लिङ्गानुशासनम्

श्रीः ॥ मूले, अधिकारसूत्रे एते इति । उभयोरधिकारसूत्रत्वेपि लिङ्गमित्या शास्त्रसमाप्तेः द्वितीयस्तु ‘ताराधारा—इति यावदिति विवेकः । अत्रापि लिङ्गं शास्त्रीयं प्रायुक्तमेव विवक्षितम् । तच्चार्थनिष्ठं तच्छब्दप्रतिपाद्यम् । तत्रायं विशेषः । शब्दशक्तिस्वभावेन । कस्यचित्सर्वलिङ्गप्रतिपादकता, कस्यचिदेकलिङ्गप्रतिपादकता कस्यचिद्विलिङ्गयुक्तार्थप्रतिपादकता चेति । यद्यपि शब्दानामर्थानां चानन्त्यात्प्रातिस्विकरूपेण तेषां ज्ञानं योगिनां युक्तयुज्जानत्वेन व्यवहारयोग्यानामेव संभवति न लसदादीनामज्ञानाम्, तथाप्यसदाद्युद्देशेन शास्त्रप्रवृत्तेर्यथा लघुनोपायेनासदादीनां ज्ञानं संभवेत्तथाह—ऋकारान्ता इत्यादिना । स्त्रीति पदमेषु सूत्रेषु संबध्यते । तच्च भावप्रधाननिर्देशेन स्त्रीलपरम् । तस्य लिङ्गपदेन बहुव्रीहिसमासे स्त्रीलिङ्गा इति सामानाधिकरण्येन व्यवहारः । मात्रादिशब्दानां विशेषत उपादानात्पश्चेति लब्धम् । अवधारणस्य तु यथा लाभस्तं प्रकारमाह—स्वस्त्रादिपञ्चकस्यैवेति ॥—ङीन्निषेधेनेति । ‘न षट्स्वस्त्रादिभ्यः’ इति सूत्रेण ज्ञीपो निषेधेन ॥—कर्त्रीत्यादेरिति । अनेन कर्तृपदेन यौगिकाः शब्दा ऋकारान्ताः परिग्राह्याः । रूढस्य क्रोष्टृप्रवृत्तिशब्दस्यादिना परिग्रहः । नच सप्तैवेति वक्तव्ये पश्चैवेति नियमानुपपत्तिरिति वाच्यम् । आदेशलाक्रान्ताः पश्चैवेत्यर्थात् । यद्यपि भाष्यसंमते ‘तृज्वत्क्रोष्टुः’ इत्यादित्रिसूत्र्याः प्रयोगनियमार्थलपक्षे स्त्रियां प्रवर्तमानस्य क्रोष्टृशब्दस्यादेशलाक्रान्तलम्, तथापि परिनिष्ठिते शब्देऽयमीकारान्त एव प्रयुज्यते इति भावः । ‘उणादयो बहुलम्’ इति संगृहीतसाधुलकानां व्युत्पन्नत्वं शास्त्रान्तरे प्रसिद्धमिति तदभिप्रायेणाह—अन्यू इत्यादि । अवनिः । ‘अर्तिसृष्टधन्यम्यक्ष्यवितृभ्योऽनिः’ इत्यनिः ॥—चमूरिति । ‘कृषिचमितनिधनिसर्जिभ्य ऊः’ इत्यूः । दयूः । अत्र वकारस्य ‘च्छ्वोः—’ इत्यूः ॥

—अशनिभर—। पूर्व-सूत्रापवादोऽयम्

—मिन्यन्तः । भूमिः । ‘नियो मिः’ इत्यतो मिरित्यनुवर्त्य विहितो ‘भुवः कित्’ इति निः । ग्लानिः । ‘वहिश्रिश्रुयुदुग्लाहालरिभ्यो नित्’ इति निः । बहुधादिशब्दानां निप्रत्ययान्तत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्ते आह—वहिवृष्णि—। वृष्णिः । ‘सृष्टृषिभ्यां कित्’ इति निः । अग्निः । ‘अङ्गेर्नलोपश्च’ इति निः

—श्रोणियोन्यू—। श्रोणिः । योनिः । ‘वहि-श्रि—’ इतीनिः । ऊर्मिः । ‘अर्तेरुच्च’ इति निः

