nanu atikomala-manāḥ sa tvām eva dhyāyaṁs tatrāsmābhir dṛśyate iti |
tatra tvam arvācīno dāsas tasya tattvaṁ na jānāsi |
na kevalaṁ sa hy asminn eva janmani kaṭhoraḥ, kintu pūrva-pūrva-janmasv apīti paurṇamāsyā mukhād asmābhiḥ śrutatvād ity āha—mṛgayur iveti |
yadā sa kṣatriya-jātau rāmacandro’bhūt, tadā kṣatriya-dharmaṁ parityajya mṛgayur vyādha iva kapīnām indraṁ bālinaṁ vivyadhe vivyādha |
tatrāpi nirdayo guptaḥ sann ity arthaḥ |
dharma-kathāpi tad-upākhyāne jñeyā |
tatrāpy alubdha-dharmā lubdhakasya vyādhasyāpi dharma-rahitaḥ |
na hi vyādho vānarān hinasti, tan-māṁsasyābhakṣyatvena kenāpy akreyatvād iti bhāvāh |
anyam apy adharmaṁ śṛṇv ity āha—striyaṁ śūrpaṇakhāṁ kāmayānāṁ tām eva kāmayamānāṁ tāṁ virūpāṁ chinna-karṇa-nāsām akṛta |
anyo’pi ko’py enāṁ na sambhuktām iti krauryeṇeti bhāvaḥ |
na ca jaṭā-valkala-dhāritvād vairāgyeṇety ata āha—striyā sītayā jitaḥ |
tathā tat-pūrva-janmani brāhmaṇa-jātau sa vāmano’bhūt |
tadāpi brāhmaṇa-dharmaṁ śānty-akaitavādikaṁ parityajya baliṁ parama-dhārmikam api, tatrāpi baliṁ tat-pūjopahāram attvā bhuktvāpi triviṣṭapāt trailokya-rājyād akṣipat, tatrāpi bhū-vivare |
pāṭhāntare’veṣṭayat chalena babandha dhvāṅkṣavat kākavat sa yathā baliṁ jagdhvāpi lokaṁ strī-janaṁ veṣṭayati sva-jātīyān anyān āhūya tam āvṛṇoti kadarthayati ca |
tasmād asitasya kṛṣṇa-varṇasya tasya sakhyair bahuṣu sahhya-prakāreṣu ekenāpi prakāreṇālaṁ samākaṁ gaurīṇām asitāḥ svalpa-śuddha-cittā bhavantīti tebhyo bhayasyāvaśyambhāvitvād iti bhāvaḥ |
nanv abhīkṣṇaṁ para-nindāṁ kurvatī bhavatī kiṁ śuddha-cittāsi ? iti tatrāha—tasya kathāyāḥ pratijanma-caritrasyārtho vyākhyā |
dustyajaḥ so’smān evaṁ duḥkhayati |
asmābhis tat-kathāyā apy artho na vaktavya eva kim |
atra nindā vā bhavatu yathārtha-bhāṣaṇenānindā vā bhavatu asau tyaktum aśakya eveti bhāvaḥ |
yad vā, sa tv asmābhis tyakta eva, kintu tad yathā-rūpo’rtho vastu-viśeṣas tu dustyaja eva kartṛ-padānuktyā sarvair eva muny-ādibhir apīty arthaḥ |
atra vivyadha iti kāṭhinyam |
asita-sakhyair iti āsakty-ayogyatā bhayam īrṣyā ca ||