anurāgaḥ svenaivānurāgeṇaiva saṁvedyā saṁvedanārhā yā daśā, tāṁ prāpya prakāśitaḥ prakāśa-yuktaḥ sann, ata eva yāvad-āśraya-vṛttiḥ syāt, tadā bhāva ity abhidhīyata ity anvayaḥ |
tena ca prakāśābhāve yāvad-āśraya-vṛttitvābhāvaḥ, tadā ca sva-saṁvedyatve’py anurāga eva, na tu bhāva ity artha āyāti |
tataś ca daśā-śabdenānurāgasya sarvoparitany evāvasthocyate, tatraiva prakāśasyāvaśyakatvāt |
āruhya paramāṁ kāṣṭhāṁ premā cid-dīpa-dīpanaḥ | hṛdayaṁ drāvayann eṣa sneha ity abhidhīyate || itivat |
[u.nī. 14.79]
daśā-mātrasyoktatve’nurāgasya sarvā eva daśāḥ sva-saṁvedyā eveti ko’nurāgaḥ ? ko vā mahābhāva ? ity anayor bheda eva na syāt, raty-ādīnāṁ mahābhāvānāṁ sarveṣām eva sva-saṁvedyatvāt |
nanu tarhy alaṁ sva-saṁvedya-padenopanyastena, anurāgo nijotkarṣa-daśāṁ prāpya ucyatām |
bhāvānām eṣāṁ svarūpa-trayaṁ—prathamaṁ sva-saṁvedya-rūpatvaṁ hlādāṁśena, tataḥ śrī-kṛṣṇādi-karmaka-saṁvedana-rūpatvaṁ saṁvid-aṁśena, tataḥ saṁvedya-rūpatvaṁ tad-ubhayāṁśena |
vastutaḥ svayam āsvāda-svarūpaiva ratis tv iyam | kṛṣṇādi-karmakāsvāda-hetutvaṁ ca prapadyate || iti |
[bha.ra.si. 1.3.5]
tataś cānurāgaḥ sva-saṁvedya-daśāṁ prāpyety ukte’nurāga-daśāyā bhāvatva-karaṇatva-karmakatvānāṁ prāptau satyām, anurāgotkarṣo’yaṁ śrī-kṛṣṇānubhava-rūpa iti prathamaṁ sukham |
tataś ca premādibhir anubhūta-caro’pi śrī-kṛṣṇaḥ sampraty anurāgotkarṣeṇānubhūyata iti dvitīyaṁ sukham |
tataś ca śrī-kṛṣṇānubhavato’yam anurāgotkarṣo’nubhūyata iti tṛtīyaṁ sukham |
iti sukha-trayaṁ prāpyety artha āyāti |
kiṁ ca, raso vai saḥ [tai.u. 2.6.1] iti śruty-anantaraṁ, saiṣānandasya sīmā bhavati [tai.u. 2.7.1] iti śrutau yathānandasya sīmā anurāgotkarṣa eva |
tatra yathā śītoṣṇādi-padārtheṣu madhye śaityādy-utkarṣa-sīmavantaś candra-sūryādayaḥ sva-samīpa-dūrastha-padārthān api sva-guṇāśrayān śaityādimataḥ kurvanti, tathaivāyam anurāgotkarṣo’pi śrī-rādhā-hṛdaye samyag uditaḥ śrī-kṛṣṇa-prītimaj-jana-mātram eva premānanda-mayī-karotīty āha—yāvad iti |
yāvanta evāśrayāḥ sādhaka-bhaktāḥ siddha-bhaktāś ca tāvatsu vṛttir yasyeti samāse yāvat-padasyāntarbhāvaḥ |
yad uktaṁ bhāṣā-vṛttau—dadhnā upasikta odano dadhy-odana itivat kvacid antarbhāvaḥ iti |
atra vṛtti-śabdena sattā nocyate, sarveṣāṁ mahābhāvatvāpatteḥ, kintu vṛttir vyāpāraḥ kriyeti yāvat |
ata eva vakṣyate—āsanna-janatā-hṛd-viloḍanam [u.nī. 15.161] iti, brahmāṇḍa-kṣobha-kāritvam [u.nī. 14.181] iti ca |
sā ca vṛttir yathocitam eva jñeyā vastv-anta-padopanyāsāt |
yāvanto yat-pramāṇāśrayās teṣu tāvatī tāvat-pramāṇaiva vṛttir yasyeti vyutpatter yathā candraḥ sarvam eva jagad yat sva-kiraṇa-kṣepaiḥ śītalīkaroti, tat tāratamyenaiveti tathaiva lakṣito yoga-viyogayor mahābhāvaḥ |
āhlādayann amṛta-raśmir iva trilokīṁ santāpayan prabala-sūrya ivāvabhāti iti ||154|| (142)
[pre.saṁ. 56]