athābhidheyasya prayojanasya ca sthāpakaṁ jīvasya svarūpata eva parameśvarād vailakṣaṇyam apaśyad ity āha—yayeti |
yayā māyayā sammohito jīvaḥ svayaṁ cid-rūpatvena triguṇātmakāj jaḍāt paro’py ātmānaṁ triguṇātmakaṁ jaḍaṁ dehādi-saṅghātaṁ manute |
tan-manana-kṛtam anarthaṁ saṁsāra-vyasanaṁ cābhipadyate |
tad evaṁ jīvasya cid-rūpatve’pi “yayā sammohita” iti “manute” iti ca svarūpa-bhūta-jñāna-śālitvaṁ vyanakti, prakāśaika-rūpasya tejasaḥ sva-para-prakāśana-śaktivat |
ajñānenāvṛtaṁ jñānaṁ tena muhyantijantavaḥ [gītā 5.25] iti śrī-gītābhyaḥ |
tad evam upādher eva jīvatvaṁ tan-nāśasyaiva mokṣatvam iti matāntaraṁ parihṛtavān |
atra yayā sammohitaḥ ity anena tasyā eva tatra kartṛtvaṁ bhagavatas tatrodāsīnatvaṁ matam |
vakṣyate ca—vilajjamānayā yasya sthātum īkṣā-pathe’muyā vimohitā vikatthante mam āham iti durdhiyaḥ ||
atra vilajjamānayā ity anenedam āyāti tasyā jīva-sammhohanaṁ karma śrī-bhagavate na rocata iti yadyapi sā svayaṁ jānāti, tathāpi bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya [bhā.pu. 11.2.37] iti diśā jīvānām anādi-bhagavad-ajñāna-maya-vaimukhyam asahamānā svarūpāsphuraṇam asvarūpāveśaṁ ca karoti ||
[tattva-sandarbha 32] śrī-bhagavāṁś cānādita eva bhaktāyāṁ prapañcādhikāriṇyāṁ tasyāṁ dākṣiṇyaṁ laṅghituṁ na śaknoti |
tathā tad-bhayenāpi [tasyāṁ sva-dākṣiṇya-laṅghana-janita-svaudārya-mahimaiśvarya-cyutāśaṅkayāpi] jīvānāṁ sva-sāmmukhyaṁ vāñchann upadiśati—
daivī hy eṣā guṇa-mayī mama māyā duratyayā |
mām eva ye prapadyante māyām etāṁ taranti te || iti,
[gītā 7.14]
satāṁ prasaṅgān mama vīrya-saṁvidobhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ |
taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani
śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati ||
[bhā.pu. 3.25.25]
līlayā śrīmad-vyāsa-rūpeṇa tu viśiṣṭayā tad-upadiṣṭavān ity anantaram evāyāsyati |
anarthopaśamaṁ sākṣād iti |
tasmād dvayor api tat tat samañjasaṁ jñeyam |
śaktiś ca kārya-kṣamatvam |
tasyāḥ kathaṁ lajjādikam ? ucyate—evaṁ saty api bhagavati tāsāṁ śaktīnām adhiṣṭhātṛ-devyaḥ śrūyante, yathā kenopaniṣadi mahendra-māyayoḥ saṁvādaḥ ||
[tattva-sandarbha 33] tad āstām, prastutaṁ prastūyate |
tatra jīvasya tādṛśa-cid-rūpatve’pi parameśvarato vailakṣaṇyaṁ “tad-apāśrayam” iti, “yayā sammohitaḥ” iti ca darśayati ||
[tattva-sandarbha 34] yarhy eva yad ekaṁ cid-rūpaṁ brahma māyāśrayatā-valitaṁ vidyāmayaṁ tarhy eva tan-māyā-viṣayatāpannam avidyā-paribhūtaṁ cety uktam iti jīveśvara-vibhāgo’vagataḥ |
tataś ca svarūpa-sāmarthya-vailakṣaṇyena tad dvitayaṁ mitho vilakṣaṇa-svarūpam evety āyātam ||
[tattva-sandarbha 35] na copādhi-tāratamyamaya-pariccheda-pratibimbatvādi-vyavasthayā tayor vibhāgaḥ syāt ||
