Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 5
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
MadhvācāryaŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.5.15
← 1.5.141.5.16 →
jugupsitaṁ dharma-kṛte’nuśāsataḥ
svabhāva-raktasya mahān vyatikramaḥ |
yad-vākyato dharma itītaraḥ sthito
na manyate tasya nivāraṇaṁ janaḥ ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Madhvācārya
bhāgavata-tātparyam
pravṛtti-dharma-kṛte ||
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
tad evaṁ hari-yaśo vinā bhāratādiṣu kṛtaṁ dharmādi-varṇanam akiṁcit-karam ity uktam |
pratyuta viruddham eva jātam ity āha—jugupsitam iti |
jugupsitaṁ nindyaṁ kāmya-karmādi |
tatra svabhāvata eva raktasya anurāgiṇaḥ puruṣasya dharmārthamanuśāsataḥ prerayatas tava mahān ayaṁ vyatikramo’nyāyaḥ |
kutaḥ ? ity ata āha—yasya vākyato’yam eva mukhyo dharma iti sthitaitaraḥ prākṛto janaḥ |
tasya kāmya-karmāder anyena tattva-jñena kriyamāṇaṁ nivāraṇaṁ svayam eva vā tvayā kriyamāṇam |
yad vā, na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvam ānaśuḥ [kaivalya-u. 3] ity-ādi śrutyā kriyamāṇaṁ yathārtham etad iti na manyate, kiṁ tu pravṛtti-mārgānadhikṛta-viṣayaṁ tad iti kalpyati |
tad uktaṁ matāntaropanyāse bhaṭṭaiḥ—
tatraivaṁ śakyate vaktuṁ ye’ndha-paṅgavādayo narāḥ | gṛhasthatvaṁ śakṣyanti kartuṁ teṣām ayaṁ vidhiḥ ||
naiṣṭhikaṁ brahmacaryaṁ vā parivrājakatāpi vā | tair avaśyaṁ grahītavyā tenādāv etad ucyate ||
[tantra-vārtikā 2.2]
kaivalya-dīpikā : mumukṣayā jijñāsum upasthitaṁ śiṣyaṁ prati bhakter anyaṁ varṇayato viśraddha-vañcana-doṣaḥ syād ity āha—jugupsitam iti |
jugupsitam adharma-sādhanam viṣaya-sevanam |
tatraiva svabhāvena raktasya dharma-kṛte dharmāya yo’nuśāsti tasya mahān vyatikramaḥ |
yasyāptatvena gṛhītasya vākyād adharmo’pi dharmo’yam iti niścitya sthitaḥ |
itaraḥ prākṛto janaḥ |
tasya anyathā grahaṇasya nivāraṇam anyaiḥ kriyamāṇaṁ na manyate |
tasyopadeṣṭur ayaṁ doṣaḥ |
tad uktaṁ—
kāmino varṇayan kāmān lobhaṁ lubdhasya varṇayan | naraḥ kiṁ phalam āpnoti kūpe’ndham iva pātayan ||
[mu.pha. 6.3]
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
tad evaṁ śrī-hari-yaśo gauṇīkṛtya bhāratādiṣu kṛtaṁ jugupsitaṁ kāmya-karmādi-varṇana-prācuryaṁ lokānāṁ tad-eka-niṣṭhatvāya jātam ity āha—jugupsitam iti |
svabhāva-raktasyānādi-viṣaya-vāsanayā svabhāvata eva kāmanā-parasya puruṣasya dharma-kṛte bhagavad-dharma-paryantasya niṣkāmasya dharmasya kṛte bhagavad-dharmam eva |
tatra paryavasāyitum anu nirantaram eva nindyaṁ kāmyaṁ karma śāsata upadiśataḥ, na tu vede pravartanārthaṁ tat-prarocanayā yat kiñcid anūdya muhur apavadataḥ kasyacid anyasyāpi mahān vyatikramo veda-tātparya-jñānenānyāyaḥ syāt |
bhavataḥ syād iti tu kathaṁ bruvāṇīti bhāvaḥ |
nanu vede’pi tādṛk-kāmya-karma-kathanasya nirantaratā dṛśyate ? tatrāha—yad-vākyata iti |
yasya tad-vidhasya vākyato durūha-vedārtha-nirṇāyakād vākyād vacana-mātrāt, kim uta brahma-loka-prasiddha-śata-koṭi-vistara-purāṇetihāsataḥ svecchayā yena saṅgṛhītāt tat-tad-vākyād itaro janas tad eva kartavyam iti parāmṛśan sthito yatra niścalaḥ syāt, tasya tad-vidhasya nivāraṇam anyathā vaktṛtayā cintanaṁ tava svalpatama-vākyenānyasya pracuratama-vākyenāpi na manyeta |
