brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvam iti |
brahmāṇḍa-padenodāharaṇa-dṛṣṭyā vaikuṇṭhādikam apy upalakṣaṇīyam |
mohanasyāpi cic-chakti-sāra-rūpatvāt cid-vibhūtāv asya vikrama-sambhavāt |
vraja-sthitāyāṁ rādhāyāṁ proṣita-bhartṛkāyāṁ yadā mohana-bhāvasyodreko babhūva, tadaiva sarva-prākṛtāprākṛta-lokānāṁ kṣobhaṁ roga-dṛṣṭyaiva dṛṣṭavatī svayam apy anubhūtavatī nāndīmukhī tvaritam eva dvārakāṁ gatvā śrī-kṛṣṇaṁ prati nivedayati—narāṇām idaṁ nāraṁ cakraṁ nṛ-lokam ity arthaḥ |
cukrośa uccaiḥ phūtkṛtya ruroda |
phaṇi-kulaṁ tad-upalakṣitaṁ sapta-pātālastha-jantu-mātram eva vyākulam abhavat |
vṛndārakāṇāṁ vṛndaṁ sapta-svarga-stho deva-samūhaḥ svedam ūhe prasvedam uvāha |
vaikuṇṭha-bhājo lakṣmī-prabhṛtayaḥ pracuram aśru udamucan |
kadā ? ity apekṣāyām āha—he īśeti |
tvaṁ tu sarveśvaraḥ, tvam eva bhavasi |
kim idaṁ brūhīti bhāvaḥ |
citram adbhutaṁ yathā syāt tathā śrī-rādhāyāḥ prema-niśvāsa-dhūme diśi diśi bhramati sati mohana-bhāvasyodgame satīty arthaḥ |
idam ajāṇḍaṁ brahmāṇḍaṁ kartṛ bahir vaikuṇṭhādi abahis tad-anantaraṁ caturdaśa-bhuvanaṁ ca ārtaṁ pīḍitaṁ kṣubdham āsīt |
tatrāpi citraṁ śṛṇv ity āha—pūrṇānande’py uṣitvā sthitvā |
pūrṇa-padena vaiṣayikānanda-vyāvṛttiḥ |
jhaṇatkṛtya patatīty ādivat samāna-kāla eva ktvā-pratyayaḥ |
pūrṇānanda-pīḍayor anubhavaṁ samāna-kālam evākarod ity āścaryam |
vastutas tu tasyāḥ pīḍāyā eva; pūrṇānanda-rūpatvam ity upapāditaṁ prāk |
tatra cukrośety ādi bhūta-kāla-prayogeṇa virahe’pi mohanasyodrekaḥ sarvadā nodetīti vyañjitam |
tatra cukrośeti parokṣe liṭā svasya moho’pi jñāpitaḥ |
tataś ca, “dhanyāsi nāndīmukhi ! satyaṁ brūṣe |
tadānīm aham api puṣpa-śayyāyāṁ rukmiṇyā gāḍham āliṅgito’tisantapta-sarvāṅgo mūrcchā-prāpto’bhūvam |
sāpi vyagrābhūt” iti śrī-kṛṣṇena pratyuktam |
evaṁ caitad udāharaṇānusāreṇa mahābhāva-lakṣaṇe yāvad-āśraya-vṛttir ity āśraya-padena jīva-mātrasyaiva bhakty-āśrayatva-sambhavāt |
yad uktaṁ vaiṣṇava-toṣaṇyāṁ sandarbhe ca praṇava-vyākhyāyām ārṣa-vākyam—
a-kāreṇocyate viṣṇuḥ śrīr u-kāreṇa kathyate | ma-kāras tu tayor dāsaḥ pañcaviṁśaḥ prakīrtitaḥ || iti |
nanu bhagavataḥ sthāna-līlā-parikarāṇāṁ sarveṣām eva nityatva-pratipādanād adhunāpi prakāśa-bhedena māthura-virahottho mohanākhyo mahābhāva-bhedo vṛndāvaneśvaryāṁ kathaṁ nodeti ? iti cen, nāraṁ cukrośeti vacanād asmad-ādayo narā api sampraty api kathaṁ pūrṇānanda-rūpāṁ tadīya-pīḍāṁ kvacid api nānubhavanti ? satyam |
nityaiva sarvā līlā prapañce līlāyāḥ prākaṭye mohanānubhāvasya brahmāṇḍa-kṣobhasyāpi prapañce prākaṭyaṁ tasyā aprākaṭye tasyāpy aprākaṭyam |
tathā hi—yadā yatra brahmāṇḍe māthura-viraha-līlā prakaṭībhavati tadaiva tasya tasyaiva brahmāṇḍasyaiva kṣobho nānyasyeti sarva avadātam ||