—ईकारान्तश्च । अत्र ईकारः प्रत्यय एव पूर्वोत्तरसाहचर्यात् ॥—ल-क्ष्मीरिति । अत्र ‘लक्ष्मेर्मुद् च’ इति सूत्रे ‘अवितृस्तृतच्चिभ्य ईः’ इत्यत ईरित्यस्यानुवृत्त्या । तेनेकारः प्रत्ययः । एवमव्यादि-धातुभ्य ईकारप्रत्ययेऽपि स्त्रीलम् । तद्यथा अवीनारी रजस्वला, तरीनारी धूमः, तन्त्रीर्वाणादेर्गुणः । नच ‘यापोः किञ्चे च’ इति सूत्रविहितेकारान्तस्यापि स्त्रीलापत्तिरिति वाच्यम् । पुंस्त्वाधिकारोक्तेन ‘योपधः’ ‘पोपधः’ इत्याभ्यां परलाद्वाधात् । यूप इत्यादौ प्रथमस्य समय इत्यादौ द्वितीयस्य चारितार्थ्यात् । एवं च पपी ययीशब्दस्य पुंस्त्वेऽपि न क्षतिः

—ऊङ्गवन्तश्च । ‘ऊङ्गुतः’ इत्यूद् । आव्यहणेन टाप्डाप्चापां ग्रहणम्

—य्वन्तमेकाक्षरम् । ईकारोऽत्र प्रत्ययः ऊकारसाहचर्यात्

—विशत्यादिरानवतेरिति । विशत्यादयः ‘पङ्क्तिविशति’—इति सूत्रनिर्दिष्टाः

—दुन्दुमिरक्षेषु । अक्षेषु बोधनीयेषु यः प्रयुज्यते इत्यर्थः

—नाभिरक्षत्रिये । क्षत्रियभिन्ने यो नाभिशब्दः प्रयुज्यते स स्त्रियां स्यात् । इयं नाभिरिति । पुरुषावयवे इदम्

—उभावन्यत्र पुंसि । इदं स्पष्टार्थम् । पूर्वसूत्रयोः ‘अक्षेष्वक्षत्रिये’ इत्यभिधानेन सिद्धेः । कथं तर्हि —इति अत्र यत्कोमलैरिति तदनुपपन्नम् । स्त्रीलिङ्गनाभिशब्दार्थविशेषणत्वात् ॥—सामान्य इति । लिङ्गविशेषाविवक्षया नपुंसकं कोमलैरिति प्रसाध्य तस्य नाभिशब्दार्थविशेषणत्वं स्त्रीकार्यम् । विशेषप्रतिपादकस्य यथा पुंस्त्वं तथास्यापि भविष्यतीत्याशयेन समाधानान्तरमाह—वस्तुतस्त्विति । ‘चक्रमध्यक्षत्रिययोः’ इत्यत्र चक्रमध्यं च क्षत्रियश्चेति द्वन्द्वः । अत एव ‘प्राण्यङ्गके द्वयोः’ इति संगच्छते

—तलन्तः । ‘तस्य भावस्त्वतिलौ’ इति सूत्रविहिततल्प्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् ॥— भूमिविद्युद् इति । अत्राभिधानशब्दो भूम्यादिशब्दे शक्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नशक्तपरत्वेन प्रमेयशब्दव्यावृत्तिः । एवमन्यत्रापि बोध्यम्

—यादो नपुंसकम् । पूर्वस्यापवादः

—स्थूणोर्णे नपुंसके च । चकारेण स्त्रियामित्यस्यागुकर्षणार्थमस्यात्र लेखः ॥—प्रावृद्धिति । स्त्रीशब्दस्य पूर्वत्र चानुकृष्टवेऽपि ‘स्वरितेनाधिकारः’ इत्यस्याधिकः कार इति व्याख्यानस्यापि प्रसिद्धत्वादत्र संबन्धः

—दर्विविदि । दर्विशब्दो ‘वृद्ध्यां विन्’ इति विन्नन्तः, ‘सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके’ इति विकल्पेन द्वीप् दर्वी इति

