उणादिप्रकरणम्

—छन्दसीणः । उणनुवर्तते । एति गच्छतीत्यायुः ॥—मा न आयौ इति । आयुशब्दो मनुष्यपर्यायेषु वैदिकनिघण्टौ पठितः । अतएव ‘लाभमे प्रथममायुमायवे’ ‘मानस्तोके तनये मान आयौ’ इत्यादिमन्त्रेषु वेदभाष्ये तथैव व्याख्यातम् । अर्बाचीनास्तु‘छन्दसीणः’ इति सूत्रं बहुलवचनाद्भाषायामपि प्रवर्तत इति खीकृत्य ‘आयुर्जावितकालो ना’ इत्यमरग्रन्थे आयुशब्दमुकारान्तं व्याचख्युः । ननु ‘एतेणिच्च’ इत्युस्प्रत्यये सकारान्तो वक्ष्यमाण आयुःशब्दस्तु लोकवेदयोर्निर्विवाद एव । अत एव जटा आयुरत्येति विग्रहे ‘भृग्रं हला जटायुषम्’ इति रामायणप्रयोगः ‘यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तिर्यदिनायुषः स्यात्’ इति श्रीहर्षप्रयोगश्च संगच्छते । तथा च ‘आयुर्जावितकालो ना’ इत्यत्रायुःशब्दः सकारान्त इत्येव व्याख्यायतां किमुकारान्ताभ्युपगमेनेति चेत् । अत्राहुः । सकारान्त आयुःशब्दो नपुंसक इति तस्य पुंलिङ्गता नेत्याशयेन तथोक्तमिति । अन्ये तु ‘छन्दसीणः’ इति सूत्रस्य भाषायां प्रवृत्त्यभावे ‘मा वधीष्ट जटायुं माम्’ इति भट्टिप्रयोगः । ‘तटीं विन्ध्यस्याद्रैरभजत जटायोः प्रथमजः’ इति विन्ध्यवर्णने अभिनन्दोक्तप्रयोगश्च न संगच्छेत्याहुः । वस्तुतस्तु जटां याति प्राप्नोतीति जटायुः । मृगघ्वादिलात्कुः । आयातीत्यायुः । एवं च ‘जटायुषा जटायुं च बिद्यादायुं तथायुषा’ इति द्विरूपकोशः । ‘बाधुना जगदायुना’ इति वर्णविवेकश्च सुसाध इति दिक्

—दृसनि-। दृ विदारणे, षणु दाने, जन जनने, चर गतौ, चट भेदने ॥ दार्विंति । ‘काप्ठं दार्विन्धनं त्वेधः’ इत्यमरः ॥—चादिति । ‘चटु चाटु प्रियं वाक्यम्’ इति हृष्टचन्द्रः । ‘चाटुर्नरिप्रियोक्तिः स्यात्’ इति रलमालाकोशः । नरि पुंसि । ‘चकर च किल चाटून् ग्रौढयोषिद्धदस्य’ इति भाघः । भाघे तु नपुंसकमपि दर्शितम् । ‘चाटु चाकृतकसंभ्रममासाम्’ इति

—किंजरयोः-। दृ हिंसायाम्, इण् गतौ, आभ्यामुण् स्यात् ॥ सस्येति । ‘किंशारनां सत्यशूके विशिखे कङ्कपृष्ठिणि’ इति मेदिनीकोशः ॥—अधिनतरणयोः । इति व्याख्याय इयति अर्यते वा आलुः शाकविशेषो घटी चेत्याहुः । ‘कर्कयोर्लुगलन्तिका’

