Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 5
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
MadhvācāryaŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.5.12
naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṁ
na śobhate jñānam nirañjanam |
kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare
na cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Madhvācārya
bhāgavata-tātparyam
parokṣa-jñānaṁ na śobhate |
aparokṣa-jñānaṁ na bhaktyā vinotpadyate |
yasya deve parā bhaktiḥ [śve.u. 6.23] , yam evaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ [ka.u. 1.2.23] , yad vāsudeva-śaraṇa-vidur añjasaivety-ādeḥ ||
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
bhakti-hīnaṁ karma śūnyam eveti kaumutya-nyāyena darśayati—naiṣkarmyam iti |
niṣkarma brahma, tad-ekākāratvān niṣkarmatā-rūpaṁ naiṣkarmyam, ajyate’nenety añjanam upādhiḥ, tan-nivartakaṁ nirañjanam |
evaṁ-bhūtam api jñānam acyute bhāvo bhaktiḥ, tad-varjitaṁ cet alam atyarthaṁ na śobhate samyag-aparokṣatvāya na kalpata ity arthaḥ |
tadā śāśvat sādhana-kāle phala-kāle ca abhadraṁ duḥkha-svarūpaṁ yat kāmyaṁ karma, yad apy akāraṇam akāmyaṁ, tac ceti ca-kārasyānvayaḥ |
tad api karma īśvare nārpitaṁ cetkutaḥ punaḥ śobhate ? bahir mukhatvena sattva-śodhakatvābhāvāt ||
kaivalya-dīpikā : atha pañcabhiḥ karma-yogād bhaktim utkarṣayan ekena bhakti-hīnaṁ karma nindati—naiṣkarmyam iti |
naiṣkarmyaṁ jñāna-yogaḥ |
acyuta-bhāvo viṣṇu-bhaktiḥ |
kutaḥ ? na śobhate yato’jñāna-malam, ajñānaṁ malo doṣo yatra tat tathā |
tat kutaḥ ? yato nirañjanam |
nirgatam añjanaṁ brahmaṇo vyañjanaṁ sattvaṁ yasmāt tat tathā |
ayam arthaḥ—naiṣkarmyaṁ hi brahma-jñānaṁ pradhānam |
tac ca sattva-guṇe brahmaṇy upāsite bhavati |
netara-guṇe nirguṇe vā |
yadā bhakti-hīnaṁ manaḥ naiṣkarmyam api na śobhate, tadā karma punaḥ kutaḥ śobhate? na kuto’pīty arthaḥ |
yataḥ śaśvad abhadram |
anuṣṭhāne phale cāmaṅgalam |
na ceśvare’rpitaṁ nārāyaṇāyeti yenābhadratva-hāniḥ |
nanu kiṁ kāmya-karma nindyate ? nety āha—yad apy akāraṇaṁ nityaṁ naimittakaṁ ca kāraṇaṁ kāmanā |
naiṣkarmyam apīty api-śabdāt karma-nindāyāṁ tātparyam ||
[mu.pha. 6.2]
Jīva Gosvāmī
bhagavat-sandarbhaḥ, 70.4
yad vā, nirañjanam iti nirūpādhikam apīty arthaḥ |
paramādaraṇīyatvād eva dvādaśānte [12.12.53] śrī-sūtenāpi punaḥ kṛtam idaṁ padyam ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
tad evaṁ yaśo-varṇanopalakṣita-bhaktito brahma-jñānasyāpi nyūnatve sa-kāma-niṣkāma-karmaṇo nyūnatvaṁ kim utety āha—naiṣkarmyam iti taiḥ ||
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
na kevalaṁ vaco-mātram eva bhakti-rahitaṁ vyartham, api tu śrauta-vacasāpi pratipādyam aparokṣaṁ jñānam api bhakti-rahitaṁ vyarthaṁ, kim uta parokṣaṁ jñānaṁ, kim utatarāṁ niṣkāma-karma, kim uttatamāṁ sakāma-karma vyartham ity āha—naiṣkarmyam iti |
naiṣkarmya-rūpam acyute bhāvaś cid-ānanda-vigrahatva-bhāvanayā yā bhaktih, tad-varjitaṁ cej jñānaṁ na śobhate |
