Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 5
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.5.19
na vai jano jātu kathañcanāvrajen
mukunda-sevy anyavad aṅga saṁsṛtim |
smaran mukundāṅghry-upagūhanaṁ punar
vihātum icchen na rasa-graho janaḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
yad uktaṁ yatra kva vābhadram abhūd [bhā.pu. 1.5.17] iti tad upapādayati—na vai iti |
mukunda-sevī jano jātu kadācit kathaṁcana kuyoni-gato’pi saṁsṛtiṁnāvrajen nāviśet |
aṅga aho |
anyavat kevala-karma-niṣṭhavad iti vaidharmye dṛṣṭāntaḥ |
kuta ity ata āha |
mukundāṅghrer upagūhanam āliṅganaṁ punaḥ smaranvihātuṁ necchet |
yato’yaṁ jano rasa-grahaḥ rasena rasanīyena gṛhyate vaśī-kriyate |
yad vā, rase rasanīye graha āgraho yasya |
tad uktaṁ bhagavatā—
yatate ca tato bhūyaḥ saṁsiddhau kuru-nandana | pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo’pi sa ||
[gītā. 6.43-44]
kaivalya-dīpikā : tyaktveti śloke sva-dharma-tyāgena bhajataḥ patanam abhupetyābhdaratva-hānim uktvā idānīṁ tu patanam eva nāstīty āha—na vai iti |
kadācit pramādenāpi saṁsṛtiṁ nāvrajeta |
anyavad bhakti-hīna-svadharma-niṣṭhavat |
sa yathā skhalita-sthānāc cyavate, tathā nāyam iti vyatireke dṛṣṭāntaḥ |
aṅga ! aho vyāsa ! upagūhanaṁ mānasāliṅganam |
rase rasavati vastuni graho āgraho yasya sa tathā |
ata eva kathañcid vismṛtam api bhakti-sukhaṁ punar jhaṭiti smarati |
ata eva na cyavate ||
[mu.pha. 6.6]
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
tarhi kiṁ saṁsāra-dhvaṁsa eva puruṣārthaḥ ? ity āśaṅkya, tatrāpy asti vaiśiṣṭyam ity āha—smarann iti |
yas tu tad-bhakti-rasa-grahaḥ, sa punar ity anvayaḥ |
vakṣyate ca—
tri-bhuvana-vibhava-hetave’py akuṇṭha- smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt | na calati bhagavat-padāravindāl
lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ || [bhā.pu. 11.2.53] iti |
na pārameṣṭhyaṁ na mahendra-dhiṣṇyaṁ
[bhā.pu. 11.14.14]
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
yad uktaṁ yatra kva vābhadram iti tad upapādayati—na vā iti |
mukunda-sevī janaḥ jātu kadācid api kathañcana durabhiniveśādi-vaśād api |
anyavat karmi-janādivat karma-phala-bhoga-mayīṁ saṁsṛtiṁ nāvrajet |
tasya bhagavad-uttha-śubhāśubha-phala-bhogavattvāt tad-uttha-śubhāśubhayoḥ karma-janyatvābhāvād iti bhāvaḥ |
tvad-avagamī na vetti bhavad-uttha-śubhāśubhayoḥ [bhā.pu. 10.87.40] iti śruty-ukter, na karma-bandhanaṁ janma vaiṣṇavānāṁ ca vidyate iti pādmokteś ca |
tataś ca pūrvābhyāsād eva mukundasyāṅghryor upagūhaṇaṁ manasā pariṣvaṅgaṁ smaran puṇyas tyaktuṁ na icchet |
atrāṅghrī smarann ity anuktvā tad-upagūhanam iti punar iti pādābhyām eka-dvi-tri-vāraṁ svecchayaiva durabhiniveśa-vaśād bhajanaṁ tyaktvāpi kiyataḥ samayād anantaraṁ sva-pūrvāpara-daśayos tat-smaraṇa-sukham asmaraṇa-duḥkhaṁ ca smṛtvā, kṛtānutāpo “hanta hanta durbuddhir ahaṁ kim akaravam ? bhavatu nāma, ataḥ paraṁ tu na prabhor bhajanaṁ hāsyāmi” iti punar api bhajanam ārabhata evety arthaḥ |
atra vijahyād ity anuktvā vihātuṁ necched ity anena tasya garva-rāhityaṁ sūcitaṁ, “bhajanaṁ na hāsyāmītīcchā-mātraṁ mayā kriyate, tan-nirvāhas tv īśvarasyaiva pāṇau” iti tad-āśayaḥ |
tatra hetuḥ—rase graha āgraho yasya, rasa eva graha iva yaṁ na tyajatīti vā |
ayam arthaḥ—bhajanam eva niṣṭhā-rucy-āsakty-ante rati-daśāyāṁ sākṣād eva raso bhavet, ato bhajanasya prathamārambha-dine’pi pracchannatayā rasāṁśatvam asty eva |
yad uktaṁ—
bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika eka-kālaḥ | prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo’nu-ghāsam ||
[bhā.pu. 11.2.42]
iti sa ca svāda-viśeṣo bhaktena dustajas tena ca bhakta iti |
tataś ca bhajanasyāvicchede utpadyamāne bhajanīyasya mukundasyācirād eva prāptir ity atra kaḥ sandeha iti bhāvaḥ ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
yatra kva vā [bhā.pu. 1.5.17] ity uktaṁ viśadayati—neti |
mukunda-sevī janaḥ jātu kadācit kathañcana durabhiniveśenāpi saṁsṛtiṁ nāvrajet |
anyavat sva-dharma-niṣṭhavad iti |
vyatirekī dṛṣṭāntaḥ |
kutaḥ? ity atrāha—mukundāṅghryor upagūhanam āśleṣam ānanda-rūpaṁ punaḥ smaran vihātuṁ tan necchet, yad asau rasa-graho labdha-tad-āsvādaḥ |
gītaṁ caivaṁ bhagavatā—
yatate ca tato bhūyaḥ saṁsiddhau kurunandana! pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo'pi saḥ
[gītā 6.43-44]
anyas tu prācīna-karmodaye duryoni-gataḥ sva-dharmam api tyajed iti bhāvaḥ ||