Premabase · Ujjvala-nīlamaṇi · Prakaraṇa 14
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
JīvaViśvanāthaViṣṇudāsa
UN 14.59-61
syād dṛḍheyaṁ ratiḥ premā prodyan snehaḥ kramād ayam |
syān mānaḥ praṇayo rāgo’nurāgo bhāva ity api ||
bījam ikṣuḥ sa ca rasaḥ sa guḍaḥ khaṇḍa eva saḥ |
sa śarkarā sitā sā ca sā yathā syāt sitopalā ||
ataḥ prema-vilāsāḥ syur bhāvāḥ snehādayas tu ṣaṭ |
prāyo vyavahriyante’mī prema-śabdena sūribhiḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Jīva Gosvāmī
Locana-rocanī
tasyāḥ paramotkarṣaṁ darśayati—iyaṁ madhurākhyā ratir dṛḍhā viruddhenābhedyā satī premā syāt |
sa cāyaṁ premā prodyan kramān nija-mādhuryaṁ prakāśayan sneho māna ity-ādi-rūpaḥ syāt |
bhāva iti |
bhāvas tv asyātraiva prakarṣān mukhyatayā tac-chabdas tv atraiva paryavasyati, īśvara-śabdo bhagavatīvety abhiprāyaḥ |
kintu mahābhāva-śabdas tv atra maheśvara-śabdavaj jñeyaḥ ||
(53) atra dṛṣṭāntenaikasya vastunas tasyāvasthā-bhedena tāratamyaṁ bodhayati—bījam iti |
khaṇḍa iti |
syāt khaṇḍaḥ śakale cekṣu-vikāra-maṇi-doṣayoḥ iti viśva-prakāśa-kośāt puṁstvam |
udīyata ity etat, īṅ gatau daivādikasya rūpam ||
(54-55)
Viśvanātha Cakravartī
Ānanda-candrikā
evaṁ rater bheda-trayam uktvā tasyā evāvasthā-bhedenotkarṣa-vaiśiṣṭyān nāma-bhedān sa-dṛṣṭāntān āha—syād iti |
iyaṁ ratir dṛḍhā baddha-mūlatvenāntarāyair acālyā cet premā syāt |
premeti-nāmnābhidhīyata ity arthaḥ |
sa ca premā udyan san sūrya iva citta-navanītaṁ svātapena drutīkurvan snehaḥ syāt |
evam ayam eva snehaḥ kramāt sva-vṛddhyā mānaḥ, sa ca sva-vṛddhyā praṇaya ity-ādi |
bhāvo mahābhāvaḥ ||
(53) ekam eva vastv avasthā-bhedenotkarṣa-tāratamyān nāma-bhedaṁ labhata ity atra dṛṣṭāntam āha—bīja-mātrekṣu-daṇḍāgra-bhāga-granthy-avasthito’ṅkuras tad eva yathā kālenekṣu-daṇḍaḥ syāt, evaṁ ratir eva premā syāt |
evaṁ sa ca rasa iti |
rasa iva snehaḥ, guḍa iva mānaḥ, khaṇḍa iva praṇayaḥ, śarkareva rāgaḥ, śarkarā cinīti khyātā |
sitā sita-śarkarevānurāgaḥ |
sita-śarkarā miśrīti khyātā |
sitopaleva mahā-bhāvaḥ |
sitopalā olā ity ākhyātā |
sitopalaiva miśrīti kecid āhus tac cintyam |
kṣipraṁ yāti sitopaleva vilayam ity uktes tasyā jale kṣipraṁ layādarśanāt |
atra cekṣoḥ pāka-bhedenaiva guḍādayo bhavanti yathā, tathaiva premṇo’vasthā-bhedenaiva sneha-rāgādayo bhavanti |
na tu guḍa eva khaṇḍaḥ syāt, khaṇḍa eva śarkarā syād ity evaṁ vācyam asambhavād iti ca kecid āhuḥ ||
(54) tan-matam anusṛtyaivāha—ata iti ||
(55)