Premabase · Ujjvala-nīlamaṇi · Prakaraṇa 14
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
JīvaViśvanāthaViṣṇudāsa
UN 14.133
atha śyāmā-rāgaḥ—
bhīrutauṣadhi-sekādir ādyāt kiñcit prakāśa-bhāk |
yaś cireṇaiva sādhyaḥ syāt sa śyāmā-rāga ucyate ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Jīva Gosvāmī
Locana-rocanī
pūrvavat śyāmā-rāgam api prāyaḥ śyāmalādīnāṁ yojayati—atha śyāmā-rāga ity-ādinā |
bhīruteti |
śyāmā-rāgaḥ khalv auṣadhi-viśeṣasya sekaṁ prathamam apekṣate |
atra varṇa-pakṣe bhīruteti |
khaṇḍa-śleṣatvān nānveti |
rati-pakṣe tv anveti |
bhīrutā cāvahitthārthaṁ kṛtrimaivety udāharaṇe vyaktībhaviṣyati |
tataś ca saivauṣadhiḥ tasyāḥ sekaḥ sambheda ādir yatra saḥ ||
(121)
Viśvanātha Cakravartī
Ānanda-candrikā
bhīrutaivauṣadhi-sekaḥ puṭa-bhāvanam ādiḥ prathamaṁ yatra saḥ |
dṛṣṭānte śyāmā-rāge auṣadhi-viśeṣakaḥ prathamam apekṣitaḥ |
so’tra dārṣṭānte bhīrutaivety arthaḥ |
nanu bhīrutvaṁ sarvāsāṁ strīṇāṁ sāhajikam eva praṇayotthatvaṁ tasya katham iva |
satyam |
madhu-snehāṁśa-miśrita-ghṛta-snehavatīnāṁ vayaḥ-sandhau ratyādy-udgame saty anyato vailakṣaṇyena bhīrutvam adhikam utpadyate |
tathā hi, madhu-snehasya sampūrṇatve sati sampūrṇa-mattatā-janakatvaṁ yukti-siddham eva |
tataś ca sampūrṇa-mattatā-janyena sampūrṇa-garveṇa kānte snehasya madīyatāmayatvaṁ syāt madhu-snehasyāṁśatve mattatāyā apy aṁśavattve taj-janya-garvāṁśo ghṛta-snehottha-dākṣiṇya-grastībhavan svābhāvika-bhīrutvātiśayavatīnāṁ kiñcid avahitthā-miśra-bhīrutva-rūpeṇa pariṇamati, tac ca bhīrutvaṁ cakita-sajātīyam |
yad uktam—priyāgre cakitaṁ bhīter asthāne’pi bhayaṁ mahat [u.nī. 11.67] iti |
tac cāpy antar-garbhavattva eva sambhavati daurbhāgye tad-asambhava-dṛṣṭeḥ |
kintu tat priyāgra eva bhavet |
etat tu sarva-janāgra eva syād iti bhāvaḥ |
ādyāt nīlī-rāgāt sakāśād iti dṛṣṭānte tathaiva prasiddhiḥ |
dārṣṭāntike madhu-snehāṁśavattvam eva prakāśe kāraṇaṁ cireṇaiveti dṛṣṭānte spaṣṭam eva dārṣṭāntike’lpatara-madhu-snehasya bahutara-ghṛta-snehena samyaṅ-melane’lpatara-madhuno bahutara-śītala-ghṛtenaiva kāla-vilambasyaucityād evety arthaḥ ||
(121)