उत्तरकृदन्तप्रकरणम्

—भूतेऽपि दृश्यन्ते । नन्वेवं वर्तमानग्रहणं च ‘उणादयो वहुलम्’ इत्यत्र नानुवर्त्यताम् । एतच्चोत्तरसूत्रं च त्यज्यताम् । अविशेषेण कालत्रयेऽपि प्रत्ययलाभादिति चेदत्राहुः । वाहुल्येन वर्तमाने भवन्ति भूतभविष्यतोस्तु क्वचिदेवेति विवेकप्रदर्शनार्थमिति

—भविष्यति गम्यादयः । गमिष्यतीति गमी ग्रामम् । आगमिष्यतीति आगामी । गमेरिनिः ‘आङि णित्’ इत्याङ्पूर्वस्य तु णित्त्वादुपधावृद्धिः ॥—भीमः । भीष्म इति । ‘भियो हेतुभये पुक्’ इति मप्रत्ययसंनियोगेन वैकल्पिकः पुक् । प्रस्कन्दत्यस्मादिति प्रस्कन्दनः । अपादाने ल्युट् । प्ररक्षत्यस्मादिति प्ररक्षः पचाद्यच् । मुह्यत्यस्मादिति मूर्खः । ‘मुहेः खो मूर्चे’ । स्खलत्यस्मादिति खलतिर्निष्केशशिरा इति प्रागुक्तम् ॥—ताभ्यामिति । ताभ्यामित्यनुक्तौ तु संनिहितापादानस्यैव परामर्शादपादानादन्यत्रेत्यर्थः स्यादिति भावः ॥—ततोऽसाविति । तनोतेः कर्तरि क्तः । ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यनुनासिकलोपः । असौ ततो भवति विस्तृतो भवतीत्यर्थे तनोतेस्तुन् ॥—वृत्तमिति । गमनादिना निष्पन्नं यत्तद्वत्मं । वृत्तेः कर्मणि मनिन् । ‘अयनं वत्मीमार्गं—’ इत्यमरः

—तुमुन्ण्वुलौ—। क्रिया अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा क्रियार्था तस्याम् । अत्रेदं बोध्यम् । तुमुन्ण्वुलोः कृत्त्वाविशेषेऽपि ‘अव्ययकृतो भाव’ इति वचनाद्भावे तुमुन् । ण्वुल् तु कर्तरि क्रियायामिति निर्देशात्तद्वाचकस्य यातीत्यादेः ‘तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्’ इत्युपपदत्वमिति ॥—कृष्णं द्रष्टुमिति । कृष्णकर्मकं यद्भविष्यदर्शनं तत्प्रयोजकं यानमित्यर्थः ॥—कृष्णं दर्शक इति । कृष्णकर्मकभविष्यदर्शनकर्तृकर्तृकं दर्शनप्रयोजनकं च यानमित्यर्थः । क्रियायां किम् । भिक्षिष्ये इत्यस्य जटाः । इह भिक्षार्था जटाः ताश्च द्रव्यं न तु क्रिया, भिक्षितुं जटा इति प्रयोगस्तु धारयतीत्यध्याहारेण समर्थनीयः ॥ क्रियार्थायां किम् । धावतस्ते पतिष्यति दण्डः । अस्त्यत्व धावत इति क्रिया न त्वसौ दण्डपतनार्था । धावनं तु दण्डपतने हेतुर्भवति न तद्देश्यमिति दिक्

—समानकर्तृकेषु—॥—अक्रियार्थेति । भोक्तुमिच्छतीत्यत्व भोजनविषयिणीच्छेति प्रतीयते न तु भोजनार्थेच्छेति । अतः पूर्वेणात्राप्राप्तिरिति भावः । सूत्रस्थसमानशब्द एकतावचन इत्याह—एककर्तृकेष्विति । एकेति किम् । पुत्रस्य पठनमिच्छतीति । पुत्रस्येति कर्तरि षष्ठी । पुत्रकर्तृकं पठनमित्यर्थः । इह सूत्रे समानकर्तृकेति पदाभावे पुत्रस्य पठितुमिच्छतीति प्रयोगः स्यात् । देवदत्तं भुञ्जानमिच्छतीति काशिका । अत्र काशिकायामुक्तम् । इच्छन् करोतीत्यत्रानभिधानान्नेति । अत्र निष्कर्षमाहुः । उक्तविषये इच्छन्कर्तुमिति प्रयोगाभावेऽपि इच्छन् कर्तुं गच्छतीत्यादौ तु ‘तुमन्पृथुलौ-’ इति सूत्रेण स्यादिति । तच्चिन्त्यम् । करोतीत्यर्थं तुमनः प्राप्तेरेवाभावात् । तस्य भावार्थकलात् । इह च लटा कर्तृप्रतीतेः । किञ्चेच्छन्कर्तुमिति प्रयोगो नेष्यते इति रिक्तं वचः, कर्तुमिच्छन्निति प्रयोगस्य सकलसंमतलात् । पदानुपूर्व्याश्चाहर पात्रं पात्रमाहरेत्यादाविव स्वेच्छायत्तलात् । विस्तरस्त्विह मनोरमादावनुसन्धेयः ॥—वृष्टीति । वश कान्तौ कान्तिरिच्छेति वशधातुरपीच्छार्थकः

—शकधृष-। अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ आरम्भः । भोक्तुं शक्नोति धृष्णोति जानाति इत्यत्र हि भुञ्ज्यर्थो विषयतया संवध्यते नैपुण्यं च गम्यते । ग्लायति भोक्तुमित्यर्थं भोजनविषयिण्यशक्तिर्गम्यते । भोक्तुं घटते इत्यत्र तु भोक्तुमर्हतीति योग्यता । आरभते भोक्तुमित्यत्र भोक्तुं प्रक्रमते उत्सहते इति भुजेराद्यावस्था । लभते इत्यत्राप्रत्याख्यानमस्ति भोक्तुमित्यादौ तु संभवमात्रम्

—पर्याप्तो भोक्तुमिति । भोक्तुं समर्थं इत्यर्थः ॥—उपलक्षणार्थमिति । तस्य फलमाह—अनेहा इति । ‘कालो दिष्टोऽप्यनेहापि’ इत्यमरः ॥—तेनेह नेति । अनुवादेन न भवतीत्यर्थः ॥—यागायेति । यष्टुमित्यर्थः । ‘तुमर्थाच्च भाववचनात्’ इति चतुर्थी ॥—पृथुलोऽपवाद इति । अव्ययकृतो भाव इति भावे विहितलात्तुमनः प्राप्तिरेव नास्तीति भावः

—पदरुज-॥पद्यतेऽसाविति । करणस्य कर्तृविवक्षात्र वोध्या । पद्यते गच्छति येनेति फलितोऽर्थः

—सृष्टिरे । सर्तेरिति भ्वादेर्जुहोत्यादेश्च ग्रहणं स्थिरग्रहणं प्रत्ययार्थस्य कर्तृविशेषणं न तूपपदमिति ध्वनयन्नाह—स्थिरे कर्तरीति । अर्धचादिषु सारशब्दपाठोऽत्र मानम् ॥—व्याधीत्यादि । अस्थिरार्थमिदं वचनम् । तेन विसारो मत्स्य इत्यत्र विविधं सरतीत्यर्थः संगच्छते ॥—अतीसार इति । ‘उपसर्गस्य घनि’ इति दीर्घः ॥—सारो वले इति । अत्रापि सृष्टातुरन्तर्भावितण्यर्थः । सारयति चेष्टयतीत्यर्थानुरोधात् । वलवानेव हि चेष्टते

—सिद्धावस्थापन्न इति । पचतीत्यादौ तु साध्यावस्थापन्नो धात्वर्थ इति भावः ॥—आचमेति । ‘नोदात्त-’ इति सूत्रे अनाचमेरित्युक्तलादिति भावः । तत्रैव सूत्रेऽनाचमिकमिवमीनामिति वार्तिकाद्बुद्धिनिषेधो नेत्याहुः ॥—कामः । वाम इति ॥—अपाणिनीयमिति । श्रमेरुदात्तोपदेशलात् घनि वृद्धेर्दुर्लभलात् । यदि तु ‘धुर्यान्विश्रामयन्’ इत्यादिवणिचि वृद्धिमाश्रित्य णिजन्तादेरन् क्रियते तदा रूपं सिध्यति । न च णिच्यपि वृद्धिनिषेधः शङ्क्यः । ‘नोदात्त-’ इत्यत्र कृतीत्यनुवृत्त्या णिचि निषेधाभावात् । न चैवमपि मितां हस्वः स्यादिति शङ्क्यम् । वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणेन हस्वाभावसिद्धेः । परन्तु णिजन्तकल्पनायामर्थो भिद्यत इति भावः । वस्तुतस्तु निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्राकृतेऽर्थे णिजिति विवक्षायां तु न दोष इत्यवधेयम् । एवं च ‘रोगी चिरप्रवासी परान्नभोजी परान्नस्यश्यायी यज्जीवि सि । नान्मर्थं विश्रामः । इत्यादिकविप्रयोगाः साधव एवेति बोध्यम्

—अवोदै—॥ अवोद इति । उन्दी क्लेदनेऽवपूर्वः । घञि नलोपो निपालते ॥—एथ इति । इन्धेर्घञि नलोपो गुणश्च निपालते । ‘न धातुलोप—’ इति निषेधादप्राप्ते गुणस्य निपातनमिति ज्ञेयम् ॥—ओच्च इति । उन्दरौणादिके मन्प्रलये नलोपो गुणश्चात्रापि निपालते ॥—अन्धेरिति । प्रपूर्वस्य हिमपूर्वस्य च घञि निपालते इति बोध्यम् ॥—प्रायिकमिति । सर्वात्मना संज्ञाग्रहणलागे कृतः कट इत्यत्र कारः कट इति स्यादिति भावः । भाष्ये लनभिधानमाश्रित्य प्रलाख्यातम्

