yasya ca tādṛśatvena tatra śayānasyāvayava-saṁsthānaiḥ sākṣāc-chrī-caraṇādi-sanniveśe lokasya vistaro vistāro virāḍ-ākāraḥ prapañcaḥ kalpitaḥ |
yathā tad-avayava-sanniveśas tathaiva pātālam etasya hi pāda-mūlaṁ [bhā.pu. 2.1.26] ity-ādinā navīnopāsakān prati manaḥ-sthairyāya prakhyāpitaḥ |
na tu vastutas tad eva yasya rūpam ity arthaḥ |
yad vā candramā manaso jātaḥ ity ārabhya padbhyāṁ bhūmir diśaḥ śrotrāt tathā lokān akalpayat [ṛk 10.90.13-14] iti śrutes tair hetu-bhūtair loka-vistāro racita ity arthaḥ |
tathā ca bhārate mokṣa-dharma-nārāyaṇīye garbhodake śayānasya rūpāntareṇa śvetadvīpa-pater vākyam—
asman mūrtiś caturthī yā sāsṛjac cheṣam avyayam | sa hi saṅkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṁ so’py ajījanat ||
pradyumnād aniruddho’haṁ sargo mama punaḥ punaḥ | aniruddhāt tathā brahmā tatrādi kamalodbhavaḥ ||
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca ||
[ma.bhā. 12.326.68-70]
paramātmeti yaṁ prāhuḥ sāṅkhyayogavido janāḥ | mahāpuruṣa sañjñāṁ sa labhate svena karmaṇā ||
tasmāt prasūtam avyaktaṁ pradhānaṁ tad vidur budhāḥ | avyaktād vyaktam utpannaṁ lokasṛṣṭy artham īśvarāt ||
aniruddho hi lokeṣu mahān ātmeti kathyate | yo’sau vyaktatvam āpanno nirmame ca pitāmaham ||
[ma.bhā. 12.327.24-26]
tad evaṁ saṅkarṣaṇasya vaibhavam uktvāniruddhasyāpy āha aniruddho hīti |
lokeṣu pratyeka-brahmāṇḍeṣu mahān ātmā paramātmā |
vyaktatvaṁ prākaṭyaṁ pradyumnād iti śeṣaḥ |
sutena tv abheda-vivakṣayā pradyumnaḥ pṛthaṅ noktaḥ viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi itivat |
seyaṁ prakriyā dvitīya-skandhasya saṣṭhe dṛśyate, yathā sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ [bhā.pu. 2.9.39] ity-ādi-padye ṭīkā—sa eṣa ādyo bhagavān yaḥ puruṣāvatāraḥ san sṛṣṭy-ādikaṁ karoti ity eṣā |
evam ādyo’vatāraḥ puruṣaḥ parasya ity atra ṭīkā parasya bhūmnaḥ puruṣaḥ prakṛti-pravartako yasya sahasra-śīrṣā [ṛk 10.90.1] ity ādy-ukto līlā-vigrahaḥ sa ādyo’vatāraḥ ity eṣā |
tathā tṛtīyasya viṁśe devena ity-ādikaṁ so’nu ity antaṁ sa-ṭīkam eva prakaraṇam atrānusandheyam |
tasmād virāṭtvena tad-rūpaṁ na vyākhyātam. tasmāc ca vāsudeva-sthānīyo bhagavān puruṣād anya evety āyātam |
atha tasya rūpa-dvayasya sāmānyata ekatvena svarūpam āha—tad iti |
tac chrī-bhagavataḥ pauruṣaṁ rūpam |
viśuddho’rjita-sattvādibhir vyaktatvāc chakti-svarūpayor abhedāc ca tad-rūpam evety arthaḥ |
uktaṁ ca dvitīyaṁ puruṣa-vyūham adhikṛtya svarūpatvaṁ tad-rūpasya—nātaḥ paraṁ parama yad bhavataḥ svarūpaṁ [bhā.pu. 3.9.3] ity atra |
viśuddhaṁ jāḍyāṁśenāpi rahitam, svarūpa-śakti-vṛttitvāt |
ūrjitaṁ sarvato balavat paramānanda-rūpatvāt—ko hy evānyāt kaḥ prāṇyāt yad eṣa ākāśa ānando na syāt [tai.u. 2.7.1] iti śruteḥ |
tasmāc chākṣād bhagavad-rūpe tu kaimutyam evāyātam ||