sāttvikānāṁ lakṣaṇaṁ, yathā pūrva-rasāmṛte— kṛṣna-sambandhibhiḥ sākṣāt kiñcid vā vyavadhānataḥ |
bhāvaiś cittam ihākrāntaṁ sattvam ity ucyate budhaiḥ ||
sattvād asmāt samutpannā ye ye bhāvās te tu sāttvikāḥ |
snigdhā digdhās tathā rukṣā ity amī trividhā matāḥ ||
tatra snigdhāḥ — snigdhās tu sāttvikā mukhyā gauṇāś ceti dvidhā matāḥ ||
tatra mukhyāḥ — ākramān mukhyayā ratyā mukhyāḥ syuḥ sāttvikā amī |
vijñeyaḥ kṛṣṇa-sambandhaḥ sākṣād evātra sūribhiḥ ||
yathā— kundair mukundāya mudā sṛjantī srajāṁ varāṁ kunda-viḍambi-dantī |
babhūva gāndharva-rasena veṇor gāndharvikā spandana-śūnya-gātrī ||
mukhyaḥ stambho’yam itthaṁ te jñeyāḥ svedādayo’pi ca ||
atha gauṇāḥ— ratyākramaṇataḥ proktā gauṇās te gauṇa-bhūtayā |
atra kṛṣṇasya sambandhaḥ syāt kiñcid vyavadhānataḥ ||
yathā— sva-vilocana-cātakāmbude puri nīte puruṣottame purā |
atitāmra-mukhī sagadgadaṁ nṛpam ākrośati gokuleśvarī ||
imau gauṇau vaivarṇya-svara-bhedau |
atha digdhāḥ— rati-dvaya-vinābhūtair bhāvair manasa ākramāt |
jane jāta-ratau digdhās te ced raty-anugāminaḥ ||
yathā— pūtanām iha niśāmya niśāyāṁ sā niśānta-luṭhad-udbhaṭa-gātrīm |
kampitāṅga-latikā vraja-rājñī putram ākula-matir vicinoti ||
kampo raty-anugāmitvād asau digdha itīryate ||
rūkṣāḥ— madhurāścarya-tad-vārtotpannair mud-vismayādibhiḥ |
jātā bhaktopame rūkṣā rati-śūnye jane kvacit ||
[ bha.ra.si. 2.3.1-12] gauṇādi-bheda-trayāṇām udāharaṇāni tatra likhitāny apy etasmin rase’nupayuktatvān notthāpitāni, kintu prayoga-vaśāt tatra tatra veditavyāni |
eteṣām utpatti-prakāra-kramaś ca tatraiva— cittaṁ sattvībhavat prāṇe nyasyaty ātmānam udbhaṭam |
prāṇas tu vikriyāṁ gacchan dehaṁ vikṣobhayaty alam |
tadā stambhādayo bhāvā bhakta-dehe bhavanty amī ||
te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo’tha vepathuḥ |
vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ ||
catvāri kṣmādi-bhūtāni prāṇo jātv avalambate |
kadācit sva-pradhānaḥ san dehe carati sarvataḥ ||
stambhaṁ bhūmi-sthitaḥ prāṇas tanoty aśru-jalāśrayaḥ |
tejasthaḥ sveda-vaivarṇye pralayaṁ viyad-āśrayaḥ ||
svastha eva kramān manda-madhya-tīvratva-bheda-bhāk |
romāñca-kampa-vaivarṇyāṇy atra trīṇi tanoty asau ||
bahir antaś ca vikṣobha-vidhāyitvād ataḥ sphuṭam |
proktānubhāvatāmīṣāṁ bhāvatā ca manīṣibhiḥ ||
[bha.ra.si. 2.3.15-20] ||
tatra stambha iti lakṣaṇam asya tatraiva— stambho harṣa-bhayāścarya-viṣādāmarṣa-sambhavaḥ |
tatra vāg-ādi-rāhityaṁ naiścalyaṁ śūnyatādayaḥ ||
[bha.ra.si. 2.3.21] tatra harṣād, yatheti |
nīla-maṇḍapikā-ghaṭṭa-deya-śuṣka-vyājād avaruddhāyāḥ śrī-rādhāyāḥ svāvaloka-jāta-harṣa-bhareṇa stabdhatām abhivīkṣya sa kṛṣṇaḥ madhumaṅgalaṁ prati sāścaryam uvāca |
iyaṁ śrī-rādhā kim-bhūtā ? pañca ālayaḥ sakhyo yasyāḥ sā pañcālikā |
punaḥ kīdṛśī ? kuñcite lajjayā kuṭilībhūte locane yasyāḥ sā |
pañcālikāyāḥ putrikāyāḥ dharmaṁ sthāvaratvaṁ katham āpa lebhe ? pāñcālikā putrikā syād vastra-dantādibhiḥ kṛtā ity amaraḥ |
punaḥ kīdṛśī ? niṣkampatayā naiścalyena vyavasthitā |
kiṁ kṛtvā ? niṣkaṁ padakaṁ,
sāṣṭe śane suvarṇānāṁ hemny ūror bhūṣaṇe pale | dīnāro’pi ca niṣko’strī
svedena nijāṅga-sambhava-gharmeṇa abhyukṣya pariṣicya |
kīdṛśena gharmeṇa ? patayālunā patana-śīlena |
spṛhi-gṛhi-pati-dayi-nidrā-tandrā-śraddhābhya āluc [pā. 3.2.158] iti śīlādy-arthe āluc |
pūrva-rasāmṛte ca tṛtīya-skandhīyaṁ padyaṁ, yathā yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa- līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥ |
vraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta- dhiyo’vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ ||