Premabase · Śrīmad Bhāgavatam · Canto 1 · Chapter 3
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
MadhvācāryaŚrīdharaJīvaViśvanāthaBaladeva
ŚB 1.3.1
← 1.2.341.3.2 →
sūta uvāca
jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavān mahad-ādibhiḥ |
sambhūtaṁ ṣoḍaśa-kalam ādau loka-sisṛkṣayā ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Madhvācārya
bhāgavata-tātparyam
vyakty-apekṣayā jagṛha iti |
tathā hi tantra-bhāgavate—
aheyam anupādeyaṁ yad rūpaṁ nityam avyayam | sa evāpekṣya rūpāṇāṁ vyaktim eva janārdanaḥ ||
agṛhṇād vyasṛjac ceti kṛṣṇa-rāmādikāṁ tanum | paṭhyate bhagavān īśo mūḍha-buddhi-vyapekṣayā ||
tamasādy upagūḍhasya yat tamaḥ pānam īśituḥ | etat-puruṣa-rūpasya grahaṇaṁ samudīryate ||
kṛṣṇa-rāmādi-rūpāṇāṁ loka-vyaktim apekṣayā || iti|
mahad-ādibhiḥ—sambhūtam antargataṁ mahad ādi | na mahad-ādi śarīram | ṣoḍaśa-kalam | yasmin netāḥ ṣoḍaśa-kalāḥ prabhavanti iti śrutiḥ |
yat kiñcid iha loke vai deha-baddhaṁ viśāṁ pate | sarvaṁ pañcabhir āviṣṭaṁ bhūtair īśvara-buddhi-jaiḥ ||
īśvaro hi mahad-bhūtaṁ prabhur nārāyaṇo virāṭ | bhūtāntarātmā vijñeyaḥ saguṇo nirguṇo’pi ca ||
bhūta-pralayam avyaktaṁ śuśrūṣur nṛpa-sattama ||
iti mokṣa-dharme [ma.bhā. 12.335.10-11]
nāsīd ahonarātrir āsīn nāsad āsīt tan mahad vapus tad-ābhavad viśvarūpaṁ sā viśva-rūpasya rajani na tasya prākṛtā mūrtir māṁsa-medo’sthi-sambhavā |
na yogitvād īśvaratvāt satya-rūpo’cyuto vibhuḥ || iti vārāhe |
sarve nityāḥ śāśvatāś dehās tasya parātmanaḥ | hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit ||
paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvaśaḥ | sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇāḥ sarve bheda-vivarjitāḥ ||
anyūnānadhikāś caiva guṇaiḥ sarvaiś ca sarvataḥ | dehi-deha-bhidā caiva neśvare vidyate kvacit ||
tat svīkārādi-śabdas tu hasta svīkāravat smṛtaḥ | vailakṣaṇyān na vā tatra jñāna-mātrārtham īritam ||
kevalaiśvarya-saṁyogād īśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ |
jāto gatas tv idaṁ rūpaṁ tad ity-ādi vyavakṣate || iti mahā-vārāhe |
ekam evādvitīyaṁ neha nānāsti kiñcana | evaṁ dharmān pṛthak paśyann asthūlaś cānaṇuś caiva sthūlo’ṇuś caiva sarvataḥ | avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktāna-locanaḥ ||
aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho’bhidhīyate | tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryāḥ kathañcana |
guṇāviruddhā api tu samāhāryāś ca sarvataḥ || iti viṣṇu-dharmottare ca |
guṇāḥ sarve’pi yujyate hy aiśvaryāt puruṣottame | doṣāḥ kathañcin naivātra yujyante paramo hi saḥ ||
guṇa-doṣau māyayaiva kecid āhur apaṇḍitāḥ | na tatra māyā-māyāvī tadīyau tau kuto hy ataḥ ||
tasmān na māyayā sarvaṁ sarvam aiśvarya-sambhavam | amāyo hīśvaro yasmāt tasmāt taṁ paramaṁ viduḥ || iti ||
Śrīdhara Svāmī
bhāvārtha-dīpikā
avatāra-kathā-praśne tṛtīye tūttarābhidhā | puruṣādy-avatāroktyā tat-tac-cāritra-varṇanaiḥ ||
yad uktam athākhyāhi harer dhīmann avatāra-kathāḥ śubhāḥ [bhā.pu. 1.1.18] iti tad-uttaratvenāvatārān anukramiṣyan prathamaṁ puruṣāvatāram āha—jagṛha iti pañcabhiḥ |
mahad-ādibhir mahad-ahaṅkāra-pañca-tanmātraiḥ saṁbhūtaṁ suniṣpannam |
ekādaśendriyāṇi paṁ ca mahā-bhūtānīti ṣoḍaśa kalā āṁśā yasmin |
yady api bhagavad-vigraho naivaṁbhūtaḥ, tathāpi virāḍ jīvāntaryāmiṇo bhagavato virāḍ-rūpeṇopāsanārtham evam uktam iti draṣṭavyam ||
Jīva Gosvāmī
krama-sandarbhaḥ
jagṛha iti |
