Premabase · Ujjvala-nīlamaṇi · Prakaraṇa 14
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
JīvaViśvanāthaViṣṇudāsa
UN 14.154
atha bhāvaḥ—
anurāgaḥ sva-saṁvedya-daśāṁ prāpya prakāśitaḥ |
yāvad-āśraya-vṛttiś ced bhāva ity abhidhīyate ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Jīva Gosvāmī
Locana-rocanī
anurāga iti |
prāg-ukto’nurāgo yāvad-āśraya-vṛttiś cet, tarhi sva-saṁvedya-daśāṁ prāpya prakāśitaḥ, bhāva ity abhidhīyata ity anvayaḥ |
bhāva-śabbdasya tatraiva vṛttiḥ parā kāṣṭhā, bhagavac-chabdasya śrī-kṛṣṇa iveti bhāvaḥ |
mahābhāva-śabdasya tu kvacit tatra prayogaḥ svayaṁ-bhagavac-chabdasyeva jñeyaḥ |
ayam arthaḥ—yāvad-āśrayam iti iyattāyām avyayī-bhāvaḥ, yāvat-pātraṁ brāhmaṇānām āmantrayasvetivat |
aśrayaś cātra rāga eva |
tam āśrityaivānurāgas tādṛśatāṁ prāpnoti |
nava-rāga-hiṅgula-bharaiś citrāya svayam anvarañjayat [u.nī. 14.155] ity udāharaṇe’pi tathā maṁsyate vakṣyate ca |
rāgo’nurāgatām ādau snehaḥ prāpyaiva satvaram | mānatvaṁ praṇayatvaṁ ca kvacit paścāt prapadyate ||
ata eva prabandheṣu śrūyate rādhikādiṣu | pūrva-rāga-prasaṅge’pi prakaṭaṁ rāga-lakṣaṇam || iti ca |
[u.nī. 14.228-9]
tataś ca yāvad-āśrayam āśrayasyeyattāpannā vṛttir yatra sa ity avyayī-bhāva-garbha-bahu-vrīhitve yāvatī rāgasyeyattā sambhavati, tāvatī tām āpannā vṛttir vartanaṁ yasyeti gamyate |
tataś cāyaṁ vākyārthaḥ—sva-saṁvedya-daśāṁ svasya bhāvonmukhatā-prāptānurāgavatas tat-preyasī-jana-viśeṣasyaiva, na tu kevalānurāgavataḥ saṁvedyā yā daśā tāṁ prāpya prakāśitaḥ |
yathāvasaram uddīptādi-sāttvikaiḥ prakāśamānaś ced bhāva ity ābhidhīyate iti |
ayaṁ bhāvaḥ—rāgaḥ khalu,
yad duḥkham adhikaṁ citte sukhatvenaiva vyajyate | yatas tu praṇayotkarṣāt sa rāga iti kathyate || ity ukta-lakṣaṇaḥ |
[u.nī. 14.126]
duḥkhasya parama-kāṣṭhā kula-vadhūnāṁ svayam api parama-maryādānāṁ svajanārya-pathābhyāṁ bhraṁśa eva, nāgny-ādir na ca maraṇam |
tataś ca tat-kāritayā pratīto’pi śrī-kṛṣṇa-sambandhaḥ sukhāya kalpate cet, tarhy eva rāgasya parameyattā |
tataś ca tām āśrityaiva pravṛtto’nurāgo bhāvāya kalpate |
sā cārambhata eva vraja-devīṣv eva dṛśyate |
paṭṭa-mahiṣīṣu tu sambhāvayitum api na śakyate |
ārambhata eva iti vyañjayituṁ nava-rāga-hiṅgula-bharair [u.nī. 15.155] ity atra nava-śabdo dāsyate |
tad evam eva tā evoddiśyoddhavaḥ sa-camatkāram āha—yā dustyajam ārya-pathaṁ svajanaṁ ca hitvā [bhā.pu. 10.47.61] iti |
īdṛśoktyā ca yadyapi tāsāṁ tyāgo na sambhavati, tathāpi kṛta iti kulāṅganātvaṁ parama-maryādātvaṁ ca darśitam ||
(142)
Viśvanātha Cakravartī
Ānanda-candrikā
anurāgaḥ svenaivānurāgeṇaiva saṁvedyā saṁvedanārhā yā daśā, tāṁ prāpya prakāśitaḥ prakāśa-yuktaḥ sann, ata eva yāvad-āśraya-vṛttiḥ syāt, tadā bhāva ity abhidhīyata ity anvayaḥ |