tena tasmin māyā-śavalatā-lakṣaṇāpakarṣa-bhāvanayā bhakti-sattve’pi mokṣa-sādhakaṁ na bhavatīty arthaḥ |
kīdṛśam ? alam atiśayena nirañjanam añjanam upādhir avidyā, tad-rahitam aparokṣam api, kiṁ punaḥ parokṣam ity arthaḥ |
na ca vācyam upādhy-abhāve mokṣasyāsambhāvanā nāstīti |
bhagavato’cintya-śaktyā naṣṭasyāpy upādheḥ punaḥ punaḥ prarohāt |
tathā hi, vāsanā-bhāṣya-dhṛtaṁ pariśiṣṭa-vacanam—
jīvan-muktā api punar bandhanaṁ yānti karmabhiḥ | yady acintya-mahā-śaktau bhagavaty aparādhinaḥ ||
tatraivānyatra ca—
jīvan-muktā prapadyante kvacit saṁsāra-vāsanām | yogino na vilipyante karmabhir bhagavat-parāḥ ||
tathā, jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute’rjuna [gītā 4.33] iti jñāna-kāryaṁ naiṣkarmyam api na śobhate |
tathā hi, rathayātrā-prasaṅge viṣṇu-bhakti-candrodaya-dhṛtaṁ purānāntara-vacanam—
nānuvrajati yo mohād vrajantaṁ jagad-īśvaram | jñānāgni-dagdha-karmāpi sa bhaved brahma-rākṣasaḥ ||
ata evāgre vakṣyate—āruhya kṛcchreṇa paraṁ padaṁ tataḥ patanty adho’nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ iti |
jñānasyāpy acyuta-bhāva-varjitatve tasmin viphalaṁ, tadā kutaḥ punaḥ śaśvat phala-kāle sādhana-kāle abhadraṁ duḥkha-rūpaṁ karma-pravṛtti-paraṁ tad apy akāraṇaṁ nivṛtti-paraṁ ca karma īśvare anarpitaṁ sat na śobhate, sāphalyāya na bhavatīti ||
[atra yathāślokaṁ punaḥ 12.12.53-tama-padyaṁ draṣṭavyam |
punar uktir ādarād iti jñeyam ||
]
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
na kevalaṁ hari-yaśo 'naṅkitaṁ vāg-racanam eva viphalaṁ, kintu vedopalabdhaṁ jñānaṁ karma ca hari-bhāva-śūnyaṁ tathety āha—naiṣkarmyam iti |
jñānaṁ svātma-viṣayakaṁ naiṣkarmyaṁ mokṣopāya-bhūtam apy acyuta-bhāva-varjitaṁ na śobhate |
jīva-svarūpaṁ khalu prajāpatinā chāndogye paṭhitam—ya ātmāpahata-pāpnā vijaro vimṛtyu-viśoko vijighatso'pipāsaḥ satya-kāmaḥ satya-saṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ iti tasyāṣṭa-guṇakasya jñānaṁ karma-bandha-vināśa-pūrvaka-vāñchita-pūrakam uktam |
vijñānaṁ brahma ced-veda tasmāc-cen na pramādyati | śarīre pāpnano hitvā sarvān kāmān samaśnute iti taittirīyake |
ātmānaṁ ced-vijānīyād ayam asmīti pūruṣaḥ | kim icchan kasya kānāya śarīram anusañjvaret iti bṛhad-āraṇyake ca |
tādṛśaṁ jñānaṁ jātam api hari-premno-śūnyañcet alam aty arthaṁ na śobhate, patityakta-patnī-bhūṣaṇa-dhāraṇavan-mokṣānandāya na kalpate ity arthaḥ |
yato nirañjanaṁ añjū vyakti-mrakṣaṇa-kānti-gatiṣu iti dhātu-pāṭhaḥ |
hari-lābha-rahitam ity arthaḥ, hariḥ khalu bhāvenaiva gamyate |
bhāva-grāhyam anīḍākhyam iti śruteḥ |
yadi jñānam apy evaṁ tarhi śaśvad abhadraṁ sādhana-kāle, phala-kāle vāma-ṅgalaṁ yat kāmyaṁ yac-cākāraṇam akāmyaṁ karma tad īśvare'narpitaṁ kutaḥ śobhate, naivety arthaḥ |
nanu jaiva-jñānena bhagavad-dhāma-gatir abhimatā, evaṁ ca tam eva viditvāti mṛtyum eti, nānyaḥ panthā vidyate'yanāya iti śruti virodhaḥ? maivaṁ, sva-samādher upakāritayā bhagavad-bhukteḥ sattvān na tad-virodhaḥ, bhāva-virahāt tu na śobhata ity uktam ||