[payas:] payaḥ (sg.); payasī (du.); payāṃsi (pl.); payasā (instr. sg.); payobhyām, etc. [supums:] supum (sg.); supuṃsī (du.); supumāṃsi (pl.). [adas:] adaḥ — after the case-operations (vibhakti-kārya), the u-substitution (utva) and the m-substitution (matva, d→m): amū (du.); amūni (pl.). The rest is like the masculine (śeṣaṃ puṃvat).

Tattvabodhinī
NSP p. 115–118
—शप्इयनोर्नित्यम् । आरम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धेऽपि नित्यप्रहणमिह वेत्यधिकारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा ह्यारम्भसामर्थ्यादिह नित्यमुत्तरत्रं विकल्प इत्याशङ्क्येत ॥—पचन्ती इति । कर्तरि शपि नित्यं नुम् ॥—दीव्यन्ती इति । दिवादिभ्यः शपि नित्यं नुम् । पचन्तीति । दीव्यन्तीति । वहुवचने तु ‘नपुंसकस्य झलचः’ इति नुम् बोध्यः ॥— स्वचिति । शोभना आपो यस्मिन्सरसीति बहुव्रीहिः । ‘ऋक्पूरव्’ इति समासान्ते प्राप्ते ‘न पूजनात्’ इति निषेधः । ‘ह्यन्तरुपसर्गेभ्यः’ इति इंज्ञ भवति । तत्र ‘अप इति कृतसमासान्तस्यानुकरणम्’ इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥—निरवकाशत्वं • प्रतिपदोक्तवमिति । अयमेव पक्षः प्रबल इति ‘छदिरुपधिवलेङ्गं’ इति सूत्रे मनोरमायां स्थितम् ॥—धनेरुसिति । ‘जनेरुसिः’ इत्यतं उसिरित्यनुवर्तमाने ‘अतिपृचपियजितनिधनितपिभ्यो नित्’ इत्यौणादिकेनेत्यर्थः ॥—धनुभ्यांमिति। इह ‘वोरुपधाया’—इत्यादिना दीर्घो न शङ्क्यः, रेफान्तस्याधातुत्वात् ॥ एवमिति । ‘चक्षेः शिच्च’। चादुसिः । चक्षुः। ‘अर्चिशुचिहुसृपि’—इत्यादिना जुहोतेरिसिः। आदिशब्देन सर्पिरर्चिरादयो प्राह्याः ॥—सुपुमांसीति । ‘पुंसोऽसुङ्’ इति सूत्रे सुटीति व्याचक्षाणस्य प्राचो मते जसीष्टसिद्धावपि शसि नैतत्सिध्येत् । औङि चातिप्रसङ्गः । ‘इतोऽत्सर्वनामस्थाने’ इत्यतोऽनुवृत्तिं पर्यालोच्य सर्वनामस्थान इति यथाश्रुतं व्रुवतां तु सर्वेष्टसिद्धिः ॥ ॥ इति हलन्ता नपुंसकल्लिङ्गाः ॥ स्वरादिनिपातमव्ययम् ॥ स्वरादयश्च निपाताश्चेति समाहारद्वन्द्वः । ननु चादिष्वेव स्वरादीन् पठित्वा प्रकृतसूत्रं परित्यज्य ‘तद्धितश्चासर्वं—’ इत्यादि सूत्रचतुष्टयमपि ‘चादयोऽसत्त्वे’ इत्यस्मादूर्ध्वं कृत्वाव्ययप्रदेशेषु निपातशब्देनैव व्यवह्रियतामिति चेन्न । स्वस्ति वाचयति स्वः पश्यति स्वः पततीत्यादौ कर्मादिकारकयोगेन सत्त्ववाचकत्वात् तेषां निपातसंज्ञानापत्तेः । चादीनां ह्यसत्त्ववाचिनामेव निपातसंज्ञा, न तु सत्त्ववाचिनाम् । स्वरादीनां तु सत्त्ववाचिनामसत्त्ववाचिनां चाव्ययसंज्ञेष्वत इति व्यवस्थानापत्तेश्च । अथ ‘प्राग्रीश्वरान्निपाताः ‘स्वरादिनि—’ ‘चादयोऽसत्त्वे’ इति