—तिथिनाडि—॥—एते प्राग्वदिति । स्त्रियां स्युरित्यर्थः ॥—पुंस्येवेति । देवासुरात्मेत्यतेन पुंस्त्वबोधकेन मवर्त्ति द्वीपादिति भावः ॥—भाष्यप्रयोगादिति । तेन भाष्ये ‘णा’—इति सूत्रनिर्दि- शनां बहुत्वं प्रायिकमिति विकल्पेनान्यत्र बहुलाभावेऽपि न क्षतिः ॥—क्वचिद्याभिचारमिति । तेन तिथिशब्दस्य पूर्वत्रयशा पुंस्त्वं प्रदर्शितं तथान्येषामन्यलिङ्गत्वेऽपि साधुलमिति सूचयति ॥ इति लिङ्गानुशासने रूपधिकारः ॥ भाषार्थ एवेति । भावे यो घञ् तदन्तस्य पुंस्त्वमित्युक्तम् । एतल्लाभप्रकारमाह—नपुंसकेत्यादि ॥—भयलिङ्गेत्यादि । पूर्वस्यापवादोऽयम्

—क्यन्तो शुः । किप्रत्ययोऽन्तः परो यस्मात्तादृशो घुसंज्ञको धातुस्तद्धटितः परमनिः ॥ ये न क्यन्तु । अन्न पृक्ष्यत्वात्तदन्तं कल्या तस्य षष्ठीसमासोऽभिधानशब्देन कर्तव्यः, अभिधानशब्दः दिनाहनी—दिवसाभिधानाविमौ ॥—खारीमानिके—। मानाभिधानलात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः ॥—बहुत्वं—चेति । चकारः पुंस्त्वस्य समुच्चायकः

—नाड्यपजनोपपदानि व्रणाङ्गपदानि । अत्रोपपदशब्दः पूर्वपदपरो ननु ‘तत्रोपपदम्—इति तत्तुल्यं कायाः ॥ तास्यात्प्राप्यमावान् ॥—ह्यैवत्वनिवृत्त्यर्थमिति । नपुंसकाधिकारे ‘मुखनयन्’ इत्यादि— वक्ष्यमाणसूत्रेण विवराभिधानत्वेन क्लीवत्वं प्राप्तं तन्निवृत्त्यर्थमित्यर्थः ॥—अमरस्त्विति । एवं च तन्मतेऽर्थचादिष्वयं द्रष्टव्यः । इति पुंलिङ्गाधिकारः ॥ भावे ल्युडन्तः । इदं च सूत्रं यद्यपि ‘नपुंसके भावे कः’ ‘ल्युट् च’ इत्यनेन गतार्थं तथापि स्पष्टार्थमुपात्तम् । एवमन्तप्रहणं चेति बोध्यम् ॥—इध्मप्रब्रश्चन इति । अत्र करणे ल्युट् ॥—निष्ठा च । अत्र निष्ठापदं कस्य बोधकम् । इदमपि सूत्रं ‘नपुंसके भावे कः’ इत्यनेन गतार्थम् । प्रत्ययप्रहणे तदन्तस्य प्रहणम् ॥—त्वप्यऔ तद्धितौ । भावे इत्यनुवर्तते । यद्यपि ‘तस्य भावः—’ इति सूत्रे भावशब्दः प्रकृतिजन्यबोधीयप्रकारताश्रयधर्मपरः । ‘भावे ल्युडन्तः’ इत्यत्र तु भावशब्दो भावनाबोधक इति मेदस्तथापीह भावशब्दः शब्दाधिकारेणान्यार्थको द्रष्टव्यः

—कर्मणि च—चाद्भावे । त्वप्यञावित्याद्यनुवर्तते

—स्तेनाद्यन्नलोपश्चेति । यद्यपीदं सूत्रं प्राग्व्याख्यातमेव तथापीतः प्रभृति कथित-नपुंसकत्वस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमिहोपादानमिति बोध्यम्

—द्वन्द्वैकत्वमिति । ‘द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य—’ इत्यादिना येषां द्वन्द्वाना-मेकवद्भावो भवति ते द्वन्द्वा नपुंसकत्वाभिधायका बोध्या इत्यर्थः ॥—अभाषायामिति । इदमपि सूत्रं ‘हेमन्त-शिशिरावहोरात्रे च छन्दसि’ इति सूत्रे छन्दसीत्युपादानेन गतार्थम् । हेमन्तशिशिरावित्यत्र तु निर्देशादेव पुंस्त्वप्रति-पादकता बोध्या ॥—स्त्रियां चेति । चेन नपुंसकमित्यनुकर्षः । ‘विभाषा सेना—’ इति विभाषापदोपादानेनेदमपि गतार्थम् ॥—परवदिति । ‘परवल्लिङ्गं—’ इति सूत्रोपात्त इत्यर्थः । परवदिति सूत्रस्य स्मारकमिह परवदिति, नत्विदम-पूर्वम् ॥ तत्पुरुष इति द्वन्द्वस्याप्युपलक्षणम्

