astv evam aṅga bhagavān bhajatāṁ mukundo
muktiṁ dadāti karhicit sma na bhakti-yogaṁ
[bhā.pu. 5.6.18]
samādhinānusmara tad-viceṣṭitaṁ [bhā.pu. 1.5.13] iti taṁ prati śrī-nāradopadeśāt |
pūrṇa-padasya mukta-pragrahayā vṛttyā—bhagavān iti śabdo’yaṁ tathā puruṣa ity api |
vartate nirupādhiś ca vāsudeve’khilātmani ||
iti pādmottara-khaṇḍa-vacanāvaṣṭambhena, tathā—kāma-kāmo yajet somam akāmaḥ puruṣaṁ param ||
akāmaḥ sarva-kāmo vā mokṣa-kāma udāra-dhīḥ |
tīvreṇa bhakti-yogena yajeta puruṣaṁ param ||
[bhā.pu. 2.3.9-10]
ity asya vākya-dvayasya pūrva-vākye puruṣaṁ paraṁ prakṛty-ekopādhim īśvaram, uttara-vākye puruṣaṁ pūrṇaṁ paraṁ nirupādhim iti ṭīkānusāreṇa ca pūrṇaḥ puruṣo’tra svayaṁ bhagavān evocyate |
tam apaśyat śrī-veda-vyāsa iti svarūpa-śaktimantam evety etat svayam eva labdham |
yathā “pūrṇa-candram apaśyad” ity ukte kāntimantam apaśyad iti labhyata eva |
vakṣyate ca—tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣād īśvaraḥ prakṛteḥ paraḥmāyāṁ vyudasya cic-chaktyā
kaivalye sthita ātmani ||
[bhā.pu. 1.7.23]
ata eva māyāṁ ca tad-apāśrayām ity anena tasmin apa apakṛṣṭa āśrayaṇaṁ yasyāḥ |
nilīya sthitatvād iti māyāyā na tat-svarūpa-bhūtatvam ity api labhyate |
vakṣyate ca—māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā [bhā.pu. 2.7.47] iti |
svarūpa-śaktir iyam atraiva vyaktībhaviṣyati anarthopaśamaṁ sākṣād bhakti-yogam adhokṣaje [bhā.pu. 1.7.6] ity anena, ātmārāmāś ca [bhā.pu. 1.7.10] ity anena ca |
pūrvatra hi bhakti-yoga-prabhāvaḥ khalv asau māyābhibhāvakatayā svarūpa-śakti-vṛttitvenaiva gamyate |
paratra ca te guṇā brahmānandasyāpy uparicaratayā svarūpa-śakteḥ parama-vṛttitām evārhantīti |
māyādhiṣṭhātṛ-puruṣas tu tad-aṁśatvena, brahma ca tadīya-nirviśeṣāvirbhāva-rūpatvena, tad-antarbhāva-vivakṣayā pṛthaṅ nokte iti jñeyam |
tad etac ca dvitīya-tṛtīya-sandarbhayoḥ pratipāditam asti |
ato’tra pūrvavad eva sambandhi-tattvaṁ nirdhāritam ||
[tattva-sandarbhaḥ 30-31]