[tattva-sandarbha 36] tatra yady upādher anāvidyakatvena vāstavatvaṁ tarhy aviṣayasya tasya pariccheda-viṣayatvāsambhavaḥ |
nidharmakasya vyāpakasya niravayavasya ca pratibimbatvāyogo’pi, upādhi-sambandhābhāvāt bimba-pratibimba-bhedābhāvāt, dṛśyatvābhāvāc ca |
upādhi-paricchinnākāśastha-jyotir aṁśasyaiva pratibimbo dṛśyate, na tv ākāśasya dṛśyatvābhāvād eva ||
[tattva-sandarbha 37] tathā vāstava-paricchedādau sati sāmānādhikaraṇya-jñāna-mātreṇa na tat-tyāgaś ca bhavet |
tat-padārtha-prabhāvas tatra kāraṇam iti ced asmākam eva mataṁ sammatam ||
[tattva-sandarbha 38] upādher āvidyakatve tu tatra tat-paricchinnatvāder apy aghaṭamānatvād āvidyakatvam eveti ghaṭākāśādiṣu vāstavopādhimaya-tad-darśanayā na teṣām avāstava-svapna-dṛṣṭāntopajīvināṁ siddhāntaḥ sidhyati, ghaṭamānāghaṭamānayoḥ saṅgateḥ kartum aśakyatvāt |
tataś ca teṣāṁ tat tat sarvam avidyāvilasitam eveti svarūpam aprāptena tena tena tat tad vyavasthāpayitum aśakyam |
[tattva-sandarbha 39] iti brahmāvidyayoḥ paryavasāne sati yad eva brahma cin-mātratvenāvidyā-yogasyātyantābhāvāspadatvāc chuddhaṁ tad eva tad-yogād aśuddhyā jīvaḥ |
punas tad eva jīvāvidyā-kalpita-māyāśrayatvād īśvaras tad eva ca tan-māyā-viṣayatvāj jīva iti virodhas tad-avastha eva syāt |
tatra ca śuddhāyāṁ city avidyā |
tad-avidyā-kalpitopādhau tasyām īśvarākhyāyāṁ vidyeti, tathā vidyāvattve’pi māyikatvam ity asamañjasā ca kalpanā syād ity ādy anusandheyam |
[tattva-sandarbha 40] kiṁ ca, yady atrābheda eva tātparyam abhaviṣyat tarhy ekam eva brahmājñānena bhinnam, jñānena tu tasya bhedamayaṁ duḥkhaṁ vilīyata ity apaśyad ity evāvakṣyat |
tathā śrī-bhagaval-līlādīnāṁ vāstavatvābhāve sati śrī-śuka-hṛdaya-virodhaś ca jāyate ||
[tattva-sandarbha 41] tasmāt pariccheda-pratibimbatvādi-pratipādaka-śāstrāṇy api kathañcit tat-sādṛśyena gauṇyaiva vṛttyā pravarteran |
ambuvad agrahaṇāt tu na tathātvaṁ [ve.sū. 3.2.19] , vṛddhi-hrāsa-bhāktvam antar bhāvād ubhaya-sāmañjasyodevaṁ [ve.sū. 3.2.20] iti pūrvottara-pakṣamaya-nyāyābhyām ||
[tattva-sandarbha 42] tata evābheda-śāstrāṇy ubhayoś cid-rūpatve jīva-samūhasya durghaṭa-ghaṭanā-paṭīyasyā svābhāvika-tad-acintya-śaktyā svabhāvata eva tad-raśmi-paramāṇu-guṇa-sthānīyatvāt tad-vyatirekeṇāvyatirekeṇa ca virodhaṁ parihṛtyāgre muhur api tad etad-vyāsa-samādhi-labdha-siddhānta-yojanāya yojanīyāni ||
[tattva-sandarbha 43] tad evaṁ māyāśrayatva-māyā-mohitatvābhyāṁ sthite dvayor bhede tad-bhajanasyaivābhidheyatvam āyātam ||
[tattva-sandarbha 44] ataḥ śrī-bhagavata eva sarva-hitopadeṣṭṛtvāt, sarva-dhuḥkha-haratvāt, raśmīnāṁ sūryavat sarveṣāṁ parama-svarūpatvāt sarvādhika-guṇa-śālitvāt, parama-premayogatvam iti prayojanaṁ ca sthāpitam ||