सूत्र्यतां, तथा हि सति स्वरादीनां सत्त्ववचनानामपि निपातसंज्ञा सेत्स्यतीति चेन्न । एवं हि ‘निपात एकाजनाङ्’ इति प्रगृह्यसंज्ञा स्वरादीनामप्येकाचां प्रसज्येत स्तो हि स्वरादिषु ‘किमोऽत्’ ‘दक्षिणादाच्’ इत्यादावेकाचौ तद्धितौ, केन्प्रभृतय एकाचः कृतप्रत्ययाश्च सन्ति । ‘तसिलादिस्तद्धित एधाच्पर्यन्तः’ इति सूत्रस्य ‘कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः’ इति सूत्रस्य च स्वरादिगणपठितत्वात् । यद्यप्यत्र मूले स्वरादिषु गणसूत्रद्वयमिदं न पठितं, तथापि प्राचां पाठे त्वस्तीत्यनुपदमेव स्फुटीकरिष्यते । स्वरादीनुदाहरति—स्वरित्यादिना । स्वरिति स्वर्गे परलोके च । अन्तरिति मध्ये । प्रातरिति प्रत्यूषे । पुनरित्यप्रथमे विशेषे च । सनुतरित्यन्तर्धाने । स्वराद्याः पञ्च रेफान्ताः । तेन स्वर्याति प्रातरत्रेत्यादावुत्वं न भवति । सान्तत्वे हि स्यादेव दोषः । उच्चैस् महति । नीचैस् अल्पे । शनैस् क्रियामान्ये । ऋधक् संत्येऽपि । वियोगशीघ्रसामीप्यलाघवेष्वित्यन्ये । ऋते वर्जने । युगपदित्येककाले । आराहूरसमीपयोः । पृथक् भिन्ने । ह्यस् अतीतेऽहि । श्वोऽनागतेऽहि । दिवा दिवसे । रात्राविति निशि । सायमिति निशामुखे । चिरमिति वहुकाले । मनाक्, ईषत् इमावल्पे । जोषं मुखे मौने च । तूष्णीमिति मौने । वहिस्, अवस् इमौ वाह्ये । समयेति समीपे मध्ये च । निकषेत्यन्तिके । स्वयमिति आत्मनेत्यर्थे । वृथेति व्यर्थे । नक्तमिति रात्रौ । नञ इति निषेधे । हेताविति निमित्ते । इद्धेति प्राकाश्ये । अद्धेति स्फुटावधारणयोः । तत्त्वातिशययोरित्यन्ये । सामीत्यर्थजुगुप्सितयोः ॥ वत् । ‘तेन तुल्यम्—इत्यादिभिर्विहितो यो वतिप्रत्ययः स इह गृह्यते’ । तदाह—ब्राह्मणवत् । क्षत्रियवत् इति । प्रत्ययमात्रस्य संज्ञाप्रयोजनाभावात्प्रत्ययान्तमुदाहृतम् । यस्तु ‘उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे’ इति विहितः, स इह न गृह्यते । ‘यदुद्वतो निवतो यासि’ इत्यत्र सत्त्वधर्मस्य लिङ्गसंख्यान्वयस्य दर्शनात् ॥ अत्र वदन्ति । ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः’ इत्यत्र ‘तसिवती’ इति वतिप्रत्ययोऽपि परिगण्यते, तच्च न कर्तव्यं स्वरादिपाठेनैव गतार्थत्वात् स्वरादिषु वा वदिति न पठनीयमिति ॥—सना, सनत्, सनात् एते नित्ये । उपधेति भेदे । तिरस् अन्तधौ तिर्यगर्थे परिभवे च । अन्तरेति मध्ये विनार्थे च । अन्तरेणेति वर्जने । ज्योगिति कालभूयस्त्वे प्रश्ने शीघ्रार्थे संप्रत्यर्थे च । कमिति वारिमूर्धनिन्दामुखेषु । शमिति मुखे । सहसेत्याकस्मिकाविमर्शयोः । विनेति वर्जने । नानेत्यनेकवि- नार्थयोः । स्वस्तीति मङ्गले । स्वधा पितृदाने । अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिषेधेषु । वषट्, औषट्, वौषट् एते हविर्दाने । अन्यदन्यार्थे । अस्तीति सत्तायाम् । उपांश्चित्यप्रकाशोच्चारणरहस्ययोः । क्षमेति क्षान्तौ । विहायसेति वियदर्थे । दोषेति रात्रौ । मृषा, मिथ्येत्येतौ वितथे । मुधेति व्यर्थे । इत ऊर्ध्वं 'क्त्वातोऽमुन्कसुनः' 'कृन्मकारसन्ध्य-क्षरान्तः' 'अव्ययीभावश्च' इति गणसूत्रत्रयमष्टाध्यायीस्थसूत्र्या समानार्थकमिह न पठितं चेदपि प्राचीनगणपाठे तदस्तीति बोध्यम् । वैयर्थ्यं तु परिहरिष्यते । पुरेत्यविरते चिरातीते भविष्यदासत्रे च । मिथो, मिथस् एतौ रहःसहार्थयोः । प्राय-सिति वाहुल्ये । मुहुसिति पुनर्र्थे । प्रवाहुकमिति समानकाले ऊर्ध्वार्थे च । प्रवाहिकेति पाठान्तरम् । आर्यहल-मिति वलात्कारे । शाकटायनस्तु आर्येति प्रतिबन्धे । हलमिति प्रतिषेधविवादयोरित्याह । अभीक्षणमिति पौनःपुन्ये । साकं, सार्धमेतौ सहार्थे । नमस् नतौ । हिरुक् वर्जने । धिङ् निन्दाभर्त्सनयोः । इत ऊर्ध्वं 'तसिलादयस्तद्धिता एषा-चर्पयन्ताः' 'शस्तसी' 'कृत्वसुच्' 'सुच्' 'आस्थालौ' 'च्च्यर्थाश्च' इति प्राचीनगणपाठेऽस्तीति बोध्यम् ॥ तसिलादीत्यादेरयः मर्थः । 'पञ्चम्यास्तसिल्' इत्यारभ्य 'एधाच्च' इत्येतदन्तैः सूत्रैरुक्ता ये तद्धितास्तदन्ताः स्वरादिषु बोद्धव्याः । तथा 'बहल्पा-र्थाच्छस्-' 'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः' 'तेनैकदिक्' । 'तसिश्च' इत्ययमपि तसिः । 'क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्' । 'द्वित्रि-चतुर्भ्यः सुच्' । 'इण आसिः' इत्युणादिसूत्रेण विहित आसिः । 'प्रलपूर्वविश्वेमात्थाल् छन्दसि' । 'संपचकर्तरि चिवः' । 'विभाषा साति कार्त्स्न्ये' 'देये त्रा च' इत्येतदन्ता अपि प्राह्या इति । अम् शैघ्येऽल्पे च । आम् अङ्गीकारे । 'अमु च छन्दसि' 'किमेत्तिङ्व्यय-' इति 'कास्प्रत्ययात्-' इत्यादिभिश्च विहिता अपि अमामौ गृह्येते इत्येके ॥ प्रतं 'नय प्रतरं ययाचतरां कारयामास । प्रताम् ग्लानौ । प्रशान् समानार्थे । प्रतान् विस्तारे । मा, माङ् एतौ निषेधाशङ्कयोः । आकृतिगण इति । तेनान्येऽपि ज्ञेयाः । तथा हि । कामम् स्वाच्छन्ये । प्रकाममित्यतिशये । भूय इति पुनर्र्थे । साम्प्रतमिति न्याय्ये । परमिति कित्वर्थे । साक्षात् प्रत्यक्षे । साचीति तिर्यगर्थे । सत्यमित्यर्थाङ्गीकारे । मङ्क्षु, आशु एतौ शैघ्ये । संवत् वर्षे । अवश्यं निश्चये । उषेति रात्रौ । ओमित्यङ्गीकारे ब्रह्मणि च । भूरिति पृथिव्याम् । भुव इत्यन्तरिक्षे । झटिति, झगिति, तरसा एते शैघ्ये । सुष्ठु प्रशंसायाम् । दुष्ठु निकृष्टे । शु पूजायाम् । कु इति कुत्सिते-षदर्थयोः । अञ्जसेति तत्त्वशीघ्रार्थयोः । मिथु इति द्वावित्यर्थे । अस्तमिति विनाशे । स्थाने इति युक्ते । वरमिति ईषदुत्कर्षे । सुदि शुक्लपक्षे । वदि कृष्णपक्षे इत्यादि ॥ चादीनुदाहरति—वेत्यादिना । चेति समुच्चयान्वाचयेतरेत-रयोगसमाहारेषु । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरिवार्थेऽपि समुच्चये' । हेति प्रसिद्धौ । अहेति पूजायाम् । एवेत्यवधारणेऽनवकृतौ च । एवमित्युक्तपरामर्शे । नूनमिति निश्चये तर्के च । शश्वदिति पौनःपुन्ये नित्ये सहार्थे च । युगपदित्येककाले । भूयस् पुनर्र्थे आधिक्ये च । कूपदिति प्रश्ने प्रशंसायां च । कुविदिति भूर्यर्थे प्रशंसायां च । नेदिति शङ्कायां प्रतिषेध-विचारसमुच्चयेषु च । चेदिति यद्यर्थे । चण् अयं चेदर्थे । णानुबन्धस्तु 'निपातैर्यदिहन्तकुविन्नेच्चेच्चण्—' इति विशेष-णार्थः । समुच्चयादौ त्वननुबन्धकः । कच्चिदितीष्टप्रश्ने । यत्रेति अनवकृत्यमर्षगर्हाश्चर्येषु । नावकल्पयामि न मर्षये । गर्हे आश्चर्यं वा यत्र भवान् वृषलं याजयेत् । नहेति प्रत्यारम्भे । हन्तेति हर्षे विषादेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भे च । माकिः, मार्की, नकिरिति त्रयोऽपि वर्जने । माङ्नन्औ स्वरादिषूक्तौ । इह पाठस्तु निपातत्वार्थः, तेनाद्युदात्तत्वं फलं सिध्यतीति केचित् ॥ तदसत् । फिट्स्वरेणापीष्टसिद्धेः ॥ अन्ये त्वाहुः । सत्ववचनानामप्यव्ययसंशार्थ स्वरादिपाठ इति ॥ तदप्यसत् । लक्ष्मीवाचकस्यापि माशब्दस्याव्ययत्वापत्तेः । तस्मादुभयत्र पाठश्चिन्त्यप्रयोजनः । यावत्तावदेतौ साकल्यावधिमानाव-धारणेषु । साकल्ये—यावत् कार्यं तावत् कृतम् । अवधौ यावदन्तव्यं तावत्तिष्ठ । माने—यावदत्तं तावद्भुक्तम् । अवधा-रणे—यावदमत्रं तावद्वाह्मणानामच्चयस्व । त्वै विशेषवितर्कयोः । द्वै वितर्के । न्वै इति पाठान्तरम् । रै दाने अनादरे च । रै करोति ददातीत्यर्थः । त्वं रै किं करिष्यसि । औषट्, वौषट् एतौ हविर्दाने । स्वाहा देवताभ्यो दाने । स्वधेति पितृभ्यः । औषडादीनामनेकाचामुभयत्र पाठः स्वरमेदार्थः । तुमिति तुंकारे । गुरुं तुंकल हुंकल । तथाहीति निद-र्शने । खलु इति निषेधवाक्यालंकारनिश्चयेषु । किलेति वार्तायामलीके च । अथो अथेति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्या-धिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेषु । अयं स्वरादावपि । तेन मङ्गलवाचकस्य सत्वार्थत्वेऽप्यव्ययत्वं सिध्यति । अतएव श्रीहर्षः—'उ- दस्य कुम्भीरथ शातकुम्भजाश्चतुष्कचारुत्विषि वेदिकोदरे । यथा कुलाचारमथावनीन्द्रजां पुरन्ध्रिवर्गः स्रपयांवभूव ताम् इति । अत्र हि अथ स्रपयांवभूवेत्यस्य मङ्गलस्रपनं चकारेत्यर्थः । निपातस्तु स्वरूपेणैव मङ्गलं मृदङ्गध्वनिवत् ॥ सुष्ठु स्वरभेदार्थं पाठः । स्मेत्यतीते पादपूरणे च । आदहेत्युपक्रमर्हिंसाकुत्सनेषु । आदह स्वधामन्वित्यत्र तु पदकारा आदिति पृथक् पदं पठन्ति ॥—अवदत्तमिति । इह अवस्यानुपसर्गत्वात् ‘अच उपसर्गात्तः’ इति न भवति । अहमिति सुवन्तप्रतिरूपकमहंकारे । एवं ‘गेये केन विनीतौ वाम्’ इति । युवामित्यर्थः । सुवन्तप्रतिरूपकमव्ययम् । अस्तीति तु तिङन्तप्रतिरूपकम् । एवं ‘त्वामस्मि वच्मि—’ इत्यत्रास्मीत्यहमर्थे तिङन्तप्रतिरूपकम् । आहेत्युवाचेत्यर्थे । आसेति वभूवेत्यर्थे इत्यादि बोध्यम् ॥ अहंयुरिति । ‘अहंशुभमोर्युस्’ । यदि तु ‘त्वाहौ सौ’ इति मपर्यन्तस्याहादेशे शेषेलोपे च कृते निष्पन्नो योऽहंशब्दस्तस्माद्युस्प्रत्ययः क्रियेत तर्हि सुपो लुपि अस्मद्युसिति स्थिते मदीय इत्यत्रेव मपर्यन्तस्य मादेशे सति मद्युरिति स्यादिति भावः ॥—अस्तिक्षीरेति । तिङन्तत्वे तु बहुव्रीहिसमासोऽयं नोपपद्यत इति भावः । अ इति संबोधनेऽधिक्षेपे निषेधे च । आ इति वाक्यस्मरणयोः । इ संबोधनजुगुप्साविस्मयेषु । ई उ ऊ ए ऐ ओ औ संबोधने । पशु सम्यगर्थे । पशु मन्यमानाः । शुकं शैघ्ये । यथाकथाचेत्यनादरे । पाद्रप्रभृतयः सप्त संबोधने । द्येति हिंसाप्रातिलोम्यपादपूरणेषु । विषु नानार्थे । एकपदे इत्यकसादित्यर्थे । युत् कुत्सायाम् । आत इति इतोऽपीत्यर्थे ॥—आकृतिगण इति तद्यथा । यत्तदिति हेतौ । आहोस्विद्विकल्पे । सीम सर्वतोभावे । शुकमतिशये । अनुकं वितर्के । शम्बद्र अन्तःकरणे आभिमुख्ये च । व पादपूरणे इवार्थे च । दिष्ट्येत्यानन्दे । चट्टु चाट्टु प्रियवाक्ये । हुमिति भर्त्सने । इवेति सादृश्ये । अद्यत्वे इति इदानीमित्यर्थे इत्यादि ॥ अत्र स्वरादिचाद्योराकृतिगणत्वाविशेषेऽपि येषां निपातस्वर इष्टस्ते चादिषु । अन्ये तु स्वरादिषु स्वरद्वयभाजस्तूभयत्र बोध्याः
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 116 १ स्वरिति—प्रयोगस्थानामनुकरणान्येतानि। तत्रानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षया प्रातिपदिकत्वाभावेन सुवनुत्पत्तिः। भू सत्तायां मितिवत् । तेन विसर्गादिकं न । २ आरादिति—‘अव्ययात्त्यप्’ इति सूत्रे भाष्ये ग्रामविशेषवाचिनोऽपि आराच्छब्दस्याव्ययत्वं स्वीकृतम् । ३ अन्तरा, अन्तरेणेति—‘अन्तरा‘तरेण युक्ते’ इति सूत्रभाष्येऽनयोनिपातत्वोक्तेः स्वरादिषु अनयोः पाठः प्राक्षिप्त इति केचिदाद्दुः । ४ सातत्ये ।
translator notes
  • textual The source reads "dhanūṣā" for the instrumental singular of dhanus; the expected and evident form (no lengthening outside num/sarvanāmasthāna contexts) is dhanuṣā, which the translation follows.
← all prakaraṇasoutline →