—संख्यापूर्वा रात्रिः । ‘संख्यापूर्वं रात्रं क्लीवम्’ इत्यस्यानुवादः

—द्विगुः स्त्रियां चेति । चात्रपुंसकमिति संबध्यते । इदमपि ‘आकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः’, ‘पात्राद्यन्तस्य न’ इत्यनेन गतार्थम् । अतएवाह—व्यवस्थयेति

—इसुसन्तः । ‘अर्चिशुचिहुसृपिछादिछर्दिभ्य इसिः’, ‘जनेरुसिः’ एतयोरुपात्तौ एतौ

—छदिः स्त्रियामेवेति । यद्यपि छदिरित्यस्येसन्तत्वेन नपुंसकत्वे प्राप्ते विशेषोपादानेन स्त्रिया- मिलनेनैव निलस्त्रीलाभे सिद्धे एवकारो व्यर्थः, तथापि ‘पटलं छदिः’ इत्यमरग्रन्थदर्शनेन साहचर्यान्नपुंसकलमपीति भ्रान्तिः स्यात्तन्निवारणायैवकारः । अत एव वक्ष्यति—अमरव्याख्यातार इति ॥—अस्येति । ‘मुखनयन—’ इति सूत्रस्य ॥ सीरार्थादनाः—। सीरशब्दो हलाभिधानः । अर्थशब्दस्तु धनशब्दस्य पर्यायः । ओदनशब्दोऽन्नवाची । भिस्सा-भिस्सटाशब्दौ तु दग्धान्नपराविति तयोः स्त्रीत्वेऽपि न क्षतिरिति

—अटवी स्त्रियाम् । अयं वनाभिधानः ॥—संख्येति । संख्यावाचीत्यर्थः

—शतायुत—। अयं शतशब्दोऽनन्तवाची । ‘शतादिः—’ इति पूर्वसूत्रापवादोऽयम् ॥—लक्षाकोटी—। एतयोरपि संख्यावाचकत्वान्नपुंसकत्वे प्राप्ते इदम् ॥—क्लीवेऽपीति । एवं चायमर्थचादिषु द्रष्टव्यः

—शङ्कः पुंसि । अस्य शङ्कशब्दस्य संख्याविशेषवाचकत्वात् ‘शतादिः संख्या’ इति नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः ॥—सहस्रः कचिदिति । कचिदिति अर्थविशेष इत्यर्थः । ‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’ इत्यत्रानन्तवाची । नचात्र सहस्रशब्दस्यानन्तपरत्वे संख्यापरलाभावेन सहस्रपादित्यत्र ‘संख्यासुपूर्वस्य’ इति पादशब्दान्त्यलोपो न स्यादिति वाच्यम् । नियतविषयपरिच्छेदकलरूपसंख्यालाभावेऽपि यथाकथंचित्संख्यायाः प्रतीतिरिति लोपः । वस्तुतश्छान्दसो लोप इति तूचितम् ॥—मन्द्राच्कः । अत्र मन्प्रत्ययः श्रूयमाणनकारान्तः ‘सर्वधातुभ्यो मनिन्’ इति विहितः ॥—चर्म । वर्मेति । चरादिधातोर्मनिन्प्रत्ययः । वाहुलकादिलभावः । अणिमादौ लिद् । दामेत्यत्रापि ‘सर्वधातुभ्यो मनिन्’ इत्यनेनैव मनिन्, परं त्वयं विशेषः । उणादिप्रत्ययान्तानां संज्ञाशब्दपरत्वेन यादृशी व्युत्पत्तिर्यत्रोचिता स कल्पनीयेति कर्तर्यपि प्रत्ययः संभवतीति ॥—ब्रह्मेति । ‘वृंहेनोच्च’ इति मन्तिन्प्रत्ययः

—असन्तो द्वाच्कः । ‘सर्व-धातुभ्योऽसुन्’ इति विहितोऽसुन् । तस्यासुनो येष्वनुवृत्तिस्तदन्ता अपि बोध्या । ‘चन्देर्मो डित्’ इति विहितासुन्प्रत्यया न्तश्चन्द्रमत् शब्दोऽप्यसुन्नन्तः । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् । एवमप्सरःशब्दोऽपि

—त्रान्तः । त्रप्रत्ययान्तो नपुंसकः स्यात् । ‘सर्वधातुभ्यश्रून्’ इति त्रन्प्रत्ययो लकारानुबन्धक इति