—भृमृशी—। भृमृ भरणे, मृद् प्राणत्यागे, शीद् स्वप्ने, तू लवनतरणयोः, चर गतौ, अयं भक्षणेऽपि, तसर छद्म गतौ, तनु विस्तारे, धन धान्ये, हुमीव् प्रक्षेपणे, दुमस्जो शुद्धौ ॥—भरुरिति । ‘भरुः खणें हरे पुंसि’ इति मेदिनी । ‘भरुर्भर्तृकनकयोः’ इति हेम-चन्द्रः ॥—शयुरिति । ‘अजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ’ इत्यमरः ॥—तरुरिति । तरन्ति नरकमनेन रोपकाः ॥—चरुरिति । अनवस्रावितांतरूष्मपक्व ओदन इति याज्ञिकाः । तृष्ट्वर्वधिकरणेऽप्येवमुक्तम् । ‘उगवादिभ्यो यत्’ इति सूत्रे कैयटस्त्वाह । स्थालीवाची चरुशब्दस्तात्स्थ्यादोदने भाक्त इति ‘तनुः काये त्वचि ब्री स्यान्निष्वल्पे विरले कृशे’ इति मेदिनी । ‘धनुः पुमान् प्रियालद्रौ राशिभेदे शरासने’ इति नान्ते मेदिनी विश्वप्रकाशमुदाहरति —धनुषा चेत्यादि । धनुषा सार्धं धनुं विदुरित्यर्थः । स्यात्तनुस्तनुषा सार्धमित्यतः सार्धमित्यनुषज्यते । ‘शुद्धवंशजनितोऽपि गुणस्य स्थानतामनुभवन्नपि शक्रः । क्षिपुरेनमृजुमाशु सपक्षं सायकम्’ इति श्रीहर्षश्लोकशेषः । ‘धनुर्वंशविशुद्धोऽपि निर्गुणः किं करिष्यति’ इति धन्वन्तरिः । इह पूर्वत्र च धनुरिति उकारान्तः सकारान्तो वा योध्यः । न च सकारान्तधनुःशब्दो नपुंसक एवेति शङ्काम् । ‘अथास्त्रियाम् । धनुश्वापौ’ इत्यमरोक्त्या तस्यापि पुंस्त्वात् ॥—किंनर इति । ‘तुरंगवदनो मयुः’ इत्यमरः । ‘मीनातिमिनोति’—इत्यात्वं तु नेह वाहुलकात् । ‘मयुस्तुरंगवदने मृगेऽपि मयुरिष्यते’ इति विश्वः । मज्जति पानीये इति मद्भुः

—अणभ्र । अण शब्दे अस्मादुप्रत्ययः स्यात् ॥—चादिति । कटे वर्षादौ, वट वेष्टने । कटति रसनामिति कटुः । ‘कटुः ब्री कटुरोहिष्यां लताराजिकयोरपि । नपुंसकमकाये स्यात्पुंलिङ्गो रसमात्रके । त्रिषु तद्वत्सुगन्ध्योश्च मत्सरेऽपि खरेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—वटुरिति । वटतीति वटुः । ‘वटुर्द्विजयुतः स्मृतः’ इति संसारावर्तः । नटवटुरिति तूपचारात् ॥—अभिव्याप्येति । यद्यपि ‘फलिपाटि’—इति सूत्रं यावदनुवर्तत इति न्यासग्रन्थेन मर्यादीकृत्येत्यपि प्रतीयते तथाप्यभिव्याप्येत्येवोचितम् ॥ ‘पिवतं सोम्यं मधु’ इत्यादौ मधुशब्दस्याद्युदात्ततादर्शनात् । ‘वोतो गुणवचनात्’ इति सूत्रे हरदत्तेनाप्यभिव्याप्येति स्पष्टमभिधानाचेति भावः ॥—शृङ्खलिङ्गि—। शृङ्खलिङ्गि—हिंसायाम्, स्व शब्दोपतापयोः, ब्रिह्म उपतापे, त्रपूष लज्जायाम्, असु क्षेपणे, वस निवासे, हन हिंसागत्योः, क्लिद् आर्द्राभावे, वन्ध वन्धने, मन ज्ञाने ॥—शरुरिति । ‘शरुः कोपे शरे वज्रे’ इति हेमचन्द्रः ॥—स्वरुर्वज्रमिति । ‘शतकोटिः स्वरुः शंवः’ इत्यमरः ॥—त्रपु सीसमिति । तद्धि अर्धि दृष्ट्वा त्रपते लज्जत इव । ‘रङ्गसीसकयोस्त्रपु’ इति मेदिनी । अस्यन्ति क्षिपन्ति शरीरमित्यसवः प्राणाः ॥—हनुरिति । ‘हनुः पुमान्परो गण्डात्’ इति वररुचिकोशः । ब्रीलिङ्गोऽप्ययम् । ‘हनुर्हृद्विलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे’ इति मेदिनीकोशः । अतिशायने मनुप् । हनुमान् । ‘अन्येषामपि दृश्यते’ इति दृशि-ग्रहणात्पाक्षिको दीर्घः । हनूमान् । स्नेहेन वध्रातीति वन्धुः । प्रज्ञादित्वाद्वान्धवः । ‘वन्धुर्वन्धूकपुष्पे स्याद्वन्धुर्भ्रातरि वान्धवे’ इति विश्वः । मनुरादिराजो मन्त्रश्च ।

