Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 5
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
ŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.5.16
vicakṣaṇo’syārhati vedituṁ vibhor
ananta-pārasya nivṛttitaḥ sukham |
pravartamānasya guṇair anātmanas
tato bhavān darśaya ceṣṭitaṁ vibhoḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
nanu yady evaṁ pravṛtti-mārgo nindyate tarhi nivṛtti.mārge sarva-kriyā-tyāgenaiva pārameśvara-sukha-svarūpānubhūteḥ kiṁ tad-yaśaḥ-kathanenāpi tatrāha—vicakṣaṇa iti |
vicakṣaṇo nipuṇaḥ |
kaścid eva nivṛttitaḥ sarva-kriyā-nivṛttyāsya vibhoḥ sukhaṁ nirvikalpaka-sukhātmakaṁ svarūpaṁ vedituṁ jñātum arhati na punar avicakṣaṇaḥ pravṛtti-svabhāvaḥ |
vibhutve hetuḥ—na antaḥ kālataḥ, pāraṁ ca deśato yasya tasya vibhoś ceṣṭitam |
tataḥ kāraṇāt he vibho, anātmano dehādy-abhimānino’ta eva guṇaiḥ sattvādibhiḥ pravartamānasya janasya darśaya bhavān iti |
tvam ity arthaḥ |
pāṭhāntare he bhavann iti saṁbodhanam ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
pūrvam abhipretaṁ yaśo-varṇanam eva spaṣṭam upadiśati—vicakṣaṇa iti |
vicakṣaṇo bhavān ity anvayaḥ |
he vibho ! yato vicakṣaṇo bhavān sarvato nivṛtti-pūrvakam asya vibhoḥ śrī-bhagavataḥ sambandhi sukhaṁ bhakti-rūpaṁ veditum arhati, yogyo bhavati, tato hetor anātmanaḥ pāramārthika-buddhi-hīnasyāta eva guṇair viṣayais tat-sukhena pravartamānasyāpi janasya kṛte tasya ceṣṭitaṁ līlām eva tvaṁ varṇaya |
nivṛtta-tarṣair upagīyamānād bhavauṣadhāc chrotra-mano-'bhirāmāt |
[bhā.pu. 10.1.4]
iti tasyāpy anāyāsena tat-sukha-prāpty-upapattes tato nivṛttānāṁ tu sutarām eva, tad-udbhūtaṁ bhaved iti bhāvaḥ |
bhavann iti pāṭhe sambodhanam |
tataś ca vicakṣaṇo yo bhavati, sa eva sarva-viṣaya-nivṛttyā bhajanānantareṇa yad asya bhakti-rūpaṁ sukham, tad veditum arhati |
ato yadyapi—
sa saṁhitāṁ bhāgavatīṁ kṛtvānukramya cātma-jam | śukam adhyāpayām āsa nivṛtti-nirataṁ muniḥ ||
[bhā.pu. 1.7.8]
tathā—
hitvā sva-śiṣyān pailādīn bhagavān bādarāyaṇaḥ | mahyaṁ putrāya śāntāya paraṁ guhyam idaṁ jagau ||
[bhā.pu. 9.22.22-3]
iti tasyaiva mukhyādhikāritvam uktam, tathāpi nivṛtta-tarṣaiḥ ity-ādi-nyāyena guṇaiḥ pravartamānasyāpi hitārthaṁ tasya ceṣṭitam eva darśayety ādi pūrvavat ||
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
kiṁ ca tad api tvaṁ dharmāntaraṁ vinindya bhagavad-yaśa eva varṇayety āha vicakṣaṇa iti |
itaraḥ prākṛto viveka-śūnyo janaḥ sthita ity uktam |
vicakṣaṇaḥ vivekī janas tu asya vibhoḥ sukhaṁ nivṛttitaḥ tad itara-grāmya-sukha-nivṛttyā veditum arhati tatra hetur ananta-pārasya na antaḥ kālataḥ pāraṁ ca pramāṇato yasya tasya tena sāntād alpa-pramāṇāc ca viṣaya-sukhān nivṛtya anantam apāra-pramāṇaṁ ca vibhoḥ sukhaṁ viditvā tad-arthaṁ bhaktim eva kartum arhatīti bhāvaḥ |
tataś ca vicakṣaṇa-janasya bhaktau pravṛttim ālokya, yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ [gītā 3.21] iti nyāyenāvicakṣaṇo’pi tatraiva pravarteta ity atas tad-artham api bhagavac-caritraṁ varṇayety āha guṇaiḥ pravartamānasya ataevānātmano buddhi-viveka-śūnyasya janasya banda-vimuktaye ceṣṭitaṁ līlāṁ darśaya |
he vibho ! atra samartho yato’sāv api sarvato nivṛtya śuddhāṁ bhaktiṁ kṛtvā tadīyaṁ sukhaṁ labhatām iti bhāvaḥ |
yad vā, evam avatāraṇīyam |
nanu, yadi nivāraṇaṁ jano na manyate tarhy adhunāpi tvad-upadeśenāpy ārabdhena tat-tat-sarva-mata-nivartaka-bhakti-mātra-pravartakena śāstreṇālam |
maivam |
na hy asmin jagati sarva evāvivekino vivekino’pi santīty āha vicakṣaṇa iti |
vibhoḥ kathaṁ bhūtasya ananta-pārasya |
tatra kālato’ntābhāvam āha |
prakarṣeṇādhunāpi vartamānasya tena tasya tac-ceṣṭitasya bhūta-pūrva-mātratvaṁ na jñeyam iti bhāvaḥ |
pramāṇato’nta-bhāvam āha guṇaiḥ sattvādibhir na bhavaty ātmā deho yasya cid-ānanda-maya-vigrahasyety arthaḥ |
nahi ghana-cid-vastu kenāpi pramātuṁ śakyate iti bhāvaḥ ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
nanu na manyate nivāraṇam ity uktaṁ, tataś ca śravaṇādy adhikārya-bhāvāt tad-viceṣṭita darśanaṁ viphalaṁ bhāvīti cet-tatrāha—vicakṣaṇaḥ pravṛtti-nivṛtti-svarūpa-phala-jñāna-nipuṇe janaḥ vibhoḥ sarveśvarasyāsya kṛṣṇasya sukhaṁ veditum arhati |
kīdṛśasya? kālako'nto deśataḥ pāraś ca yasya nāsti tādṛśasya |
tathā cānityānmitāc ca pravṛtti-sukhān-nivṛttyā nityam amitaṁ ca vibhoḥ sukhaṁ jānan sa tan-mayaṁ tad upalambhakaṁ ca tad-viceṣṭitaṁ śroṣyatīti na khalu vicakṣaṇa-śūnyaṁ jagat |
tataś ca yadyad ācarati śreṣṭhas tat-tad evetaro janaḥ ity-ādi-nyāyena tasmād anyo'pi tādṛk bhāvīti na viphalaṁ tat-pradarśanam |
tasmād anātmano viveka-buddhi-śūnyasya guṇaiḥ sattvādibhiḥ pravartamānasya janasya bandha-vimuktaye bhavān vibhor viceṣṭitaṁ darśayatv iti tat-sampradāyaḥ pracared eva |
na hi tādṛśe tad-viceṣṭita-pīyūṣe vidite kāmya-sukhaleśa-khātakodake gṛdhnurr bhaved iti bhāvaḥ |
ārṣo madhyama-puruṣaḥ ||