Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 9
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.9.42
← 1.9.411.9.43 →
tam imam aham ajaṁ śarīra-bhājāṁ
hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātma-kalpitānām |
pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁ
samadhi-gato’smi vidhūta-bheda-mohaḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
so’haṁ kṛtārtho’smīty āha—tam imam ajaṁ samyag adhigataḥ prāpto’smi |
samyaktvam āha—vidhūta-bheda-mohaḥ |
tad-arthaṁ bhedasyaupādhikatvam āha—ātma-kalpitānāṁ svayaṁ nirmitānāṁ śarīra-bhājāṁ prāṇināṁ hṛdi hṛdi prati-hṛdayaṁ dhiṣṭhitam adhiṣṭhitam |
adhiṣṭhāya sthitam iti yāvat |
a-kāra-lopas tv ārṣaḥ |
naikadhā anekadhā |
adhiṣṭhāna-bhedād anekadhā bhātam ity arthaḥ |
atra dṛṣṭāntaḥ—sarva-prāṇināṁ dṛśaṁ dṛśaṁ pratyekam evārkam anekadhā pratītam iveti ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
paramātmatva-sthāpanāya tatra vibhūmatvaṁ darśayan svam atyupakalpanam evopasaṁharati—tam iti |
tam imam agrata evopaviṣṭaṁ śrī-kṛṣṇaṁ vyaṣṭy-antaryāmi-rūpeṇa nijāṁśena śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam |
kecit sva-dehāntar hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam ||
[bhā.pu. 2.2.8]
ity-ukta-diśā tat-tad-rūpeṇa bhinna-mūrtimatsu vasantam apy ekam abhinna-mūrtim eva samadhi-gato’smi |
ayaṁ paramānanda-vigraha eva vyāpakaḥ svāntar bhūtena nijākāra-viśeṣeṇāntar yāmitayā tatra tatra sphuratīti vijñātavān asmi, yato’haṁ vidhūta-bheda-mohaḥ |
asyaiva kṛpayā durīkṛto bheda-mohaḥ |
bhagavad-vigrahasya vyāpakatvāsambhāvanā-janita-tan-nānātva-jñāna-lakṣaṇo moho yasya tathā-bhūto’ham |
teṣu vyāpakatve hetuḥ—ātma-kalpitānām, ātmany eva paramāśraye prāduṣkṛtānām |
tatra dṛṣṭāntaḥ—pratidiśaṁ iti |
prāṇināṁ nānā-deśa-sthitānām avalokanam avalokanaṁ prati, yathaika evārko vṛkṣa-kuḍyādy-upari-gatatvena tatrāpi kutracid avyavadhānaḥ sampūrṇatvena sa-vyavadhānas tv asampūrṇatvenānekadhā dṛśyate, tathety arthaḥ |
dṛṣṭānto’yam ekasyaiva tatra tatrodaya ity etan-mātrāṁśe |
vastutas tu śrī-bhagavad-vigraho’cintya-śaktyā tathā bhāsate, sūryas tu dūrastha-vistīrṇātmatā-svabhāveneti viśeṣaḥ |
athavā taṁ pūrva-varṇita-svarūpam imam agrata evopaviṣṭaṁ śarīra-bhājāṁ hṛdi hṛdi santam api samadhigato’smi |
yadyapy antaryāmi-rūpam etasmād rūpād anyākāraṁ, tathāpy etad-rūpam evādhunā tatra tatra tathā paśyāmi |
sarvato mahā-prabhāvasya tasya rūpasyāgrato’nyasya rūpasya sphuraṇāśakter iti bhāvaḥ |
atra dṛṣṭānto deśa-bhede’py abheda-bodhanāya jñeyaḥ, na tu pūrṇāpūrṇatva-vivakṣāyai |
amīlita-dṛg vyadhārayat [bhā.pu. 1.9.30] iti, kṛṣṇa evaṁ bhagavati mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ [bhā.pu. 1.9.43] ity upakramopasaṁhārādibhir atra śrī-vigraha eva prastūyate |
tato nedaṁ padyaṁ brahma-paraṁ vyākhyeyam iti ||
[bhagavat-sandarbha 31]
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