—स्यन्देः—सन्दू प्रसवणे ।

—उन्देः—। उन्दी क्लेदने

—ईषेः—। ईष गतिहिंसादानेषु

—स्कन्देः—। स्कन्दिर् गतिशोषणयोः ॥—कन्दुरिति । स्कन्दत्यस्मिन्ननताप इति व्युत्पत्त्या भोगस्थानमिति केचित् । अन्ये तु स्कन्दति शोषयतीति कन्दुर्लोहादिपात्रमित्याहुः । अत एव ‘क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम्’ इत्यमरः । ‘कन्दुर्वा ना’ इति पूर्वेणान्वयाद्वा पुमानित्यर्थः ॥—सृजेः—। सृज विसर्गे । सृजतीति रज्जुः स्त्रियाम् । आगम-सकारस्य श्रुत्वेन शः । जश्वेन जः । सृजेरसुम् चेति सुवचमिति नव्याः । ‘रज्जुर्वेष्यां गुणेऽपि च’ इति मेदिनी

—कृते-राद्यन्त—। कृती कृतेनेष्वादि—स्कन्दुरिति । कृत्यतेऽनेति तर्कः सूत्रवेष्टनं यच्चविशेषः । ‘तर्कटी सूत्रला तर्कः’ इति हारावली

—नावञ्चेः । अथ गतौ । ‘न्यङ्कुर्मुनौ मृगे पुंसि’ इति मेदिनी

—फलिपाटि—। फल निष्पत्तौ, पट गतौ प्यन्तः । णम प्रहृत्वे शब्दे, मन ज्ञाने, जनी प्रादुर्भावे, एभ्य उः स्यादेषां च यथाक्रमं गुगागमः पटि नाकि ध त इत्यादेः शाश्व भवन्ति । इह एकापि षष्ठी विषयभेदाद्भिर्यते । गुगागमे हि फलेरवयवषष्ठी पट्याद्यादेशचतुष्टयविधौ तु पाट्यादिभ्यः स्थानषष्ठी सापि धतयोर्विधौ अन्तेऽप्युपसंहियत इति विवेकः । अनागमकानां सागमका आदेशा इति पक्षे तु स्थानष-ष्ठयेवेति वोध्यम् । ‘फलवसारेऽभिधेयवत् । नदीभेदेऽमलद्यां स्त्री’ इति मेदिनी ॥—नाकुर्वल्मीकमिति । ‘वामद्वरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुंनपुंसकम्’ इत्यमरः ॥—मध्विति । ‘मधुश्चैत्रे च दैत्ये च मये पुष्परसे मधु’ इति हृद्वचन्द्रः । ‘मकरन्दस्य मथस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्धचांदिगणे पाठात्पुंनपुंसकयोर्मधु’ इति शाश्वतः । वल संवरण इति दन्त्योष्ठ्यादिः । ‘वल्युः स्याच्छगले पुंसि सुन्दरे चाभिधेयवत्’ इति मेदिनी । यत्तु उज्ज्वलदत्तेन ‘वल्लेर्गुरुच’ इति ओष्ठ्यादि पठित्वा वल प्राणने इत्युपन्यस्तं तत्क्ष्मयविरोधादुपेक्ष्यम् । ‘अयं नाभावदति वल्युवो गृहे’ इत्यादौ दन्त्योष्ठ्यपाठस्य निर्विवादत्वात्

