tasya lakṣaṇaṁ, yathā tatraiva—
aviruddhān viruddhāṁś ca bhāvān yo vaśatāṁ nayan | surājeva virājeta sa sthāyī bhāva ucyate || [bha.ra.si. 2.5.1] iti |
sthāyi-bhāvo’treti madhura-rater lakṣaṇaṁ, yathā tatraiva—
mitho harer mṛgākṣyāś ca sambhogasyādi-kāraṇam | madhurāpara-paryāyā priyatākhyoditā ratiḥ | asyāṁ kaṭākṣa-bhrū-kṣepa-priya-vāṇī-smitādayaḥ || ||
[bha.ra.si. 2.5.36]
kālāhīti tad-grantha-kartā granthārambhe maṅgalam ācaryate |
mukundaḥ śrī-kṛṣṇaḥ śarma sukham ādiśatu pradadātu, viśveṣām iti śeṣaḥ |
kīdṛśaḥ ? kālāhiḥ kṛṣṇa-varṇa-sarpaḥ, tasya vaktre mukhe vilasantī yā rasanā jihvā, tasyā yad agraṁ, tad iva jāgrad rāgatvād āsaktyānavacchinna-tan-nirīkṣaṇa-parāṇāṁ gopīnāṁ yad dṛg-añcalaṁ netrāntaḥ, tena yā camatkṛtiś camatkāraḥ, tayā viddhaṁ tāḍitaṁ marma antar-hṛdayaṁ yasya saḥ |
atra gopī-dṛg-añcalam ahi-jihvāgropamānena cāñcalyātiśayo dyotitaḥ |
evaṁ gopīnāṁ dṛg-añcalena kṛṣṇasya vaivaśyam udāhṛtya rater ubhaya-niṣṭhatvāt tāsām api kṛṣṇa-kṛta-kaṭākṣeṇa tad darśayituṁ viśeṣaṇāntaram āha—punaḥ kīdṛśo mukundaḥ ? aruṇaṁ nisargād eva lohitaṁ ca tad ghūrṇitaṁ bhrāntaṁ ca yan netrāntam apāṅgaḥ, tasya yaḥ sañcāraḥ dhārevāvyavahita-prakṣepaṇaṁ, tena cūrṇitāni samyak mathitāni satīnāṁ sādhvīnāṁ hṛdayāni manāṁsi yena saḥ ||