nanu kathaṁ tarhi me ratir astv ity eka-vāram api yuṣmat-prayogeṇa na brūṣe kintu pratiślokam eva |
vijaya-sakhe vijaya-ratha-kuṭumbe me ratir astu |
caraṇa-ratiḥ paramasya tasya me’stu sa bhavatu me bhagavān gatir iti tac-chabda-prayogeṇeveti tatrāha—tam iti |
taṁ pārtha-sārathiṁ pragraha-pratodālaṅkṛta-dhāma-dakṣiṇa-karaṁ mama hṛdi sphurantam eva imam adhigato’smi, na tv imam eva tam |
tasyaiva hṛdi ayaṁ praveṣṭuṁ na śaknotīti bhāvaḥ |
taṁ kīdṛśam ? ajaṁ na jāyate ity ajaḥ, taṁ na kevalaṁ tadānīṁ yuddha-kāle eva tādṛśa-svarūpo mac-cakṣuṣor agre sa jāto’pi tu yuddhāt pūrvam api svābhāvikena mama rathena mama hṛdi tathā bhāta āsīd eveti bhāvaḥ |
tenātra na mama doṣaḥ, kintu hṛdi-sthaḥ parameśvaro yaṁ yaṁ yathā sphorayati bhadram abhadraṁ vā, sa tathaivāsās te ity āha—śarīra-bhājāṁ jīvānāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam, a-kāra-lopaś chāndasaḥ |
ātmanāṁ svayam eva kalpitānāṁ yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccaranti iti śruteḥ |
na cāhaṁ hṛdi-sthaṁ tat-pada-vācyaṁ pārtha-sārathim anyaṁ tathā purastham idaṁ pada-vācyaṁ caturbhujam anyaṁ jānāmīty āha—pratīti |
ākāśa-stham ekam arkam api janānāṁ pratidṛśam avalokanaṁ prati naikadhā anekadhā, “ayaṁ man-mūrdhopari arkaḥ” iti pratimūrdhopari-stham arkaṁ tat-tad-dṛṣṭi-bhedād anekadhā bhātam iveti |
vidhūto durīkṛto bheda-rūpo moho yena saḥ |
ayam arthaḥ—mama hṛdi tathā yudhiṣṭhirādīnāṁ vasudevādīnām uddhavādīnāṁ nandādīnāṁ gopikānāṁ ca hṛdi bhāva-bhedena prema-tāratamyena ca pṛthak-pṛthak-līlatayaiva yadyapi sphurati, tad apy eka eva kṛṣṇa iti jānāmi |
tathā teṣāṁ tat-tat-premṇāṁ tat-tad-bhāvānāṁ cotkarṣa-tāratamyaṁ sarvam ahaṁ jānāmy eva |
tad api me pārtha-sārathāv eva svābhāvikyāsaktiḥ |
tāṁ tyaktuṁ naiva śaknomi |
pura-sthite’smiṁś caturbhuja-rūpe dhāraṇāpi kṛtā, sāpy akiñcitkarīvābhūd iti ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
nanu pārtha-sārathim eva mām arthayase, yoginas tu prādeśa-mātraṁ tattvaṁ cintayanti, kecit sva-dehāntar hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam iti-smaraṇāt |
taṁ kim anayo rūpayor bhedo'sti? tatrāha—tam iti |
taṁ pārtha-sārathim evemaṁ hṛd-gataṁ prādeśa-mātraṁ samadhi-gato jānann asmi |
sa eva svāṁśena tanmātra ity arthaḥ |
kīdṛśo'ham ity āha—vidhūto bheda-rūpo moho yasya saḥ |
eko'pi san bahudhā yo'vabhāti iti śruteḥ |
tam imaṁ ca kīdṛśam ity āha—ajaṁ nūtana-deha-lābha-śūnyaṁ nitya-mūrtim ity arthaḥ |
ātmanā svenaiva kalpitānāṁ nirmitānāṁ śarīra-bhājāṁ jīvānāṁ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitaṁ niyāmakatayā sthitam |
alopa ārṣaḥ |
śarīra-bhāktvena jīvānāṁ nirmāṇam ihoktaṁ, yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccaranti iti, sarva-bhūtāntarātmā iti ca śruteḥ |
kathaṁ? pratidṛśaṁ pratinetram anekadhā dṛśyamānam ekam arkam iva |
na ca mokṣe jīveśayor bhedo niṣiddhaḥ, nirañjanaḥ paramaṁ sāmyam upaiti iti tatra tasya śrutatvāt ||
← 1.9.411.9.43 →