—शः कित्—॥ शो तनूकरणे अस्मादुप्रत्ययः ‘आदेच उपदेशे’ इत्यात्वं द्वित्वं ‘सन्यतः’ इत्यभ्यासस्येत्यम् । ‘आतो लोप इटि च’ इत्याकारलोपः । शिशुः

—यो द्वे च । या प्रापणे

—कुर्भ्रश्च । भृञ् भरणे अस्मात्कुप्रत्ययो धातोर्द्वित्वं च । भरतीति वधुः । धरणिकोशस्थमाह—वभुरित्यादि । ‘वभुर्वैश्वानरे शूलपाणौ च गरुडध्वजे । विशाले नकुले पुंसि पिङ्गले लभिधेयवत्’ इति मेदिनीकोशः ॥—चादन्यतोपीति । भ्रः कुश्चेति वक्तव्ये प्राक् प्रत्ययनिर्देशादित्येके । भ्रश्चेति प्रकृतिसंसृष्टेन चकारेण प्रकृत्यन्तरसमुच्चयादित्यन्ये ॥—पृमिदि—। पृ पालनपूरणयोः, भिदिर् विदारणे, व्यध ताडने, गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । विधृषा प्रागल्भ्ये ॥—पुरुरिति । कुप्रत्यये परत ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ इत्युत्वे रपरत्वम् । ‘पुरुः प्राज्येऽभिधेयवत् । पुंसि स्यादे-वलोके च नृपभेदपरागयोः’ इति मेदिनी । ‘विधुः शशाङ्के’ इत्यादि तु विश्वकोशः । इह सूत्रे धृषिहृषिभ्यश्चेति पठित्वा हृषु-र्हर्षः । ‘सूर्याग्निशनिराहवोऽपि हृषवः’ इति केचित्

—कृप्रोरुच्च । डुकृञ् करणे, गृ शब्दे, आभ्यां कुः स्यादुकारोन्ता-देशश्च । ‘उरण् रपरः’ । ‘कुरुर्नृपान्तरे भक्ते पुमान् पुंभूमि नीवृति’ इति मेदिनी

—अपदुःसु—। ष्ठा गतिनिवृत्तौ ॥—सुषामेत्यादि । एतच्च न्यासाद्यनुरोधेनोक्तम् । वार्तिककृता तु स्थास्थिन्स्थूणामुपसंख्यानम् । ‘अपष्ठुः पुंसि वाले च वामे स्यादन्यलिङ्गके’ इति मेदिनी । वामे प्रतिकूले । एषां त्रयाणां मृगय्वादिपाठेन सिद्धत्वात्सूत्रमिदं न्यासकारस्य न संमतमिति रक्षितः