—परिमाणाख्यायाम्—। सर्वेभ्यो धातुभ्यः । परिमाणं परिच्छित्तिः । आख्यान-माख्या उक्तिः । परिच्छित्तेरुक्तौ सत्यामित्यर्थः । कस्य पुनः परिच्छित्तिरिति चेत्प्रलयार्थस्येत्युच्यते । आख्याग्रहणं रूढि-निरासार्थं, तेन परिमाणग्रहणेन संख्यात्र गृह्यते । सर्वेभ्यः किम् । अन्यथा पुरस्तादपवादन्यायेनाचमेव घञ् वाधेत न लपम् ॥—तण्डुलनिचाय इति । निचीयते राशीक्रियते इति निचायः । अत्र राश्येकत्वेन समुदायिनां परिच्छित्ति-रर्थाद्रम्यते । ‘एरच्’ इत्यचि प्राप्ते घञ् । निष्पूयते शोध्यते तुपाद्यपनयनेन यस्तण्डुलादिः स निष्पावः । ‘ऋदोरप्’ इत्यपि प्राप्ते घञ् । शूर्पणेति करणे तृतीयान्तस्य ‘कर्तृकरणे कृता बहुलम्’ इति समासः । अत्र शूर्पसंख्यया तण्डुलादेरपि परिच्छित्तिः । शूर्पद्वित्वं तु आर्थिकं न तु शाब्दं, निष्पावगतद्वित्वं तु शाब्दम् । यद्यप्यत्र ‘निरभ्योः पून्वोः’ इति घञ् लभ्यते तथापि सर्वग्रहणबलादनेनापि भवितुमर्हतीति भावः । अप्रलयस्य मुख्योदाहरणमाह—द्वौ काराविति । कृ विक्षेपे । कर्मणि घञ् । शूर्पादिना विक्षिप्तो धान्यादिराशिः कारः । इह प्रकृत्याश्रय एवापवादो नलर्थाश्रयः । सर्वेभ्य इति पञ्चमीनिर्देशेन तथैवावगमात् । तेनायं प्रकृत्याश्रयो घञ् क्तिनोऽपवादो न भवति । एका तिलोच्छ्रितिः । उत्पूर्वकाच्छ्रयतेः कर्मणि भावे वा क्तिन् । ऊर्ध्वाकृतः राशीकृत इत्यर्थः । तदेतत्सूचयितुमुक्तम् अजपोरपवाद इति । तयोरपि प्रकृत्या-श्रयबलादपवादापवादयोः समानविषयौचित्यात् । स्त्रियां क्तिन् लर्थाश्रय इति दिक् ॥—दारजाराविति । अकर्तरि कारके इत्यधिकारात् ‘ऋदोरप्’ इत्यस्य घञपवादलाच्च कर्तरि घञर्थमिदं वचनम् ॥—णिलुकचेति । चात् घञ् । लोपे हि सति घञाश्रया वृद्धिन् स्याणिलोपस्य स्थानिवद्भावेन व्यवधानात् । न च णिज्जिमित्तैव वृद्धिरस्त्विति वाच्यम् । जारशब्दे ‘मितां हस्वः’ इति हस्वापत्तेः । ‘जनीजृष्—’ इति जॄधातोर्णौ मित्त्वात् । लुकि तु सति तस्य परनिमित्तलाभावेन ‘किल्लुपधा—’ इति क्वौ लुप्तस्य निषेधेन वा स्थानिवत्त्वाभावाज्जार इति रूपं सिध्यतीति भावः । एतेन दीर्यते यैस्ते दाराः जीर्यतेऽनेनेति जाराः इत्यण्यन्ताभ्यामेव करणे घञस्तु किमनेन वचनेनेति केषांचिदुक्तिः परास्ता । ‘ऋदोरप्’ इत्यपवादविषये उत्सर्गस्य घञो दुर्लभत्वात् । क्वयधिकाराद्ध्वं वासरूपविधेरनङ्गीकारादपवादोऽप्यच् करणाधिकरणयोरिति ल्युटा वाधादिह दुर्लभ इत्यन्यदेतत् ॥—उपेत्येति । गुरुसमीपमेत्येत्यर्थः ॥—अपादान इति । पुरस्तादपवादन्यायेन इद्ध्वेत्यस्याच्च एवापवादलात्स्त्रियां तु क्तिन् स्यादिति तद्वाधनायायमारम्भः । घञनुक्रमणमजपोर्विषय इति वचनात्स्त्रियां घञ् न स्यादिति स्त्रियांग्रहणम्

—उपाध्यायेति । या स्वयमध्यापयति तस्यामिदं रूपद्वयम् । पुंयोगे तु क्षीषेवाऽनुगा-गमश्च पाक्षिक इत्युक्तम् ॥—करणे क्त इति । वृष् वरण इत्यस्यादित्यर्थः ॥—नीशार इति । ‘उपसर्गस्य घञि—’ इति दीर्घः । ननु ‘प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणाम्’ इति कथं प्रयोगः । वायुवर्णेत्यर्थपरिगणनादिति चेत् । अत्राहुः । अत एव वार्तिकप्रयोगादक्षेण्वपि शृणातेर्धञ्। — ख इति। ‘ऋदोरप्’ इत्यप्। — राज्ञो नय इति। णीञ् प्रापणे इत्यस्मादचो यत्

— यज्ञे समि-। अधिकरणे ल्युटोऽपवादोयं घञ्।

— छन्दो-। शब्दविषयत्वात्पूर्वेणाग्राते वचनम्। केचित्तु प्रस्तारपङ्क्तिरेत्यादिप्रयोगानुरोधेनात्र वाविति नानुवर्तयन्ति

— उदि ग्रहः । भावादौ घञ् स्यात्। ‘ग्रहदृढ-’ इति प्राप्तस्यापोऽपवादः ॥ — परिच्योः-। अक्षादिभिः क्रीडनं धूतम् । यथाप्राप्तकरणमश्रेषः ॥ — परावलु-। अत्र व्याचख्युः । द्विः परिग्रहणमिह व्यर्थः। सकृदेव कर्तुं शक्यम् । तथा हि । परौ नियो धूते, इणोनुपात्यये, नावभ्रेषे । इह इण इत्यनुवर्तनादिणोऽनुपात्यय इत्यत्र लु परावित्यनुवर्तनाच्छेष्टं सिद्ध्यतीति भावः । ननु पूर्वमूत्रेऽनुपात्ययः पर्यायार्थकत्वेन व्याख्यातः । तथा च तदनुवृत्त्यैव सिद्धे पर्यायग्रहणमिह व्यर्थमिति चेदत्राहुः । पर्यायग्रहणं पुनर्विधानार्थं तेनात्राभिविधिविवक्षायां परमपि ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ इति इनुणं वाधित्वाऽयमेव घञ् भवतीति ॥ — आकायमिति । आचीयन्तेऽस्मिन्निष्टका इत्याकायम् । अधिकरणे घञ् । अग्निस्थलविशेषं चिन्वीत चयनेन निष्पादयेदिति श्रुत्यर्थः

— सज्जे चानौत्तराधयँ । उत्तरे चाधरे चोत्तराधरास्तेषां भाव औत्तराधर्यम् ॥ — सूकरेति । स्तनपानार्थमुत्तराधरभावेन सूकराः शेरते तदैतत्प्रत्युदाहरणम् । यदा लु भिक्षुवत्पृथक्पृथगोवावतिष्ठन्ते तदा भवत्येव घञिहापि

— कर्मव्यतिहारे णच्-। कर्मव्यतिहारः क्रियाव्यतिहारः । परस्परकरमस्मिति By शब्दजगत् इत्यत्र अर्थमभिनुष्ठातीति स्पृश्यः ॥ — भावे णजिति । कर्तृवर्जिते कारके न भवत्यनभिधानादित्याहुः । भावादाविति प्राचोक्तं यत्तदुपेक्ष्यमाकरविरोधात्

—णचः स्त्रि—अनेन णजिति चकारोऽत्र विशेषणार्थ इति ध्वनितम् । स्त्रियां किम् । व्यतिपाको वर्तते ॥—ऐच् नेति । ‘न व्याभ्याम्—इति प्राप्तस्य निषेधेनादिवृद्धिरेव । णचस्तद्धितलाभावेऽप्यवस्तद्धितलादिति भावः । कृद्धहणपरिभाषया सोपसर्गधातोर्णजन्तलात्ततोऽवि तन्प्रयुक्तादिवृद्धिरुपसर्गस्येत्याशयेनोदाहरति—व्यावक्रोशीति । कुश आह्वाने, हसे हसने । स्यादेतत् । स्त्रियां किञ्चिति प्रकरण एवायं णजिवधेयः । एवं च स्त्रियामिति न कर्तव्यमिति लाघवमिति चेन्मैवम् । स्त्रियामित्यधिकारे वासरूपविधिनिषेधापत्तेः । इष्यते तु व्यावक्रुष्टिरिति स्त्रियां किञ्चिति अपवादविषये क्वचिदिष्यते । व्यावचोरी । इह ‘ण्यासश्रन्थ—’ इति युच्छाप्तः । व्यात्युक्षी । अत्र ‘गुरोश्च हलः’ इत्यकारप्रत्ययः प्राप्तः । क्वचिदकार एवेष्यते न तु णच् । व्यतीक्षा, व्यतीहा । सैषा व्यवस्था न्यायतो दुर्लभापि वाहुलकात्स्वीकार्या

—अभिविधौ— अभिविधौ किम् । संरावः । वासरूपेण घञ् क्तश्च न भवति पुनर्भावग्रहणात् । नच कर्तृभिन्नकारकनिवृत्तये भावग्रहणमिति वाच्यम् । पूर्वसूत्र इव शक्तिस्वाभाव्यादेवेनुणोऽप्रवृत्तेः । ल्युटा तु समावेश इष्यते । तच्च वाहुलकाल्लभ्यत इत्याकरः

—अणिनुणः । अत एवेनुणो णानुवन्धो विशेषणार्थ इति ध्वनितम् ॥—सांराविणमिति । समन्ताच्छब्द इत्यर्थः । संशब्दोऽभिविधियोतकः । पूर्ववत्सगतिकादण् । अणस्तद्धितलादादिवृद्धिः । ‘इनण्यनपत्ये’ इत्यनपत्याणि इनः प्रकृतिभावात् ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपेन न निवृत्तिः । स्वभावतश्चेदमणिनुणन्तं नपुंसकम्

—आक्रोशे— ‘प्रहवृद्ध—’ इत्यपि प्राप्तेऽयमारम्भः ॥—अवग्रहः पदस्येति । छेदविशेष इत्यर्थः । निग्रहो निरोधः

—प्रे लिप्सायाम् । लिप्सायां किम् । देवदत्तस्य प्रग्रहः । प्रकृष्टोऽभिनिवेश इत्यर्थः ॥—पात्रप्रग्राहेणेति । भिक्षापात्रोपादानेन, पात्रं गृहीत्वेति यावत्

—नौ वृ—नौ उपपदे वृन्नो भावादौ घञ् स्यात् ॥—निवरा कन्येति । ‘प्रहवृद्ध—’ इत्यादिना कर्मण्यप् । ननु स्त्रीलविशिष्टे कर्मणि परत्वात्, किना भाव्यम् ‘अजन्म्यां स्त्रीखलनाः’ इत्युक्तेरत आह—क्तिन्विषयेऽपीति । एवं च प्रायेण भवार्थ एव घञजवन्ताः पुंसीति द्रष्टव्यम्

—रदमौ च । रथादियुक्तानामश्वानां संयमनार्था रज्जुः रद्भिः । तस्यामभिधेयायां प्रे उपपदे ग्रहेर्घञ्चा स्याद्भावादौ । इह द्विःकृत्वो ग्रहिरुपात्तः सकृदेव तु वक्तुं शक्यः । तथाहि उदि ग्रहः, समि मुष्टौ, आक्रोशे वन्योः, प्रे लिप्सायाम्, परौ यज्ञे, अवेर्वर्षप्रतिवन्धे, विभाषा प्रेवणिजाम्, इत्यादि ‘परौ भुवोऽवज्ञाने’ इत्यस्यानन्तरम् ‘आङि रहुवोः’ इत्यस्तु तथा तु न कृतमित्येव ॥—वृणोतेः—॥ प्रावार इति । ‘उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये वहुलम्’ इत्युपसर्गस्य दीर्घः । आच्छादने किम्, प्रवरो गौः । प्रशस्त इत्यर्थः ॥— परिभावः । ‘अनादरः परिभवः परिभावस्तिरस्क्रिया’ इत्यमरः ॥ परलाद्धि काल्युटौ प्राप्तौ । तथा च पूर्वविप्रतिषेधोऽयं फलितः । एवं च वासरूपन्यायोऽत्र न प्रवर्तते अनपवादलादिति भावः ॥—वर्षमिति । वृषभो वर्षणादिति भाष्यप्रयोगान्तु ल्युडपि वर्षणम्—ऋदोरप्। ऋच उच्च तयोः समाहारे सौत्रं पुंस्त्वम् । ऋदोरित्ययं न तकारः किं तर्हि दकारः । ‘निरभ्योः पूल्वोः’ इत्यपवादतया घञ्चिधानाज्ज्ञापकादीर्घान्तादप्युदाहरति—लवः । पव इति ॥—अचोरपवाद इति । निश्चय इत्यत्राचः प्राप्तिरन्यत्र घञ्च इति विवेकः । हस्तादाने तु प्रपूर्वकाच्चिनोतेर्घञ्जुदाहतः ॥—वशिरण्योरिति । घञ्चि प्राप्ते वचनम् । वशनं वशः । रणन्ति शब्दं कुर्वन्त्यस्मिन्निति रणः संप्राप्तः ॥—व्यद्यते विशेषेण मक्ष्यते इति विघसः वैश्वदेवशिष्टमन्नम् । घासश्चतुष्पदां मक्ष्यम् । ‘शब्दं वालतृणं घासः’ इत्यमरः । उपजापो मन्त्रमेदः । ‘शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवसनाः । स्वानः’ इत्यमरः ॥—कणो— ‘निक्काणो निक्कणः क्वाणः कणः कणनमित्यपि । वीणायाः कणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वादयः’ इत्यमरः ॥—मदो— अनुपसर्गे युष्युपपदे नित्यमप् स्याम्नां वादौ

—प्रमद— प्रसंभ्यां हर्षे इति तु नोक्तम् प्रसंमदः । संप्रमद इति हर्षे माभूदिति

—प्रजने सर्तेः । प्रजननं प्रजनः भावे घञ्, ‘जनिवध्योः—’ इति दृढिनिषेधः । प्रशब्दवलादत्र जनेरर्थान्तरत्वम् । प्रतिष्ठते इत्यत्र प्रादुर्भावो यथा । तदंतदाह—प्रथमगर्भप्रहणमिति । काशिकानुरोधेनेदमुक्तम् । प्रथमं द्वितीयं वेत्यनाप्रहः किंतु गर्भप्रहणमित्यन्ये

—हनश्च वधः ॥—अन्तोदात्त इति ॥ सूत्रे वाचकान्दोऽस्तोदात्तसंयोजनरित्त इति भावः

— अगारैक-। ‘प्रधाणप्रधणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके’ इत्यमरः

—सङ्गोद्धौ-। मतंल्लिकामचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमूनि’ इत्यमरः ॥—च्चितः-। अयमिति । अत एव पाकेन निर्वृत्तमिति विगृह्यते न तु पक्वेनेति । यत्तु प्राचोक्तं भावादाविति तन्नेति भावः ॥—क्रेमप्-। तद्धितेषु व्याख्यातमिदम् ॥—नित्यग्रहणादिति । तत्र हि नित्यमिति योगो विभज्यते तत्सामर्थ्यादर्थविशेषानादरेणैव मन्विषयत्वं निर्णायते । एकयोगत्वे तु निर्वृत्त इत्यधिकारान्निर्वृत्तार्थस्याविवक्षायां स्वातंत्र्यं प्रसज्येत, ततश्च मपं विनापि पक्विरिति प्रयोगः स्यादिति भावः ॥— उप्श्रिममिति । वपेर्यजादित्वात्किति संप्रसारणे वापेन निर्वृत्तमित्यर्थः

—यजयाच-। भावेऽकर्तरि कारकेचेति वर्तते । अत एव ‘यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः’ इत्यत्र इज्यते यज्ञ इति व्याचक्षते ॥—विश्न इति । ‘च्छ्वोः शूड्युनासिके च’ इति शः

—उपसर्गे घोः किः । बाहुलकात्कर्तर्यपीति माधवः । अत एव उप समीपे स्वधर्ममादधातीत्युपाधिरिति व्याचक्षते । कित्वादातो लोपः ॥—अन्तर्धिरिति । ‘अन्तःशब्दस्याद्विविधि’ इति वार्तिकादुपसर्गत्वं ॥ उपाधीयतेऽनेनेति । एनेन उप समीपे स्वधर्ममादधातीत्युपाधिः । बाहुलकात्कर्तरि किरिति माधवादिग्रन्थो नादर्तव्य इति ध्वनितम् । ‘विधाता विश्वसृद्विधिः’ इत्यत्रापि कर्तरि माभूत् किः किंतु विध विधाने इत्यस्मादिगुपधात्किदितीनि रूपसिद्धेः

—स्त्रियां किन् ॥—घञोऽपवाद इति । यत्तु प्रक्रियाग्रन्थं व्याचक्षाणा आहुः । भाष्ये त्वधिकः कारोऽधिकार इति घञप्युदाहत इति तद्रभसात् । न हि तत्र स्त्रीत्वविशिष्टो भावोऽर्थः किंतु पुंस्त्वविशिष्ट इति ध्येयम् ॥—अजपौ त्विति । तयोरवकाशः । चयः । लवः । किनोवकाशः । कृतिः । दतिः । चिनोतिस्तौतिभ्यां तु स्त्रियामुभयप्रसङ्गे परत्वात् किञ्चित्यर्थः ॥—प्रामादिकमिति । ‘स्फायः स्फी निष्ठायाम्’ इति निष्ठायामेव स्फीभावविधानादिति भावः ॥ —श्रुयजीति । परत्वात् ‘करणाधिकरणयोश्च’ इति ल्युटि प्राप्ते वचनम् । श्रुतिः श्रोत्रम् ॥—यजेरिति । यजेः किनि ‘वचिस्वपि’—इति संप्रसारणे ‘ब्रश्चभ्रस्ञ’—इति षट्वे इष्टिरिति रूपम् । इज्यतेऽनयेति विग्रहः । एवमिष्यतेऽनया इष्टिः । स्तूयतेऽनया स्तुतिः ॥—तेन नत्वमिति । कीर्णिरित्यादौ ‘रदाभ्याम्’—इत्यनेन नत्वम् । ल्लनिरित्यादौ तु ‘ल्वादिभ्यः’ इत्यनेनेति विवेकः ॥—ह्लाद इति । ‘ह्लादो निष्ठायाम्’ इत्यत्रैत्यर्थः ॥—चूर्तिरिति । ‘ति च’ इति चरफलोरुत्वे ‘वीर्ह-पधाया दीर्घः’ इति दीर्घः ॥—चायतेः—। चायु पूजानिशामनयोः ॥—किञ्चपीति । अस्त्रियामिति प्रतिषेधेन स्त्रियां वासरूपविधेरवाधादिदमुक्तम् ॥—अङ्गोऽपवाद इति । पुरस्तादपवादन्यायेन स्थादिभ्यः ‘आतश्चोपसर्गे’ इति, पचेस्तु ‘षिद्भिदादिभ्यः’—इति प्राप्तस्याङ्गोऽपवादो नतु ण्वुलिलोरिति भावः । ण्वुलिलौ तु परलाद्भवत एव । का लं स्थायिकां त्वं स्थायिमिति भाष्यकारप्रयोगात् ॥—प्रस्थितिरिति । ‘यतिस्यतिमास्थाम्’—इत्यत इत्यम् ॥—सङ्गीतिरिति । ‘धुमास्था’—इत्यादिना इत्यम् ॥—उदात्त इतीति । ‘मन्त्रे दृष’—इति सूत्रादनुवर्तत इत्यर्थः । एवं च किञ्चन्तस्याद्युदा-तत्त्वे प्राप्ते ‘ऊतियूति’—इत्यादयोऽन्तोदात्ता इति पर्यवसन्नोऽर्थः ॥—इत्वाभाव इति । ‘यतिस्यति’—इति प्राप्तस्याभाव इत्यर्थः ॥—हन्तेरिति । नकारस्येत्वं, हिनोतेस्तु गुण इति बोध्यम् ॥—कीर्तिरिति । कीर्तयतेः ‘ण्यासश्रन्थ’—इति युचि प्राप्ते किञ्चिपात्यते उदात्तत्वं च । ‘तां सुते कीर्तिम्’ ॥—ब्रजयजोः—। उदात्त इत्येव । पित्करणं तृत्तरत्र तुगर्थम् ॥—गलपाश्वेति । तया हि कुद्धो ज्ञायत इति भावः । शेरतेऽस्यामिति शय्या । भरणं भृत्या जीविका । ‘कुमारभृत्या’—कुशलैरधिष्ठितः’ इति रधुः । ‘कुमारभृत्या गर्भिण्याः परिचर्याभिधीयते’ इति हारावली । संज्ञायां किम् । मतिः । स्मृतिः । आसुतिः । तथा च व्यवहृतम् ‘मतिबुद्धिपूजार्थैभ्यश्च’ ‘कर्मणि भृतौ’ ‘रजःकृष्यासुति’—इत्यादि । एतेन ‘मतिबुद्धि’—इत्यादिसूत्रप्रयोगादेव मतिभृतीत्यादीनां साधुलमिति दुर्घटाद्युक्तिः प्रत्युक्ता ॥—क्रियेति । यदा भावकर्मणोः शः तदा ‘सार्वधातुके यक्’ ‘रिङ् शयगिलङ्धु’ इति रिङादेशः । अन्यत्र तु यगभावेऽपि शे परतो रिङादेशे कृते इयङि सति रूपं पुल्यम्

