na kevalaṁ vaco-mātram eva bhakti-rahitaṁ vyartham, api tu śrauta-vacasāpi pratipādyam aparokṣaṁ jñānam api bhakti-rahitaṁ vyarthaṁ, kim uta parokṣaṁ jñānaṁ, kim utatarāṁ niṣkāma-karma, kim uttatamāṁ sakāma-karma vyartham ity āha—naiṣkarmyam iti |
naiṣkarmya-rūpam acyute bhāvaś cid-ānanda-vigrahatva-bhāvanayā yā bhaktih, tad-varjitaṁ cej jñānaṁ na śobhate |
tena tasmin māyā-śavalatā-lakṣaṇāpakarṣa-bhāvanayā bhakti-sattve’pi mokṣa-sādhakaṁ na bhavatīty arthaḥ |
kīdṛśam ? alam atiśayena nirañjanam añjanam upādhir avidyā, tad-rahitam aparokṣam api, kiṁ punaḥ parokṣam ity arthaḥ |
na ca vācyam upādhy-abhāve mokṣasyāsambhāvanā nāstīti |
bhagavato’cintya-śaktyā naṣṭasyāpy upādheḥ punaḥ punaḥ prarohāt |
tathā hi, vāsanā-bhāṣya-dhṛtaṁ pariśiṣṭa-vacanam—
jīvan-muktā api punar bandhanaṁ yānti karmabhiḥ | yady acintya-mahā-śaktau bhagavaty aparādhinaḥ ||
jīvan-muktā prapadyante kvacit saṁsāra-vāsanām | yogino na vilipyante karmabhir bhagavat-parāḥ ||
tathā, jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute’rjuna [gītā 4.33] iti jñāna-kāryaṁ naiṣkarmyam api na śobhate |
tathā hi, rathayātrā-prasaṅge viṣṇu-bhakti-candrodaya-dhṛtaṁ purānāntara-vacanam—
nānuvrajati yo mohād vrajantaṁ jagad-īśvaram | jñānāgni-dagdha-karmāpi sa bhaved brahma-rākṣasaḥ ||
ata evāgre vakṣyate—āruhya kṛcchreṇa paraṁ padaṁ tataḥ patanty adho’nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ iti |
jñānasyāpy acyuta-bhāva-varjitatve tasmin viphalaṁ, tadā kutaḥ punaḥ śaśvat phala-kāle sādhana-kāle abhadraṁ duḥkha-rūpaṁ karma-pravṛtti-paraṁ tad apy akāraṇaṁ nivṛtti-paraṁ ca karma īśvare anarpitaṁ sat na śobhate, sāphalyāya na bhavatīti ||
[atra yathāślokaṁ punaḥ 12.12.53-tama-padyaṁ draṣṭavyam |
punar uktir ādarād iti jñeyam ||