—अर्जिदृशि—। अर्ज अर्जने अस्य ऋजिरादेशः, दृशेः पशिरादेशः, कमेस्तुगागमः । अम रोगे ग-त्यादौ वा अस्य धुगागमः । पशि नाशने सौत्रो धातुरस्य दीर्घः । वाधृ लोडने अस्य हादेशः । षड्भ्योऽपि कुप्रत्ययः स्यादित्यर्थः ॥—अविशेषेणेति । चादिगणे पश्चिति पठितम् ‘पशु दृश्यर्थमव्ययम्’ इति धरणिः । कन्तुः कन्दर्पः ‘क-न्तुमकराङ्कः’ इति त्रिकाण्डशेषः ॥—पांशुरिति । पडि पसि नाशने चुरादिप्यन्तः ॥—स्त्रीपुंसयोरिति । उक्तं ह्यम-रेण ‘द्वौ परौ द्वयोः । भुजवाहू’ इति । परौ द्वौ भुजवाहुशब्दौ द्वयोः स्त्रीपुंसयोरिति तदर्थः । अकारान्तोऽप्ययम् । अत एव ‘वाहौ श्वभुजयोः पुमान्’ इति दामोदरः । ‘वाहा भुजे पुमान्मानभेदाश्ववृषवायुषु’ इति मेदिन्यां टावन्तोऽप्ययम् ॥—पथिघ्रदि—। प्रथ प्रख्याने, म्रद मर्दने, भ्रस्ज पाके । प्रथते इति पृथुः । ‘पृथुः स्यान्महति त्रिषु । त्वक्पत्र्यां कृष्ण-जीरेऽथ पुमानमौ नृपान्तरे’ इति मेदिनी । म्रदितुं शक्यतेऽकठिनत्वादिति मृदुः कोमलः । ‘भृगुः शुके प्रपाते’ च जम-दमौ पिनाकिनि’ इति विश्वः

—लङ्घि—। लघि गतौ वहि महि वृद्धौ ॥—लघुरिति । ‘पृक्कायां स्त्री लघुः क्लीवं शीघ्रे कृष्णागुरुप्यपि’ इति त्रिकाण्डशेषः । ‘लघुरगुरौ च मनोज्ञे निःसारे वाच्यवत्क्लीवम् । शीघ्रे कृष्णागुरुणि च पृक्कानामौ- पथौ स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥—नृपभेद इति । ऊठः । एतेन 'अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमथविच्चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम्' इति कालिदासवचनं व्याख्यातम् ॥—वहुरिति । 'वहुसुल्यादिसंख्यासु विपुले लभिधेयवत्' इति मेदिनी ॥—ऊरुरिति । 'सक्थि क्लीवे पुमानूरुः' इत्यमरः । ऊर्ण्यते आच्छाद्यते इत्यूरुः । कर्मणि प्रत्ययः ॥—उरु महदिति । कर्तरि प्रत्ययः ॥—ऋिषेः—। ऋिष आलिङ्गने अस्मात्कुप्रत्ययः कथान्तादेशः ॥—उद्यत इति । स हि यावत्कार्यं ऋिष्यति लगति व्याप्रियत इति यावत्

—आङ्परयोः—। खनु अवदारणे, शृ हिंसायाम् ॥—पर्शुरपीति । 'पर्शुः परशुना सह' इति विश्वः

—हरिमितेति—। द्व गतौ, अस्मादरिमितयोरुपदयोः कुः स्यात्स च डित् । हरिद्वर्चुक्ष इति । दारुहरिद्रा इत्येके । शतद्वर्नदीभेदः । 'शतद्वस्तु शतद्विः स्यात्' इत्यमरः ॥—तद्वानिति । 'द्युद्वभ्यां मः' इति मः

