Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 5
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.5.28
itthaṁ śarat-prāvṛṣikāv ṛtū harer
viśṛṇvato me’nusavaṁ yaśo’malam |
saṅkīrtyamānaṁ munibhir mahātmabhir
bhaktiḥ pravṛttā’’tma-rajas-tamo’pahā ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
evaṁ śuddhe tvaṁ-padārthe jñāte dehādi-kṛta-vikṣepa-nivṛttes tat-kāraṇa-bhūta-rajas-tamo-nivartikā dṛḍhā bhaktir jātety āha—ittham iti |
harer yaśaḥ anusavaṁ tri-kālam ||
kaivalya-dīpikā : mahānubhāva-prasaṅgād acireṇaiva tattva-jñānm utpadyate ity āha—ittham iti |
ittham anusavam avasara-visāre kim-bhūtā bhaktiḥ ātmano’ntaḥkaraṇasya rajas-tamasī apahanti iti |
tathā śuddha-sattvātmikety arthaḥ |
sā jñānasyaiva parākāṣṭhā |
yasyām abhyuditāyāṁ pratyuditakhyātir evaṁ manyate prāptaṁ me prāpaṇīyaṁ kṣīṇāḥ kṣetavyāḥ kleśāḥ iti |
[chinnaḥ kliṣṭo vābhava-saṅkramo yasyā avicchedāj janitvā mriyate, mṛtvā ca punar jāyata iti] |
atra ca, te mayy apetākhila cāpala iti pūrva-ślokena sakala-cāpala-tyāgād ātmā śamaḥ sthāyī uktaḥ |
mukta-saṅgaḥ śraddhā kathā śravaṇaṁ cety uddīpana-vibhāvāḥ bhagavān ālambanam |
sarvatrātmaikya-kathanam anubhāvaḥ |
askhalitā matir vyabhicārī |
evam eva vibhāvānubhāva-vyabhicāri-samprayogād rasaḥ śānto niṣpadyate |
na ca śamasya sarva-citta-vṛtty-uparamātmakatvena raty-ādy-abhāva-rūpatvād bhāvatvam vipratiṣiddham iti śaṅkyam |
praśānta-vāhitā-rūpa-vṛtti-sadbhāvena bhāvatvopapatteḥ |
praśāntam eva hi cittaṁ tat-tat-kāraṇa-vaśād ratir hāsādi-pariṇāmam anubhavatīti raty-ādīnāṁ mūla-bhūtatvād asya nānā-bhāva-rūpatvaṁ na hi śakyaṁ vaktum |
ghaṭābhāvo mṛttikā paṭābhāvas tantava iti |
niratiśayānanda-hetutvena cāsya raseṣu śraiṣṭhyam |
yad āhuḥ—
yac ca kāma-sukhaṁ loke yac ca divyaṁ mahat sukham | tṛṣṇā-kṣaya-sukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṁ kalām ||
nanu, ete hy aṣṭau rasāḥ proktā druhiṇena mahātmanā iti vadato bharatasya śṛṅgārādāv aṣṭa-rasake rasatvam abhipretam |
tat tv asmin navame tat katham ucyate ? satyaṁ, kintu nāṭya-viṣaye’ṣṭānām eva rasatvaṁ nānyasyeti tasyābhiprāyaḥ |
ata eva aṣṭau nāṭya-rasāḥ smṛtāḥ iti tenaivoktam |
sarvasyaiva śāntāpalāpa iti tu tad-vyākhyāne,
tuṣyanti taruṇāḥ kāme mokṣe cāpi virāgiṇaḥ | dharmo dharma-pravṛttānāṁ kāmaḥ kāmopasevinām ||
ity-ādi tasyaiva vacanaṁ virudhyeta, ata evābhinava-gupta-pādair mahatā sambhrameṇa pratiṣṭhāpitaḥ |
mahābhāratādau cāsyaiva sāmrājyam |
nanu tathāpy asya viṣaya-jugupsā-rūpatvāt bībhatsāntar## yujyate iti cet, na, iha jugupsāyāḥ sañcāritvenāvasthāpitatvāt |
paryanta-nirvāhe tasya mūlata eva vicchedāt |
yatra tu bībhatso no virajyate |
tatra bībhatsa eva yathā,
lālāṁ vaktrāsavaṁ vetti māṁsa-piṇḍau payodharau | māṁsāsthi-piṇḍe jaghane janaḥ kāma-grahāturaḥ ||
[da.rū. 4.73]
tathā
uttānocchūna-maṇḍūka-pāṭitodara-saṁnibhe | kledini strī-vraṇe saktir akṛmeḥ kasya jāyate ||
[kā.pra. 304]
nāpy asya dharma-śarīre’ntar-bhāvaḥ |
tasyābhimāna-mayatvena vyavasthānāt |
asya cāha—hāra-praśamaika-rūpatvāt |
tathāpi tayor ekatvaṁ parikalpane vīra-raudrayor api tathātva-prasaṅgaḥ dharma-vīrādīnāṁ citta-vṛtti-viśeṣāṇāṁ sarvākārāṇām ahaṅkāra-rahitatve śānta-rasa-bhedatvam iti vyavasthāpyamāne na kaścid virodhaḥ |
tasmād bībhatsādibhyaḥ pṛthag-bhūta-śama-sthāyi-bhāva uttama-prakṛtir ahaṅkāra-śaithilyātmako’stu śānta-nāmā rasa ity anicchatāpy avaśyam abhyupetavyam ||
[mu.pha. 17.3]
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
tataḥ kiṁ vṛttam ? ity āśaṅkyāha—ittham iti |
yā pūrvoktā rajas-tamopahā mati-rūpā bhaktiḥ |
saiva pravṛttā |
nadīva prakarṣeṇa muhur vardhamānābhūd ity arthaḥ |
[atra yayāham etat ity ādau kalpitaṁ pare ity ante padyārdhake bhagavad-vijñāna-sūcakaṁ, bhā.pu. 1.2.20-padyaṁ, bhā.pu. 1.18.22-padyaṁ ca draṣṭavyam |
] ||
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
ṛtū ṛtu-dvayaṁ vyāpya |
anusavaṁ pratisamayaṁ |
bhaktiḥ premā |
ātmanāṁ jīva-mātrāṇām api rajas-tamasī apahantīti sā |
tadā tāṁ bhagavad-bhaktiṁ dṛṣṭavatām anyeṣām api rajas-tamasor nāśo’bhūd ity arthaḥ |
bhūmikeyaṁ dvādaśī |
tato darśana-sākṣān-mādhuryānubhavāv uttarādhyāye vakṣyete ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
premāṇam āha—ittham iti |
ṛtū caturo māsān vyāpya, anusavaṁ prati-samayaṁ bhaktiḥ prema-lakṣaṇā |
kīdṛśī ? ity āha—ātmanāṁ tāṁ bhaktiṁ śrutavatāṁ prāṇināṁ rajas tamasī apahantīti tathā |
anena vartmanā tad-darśanaṁ parādhyāye vakṣyate ||