—इच्छा ॥—इषेभाव इति । न लकर्तरि कारकेऽपीत्यर्थः । अत एव करणेऽर्थं इज्यतेऽनया इष्टिरिति प्रागुक्तम् ॥—यकारनिवृत्तिरिति । हलादिशेषस्तु नास्ति । षाष्ठद्वित्वे धातुद्वित्वे वाभ्याससंज्ञास्वीकारात् । इह च तदुभयाभावादिति भावः ॥—अटाट्येति । यदा तु अटतेर्यङन्तादप्रत्ययादित्यकारस्तदाऽलोपे ‘यस्य हलः’ इति यलोपे-ऽटाटेति रूपं बोध्यम् । द्वित्वे इलादिशेषे मति varikiri ऽकित इत्यस्यास्यात् तीर्थग्रन्थेति ॥ जागर्त्तेरिति । शे परतः सार्वधातुके यक् । ‘जाग्रोऽविचिण्ण-’ इति गुणः

—गुरोश्च । धातोरिनुल्यवृत्त्या हल इति धातोर्विशेषणात्तदन्तविधौ हलन्तो धातुर्लभ्यते । न चायं गुरुरिति संभवति । अज्विषयो हि गुरुः, अतो मलयो लक्ष्यते तदाह—गुरुमत इति । ननु विपरीतमस्तु गुर्वन्ताद्धल इति तादृशस्यापि धातोर्ङुकीञ्चित्यादेः सत्त्वादिति चेन्मैवम् । ‘चेष्टायामनध्वनि’ ‘आशंसायां भूतवच्च’ इति निर्देशेन विपरीतशङ्काया अप्रवृत्तेः

—षिद्भिदा—। कथं तर्हि ‘मुखाब्जगन्धलब्धेः’ इति भावः । ‘प्रेक्षो-पलब्धिः’ इत्यमरश्च । षित्त्वादङ्कि लभेत्येव ह्युचितम् । सत्यम् । अनर्थकास्तु प्रतिवर्णमनुपलब्धेरिति भाष्यप्रयोगाद्वाहुल-काद्वा किञ्चपि बोध्यः । विस्तरस्त्विह मनोरमायां बोध्यः ॥—भिदेति । एवमादयोऽदन्ताः समुदाया एव गणे पत्र्यन्ते तत्र ये प्रकृतिभागा भिदछिद इत्यादयस्ते आदिशब्देन सूत्रे निर्दिष्टाः । गणे विशिष्टपाठस्तु लोकप्रसिद्धार्थविशेषस्य क्वचिद-लाक्षणिककार्यस्य संग्रहार्थः ॥—भित्तिरन्येति । भिवत इति भित्तिः कुब्धम् ॥—छिदेति । द्वैधीकरण एवायम् । अन्यत्र तु छित्तिश्छिद्रम् ॥—मृजेति । मृज् शुद्धौ अस्याषित्त्वाद्भिदादौ पाठः

—चिन्तिपूजि—। चकारोऽनुक्तसमु-च्चयार्थः । तेन तोलयतेस्तुलेति हरदत्तः । अत एव ‘तुलां यदारोहति दन्तवाससा’ इति नैषधकृदाह ॥—युचोऽपवाद् इति । ‘ण्यासश्रन्थ-’ इति वक्ष्यमाणस्येत्यर्थः ॥—आसनेति । आस्यतेऽस्यामिति विग्रहः । ‘ऋहलोर्ण्येत्’ इति ण्य-त्प्रत्यये त्यास्या । न च स्त्रीप्रत्यये वासरूपविधिर्नेति शङ्काम् । अपवादस्य युवः स्त्रीप्रकरणस्थत्वेपि उत्सर्गस्य ण्यतस्तद-भावात् ॥—घट्टिवन्दि—। विदिर्लाभायों गृह्यते ज्ञानार्थस्य तु संवित्तिः ॥—इषेरिति । अनिच्छार्थस्य युव इच्छार्थस्य त्विषेरिच्छेत्येव

—रोगाख्या—। धातोर्वहुलं ण्वुल् स्यात्प्रत्ययान्तं चेद्रोगस्य संज्ञा । किञ्चादीनामपवादः ॥—प्रच्छादिं-केति । छर्द वमने ॥—प्रवाहिकेति । प्रवाहयति मुहुर्मुहुः प्रवर्तयतीति प्रवाहिका ग्रहणी ॥—विचर्चिकेति । चर्च अध्ययने । प्रत्ययोपसर्गाभ्यां रोगप्रतीतिः । ‘पाम पामा विचर्चिका’ इत्यमरः ॥—शिरोर्तिरिति । शिरःपीडा । अर्द हिंसायाम् । ‘तितुत्र-’ इति नेद ॥—धात्वर्थनिर्देश इति । क्रियानिर्देश इत्यर्थः ॥—आसिका । शायिकेति । आसनं शयनमित्यर्थः— ॥—इक्षितपौ—। धातोर्निर्देशोऽनुकरणम् । वहुलमित्यनुवृत्तेः क्वचिन्न । ‘गुप्तिज्किन्न्यः सन् ‘भुवो तुग्लङ्लीटोः’ ॥—पचतिरिति । ‘उपसर्गात्मनोतिमुवतिस्यति-’ ‘ध्यायतेः संप्रसारणं च’ इत्यादिनिर्देशादकर्तृवाचिन्यपि सार्वधातुके परे शवादयः । एवं भावकर्मवाचिन्यपि सार्वधातुके क्वचिद्यक्, ‘विभाषा लीयतेः’ इति यथा । तत्र हि लीलीडोर्यका निर्देशो न तु श्यनेत्युक्तम् । यत्तु प्राचा स्तिपः शित्करणसामर्थ्याच्छवादय इत्युक्तम् । तन्न । पिवतिर्ग्लाय-तिरित्यादौ पिवाद्यादेशप्रवृत्त्या आलनिवृत्त्या च शित्वस्य चरितार्थत्वात् ॥—वर्णादिति । वर्णानुकरणादित्यर्थः । न तु वर्णादुच्चार्यमाणादिति । तथा हि सत्यंकार इत्यादावेव स्यान्न तु ककार इत्यादौ । अत्र हि संघातस्योच्चारणात् । अनुकार्य त्विह वर्णमात्रम् । अकारस्योच्चारणार्थत्वात् । कथं तर्हि समुच्चयार्थश्चकारः । एवकारोऽन्यनिवृत्त्यर्थं इत्यादिप्रयोगा इति चेद-त्राहुः । क्वचित्सङ्घातादपि भवति ‘उच्चैस्तरां वा वषङ्कारः’ इति सूत्रनिर्देशात् । सर्वे चकाराः प्रत्याख्यायन्ते भाष्यप्रयोगाद्वहु-लवचनाच्चेति । इह कारप्रत्ययस्य धातोरविहितत्वेऽपि धात्वधिकारस्थत्वात्कृत्संज्ञा तेन कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकलम् । प्रयोज-नाभावान्न ककारस्येत्संज्ञा आर्धधातुकलाभावादिडागमो न ‘अस्य च्चौ’ इत्यादौ तु कारप्रत्ययाभावो वाहुलकादेव ॥—रादिफेति । वासरूपविधिना कारोऽपि । तेन ‘रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति’ इत्यादिप्रयोगः साधुरेव ॥—अकारलोप इति । अतद्धितपरलादभलाच्च ‘यस्य-’ इति लोपस्याप्राप्तिरिति भावः । कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकलमिह पूर्ववद्वोध्यम् । ‘तसौ मलये’ इत्यत्र वाहुलकाच्छो न । ‘शैपिकान्मतुवर्थीयात्’ इत्यत्र तु वाहुलकादेव मतुवर्थशब्दाच्छः । अन्ये तु नैतक्तदन्तं मलये भव इति विगृह्य गहादिलाच्छप्रत्यये तद्धितान्तमेवेत्याहुः ॥—इणजा— धालयंनिर्देशे प्राप्तस्य ण्वुलोऽपवादोऽयम् । एवमग्रेऽपि ॥—आजिरिति । वाहुलकादजेर्वाभावो न

—संज्ञायाम्— अधिकरणे ण्वुलयोऽयमारम्भः । उद्दालकः श्लेष्मातकः तस्य पुष्पाणि भज्यन्ते यस्यां क्रियायां सा तथा भजनं भजिका । भावे ण्वुल् । उद्दालकपुष्पाणां भजिकेत्यन्ये ॥ सूत्रे आख्यानशब्दस्याल्पाच्तरत्वेन पूर्वनिपाते कृते व्याख्यानस्य प्रश्नपूर्वकतयार्थप्राप्तकममनुसृत्य व्याचष्टे—परिप्रश्ने आख्याने चेति ॥—परिपाटीति । पट गतौ परिपूर्वः । ‘इणजादिभ्यः’ इतीष् ‘कृदिकारात्—’ इति कीष्

