Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 11
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.11.39
etad īśanam īśasya prakṛti-stho’pi tad-guṇaiḥ |
na yujyate sadātma-sthair yathā buddhis tad-āśrayā ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
kutaḥ ? ity apekṣāyām aiśvarya-lakṣaṇam āha—etad iti |
īśasya īśanam aiśvaryaṁ nāma etad eva |
kiṁ tat ? prakṛti-stho’pi tasyā guṇaiḥ sukha-duḥkhādibhiḥ sadā na yujyata iti yat |
yathā ātma-sthair ānandādibhir ātmāśrayā api buddhir na yujyate, tadvat |
vaidharmye dṛṣṭānto vā—ātma-sthaiḥ sattā-prakāśādibhir yathā buddhir yujyata ity evaṁ vā |
asad ātmā dehaḥ, tatra-sthair guṇaiḥ, tad-āśrayā abuddhiḥ, tad-upādhir jīvo yathā yujyate |
evaṁ prakṛti-stho’pi tad-guṇair na yujyata iti yad etad īśanam īśasyeti ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
prākṛta-guṇeṣv asaktatve hetuḥ—etad iti |
avatārādau prakṛti-guṇa-maye prapañce tiṣṭhann api sadā eva tad-guṇair na yujyata iti yad, etad īśasya īśanam aiśvaryam |
tatra vyatireke dṛṣṭāntaḥ—yatheti |
tad-āśrayā prakṛtyāśrayā buddhir jīva-jñānaṁ yathā yujyate, tathā na iti |
anvaye vā tad-āśrayā śrī-bhagavad-āśrayā parama-bhāgavatānāṁ buddhir yathā prakṛti-sthā kathañcit tatra patitāpi na yujyate, tadvat |
evam evoktaṁ śrīmad-uddhavena tṛtīye—
bhagavān api viśvātmā loka-veda-pathānugaḥ | kāmān siṣeve dvārvatyām asaktaḥ sāṅkhyam āsthitaḥ ||
[bhā.pu. 3.3.19]
||
[prīti-sandarbha 138]
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
nanu bhavatu nāma tāsāṁ cic-chaktitvāt tad-ramaṇāder nirguṇatvam |
tad api prākṛta-prapañca-madhye prākṛte eva yadu-vaṁśe avatīrṇasya prākṛtānām eva jarāsandhādīnām asurāṇāṁ rūpa-śabdādīn viṣayān sva-cakṣuḥ-śrotrādīndriyair ādadānasya guṇa-saṅgaḥ khalu durvāra eva ity ata āha—etad iti |
īśasya īśanam aiśvaryaṁ nāmaitad iti yat prakṛtau sthito’pi tasyā guṇaiḥ na yujyate |
guṇaiḥ kīdṛśaiḥ ? ātmasthaiḥ |
ayam arthaḥ—svayaṁ guṇeṣu tiṣṭhati, guṇā api tasmiṁs tiṣṭhanti |
tad api tasya guṇair asamparka iti vastuto bhagavata eva sarva-prapañcasyādhiṣṭhānatve cādhiṣṭhātṛtve cāpi nirguṇatvam evoktam |
sākṣī cetā kevalo nirguṇaś ca [śve.u. 6.11] iti, sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ [vi.pu. 1.9.44] , harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ [bhā.pu. 10.88.5] ity-ādi-śruti-smṛtibhiḥ |
yathā tad-āśrayaḥ sa evāśrayo viṣayo yasyāḥ, sā tat-smaraṇavatī parama-bhāgavatānāṁ buddhiḥ prakṛti-sthāpi santuṣṭi-stuti-nindādiṣu tṛpti-kṣut-pipāsā-pīḍādiṣu jāgara-svapna-suṣuptiṣu sattvādi-guṇeṣu sthitāpi teṣv audāsīnyāt na tair yujyate iti |
tathaiva prākṛtān viṣayān ādadānasyāpi tasya teṣv āsakti-śūnyatvāt na tair yogaḥ ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
nanu kuhakāṁśāsaṅgitvaṁ na sambhavet, prākṛte'smin loke sthitasya tat-saṅgāpatter iti cet, tatrāha—etad iti |
prakṛti-vikāre jagaty antaryāmitvena sthito'pi tad-guṇair na yujyate iti yataḥ, ata eva īśasyeśanam aiśvaryam |
kīdṛśaiḥ ? ity āha—asad-ātma-sthair vimukha-jīvādhikāribhir ity arthaḥ |
tatra dṛṣṭāntaṁ kaimūtyāpādakam āha—tad-āśrayā bhagavad-viṣayā yathā bhāgavatānāṁ buddhir iti ||