yad yasmāt tava śiṣyāṇām api jaiminy-ādīnām anyā pratipattir dṛśyate, tasmāt pravṛttaṁ nivṛttaṁ ca dharmaṁ parityajya, nivṛtta-tarṣair upagīyamānāt [bhā.pu. 10.1.4] ity-ādi-rītyā sarveṣāṁ sarvāpac-chamakaṁ kāmyaṁ ca yad bhagavad-yaśas tad eva varṇyatām iti bhāvaḥ |
ato,
na buddhi-bhedaṁ janayed ajñānāṁ karma-saṅginām | joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran ||
[gītā 3.26]
iti śrī-gīta-vākyaṁ tu jñānādy-upadeṣṭṛ-viṣayam eva, na tu bhagavad-dharma-mahimajñatva-tādṛśa-viṣayam |
tad uktaṁ śrīmad-ajitena—
svayaṁ niḥśreyasaṁ vidvān na vakty ajñāya karma hi | na rāti rogiṇo’pathyaṁ vāñchato’pi bhiṣaktamaḥ ||
[bhā.pu. 6.9.50]
tādṛśopadeśe sarveṣām eva parama-viśvāsāspadatvād iti bhāvaḥ ||
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
nanu mayā bhagavad-yaśa eva grāhayituṁ bhāratādi-śāstraṁ kṛtaṁ kintu kāmi-lokānāṁ bhagavad-bhaktim anicchūnāṁ śāstre pravartanārtham eva prathamaṁ grāmya-sukha-prakṣepo dattaḥ |
na tu me tatra tātparyam |
munir vivakṣur bhagavad-guṇānāṁ sakhāpi te bhāratam āha kṛṣṇaḥ | yasminn nṛṇāṁ grāmya-sukhānuvādair matir gṛhītān hareḥ kathāyām ||
[bhā.pu. 3.5.12]
iti vidūroktir eva pramāṇam iti cet satyam |
upakāre pravṛttāt tvatta eva lokānām aprakāra evābhūd ity āha jugupsitam iti |
dharma-kṛte vidurokta-nyāyena bhagavad-dharma-grahaṇārtham eva jugupsitam anuśāsataḥ |
kāmya-dharmānupadiśatas tvattaḥ sakāśād eva svabhāva-raktasya viṣayeṣūtpattita eva rāgiṇo lokasya mahān vyatikrama upaplavo jātaḥ |
kuta ity ata āha yad vākyato veda-vyāsa-vākyato dharma iti itaraḥ prākṛto janaḥ devān pitṝn samabhyarcya khādan māṁsaṁ na doṣabhāg ity-ādi vidhāv eva sthitas tasya dharmasya nivāraṇam |
sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śaraṇaṁ vraja ity-ādi-vākyena kriyamāṇaṁ na manyate kintu pravṛtti-mārgānadhikṛta-viṣayam etad-vākyam iti kalpayati |
tad uktaṁ matāntaropanyāse bhaṭṭaiḥ |
tatraivaṁ śakyate vaktuṁ ye’nye paṅgv-ādayo narāḥ | gṛhasthatvaṁ na śakyante kartuṁ teṣām ayaṁ vidhiḥ ||
naiṣṭhika-brahmacaryaṁ vā parivrājakatāthavā | tair avaśyaṁ gṛhītavyā tenādāv etad ucyate ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
nanu sakāmān-nivṛttau ninīyuṇā mayā tan-mano'nurodhena kāmyaṁ karmopadiśya pitā-putrādi-saṁvādair akāmyaṁ tad-vahūpadiṣṭam uktaṁ caitad-vidureṇa munir vikṣur bhagavad guṇānām ity-ādineti cet-tatrāha—svabhāve naiva sakāma-karmaṇi raktasya janasya dharma-kṛte niṣkāma-karmānuṣṭhānāya hiṁsā-miśratvāj-jugupsitaṁ nindyaṁ kāmyaṁ karmānuśāsatas tava mahān vyatikramo'nyāyaḥ yasya tava vākyato dharmo'yam iti sthitaḥ sthira-dhīr itaraḥ sakāmas tasya tad itarasya vā viduṣā nivāraṇaṁ tat-tat-saṁvāda-vākyaṁ na karmaṇā prejayā ity-ādi śruti-vākyaṁ ca na manyate, kintu paṅgṛndha-vadhira-viṣayaṁ tad iti kalpayati |
athāca pravāha-prānte nimajjatas tan-madhya-prāpakaḥ kṣepa ivāyaṁ tavānyāya iti bhāvaḥ ||
← 1.5.141.5.16 →