—आक्रोशे । आक्रोशः शापः । नपुंसके भावे क्तः । ननु ‘तयोरेव कृत्यक्तस्वलार्थाः’ इति लिङ्गत्रयसाधारभ्येन भावकर्मणोः कृत्यादिविधानात्तेनैव नपुंसके भावे क्तः सिध्यति किमनेन पुनर्विधानेनेति चेत् । अत्राहुः । भूते इत्यधिकृत्य ‘निष्ठा’ इति सूत्रेण विहितस्य क्तस्य भावोऽर्थः ‘तयोरेव—’ इति सूत्रेण विहितः, अनेन तु कालसामान्ये नपुंसके भावे क्तो विधीयते । एवं च स्वविषये परत्वात् घञजपां वाधक इति परिशेषादेवैषां पुंविषयत्वं सिध्यति । किंच इह भावे चाकर्मकेभ्य इत्यस्यासन्निधानात्सकर्मकेभ्योऽप्ययं भवति घञादिवत् । ‘गतं तिरश्चीनमनूरुसारयेः’ इत्यादिदर्शनात् । तथा च नास्त्येव शङ्केति । नन्वेवं तद्योगे कर्मणि द्वितीया स्यात् कृद्योगलक्षणषष्ठ्या ‘न लोका—’ इति निषेधात् । एवं च घटं कृतं वृक्षं भिन्नमित्यादि प्रसज्येत । अनूरुसारयेरित्यत्र तु कर्तरि तृतीया नापद्यते, कारकषष्ठ्या निषेधेऽपि शेषलविवक्षया षष्ठीति समाधानसंभवादिति चेन्मैवम् । नपुंसके भावे क्तस्य योगे षष्ठ्या उपसंख्यातत्वात्कर्मणि द्वितीयाया अभावात् । शेषलविवक्षामाश्रित्य वार्तिकमिदं प्रत्याख्यातमाकरे इति चेत्तर्हि तत्प्रामाण्यात्प्रायेण शेषलविवक्षैवेत्यस्तु । तथा च घटं कृतमित्यादि तु न प्रसज्यत एव । क्वचित्तु द्वितीयापि दृश्यते ‘भ्रान्तं देशमनेकदुर्गविषमम्’ इति दिक्

—कर्मणि च । कर्तुरिति कर्मणि षष्ठी ‘उभयप्राप्तौ कर्मणि’ इति नियमाद्येनेति तृतीया तदाह—येन स्पृश्यमानस्य कर्तुरिति ॥—ल्युट् स्यादिति । नपुंसके भावे इति वोध्यम् । अत एवाह—पूर्वेणेति । ल्युट् चेत्यनेनेत्यर्थः ॥—नेहेति । स्नानकर्तृत्वेऽपि स्नपने न गुरुः कर्ता किंतु शिष्य इत्यर्थः । शरीरग्रहणं किम् । पुत्रस्य परिष्वजने युक्तम् । मानसी प्रीतिरत्र

—करणाधिकरणयोः । येन नाप्राप्तिन्यायेन घञोऽपवादोऽयमजपौ स्त्रीप्रत्ययांश्च परलाद् वाधते । उक्तं हि ‘अजन्मयां स्त्रीस्वलनाः विद्याः स्वलनौ विपत्तिषेनेन’ इति ॥ इणजादिभ्यः इति ॥ इणजानि प्रवृद्ध्यन्ते येन, गौर्दुह्यते यस्यामिति विग्रहः ॥—आकुर्वन्तीति । एत्य कुर्वन्त्यस्मिन्व्यवहारमित्याकार उत्पत्तिस्थानम् ॥—अवे-। अवे उपपदे तृस्तृभ्यां करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां घञ् स्यात् । घस्यापवादः ॥—अवहारेत्यादि । वृत्तिका-रस्लाधारावायशब्दौ सूत्रे प्रक्षिप्य चकारेणावहारशब्दं संजग्राह तदसंबद्धमिति स्पष्टमेव

—उदङ्को-। ‘हल्क्ष्व’ इत्येव सिद्धे उदकप्रतिषेधार्थमिदम् ॥—उदकोदञ्चन इति । ‘पुंसि संज्ञायाम्’ इति घे प्राप्ते घञ्चिहितः । उदके तु घञि प्रतिषिद्धे घ एव स्यान्न तु ल्युडिति चेन्मैवम् । प्रतिषेधसामर्थ्यात् घस्याप्यप्रवृत्तेः । न हि इह घे घञि वा रूपे विशेषोऽस्ति । न च स्वरे विशेषः । घे सति क्रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तता घञ्यपि थाथादिस्वरेण तथैवेति

—जालमा-। जल धान्ये । ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ इति णप्रत्यये जालशब्दः सिद्धः । तेन जलशब्दोऽत्र निपात्यत इति न भ्रमितव्यम्

—खनो-॥—घित्करणमिति । आखन इत्यादौ ‘चजोः’- इति कुलस्य प्रसक्त्यभावादिति भावः ॥—भगः पदमिति । ननु पदमित्यत्र घस्य किं प्रयोजनमिति चेदन्नाहुः । ‘करणाधिकरणयोः’ ‘पुंसि संज्ञायाम्’- इति यदि घः स्यात्तदा पदमिति नपुंसकं न स्यात्, अनेन चेत् घो भवति तदा लिष्टसिद्धिरिति ॥—एते इति । आख-नादयः षडित्यर्थः ॥—ईषदुःसुषु-। इह सामान्योक्तावपि योग्यतावलाद्विशेषणस्य विषयविभागो लभ्यते, दुरिति कृच्छ्रार्थे इतरौ लकृच्छ्रार्थे । तदेतद्दर्शयति—कृच्छ्रे दुष्कर इत्यादिना ॥—भवतेति । ‘न लोका’- इति षष्ठीनि-षेधात्कर्तरि तृतीया । कृच्छ्रेत्यादि किम् । ईषत्कार्यम्, स्वल्पं कार्यमित्यर्थः ॥—खलिति-। लकारः स्वरार्थः । खित्क-रणं तृत्तरत्र मुमर्थम् ॥—निमिमीति । ‘मीनातिमिनोतिदीडां ल्यपि च’ ‘विभाषा लीयतेः’ इति प्राप्तं निषिध्यते ॥—निमय इत्यादि । एरच्

—उपसर्गात्वल्यञोः । ‘ल्रमेक्ष्व’ इत्यनेनैव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह—उपसर्गा-देवेति ॥—तदा स्वती इति । ‘मुः पूजायाम्’, ‘अतिरतिक्रमणे च’ इति तयोः कर्मप्रवचनीयलम् ॥—कर्तृक-मणोः-। चकारः संनियोगार्थः । यदा कर्तृकमणोरीषदादीनां च युगपत्प्रयोगस्तदैव प्रत्ययो यथा स्यात् । न च कर्तृक-मणोः प्रत्ययार्थलमेवास्तु न तूपपदलमिति वाच्यम् । ईषदादीनामेवोपपदत्वे तु खलः खित्त्वस्य वैयर्थ्यापत्तेः मुमर्थं हि तत् । मुम् चानव्ययस्य विधीयते तस्मात्कर्तृकमणोरिति उपपदलमेव । तदेतदाह—ईषदादिषु चेति । कर्तृक- देशस्थानां गङ्गामप्राप्य विन्ध्यः । गङ्गाप्राप्तिविरहविशिष्टदेशस्थो विन्ध्य इत्यर्थः । अत्र विन्ध्यात्परा गङ्गेति गम्यते ॥—अतिक्रम्येति । दक्षिणदेशस्थानामेवायमपि प्रयोगः । अत्र हि गङ्गायाः पूर्वो विन्ध्य इति गम्यते । इह त्रिसूत्र्यां क्लाप्रत्ययस्य भावमात्रार्थत्वेऽपि विशेषणविशेष्यसंसर्गा भिद्यन्त इति नास्ति वैयर्थ्यमिति दिक्

—समानकर्तृ—। इह धालधिकारेऽपि समानकर्तृत्वं क्रिययोरेव संभवतीत्याशयेनाह—धात्वर्थयोरिति । निर्धारणे षष्ठी सप्तमी वा । धालर्थ-योर्मध्ये पूर्वः कालो यस्य धालर्थस्य तस्मिन्विद्यमानादित्यर्थः । एवं च निर्धारणे विभक्तिरेव पूर्वकाल इत्यस्य बहुव्रीहिल-योतिकेति फलितम् ॥—क्त्वा स्यादिति । स च भावे, अव्ययकृत इति वचनात् । भावोऽपि घबादाविव नेह सिद्धा-वस्थः किंतु साध्यावस्थः । स च धातुनैव लब्धः । क्लाप्रकृत्यर्थभूता क्रिया च क्रियान्तरं प्रति विशेषणं धातुसंबन्धाधि-कारात् । संसर्गश्चेह सामानाधिकरण्यं पूर्वोत्तरकालत्वं च । तत्र संसर्गविशेषतात्पर्यग्राहकाः क्लाणमुलादयः । अत्र च ‘समानकर्तृकयोः—’ इति सूत्रांशेन सामानाधिकरण्यमुपनिवद्धम् । धातूपात्तव्यापाराश्रयस्य कर्तृतया तथा पर्यवसानादिति दिक् ॥—द्वित्वमिति । नन्वमीषां ग्राह्यणानां पूर्वमानयेत्युक्ते मध्यमो नानीयते, तथेहापि बहुक्रियासमभिव्याहारे मध्यमक्रियावाचकात् क्लाप्रत्ययो न स्यादिति चेदत्राहुः । इहाप्याख्यातवाच्या क्रिया प्रधानं, तां प्रति क्लान्तोप- स्थिताः क्रियाः सर्वा एव विशेषणं न तु तासां परस्परसंवन्धः ‘गुणानां च परार्थलात्’ इति न्यायात् । अत एव स्नात्वा पीला भुक्त्वा व्रजतीत्याद्यनियमेन प्रयुज्यत इति । ‘स्वरतिसूति—’ इत्यादिना विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थमाह—स्वरत्यादेरिति

