khagānām api khaga-sadrśī-kṛtānām api sajjanānāṁ punaḥ khedanāt sānuśayaṁ sānutāpam ||
(194) vayaṁ sākṣāt tena saha sakhyaṁ kṛtavatyo yad duḥkhinyo’bhūma tatra kiṁ citram ? tal-līlā-kathāpi sarva-jagat-santāpanīty āha—yasyānucaritaṁ pratikṣaṇa-ceṣṭitam eva līlā saiva karṇa-pīyūṣaṁ śabda-mātreṇaiva sukhadaṁ kiṁ punar arthata iti bhāvaḥ |
tasyāpi vipruṭ, tasyāpi sakṛd apy adanaṁ kiñcid āsvādanaṁ tenāpi vidhutā viśeṣeṇa khaṇḍitā dvandva-dharmāḥ strī-puṁsādi-paraspara-saukhya-rūpa-dharmā yeṣāṁ te |
tat kathāṁ strī cec chṛṇoti sadya eva pati-snehaṁ tyajati, patiś cet strī-sneham |
evaṁ putraś cet pitaraṁ mātaraṁ ca, mātā cet putram ity evaṁ paraspara-tyāgāt viśeṣeṇa naṣṭā iti teṣāṁ nāśe tathā na duḥkhaṁ yathā vairāgya iti |
sāṁsārika-lokānubhava eva pramāṇam iti bhāvaḥ |
kiṁ ca te janāḥ snigdha-manaso’pi kaṭhorasya śrī-kṛṣṇasya līlā-śravaṇādibhiḥ kaṭhorā nirdayāḥ kṛtaghnāś ca bhavantīty āha—sapadi kathā-śravaṇa-mātra eva gṛha-kuṭumbaṁ pitṛ-svasrādi-paryantam api dīnam anyasyopārjakasyābhāvāt śvo yad bhokṣyate tad dhana-rahitam api |
yad vā, tad-viccheda-kātaram utsṛjya mṛtyave kuśa-vāri-saṁyogena sampradāyevety arthaḥ |
hanta hanta te strī-putrādayo miryantāṁ nāma svayam api sukhino naiva bhavantīty āha—dīnā gṛhaṁ tyaktvā gacchantaś citta-vikṣepāt varāṭaka-mātram api granthau na gṛhṇantīti bhāvaḥ |
dhīrā iti pāṭhe bhāryādi-rodana-darśane’py akṣubhyanto mahā-kaṭhorā ity arthaḥ |
na ca te eko vā dvitrā vā catuḥ-pañca vā kintu bahavaḥ paraḥ-śatāḥ paraḥ-sahasrāś ca |
nanu tatas te kayā jīvikayā jīvantīty āha—vihaṅgāḥ pakṣiṇa iva bhikṣu-caryāṁ go-dhūmādi-kaṇa-bhikṣā-paripāṭhyaiva jīvanti, na tu kenāpi dattayā sthūla-bhikṣayāpīti bhāvaḥ |
iheti pāṭhe’traivāsmad-duḥkha-sthāne vṛndāvana-sthāna evāgatyety asmat-saṅgād api mahā-duḥkhino bhavantīti bhāvaḥ |
tena tat-kathāyā bahu-matsyaṇḍikā-maya-dhustūra-bīja-cūrṇatvaṁ kathā-vācakasya sādhu-veṣa-cchann-dhātukatvaṁ purāṇa-pustakasya jālatvaṁ dhvanitam |
ata eva te vanād vanaṁ bhramanto’pi sva-kakṣa-gṛhīta-pustakā eva dṛśyante |
vyāsādīnāṁ jāla-nirmātṛtvaṁ śrī-kṛṣṇasya parameśvaratvena tat-tad-ādeṣṭṛtvam |
etad artham eva śrī-kṛṣṇena parameśvaratā gṛhītā |
gopya iva sarva-lokā api duḥkhābdhau patantv iti tasya vicāraḥ |
īdṛśa-para-duḥkha-darśanam eva tasya sukham ata īdrśa-para-duḥkha-dāna-janya-phala-bhāgī yathā sa bhaviṣyati tathā na vyāsādaya iti parañ-śatā eva dhvanayo’sya padasya sarva eva siddhāntato vyāja-stutyā bhakteḥ sarvotkarṣa-vyañjakā jñeyāḥ ||