Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 11
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.11.37
← 1.11.361.11.38 →
uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa-
vrīḍāvaloka-nihato madano’pi yāsām |
sammuhya cāpam ajahāt pramadottamās tā
yasyendriyaṁ vimathituṁ kuhakair na śekuḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
nanu evaṁ strī-saṅgādibhiḥ saṁsāra-pratīteḥ kathaṁ bhagavān avatīrṇaḥ ity ucyate ? tatrāha—uddāmeti dvābhyām |
yāsām uddāmo gambhīro yo bhāvo’bhiprāyaḥ, tasya piśunaḥ sūcako’malo valguḥ sundaro hāso vrīḍāvalokaś ca, tābhyāṁ nihataḥ amadanaḥ śrī-mahādevo’pi saṁmuhya lajjayā cāpaṁ pinākam ajahāt |
evaṁ-prabhāvā yāh striya ity etāvad vivakṣitam |
yad vā, bhagavato mohinī-rūpeṇa maheśo’pi mohitaḥ, evam etāś ca tādṛg-vilāsā eveti tathoktam |
tāḥ kuhakaiḥ kapaṭair vibhramair yasyendriyaṁ mano vimathituṁ kṣobhayituṁ na śekur na śaktāḥ |
athavā, nihatas tāḍito madano’pi jagad-vijayī samṁuhya tat-tat-kartavyatā-mūḍhaḥ saṁś cāpaṁ dhanur lajjayā ajahāj jahau |
tāś ca pramadottamāḥ kāma-vijayinyo’pīty ādi pūrvavat ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
punar api tad eva sthāpayati—uddāmeti |
madanaś ca prākṛtaḥ kāmaḥ |
udbhaṭa-bhāva-sūcaka-nirmala-manoharābhyāṁ hāsa-vrīḍāvalokanābhyāṁ nihatas tan-mahima-darśanena svayam evoktārthīkṛta-svāstrādi-balo’bhūt |
ata eva saṁmuhya cāpam ajahāt |
bhrū-pallavaṁ dhanur apāṅga-taraṅgitāni bāṇā guṇāḥ śravaṇa-pālir iti smareṇa | tasyām anaṅga-jaya-jaṅgama-devatāyām astrāṇi nirjita-jaganti kim arpitāṇi ||
[gīta-govinda 3.13]
tatra nijāstra-prayogaṁ na kuruta evety arthaḥ |
tathābhūtā api pramadottamāḥ pramadena prakṛṣṭa-premānanda-viśeṣeṇa paramotkṛṣṭās tāḥ sva-vṛnda eva yāḥ svato’py utkṛṣṭa-premavatyas tāsāṁ sāmyecchayā kuhakais tādṛśa-premābhāvena kapaṭāṁśa-prayuktaiḥ sadbhiḥ kaṭākṣādibhir yasyendriyaṁ vimathituṁ tadvad viśeṣeṇa mathituṁ na śekuḥ, kintu sva-premānurūpam eva śekur iti |
tasmāt prema-mātrotthāyi-vikāratvāt tasya kāmuka-vailakṣaṇyam iti bhāvaḥ ||
[prīti-sandarbha 136]
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
nanv indriyair viṣayān bhuñjānasya tasya katham aprākṛtatvam ? tatrāha—yāsām uddāmaḥ gambhīro yo bhāvaḥ premā, tasya piśunaḥ sūcako’malo valguḥ sundaro hāso vrīḍā-sahito’valokaś ca, tābhyāṁ kṛṣṇa-viṣayakābhyāṁ svarūpa-bhūta-kandarpa-pīḍotthābhyāṁ nihataḥ |
aho etā mac-charāghātaṁ vinaiva sa-spṛhaṁ kāntam ālokayanta iti vicārayann eva tad-atimādhuryāvalokottha-vismaya-vivaśī-kṛtaḥ san madanaḥ prākṛta-kandarpas tan-mohanārtham āgato’pi svayaṁ saṁmuhya cāpam ajahāt |
tāsāṁ bhrū-cāpākṛṣṭānāṁ vrīḍāvaloka-śarāṇām agre kiṁ me cāpena sa-śareṇeti taṁ tatyāja |
tāḥ pramadottamā api yasyendriyaṁ mathituṁ sva-vaśīkartuṁ kuhakaiḥ kapaṭa-prayuktair valgu-hāsādibhir na śekuḥ, kintu prema-prayuktaiḥ śekur iti tāsāṁ samañjasa-ratimattvāt prema-mayā kāma-mayā api kaṭākṣādayaḥ sambhavanti |
tatrādyāḥ bhāva-piśuna-śabdenocyate, dvitīyāḥ kuhaka-śabdena |
tatrādyair vaśīkṛtendriyatve’pi bhagavato’prākṛtatva-lakṣaṇaṁ nairguṇyam eva tasya prema-vaśyatvāt, premṇaś ca cic-chakti-vilāsa-viśeṣatvāt tan-mayānāṁ kaṭākṣādīnāṁ ca tad-utthitasya kāmasya ca tvat-kāraṇakasya ramaṇasya ca cin-mayatvād viṣaya-bhoga-śabdena vaktum aśakyatvān māyikānām eva śabda-sparśādīnāṁ viṣaya-śabdenābhidhānād iti |
dvitīyaiḥ prema-rahitair vaśīkārāsambhavāt yasyendriyaṁ vimathituṁ kuhakair na śekur ity uktaṁ sarvathaiva tad-indriya-vimathanābhāve vyākhyāte, reme strī-ratna-kūṭa-stho bhagavān prākṛto yathā [bhā.pu. 1.11.36] ity anena vyañjitā ramaṇāsaktiś ca nopapadyate |
kiṁ ca, atra kādācitkais tadīya-kāma-maya-kaṭākṣādibhir vaśīkārābhāve’pi teṣāṁ prākṛtatvaṁ na vācyam |
paṭṭa-mahiṣīṇāṁ sarvāsāṁ cic-chaktitvāt tadīyeṣu kaṭākṣādiṣu prākṛtatva-praveśāśakteḥ |
na ca svarūpa-bhūtatve’pi cic-chakti-sāmānyasyaiva vaśo bhagavān, kintu cic-chakti-viśeṣasya premṇa eveti siddhāntād iti sarvam anavadyam ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
idam eva sphuṭīr kartum āha—uddāmeti |
udbhaṭa-bhāva-sūcakābhyāṁ nirmala-manoharābhyāṁ yāsāṁ hāsa-vrīḍāvalokābhyāṁ nihatas tan-mahima-vīkṣaṇena svayam eva vyarthīkṛtāstra-balo madano'bhūt, ata eva saṁmuhya cāpam ajahāt, tathā-bhūtā api pramadottamāḥ pramadena preyasī-jātīyena premṇotkṛṣṭās tāḥ kuhakaiḥ svotkṛṣṭa-tat-preyasī-tulyecchayā tādṛśa-prema-bhāvena kapaṭāṁśa-prayuktaiḥ sadbhiḥ kaṭākṣādibhir yasya kṛṣṇasya indriyaṁ vimathituṁ tad-vad-viśeṣeṇa mathituṁ na śekuḥ, sva-premānurūpaṁ tu śekur eva, yāsāṁ gṛhāt prākṛto yathā iti tad-ramaṇāveśokteḥ ||
← 1.11.361.11.38 →