—कित्व स्कन्दि—। स्कन्दिर्गतिशोषणयोः । ‘इर इत्संज्ञा—’ इति वातकादिकारमात्रस्येत्संज्ञा नेति ‘अनिदिताम्—’ इति पर्युदासोऽत्र न प्रवर्तत इति स्कन्दिग्रहणम् ॥—स्कन्त्वेति । ‘एकाच—’ इति नेद

—मृडमृद—। मृड सुखने, मृद क्षोदे, गुध परिवेष्टने, गुध रोषे च, कुष निष्कर्षे, क्लिया हिंसायां दिवादिः, क्लिया विवाधने क्यादिः, वद व्यक्तायां वाचि, वस निवासे ॥—किदिति । ‘असंयोगाल्लिद् कित्’ इत्यतः किदित्यनुवर्तत इति भावः ॥—उदित्वेति । यजादिलात्संप्रसारणम् ॥—उषित्वेति । ‘वसतिशुधोः—’ इतीद् । यजादिलात्संप्रसारणम् । ‘शासिवसि—’ इति षः ॥—गृहीत्वेति । ‘ग्रहिज्या—’ इति संप्रसारणम्, ‘ग्रहोऽलिटि’ इति इटो दीर्घः

—नोपधात्थ—। अन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । थफादित्युक्तेऽपि धातोरेव क्लाप्रत्ययविधानाद्विशेष्यसंनिधानेन तदन्तविधिना थफान्तादिति लाभात् —कोथित्वा । रेफित्वेति । कुथ पूतीभावे, रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । इह ‘रलो न्युपधात्—’ इति विकल्पोऽपि न भवति नोपधग्रहणसामर्थ्यात् ॥—वचित्वेति । वच्चु प्रलम्भने ॥—लुचित्वेति । लुच्चु अपनयने । —ऋतित्वेति । ऋतिः सौत्रो धातुर्घृणार्थकः, तत्पार्थधातुकविषये ‘ऋतेरीयह्’ इत्यत्य वैकल्पिकलात्तदभावे कित्वमनेन विकल्प्यते

—तृषिमृषि—। अतृषा पिपासायाम्, मृष तितिक्षायाम्, कृश तनूकरणे । ‘नोपधा—’ इत्यतो वेत्यनुवर्तनात्काश्यपग्रहणं पूजार्थम् ॥—अञ्चेरिति । ‘उदितो वा’ इति विकल्पप्राप्तावयमारम्भः ॥ —अश्चित्वेति । ‘न क्ला सेद्’ इति कित्वाभावान्नलोपो न । एवं चेह ‘नाश्चेः पूजायाम्’ इति नलोपो नेति प्रसादकारोक्तिर्धृथेत्याहुः

—जृवश्चयोः—। जृ इत्यस्मात् ‘श्रुकः किति’ इति निषेधे प्राप्ते व्रश्चेरुदित्वाद्विकल्पे प्राप्ते वचनमिदम् ॥—जरीत्वेति । ‘वृतो वा’ इति इटो वा दीर्घः ॥—वश्चित्वेति । इह ‘न क्ला सेद्’ इति कित्वा निषेधात् ‘प्रहिज्या’ इति संप्रसारणं न ॥—द्यूत्वेति । इडभावपक्षे ‘च्छ्वोः’ इत्यूद् ॥—झलादावितीति । ‘जान्तनशाम्’ इति सूत्रे वक्तव्यमित्यर्थः ॥—खात्वा । खनित्वेति । ‘उदितो वा’ इति वेद् ॥—जग्ध्वेति । ‘झरो झरि’ पाक्षिको धलोपः ॥—समासेऽनञ्च । नञ्भिन्नं नञ्सदृशमव्ययमिति यावत् । तत्पूर्वं पूर्वपदं यस्य समासस्येति व्याचष्टे—अव्ययेति ॥—प्रकृत्येति । प्रशब्दः क्लाप्रत्ययार्थंगतप्रकर्षस्य द्योतकः, स तु ‘कुगतिप्रादयः’ इति क्लान्तेन नित्यं समस्यते ॥—पर्युदासेति । प्रसज्यप्रतिषेधाध्रयणे तु स्यादेवात्र ल्यविति भावः

—षत्वतुकोः—प्रासङ्गिकपत्न्यविपयमुदाहरति—कोऽसिचदिति । को असिचदिति स्थिते ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपमेकावेशः । तस्य ‘अन्तादिवच्च’ इति परादिवत्त्वेन ‘सात्पदाद्योः’ इति निषेधाभावादिणः परत्वेन षत्वं प्राप्तं एकादेशस्यासिद्धत्वे सति अकारेण व्यवधानादिणः परत्वाभावान्न भवति ॥ प्रकृतं स्थापि कार्यमुदाहरति—अधीत्येति ॥—विधायेति । दधातेर्हिनं ॥—प्रदायेति । ‘दो दद्धोः’ इति न ॥—प्रखन्येति । ‘जनसनखन’ इत्यात्वं न

—प्रस्थायेति । ‘द्यतिस्यति’ इतीत्वं न ॥—प्रक्रम्येति । ‘क्रमश्च क्ला’ इति दीर्घो न ॥—आपच्छ्वा । पृथिव्येति ॥— मिति नात्रोपपाद्यते ॥—प्रणमय्येति । अमन्तलान्मित्त्वे मितां ह्रस्वः ॥—प्रचेभिदय्येति । भिदेर्यङन्ताद्वेभिद्येत्यस्माण्णिच्यल्लोपे ‘यस्य हलः’ इति यलोपः । ननु ह्रस्वयलोपाल्लोपानामाभीयत्वेनासिद्धलाल्लघुपूर्वकवर्णात्परो णिर्नास्तीति कथमिह णेरयादेशः स्यादिति चेन्मैवम् । ‘असिद्धवदत्राभात्’ इत्यत्र ‘समानाश्रये तस्मिन्कर्तव्ये तदसिद्धं स्यात्’ इति हि व्याख्यातम् । तेनात्राशङ्कैव नास्ति । ह्रस्वादयो हि णौ, णेरयादेशस्तु ल्यपि परत इति व्याश्रयत्वात्

—विभाषापरेः । अप्राप्तविभाषेयम् ॥—आप्नोतेरिति । यद्यपीडो णिचि परतः ‘क्रीड्जीनां णौ’ इत्यात्वे ‘आर्तिही’— इत्यादिना पुकि आविति शब्दोऽस्ति, तथापि तस्य नेह प्रहणं लाक्षणिकलादिति भावः ॥—प्राप्येति । एतेन ‘अयमयोगिवधूवधपातकैर्ध्रमिमवाप्य दिवः खलु पालते’ इति श्रीहर्षप्रयोगो व्याख्यातः । अवाप्येत्यस्यावापय्येत्यर्थसंभवात् । एतेन तत्रान्तर्भावितण्यर्थतेति क्लेशमनुभवन्तः परास्ताः ॥ ल्यप्स्थानिनां कित्त्वात् ‘वचिस्वपि’— इति प्राप्तसंप्रसारणं निषेधयितुमाह— ल्यपि चेति ॥—ज्यश्च । संप्रसारणं न स्यात् । एवं व्यश्वेत्यत्रापि व्याख्येयम् ॥—कथमिति । ल्यवादेशस्य स्थानिभूतः क्लाप्रत्ययो दुर्लभः तद्विधौ पूर्वकाल इत्युक्तेः । न चेह तदस्ति पूर्वं ह्यसौ स्वपिति पश्चान्मुखं व्यादत्ते । यदैव हसति तदैव नेत्रे संमीलयति । तथा च क्लाप्रत्ययस्य दुर्लभत्वाल्लघपः प्रसक्तिरेव नास्तीति प्रश्नः ॥ समाधत्ते—व्यादानेत्यादिना । एतेनेश्वरः सर्वं व्याप्य वर्तते ज्ञात्वा तिष्ठतीत्यादि व्याख्यातम् । ‘श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते’ इत्यादौ तु समानकर्तृकतानिर्वाहार्थं स्थितस्येत्यादि यथासंभवमध्याहार्यम्

—आभीक्ष्ण्ये णमुल् च । ननु वासरूपन्यायेन क्लाप्रत्ययो भविष्यतीति च प्रहणमिह व्यर्थमिति चेन्मैवम् । उक्तन्यायस्वीकारे तु लडादिरपीह प्रवर्तेत । न चेष्टापत्तिः, ‘विभाषाग्रे’— इति वक्ष्यमाणसूत्रस्थविभाषाग्रहणस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तत्र हि क्लाणमुलौ विभाषाग्रहणेन लडादिसमावेशार्थं विकल्प्येते । यद्यपि वासरूपन्यायेनैव लडादिः सिध्यति, तथापि णमुला सहैव क्लाप्रत्ययो यत्र विधीयते तत्र वासरूपविधिर्न प्रवर्तेत इति ज्ञापनार्थं विभाषाग्रहणम् । तत्फलं तु ‘आभीक्ष्ण्ये णमुल् च’ इत्यत्र लडाद्यप्रवृत्तिः । ततश्च चकारेणैव क्लाप्रत्ययो लभ्यत इति नास्त्येव तस्य वैयर्थ्यम् । किं च वासरूपं विनैव क्लालडाद्योः स्वीकारे ‘न यद्यनाकाङ्क्षे’ इत्यत्र क्लाप्रत्ययवत् लडादिरपि न विरुध्येत । तथा च यदयं भुङ्क्ते ततः पठतीत्युदाहरणं न स्यात् । सिद्धान्ते तु ‘आभीक्ष्ण्ये णमुल् च’ इति विशेषविहितयोः क्लाणमुलोरेव निषेधात्सामान्यविहितलडादिर्भवत्येवेति नास्त्येवानुपपत्तिरिति दिक् ॥—पूर्वविषय इति । ‘समानकर्तृकयोः पूर्वकाले’ इत्यर्थे ॥—पायंपायमिति । आतो युक् ॥—वा दीर्घ इति । गमेर्ण्यन्ताण्णमुलि मितां ह्रस्वे च कृते वा दीर्घ इत्यर्थः ॥—ण्यन्तस्यापीति । यत्तु प्राचा ण्यन्तजागर्तेश्चिण्णमुलोर्वा वृद्धिरिति मतमुपन्यस्तं तदपाणिनीयमिति भावः ॥—न यदि—॥—आनाकाङ्क्ष इति पचाद्यजन्तेन नञ्समासस्तद्दर्शयति—नाकाङ्क्षते चेदिति ॥—इहेति । नन्वेवं ‘अनन्तरस्य’ इति न्यायात् णमुल् मा भूत् । क्ला तु ‘समानकर्तृकयोः’ इति सूत्रान्तरेण स्यादेवेति चेदत्राहुः । पूर्वकाले यत्प्राप्नोति तत्रेति व्याख्यानात् क्लाप्रत्ययोऽपि न भवतीति ॥—विभाषाग्रे— यद्यप्यप्रेशब्दो देशविशेषवचनोऽप्यस्ति, प्रभोरग्रे भुङ्क्ते इत्यादिप्रयोगात्तथापीह कालविशेषवाच्येव गृह्यते प्रथमशब्दसाहचर्यात् । प्रथमं भुङ्क्ते इत्यादौ तु काल एव प्रतीयते । अग्रे इति सप्तम्यन्तस्यानुकरणम् । ‘प्रकृतिवदनुकरणम्’ इत्यस्य वैकल्पिकलाद्विभक्तेर्लुङ् न कृतः अस्यवामीयमिति वत् ॥—अग्रेभोजमिति । ‘अमैवाव्य-येन’ इति नियमाद्यस्तमेवेदं न लत्रोपपदसमासः । नन्वग्रेप्रथमपूर्वशब्दैः पूर्वकाललमुच्यत इति कथमिह क्लाणमुलौ स्यातामिति चेदत्राहुः । अन्येभ्यो भोक्तृभ्यः पूर्वं भुक्ला व्रजतीति हि वाक्ग्रार्थस्तत्राग्रेप्रभृतिभिर्भोक्तपेक्षया पूर्वलमुच्यते चेदत्रापि अन्येभ्यो भोक्तृभ्यः पूर्वं व्रजतीति, व्रजनापेक्षया पूर्वत्वं तु क्लाणमुल्भ्यां द्योत्यत इत्याशङ्कैवात्र नास्तीति ॥—नित्यमेव विधिरिति । अग्रे भुङ्के इत्येव लडादिनं प्रयुज्यत इति भावः

