evaṁ rater bheda-trayam uktvā tasyā evāvasthā-bhedenotkarṣa-vaiśiṣṭyān nāma-bhedān sa-dṛṣṭāntān āha—syād iti |
iyaṁ ratir dṛḍhā baddha-mūlatvenāntarāyair acālyā cet premā syāt |
premeti-nāmnābhidhīyata ity arthaḥ |
sa ca premā udyan san sūrya iva citta-navanītaṁ svātapena drutīkurvan snehaḥ syāt |
evam ayam eva snehaḥ kramāt sva-vṛddhyā mānaḥ, sa ca sva-vṛddhyā praṇaya ity-ādi |
(53) ekam eva vastv avasthā-bhedenotkarṣa-tāratamyān nāma-bhedaṁ labhata ity atra dṛṣṭāntam āha—bīja-mātrekṣu-daṇḍāgra-bhāga-granthy-avasthito’ṅkuras tad eva yathā kālenekṣu-daṇḍaḥ syāt, evaṁ ratir eva premā syāt |
rasa iva snehaḥ, guḍa iva mānaḥ, khaṇḍa iva praṇayaḥ, śarkareva rāgaḥ, śarkarā cinīti khyātā |
sitā sita-śarkarevānurāgaḥ |
sita-śarkarā miśrīti khyātā |
sitopalā olā ity ākhyātā |
sitopalaiva miśrīti kecid āhus tac cintyam |
kṣipraṁ yāti sitopaleva vilayam ity uktes tasyā jale kṣipraṁ layādarśanāt |
atra cekṣoḥ pāka-bhedenaiva guḍādayo bhavanti yathā, tathaiva premṇo’vasthā-bhedenaiva sneha-rāgādayo bhavanti |
na tu guḍa eva khaṇḍaḥ syāt, khaṇḍa eva śarkarā syād ity evaṁ vācyam asambhavād iti ca kecid āhuḥ ||
(54) tan-matam anusṛtyaivāha—ata iti ||