tatra brahmeti paramātmety atra yo bhagavān nirdiṣṭaḥ[bhā.pu. 1.2.30], sa evedam ity-ādau ca yasyaivāvirbhāvā mahat-sraṣṭr ādayo viṣṇu-paryantā nirdiṣṭāḥ, sa bhagavān svayaṁ śrī-kṛṣṇa eveti pūrva-darśita-śaunakādy-abhīṣṭa-nijābhimata-sthāpanāya paramātmano viśeṣānuvāda-pūrvakaṁ darśayituṁ tat-prasaṅgenānyān avatārān kathayituṁ, tatraiva brahma ca nirdeṣṭum ārabhate—jagṛha iti |
yaḥśrī-bhagavān pūrṇa-ṣaḍ-aiśvaryatvena pūrvaṁ nirdiṣṭaḥ, sa eva pauruṣaṁ rūpaṁ, puruṣatvenāmnāyate yad rūpaṁ tad eva ādau sargārambhe jagṛhe, prākṛta-pralaye svasmin līnaṁ sat prakaṭatayā svīkṛtavān |
kim-artham ? tatrāha—loka-sisṛkṣayā |
tasminn eva līnānāṁ lokānāṁ samaṣṭi-vyaṣṭy-upādhi-jīvānāṁ sisṛkṣayā prādurbhāvanārtham ity arthaḥ |
kīdṛśaṁ sat tad-rūpaṁ līnam āsīt ? tatrāha—mahad-ādibhiḥ sambhūtaṁ militam, antarbhūta-mahad-ādi-tattvam ity arthaḥ |
sambhūyāmbhodhim abhyeti mahā-nadyo nagāpāgāḥ [śiśu.va. 2.100] iti sambhūtir milanārthaḥ |
tatra hi mahad-ādīni līnāny āsann iti |
tad evaṁ,
viṣṇos tu trīṇi rūpāṇi puruṣākhyāny atho viduḥ | ekaṁ tu mahataḥ sraṣṭṛ dvitīyaṁ tantu-saṁsthitam | tṛtīyaṁ sarva-bhūtasthaṁ tāni jñātvā vimucyate ||
iti nāradīya-tantrādau mahat-sraṣṭṛtvena prathamaṁ puruṣākhyaṁ rūpaṁ yac chrūyate, tasminn āvirabhūl liṅge mahā-viṣṇur jagat-patiḥ [bra.saṁ. 5.8] ity-ādi,
nārāyaṇaḥ sa bhagavān āpas tasmāt sanātanāt | āvirāsan kāraṇārṇonidhiṁ saṅkarṣaṇātmakaḥ | yoga-nidrāṁ gatas tasmin sahasrāṁśaḥ svayaṁ mahān ||
[bra.saṁ. 5.12]
ity-ādi brahma-saṁhitādau kāraṇārṇava-śāyi-saṅkarṣaṇatvena śrūyate, tad eva jagṛhe iti pratipāditam |
punaḥ kīdṛśaṁ tad-rūpam ? tatrāha—ṣoḍaśa-kalaṁ, tat-sṛṣṭy-upayogi-pūrṇa-śaktir ity arthaḥ |
tad evaṁ yas tad-rūpaṁ jagṛhe, sa bhagavān |
yat tu tena gṛhītam, tat tu sva-sṛjyānām āśrayatvāt paramātmeti paryavasitam ||
Viśvanātha Cakravartī
sārārtha-darśiṇī
avatāra-kathā brūhīty asyottaratayocyate | bhagavān janma-karmabhyāṁ tṛtīyenaika-mūrtimān ||
pūrvādhyāyānte līlāvatārānurata [bhā.pu. 1.2.34] ity uktam |
tatra kās tasya līlāḥ ? ke vā avatārāḥ ? ity apekṣāyāṁ prathamaṁ puruṣāvatāram āha—jagṛha iti pañcabhiḥ |
pauruṣaṁ puruṣākāraṁ puruṣa-sañjñaṁ vā |
nanu jagṛhe iti ced ucyate—tarhi tad-rūpaṁ pūrvaṁ nāsīd ity avagatyā tad-rūpasyānityatvaṁ prasaktam ity ata āha—samyag bhūtaṁ parama-satyaṁ pūrva-pūrvam api sadaiva svarūpeṇa sthitam eva tat jagṛhe, loka-sṛṣṭy-artham upādatta grahaṇasya vidyamāna-vastu-viṣayatvāt |
ghaṭasyāvidyamānatve ghaṭaṁ jagrāheti prayogādarśanāc ca |
rājā senānyaṁ digvijigīṣayā sva-saṅge jagrāhetivat |
yukte kṣmād āvṛte bhūtaṁ prāṇy-atīte same triṣv ity amaraḥ |
uttaratrāpi sa eva prathamaṁ deva [bhā.pu. 1.3.6] ity ādau |
sarvatra sambhūtam iti padam anuvartanīyam |
mahad-ādibhir mahat-tattvāhaṅkārādibhir lokānāṁ samaṣṭi-vyaṣṭīnāṁ bhuvanānāṁ vā yā sraṣṭum icchā, tayā ṣoḍaśaiva kalā yasminn iti rākā-candram iva matsya-kūrmādy-avatārān apekṣya paripūrṇam ity arthaḥ |
kalā tu ṣoḍaśo bhāga ity abhidhānāt |
tatra yo’yaṁ bhagavān sa para-vyomādhināthaḥ, tena gṛhītaṁ yat ṣoḍaśa-kalaṁ rūpaṁ, sa mahā-viṣṇuḥ prakṛtīkṣaṇa-kartā saṅkarṣaṇāṁśaḥ kāraṇārṇavaśāyī prathamaḥ puruṣo bhāgavatāmṛtokta-yuktyā jñeyaḥ ||
Baladeva Vidyābhūṣaṇa
vaiṣṇavānandinī
puruṣādy avatārāṇāṁ janma-karma-kathāḥ śubhāḥ | tṛtīye'smin prakīrtyante yāḥ pṛṣṭā munibhiḥ purā ||
athākhyāhi harer dhīmann avatāra-kathāḥsa aikṣata, lokānnu sṛjāyukte kṣmād āvṛte bhūtaṁ prāṇyatīte same triṣu
[ai.u. 1.1]
← 1.2.341.3.2 →