—स्वादुमि— स्वादुमीत्यर्थग्रहणं व्याख्या-नात्तदाह—स्वाद्वर्थेष्विति ॥—मान्तत्वमिति । ननु स्वादौ इत्येव सूत्रमस्तु मास्त्वत्र णमुल् । समुच्चेवानुवर्त्यताम् । ‘अरुद्विषत्—’ इति मुम्भविष्यति । एवं च निपातनं विनापि मान्तत्वं सिध्यतीति महल्लाघवमिति चेन्मैवम् । च्व्यन्तस्य मुम् न स्यादनव्ययस्येति वचनात्ततश्च स्वादुंकारमित्यत्र ‘च्वौ च’ इति दीर्घः स्यात् संपन्नंकारमित्यादिषु ‘अस्य च्वौ’ इतीत्वं स्यात् । किं च न्नियां ‘वोतो गुणवचनात्’ इति डीषि स्वाद्वीकारमिति स्यात् । अतोऽत्र स्वादुमीति रूपं निपात्यते तत् श्चानजन्तलान्नेलदीर्घौ न वा डीष् । निपातनमिह भावप्रत्ययमात्रविषयकम् । तेन स्वादुंकृत्वेत्यपि सिध्यति । स्यादेतत् । उक्तदोषपरिहाराय खादुमीत्येव सूत्रमङ्गीक्रियतां, णमुल् तु ख्ययतां, कृत्यः खमुत्रि कृतेपि खादुङ्कारमित्यादिरूपसिद्धिरिति चेन्मैवम् । तथा सत्युत्तरसूत्रेषु संनिहितलात् खमुत्रेवानुवर्तत इति कन्यादर्शं ब्राह्मणवेदमित्यादिषु पूर्वपदस्य मुमागमः स्यादिति दिक् ॥—व्यर्थत्वादिति । निष्प्रयोजनलादित्यर्थः । तदेतदर्शयति—इत्थं मुङ्कु इत्यर्थ इति । इह शाब्दबोधे विशेषसत्त्वेऽपि फलितार्थकथनपरतया कारमिति णमुलन्तस्य निष्फललमुक्तमनतिप्रयोजनलात् । विस्तरस्तु मनोरमादावनुसन्धेयः

—शिरोऽन्यथेति । इह शिरोऽन्यथा कृत्वादनादिकं मुङ्कु इत्यर्थलाभाय करोतेः प्रयोग आवश्यकः । तदभावे तु भुक्तिक्रियागत एव प्रकारो गम्येत न तु शिरसोऽन्यथाकरणम् । अतः करोतेः प्रयोगार्हत्वमस्तीति णमुलन्तः करोतिरिह न प्रयुज्यत इति भावः ॥—यथाकारमिति । प्रष्टुमनर्हः सन्यदि पृच्छति तदेदमुत्तरम् । अत्रापि वासरूपन्यायेन पक्षे क्लाप्रत्ययो बोध्यः ॥—कन्यादर्शमिति । अत्र दर्शनविषयीभूतानां सर्वासां कन्यानां वाक्यार्थं अन्वयात्साकल्यं बोध्यम् ॥—सर्वा इति । दर्शनविषयीभूताः सर्वा इत्यर्थः । अतिशयप्रतिपादनपरमेतत् ॥—ब्राह्मणवेदमिति । विद् ज्ञाने, विद् लामे, विद् विचारणे इति धात्वर्थान् पर्यालोच्य व्याचष्टे—जानातीत्यादि । सत्तार्थस्य विधेरनेकार्थलात्रेह ग्रहणमिति भावः

—याचति विन्द-। विदेलाभार्थस्यामुकरणम् । तस्य हि विन्दतीत्यादौ ‘शे मुचादीनाम्’ इति नुमस्ति ॥—याचलंभत इति । असाकल्यमनेन दर्शयति । साकल्ये हि ‘कर्मणि दृशिविदोः-’ इत्यनेनैव सिद्धम्

—चर्मोद-॥—कर्मणीत्येवेति । एवं च पूरेरिति ण्यन्तस्य निर्देशो न तु केवलस्य । ‘इष्टिदत्तपौ-’ इति इका निर्देशः । तस्याकर्मकलादिति भावः ॥—चर्मपूरमित्यादि । चर्म पूरयित्वा । उदरं पूरयित्वा । उदरपूरणविशिष्टा भुजिक्रियेत्यर्थः । इह पूर्वकाले इति । अत्र विध्यतेऽसंभवत्यादि श्रुतिः । एवमन्यत्रापि यथासमर्थ बोध्यम् ॥—वेले-। व्याख्याना- दर्थग्रहणमित्याहुः ॥—चेलार्थेष्विति । चेलक्रोपमित्यादि । यथा वर्षणे चेलानि शब्दायन्ते तथा वृष्ट इत्यर्थः । अन्ये तु क्रूयी शब्दे उन्दे च, उन्दी क्लेदने, क्लिद् आर्द्रीभावे, इत्येवं क्रोपमिति णमुलन्तस्य प्रकृत्यर्थं पर्यालोच्य यथा वर्षणेन चेलान्यार्द्रीभवन्ति तावद् वृष्ट इति व्याचर्यः ॥—निमूलमिति । नियतं मूलमस्य निमूलम् । सह मूलेन समूलम् । निमूलसमूलकषणाभिन्नं कषणमिति शाब्दवोधः ॥—तेनेति । अत्रेदं वोध्यम् । सामान्यं विशेष्यं, विशेषस्तु विशेषणम् । आम्रो वृक्ष इत्यादौ आम्रो विशेषणं वृक्षस्तु विशेष्यमिति सर्वजनानुभवात् । यतश्चात्र निमूलकषणादिकं विशेषणं केवलकषणं तु विशेष्यमिति

—स्नेहने— ‘शुष्कचूर्णं—’ इति सूत्रे एव स्नेहनग्रहणं न कृतम् । तत्र हि ‘कर्मणि दृशिविदोः’ इति सूत्रात्कर्मणीत्यनुवर्तते इह तु पूर्वसूत्रात्करण इत्यनुवर्तनीयमिति

—हस्ते— हस्त इत्यर्थग्रहणं तदाह— हस्तार्थे इति

—संज्ञायाम् । अनधिकरणार्थं आरम्भः ॥—तथैवेति । निमूलकाषं कषतीत्याद्युदाहृतमित्यर्थः ॥—मूलकोपदंशमिति । अयमर्थः । मूलकेन भुक्ते । किं कृत्वा, उपदश्य, किमुपदश्य, अर्थान्मूलकमिति संबध्यते ॥—ए-तावतैवेति । शाब्दान्वयाभावेऽपि आर्थिकान्वयमात्रेणेत्यर्थः ॥—वचनसामर्थ्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेन शाब्दान्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि ‘करणे हनः’ इतिवत् ‘उपदंशः करणे’ इत्येव ब्रूयात् । ततश्च क्रियान्तरं प्रति करणत्वं मूलकेनेत्यस्येष्टमिति भावः । एतच्च मनोरमाग्रन्थानुसारेणोक्तम् । अत्र केचित् । नन्वेवम् ‘उपदंशः कर्मणि’ इत्येव सूत्रमस्तु । अत्रोपदंश इत्येवास्तु । उपमाने कर्मणीत्यतः कर्मणीत्यनुवर्त्य कर्मण्युपपदे उपपूर्वकादृशेर्णमुलिति व्याख्यायतां किमनया कुच्छ्रयेति । न चैवं कर्मण्युपपदे नित्यसमासः स्यादिति वाच्यम् । करणे इत्युक्तेऽन्युक्तदोषस्य तुल्यत्वात् । न च ‘तृतीयाप्रभृतीनि—’ इति सूत्रे करणप्रभृतीनीत्युक्ते नास्त्येव दोषः । ‘करणे हनः’ इत्यारभ्य विकल्प इति संदेहवारणाय ‘व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः न हि संदेहादलक्षणम्’ इति परिभाषास्वीकारादिति वाच्यम् । ‘तृतीयाप्रभृति—’ इति सूत्रे कर्मणिप्रभृतीत्युक्तेऽपि दोषाभावात् । ‘कर्मण्याक्रोशे कृजः खमुञ्’ ‘कर्मणि दृशिविदोः—’ इत्यारभ्य वा . विकल्प इति संदे- हस्य ‘व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिः’ इति परिभाषया वारयितुं शक्यत्वात् । तस्मात् ‘उपदंशः करणे’ इत्येव ब्रूयात् इति मनोरना चिन्त्येत्याहुः । वस्तुतस्तु कर्मणि प्रभृतीत्यन्यतरस्यामित्युक्ते ‘उपमाने कर्मणि च’ इत्यतः कर्मणीत्यनुवर्त्य उपदंश इत्येव सूत्रमिति स्वीकारपक्षे कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगोऽपि विकल्पेन स्यात् । मण्डूकहुत्याश्रयणं त्वगतिकगतिः । उपदंशः कर्मणीति सूत्रस्वीकारपक्षेऽपि मूलकोपदंशमिति समासस्य वैकल्पिकत्वात्समासाभावपक्षे मूलकमुपदंशमिति वाक्यं स्यादिष्यते तु मूलकेनोपदंशमिति । करणे प्रभृतीनीति मनोरमोक्तौ तु समासाभावपक्षे मूलकेनोपदंशमिति सिध्यत्येव, करणतृतीयायाः प्रवृत्तेरिति दिक् ॥—कालयतीति । कल विक्षेपे चुरादिः । प्रेरयतीत्यर्थः ॥—दण्डताडमिति । तद् आघाते । अयमपि चुरादिरेव