—यात्रा मात्रा—। ‘हुयाम—’ इति विहितस्त्रन्प्रत्ययोऽपिग्रहणेन गृह्यत इति नपुंसकत्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः । एवकारो न्यायसिद्धवाच्यवाधकभावानुवादकः

—भृत्रामित्र—। पूर्वस्यापवादः ॥—यत्त्विति । दोषान्तरमित्यन्ता तदुक्तिः । मध्योदात्तः मकारेकारस्य प्रत्यया युदात्तत्वेन मध्योदात्त इति तद्भावः ॥—चिन्त्य इति । चित्त्वस्य सत्यात् । नन्वमित्रशब्दो नेत्रन्तः किंतु ‘अमिचिमि’ इति धातुविहितकान्तमित्रशब्देन नन्वः समासं सति सिद्ध इत्याह—नञ्समासेऽप्येवमिति । अन्तोदात्त इत्यर्थः ॥ परवल्लिङ्गतेति । एवं सति नपुंसकत्वं स्यात् । हरदत्तोक्तं दृषयति—तत्प्रकृतेत्यादिना ॥—नओ जरमरेति । यदि तु न मित्र अमित्र इति नव्यसमासस्तदा न ‘नओ जरमरमित्र—’ इत्यस्य प्राप्तिस्तस्य बहुत्रीहिसमासे प्रवृत्तिरिति बोध्यम्

—कुसुमाभिधायित्वेति । वस्तुतः कुसुमाभिधायित्वेऽपीत्यर्थः । यदि तु कुसुमविशेषाभिधायकोऽयं नतु कुसुमशब्दशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नशक्त इति विभाव्यते तदालपूर्वमेवोभयल्लिङ्गलाभिधानमिति । मतान्तरेण जलज-शब्दस्य जलजातकुसुमान्तराभिधायकलमित्यभिप्रायकमतान्तरेणेत्यर्थः

—आहवसंप्रामौ पुंसि । एतयोर्युद्धाभिधा-यकलान्नपुंसकत्वे प्राप्ते । एवमाजिशब्दोऽपि ॥—फलजातिरिति । फलोपादानाद्बुक्षपरस्यामलकीशब्दस्य ल्लीत्वेऽपि न क्षतिः ॥—हरीतकीति । हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः । ‘हरितक्यादिषु व्यक्तिः’ इति ल्लीलाभिधानात् ॥—रथाङ्गा-दाविति । आदिना देवनाक्षपरिग्रहः ॥ इति नपुंसकाधिकारः ॥ ल्लीपुंसयोः । अधिकारोऽयम् ॥—नपुंसकं चेति । चात्ल्लीपुंसयोः ॥ इति ल्लीपुंसाधिकारः ॥ शलाकावाचीति । सा च शलाका काष्ठादिनिर्मिता । तत्र मानमाह—तथाचेति । इति पुंनपुंसकाधिकारः ॥ अविशिष्टलिङ्गम् । तत्तल्लिङ्गवाचकताप्रयुक्तकार्यविशेषशून्यम् ॥—शिष्टा इति । पूर्वोक्तशब्दान्यतमलावच्छिन्न- प्रतियोगिताकमेदवन्तः ॥—परवदिति । विशेष्यवदित्यर्थः

—गुणवचनं च । परवदित्यनुवर्तते

—कृत्याश्च । कृत्यप्रत्ययान्ताः परवद्वोध्याः

—सर्वादीनि सर्वनामानि । सर्वनामसंज्ञकानि सर्वादीनि परवद्वोध्यानि ॥—स्पष्टार्थेति । लोकव्युत्पत्त्यैव संत्तल्लिङ्गाभिधानसिद्धत्वात् अत एव ‘लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य’ इति भगवता भाष्य-कृतोक्तम् । तेन यौगिकेषु शब्देषु लोकव्युत्पत्तिरेव लिङ्गाभिधाने प्रमाणमिति सिद्धम् ॥ इति लिङ्गानुशासनविवरणम् ॥ इति श्रीमदनन्तकल्याणसङ्कुणनिधानाखिलपण्डितसार्वभौमभूमण्डलसंचारिविमलतरानबद्यसद्यशःपार्वणपीयूष-भान्वगस्त्यकुलवंशावतंसश्रीमद्भवदेवमिश्रात्मजभैरवमिश्रप्रणीतं लिङ्गानुशासनव्याह्यानं संपूर्णम्