tena ca prakāśābhāve yāvad-āśraya-vṛttitvābhāvaḥ, tadā ca sva-saṁvedyatve’py anurāga eva, na tu bhāva ity artha āyāti |
tataś ca daśā-śabdenānurāgasya sarvoparitany evāvasthocyate, tatraiva prakāśasyāvaśyakatvāt |
āruhya paramāṁ kāṣṭhāṁ premā cid-dīpa-dīpanaḥ | hṛdayaṁ drāvayann eṣa sneha ity abhidhīyate || itivat |
[u.nī. 14.79]
daśā-mātrasyoktatve’nurāgasya sarvā eva daśāḥ sva-saṁvedyā eveti ko’nurāgaḥ ? ko vā mahābhāva ? ity anayor bheda eva na syāt, raty-ādīnāṁ mahābhāvānāṁ sarveṣām eva sva-saṁvedyatvāt |
nanu tarhy alaṁ sva-saṁvedya-padenopanyastena, anurāgo nijotkarṣa-daśāṁ prāpya ucyatām |
satyam |
bhāvānām eṣāṁ svarūpa-trayaṁ—prathamaṁ sva-saṁvedya-rūpatvaṁ hlādāṁśena, tataḥ śrī-kṛṣṇādi-karmaka-saṁvedana-rūpatvaṁ saṁvid-aṁśena, tataḥ saṁvedya-rūpatvaṁ tad-ubhayāṁśena |
yad uktaṁ—
vastutaḥ svayam āsvāda-svarūpaiva ratis tv iyam | kṛṣṇādi-karmakāsvāda-hetutvaṁ ca prapadyate || iti |
[bha.ra.si. 1.3.5]
tataś cānurāgaḥ sva-saṁvedya-daśāṁ prāpyety ukte’nurāga-daśāyā bhāvatva-karaṇatva-karmakatvānāṁ prāptau satyām, anurāgotkarṣo’yaṁ śrī-kṛṣṇānubhava-rūpa iti prathamaṁ sukham |
tataś ca premādibhir anubhūta-caro’pi śrī-kṛṣṇaḥ sampraty anurāgotkarṣeṇānubhūyata iti dvitīyaṁ sukham |
tataś ca śrī-kṛṣṇānubhavato’yam anurāgotkarṣo’nubhūyata iti tṛtīyaṁ sukham |
iti sukha-trayaṁ prāpyety artha āyāti |
kiṁ ca, raso vai saḥ [tai.u. 2.6.1] iti śruty-anantaraṁ, saiṣānandasya sīmā bhavati [tai.u. 2.7.1] iti śrutau yathānandasya sīmā anurāgotkarṣa eva |
tatra yathā śītoṣṇādi-padārtheṣu madhye śaityādy-utkarṣa-sīmavantaś candra-sūryādayaḥ sva-samīpa-dūrastha-padārthān api sva-guṇāśrayān śaityādimataḥ kurvanti, tathaivāyam anurāgotkarṣo’pi śrī-rādhā-hṛdaye samyag uditaḥ śrī-kṛṣṇa-prītimaj-jana-mātram eva premānanda-mayī-karotīty āha—yāvad iti |
yāvanta evāśrayāḥ sādhaka-bhaktāḥ siddha-bhaktāś ca tāvatsu vṛttir yasyeti samāse yāvat-padasyāntarbhāvaḥ |
yad uktaṁ bhāṣā-vṛttau—dadhnā upasikta odano dadhy-odana itivat kvacid antarbhāvaḥ iti |
atra vṛtti-śabdena sattā nocyate, sarveṣāṁ mahābhāvatvāpatteḥ, kintu vṛttir vyāpāraḥ kriyeti yāvat |
ata eva vakṣyate—āsanna-janatā-hṛd-viloḍanam [u.nī. 15.161] iti, brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvam [u.nī. 14.181] iti ca |
sā ca vṛttir yathocitam eva jñeyā vastv-anta-padopanyāsāt |
yāvanto yat-pramāṇāśrayās teṣu tāvatī tāvat-pramāṇaiva vṛttir yasyeti vyutpatter yathā candraḥ sarvam eva jagad yat sva-kiraṇa-kṣepaiḥ śītalīkaroti, tat tāratamyenaiveti tathaiva lakṣito yoga-viyogayor mahābhāvaḥ |
yad uktaṁ prema-sampuṭe—
āhlādayann amṛta-raśmir iva trilokīṁ santāpayan prabala-sūrya ivāvabhāti iti ||154|| (142)
[pre.saṁ. 56]