—सप्तम्यां चो—॥—उपपूर्वेभ्य इति । सूत्रे पीडादीनां समाहारद्वन्द्वं कृत्वा उपपूर्वः पीडरुधकर्ष इति उत्तरपदलोपी समास इति भावः । इह सौत्रं पुंस्त्वं पञ्चम्यर्थे प्रथमेति ज्ञेयम् । कर्षेति शपा निर्देशः । कृष विलेखने इत्यस्य गुणसहितस्योच्चारणात् । तत्फलं तुदादेर्ब्युदासः । यद्यपि विलेखन एव सोऽपि पठ्यते तथापि क्षेत्रविषयकविलेखन एव स प्रयुज्यते । पञ्चभिर्हलैः कर्षतीति दर्शनात् । एवंच तौदादिकात् कृषेः क्लाप्रत्यय एव भवति क्षेत्रे उपकृष्य हलेनोपकृष्येति, न त्विह णमुलिति स्थितमाकरे

—समासत्तौ ॥—केशग्राहमिति । केशेषु ग्रहणं भवतु वा मा भूत् संनिकर्षप्रतिपादनपरमेतत् ॥—द्यङ्कुलोत्कर्षमिति । द्वयोरङ्कुल्योः समाहारो द्यङ्कुलम् । ‘तत्पुरुषस्याङ्कुलेः संख्याव्ययादेः’ इत्यच् समासान्तः । द्यङ्कुलेनोत्कृष्य । परिच्छिद्येत्यर्थः । स्वल्पः खण्डः खण्डिका, हस्वः खण्डः खण्डिकेति मनोरमायामुक्तम् । यद्यपि हस्वशब्दो वामनपर्यायतया चेतनेष्वेव प्रायेण प्रयुज्यते । अल्पे हस्वे इति पृथक् सूत्रस्वारस्यात् । तथापि हस्वदीर्घ इत्यादिनिर्देशादचेतनेष्वपि कचिद्भवतीत्याहुः

—द्विती—॥—परीप्सायामित्येवेति । कथं तर्हि ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इति । नह्यत्र त्वरा गम्यते । अत्राहुः । अस्यां हि परिभाषायां त्वरा विवक्षिता । तेनायमर्थः । उदात्तः स्वरितो वा यत्र विधीयते तत्र तत्समकालमेवैकमचं वर्जयित्वा परिशिष्टमनुदात्तं कर्तव्यं न विलम्बितव्यमिति ॥—यष्टिग्राहमित्यादि । एवं खलु युद्धाय त्वरन्ते यदासनं यष्ट्यादिकमपि गृहीत्वा धावन्ति नायुधं प्रतीक्षन्त् ॥ इति Janganvilat अस्य उपवेदमिति । अस्मिन्नुवर्ण्येत्यर्थः Siddhant of Gangatri Kosha Kosha विशिष्टाति— इति सूत्रे द्वितीयायामिलनुवर्तनात्तदन्तस्योपपदसंज्ञार्थमिल्यः

—अव्यये—॥ अयथेति । न यथाभिप्रतं तथाख्यान इत्यर्थः । प्रियस्योच्चैः अप्रियस्य नीचैः कथनं यथाभिप्रेताख्यानम् । तद्विपरीताख्यान इति यावत् । नन्वप्रियाख्याने इत्येव कृतो नोक्तमिति चेदत्राहुः । प्रियस्य नीचैः कथनमपि प्रियाख्यानमेव न लप्रियानमिति नीचैःकृत्य नीचैःकारं प्रियं व्रूते इति प्रयोगो न स्यात् । तथा अप्रियस्य नीचैः कथनमप्यप्रियाख्यानमिति । नीचैःकृत्य नीचैःकारमप्रियं व्रूत इति प्रयोगोऽपि स्यादित्ययथाभिप्रेताख्याने इत्युक्तमिति ॥—तिर्यक्तुकृत्वेति । अनुजुलादग्रतः स्थितं पार्श्वतः कृत्वा गत इत्यर्थः

—स्वाङ्गे तस्म्रत्यये—यस्मात्तस्त्रत्ययस्तस्मिन्स्वाङ्गे उपपदे इत्येके । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तस्म्रत्ययान्ते स्वाङ्गे इत्यन्ये । तस् चासौ प्रत्ययश्चेति कर्मधारयः । तस्म्रत्यये परतो यत्स्वाङ्गं तस्मिन्नुपपद इति तु प्राब्धः । तत्र यथापि स्वाङ्गमात्रं नोपपदं तथापि तस्मिन्नित्येतत्प्रकृतिप्रत्ययसमुदायपरमिति वोध्यम् ॥—मुखतः कारं मुखतो भूयेति । क्लाणमुलोः क्रुभुवोश्च यथासंख्यं नेष्यत इति भावः । मुखत इत्यत्राद्यादिलात्समन्यर्थं तसिः । प्रत्ययग्रहणं किम् । मुखे तस्यति मुखतः । तस्मु उपक्षये क्विप् । धातुलादिह ‘अलसन्तस्य’—इति दीर्घो न । मुखतः कृत्वा गत इति काशिकादौ स्थितम् । वस्तुतस्तु प्रत्ययाप्रत्ययपरिभाषयैवेष्टसिद्धेः प्रत्ययग्रहणं सुलजम्

—नाधार्थ—नार्थौ ‘विनञ्भ्याम्’ इति विहितौ नानाञौ । धार्थाः ‘द्वित्र्योश्च धमुञ्’ इति धमुयादयः । ‘संख्याया विधार्थे धा’ इति धाप्रत्ययो धार्थको भवती-लाशयेनोदाहरति—एकधाभूयेत्यादि । एवं द्वैधं कृत्य त्रैधंभूय द्वैधंकारं द्वैधं भावमित्याद्युदाहर्तव्यम् ॥ ननु नानाञौ प्रत्ययौ धा च प्रत्ययः धमुञादिविधौ तु ‘एकाद्धो ध्यमुञ्चतरस्याम्’ इत्यतो ध इत्यनुवर्त्य तेषामादेशलाश्रयणेऽपि स्था-निवद्भावेन धमुञादिधाप्रत्ययो भवतीति किमर्थं प्रत्ययग्रहणमित्याक्षिपति—प्रत्ययग्रहणमिति । यद्यप्युक्तरीत्या धाग्रह-णेन धमुञादिग्रहणं संभवतीत्यर्थग्रहणमिह व्यर्थम् तथापि ‘धमुञ्चतात्स्वार्थं उदर्शन’मिति उप्रत्ययान्तसंग्रहार्थमग्रहणं, तत्फलं तु द्वैधीकृत्येत्यादिप्रयोगः

—तूष्णीमीति । कृत्यो निवृत्त्यर्थं तूष्णींग्रहणम्

—अन्वच्या—नन्विह ‘अचः’ इत्यकारलोपे ‘च्वौ’ इति पूर्वस्याणो दोर्घेऽनूचीति निर्देष्टुमुचितम् । ‘द्युप्रागपाग्’—इति सूत्रे प्रतीचो यदितिवत् । एवं ‘तिर्यच्यपवर्गे’ इति सूत्रेऽपि तिरश्चीत्येव निर्देष्टुमुचितमिति चेत् । अत्र केचित् । शास्त्रोक्तं कार्यमर्थवदेव भवति । अर्थश्च लोके प्रसिद्ध एव गृह्यते । ‘अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः । शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः’ इति न्यायात् । अतोऽनु-करणे न भविष्यतीत्यन्वचीति सम्यगेवेति । तच्चिन्त्यम् । एवं तर्हि ‘क्षियो दीर्घात्’ इत्यादावियङ्कादिकं न स्यात् । ‘प्रतीचो यत्’ इत्यपि न सिध्येदिति । वस्तुतस्तु प्रकृतिवदनुकरणमित्यस्य वैकल्पिकलादन्वचीत्यादिनिर्देशे न तु दोषः । वैकल्पिकत्वं च ‘यत्तदेतेभ्यः’—इति सूत्रे त्यदाद्यत्वस्य वारणादेकशेषाभावदर्शनाच्च निर्णीयत इति प्रागेव प्रपञ्चितम् ॥—अग्रत इत्यादि । अन्वकशब्दस्यानुकल्पमात्रे विश्रान्तेर्देशविशेषवाचित्वे नियमो नेति ध्वनयितुमिदम् ॥—पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थ इति । इहान्वकशब्देनानुकूलोऽननुकूलो वेति न स्पृश्यते, तस्य देशविशेषमात्रे पर्यवसानात्।प्रमाणान्तरेण क्वचिदिहानुकूल्यलाभेऽपि अन्वकशब्दस्य तत्समर्पणे व्यापाराभावाण्णमुल्ल न । किंतु क्त्वैव भवतीति व्यवस्था वोध्या ॥ इति उत्तरकृदन्तम्