—खरु शङ्कु—। खनु अवदारणे, शक्ति शङ्कायाम् ॥—काम इत्यादि । खरुः पतिवरा कन्येत्यपि बोध्यम् । 'खरुर्दर्पहरे दैत्ये हये श्वेते तु वाच्यवत्' इति विश्वत्रिकाण्डशेषौ । शङ्कते अस्मादिति शङ्कुः । 'शङ्कुः कीले गरे शस्त्रे संख्यापादपभेदयोः । यादोभेदे च पापे च स्थाणावपि च दृश्यते' इति विश्वः ॥—पीयुरिति । 'पीयुः काले रवौ घोरे' इति मेदिनी ॥—क्रिमिविशेष इति । 'नीलङ्कुः क्रिमिजातौ स्याद्भ्यभरालीप्रसूनयोः' इति विश्वः । 'नीलङ्कुः स्यात्क्रमौ पुंसि भम्भरात्यां तु योषिति' इति मेदिनी-कारः ॥—पाठान्तरमिति । 'नीलङ्कुरपि नीलङ्कुः' इति विश्वः । धातोरपीतिं केचित् । नीलशब्दे उपपदे गमेष्टिलोपः उपपदस्य मुम् दीर्घश्च पाक्षिको निपात्यते इत्याहुः । 'लिगु चित्ते नपुंसकम्' इति वररुचिः

—मृगय्वादयश्च । 'मृगयुः पुंसि गोमायौ व्याधे च परमेष्टिनि' इति मेदिनी । 'मृगयुर्वह्नाणि ख्यातो गोमायुव्याधयोरपि' इति विश्वः । 'देवयुर्वाच्यलिङ्गः स्याद्धार्मिके लोकयात्रिके' इति मेदिनी ॥—आकृतिगण इति । तेन पील प्रतिष्ठम्भे अस्मात्कुः । 'पीलुर्गजे द्वमे काण्डे परमाणुप्रसूनयोः' इति विश्वः । भाद्रास्तु पीलुशब्दस्य वृक्षे आर्यप्रसिद्धिर्गजे तु म्लेच्छप्रसिद्धिरित्याश्रित्य व्यवजहः । पडि गतौ अस्मात्कुः धातोर्वृद्धिश्च । पाण्डुः । कडि मदे कण्डुरित्यादि बोध्यम्

—मन्दिवाशि—। मदि स्तुत्यादौ, वाश्य शब्दे, मथे विलोडने, चते याचने, चङ्क इति सौत्रो धातुः । अकि लक्षणे ॥—वाशुरा रात्रिरिति । वाश्यन्ते अस्यामिति विग्रहः । वाशुरो गर्दम इत्यन्ये । 'वाशुरा वाशितारात्र्योः' इति मेदिनीहेमचन्द्रौ ॥—चङ्कुर इति । 'चङ्कुरः स्यन्दने वृक्षे' इति मेदिनी । 'अङ्कुरो रुधिरे लोत्रि पानीयेऽभिनवोद्भिदि' इति ॥—खर्जूरादित्वादिति । ऊरप्रत्ययोऽपीति भावः । 'अङ्कुरोऽङ्कुर एव च' इति विश्वप्रकाशः

—व्यथेः—। व्यथ भयसंचलनयोरस्मादुरच् कित्स्याद्धातोः संप्रसारणं च । दशपायां तु व्यथेः संप्रसारणं धः किचेति सूत्रं पठित्वा धकारमन्तादेशं विधाय विधुरोऽनमिक इत्युदाहृतम् । माधवप्र-सादकारादिभिरपि तदेवानुसृतं नत्वेतद्युक्तम् । 'त्वमेषां विधुरा शावा' 'अथ विद्धा विधुरेणाचिदस्मा' इत्यादिमन्त्रेषु थका-रपाठस्य निर्विवादत्वात् यदपि माधवेनोक्तं विदिभिदिच्छिदिरित्यत्र व्यथेः संप्रसारणं चेति वचनात्कुरचि धान्तरूपमिति । तदपि स्थवीयः । कुरज्विधायके सूत्रे व्यथेरुपसंख्यानस्याप्रसिद्धत्वात् । तस्मादिह धः किचेति दशपादीपाठ उपेक्ष्य एव । कथं तर्हि विधुर इति प्रयोगस्य निर्वाह इति चेत् । धुरो विगत इति प्रादिसमासेनेत्यवधेहि । समासान्ता इति सूत्रे वृत्ति-पदमज्ज्योत्स्थैवोक्तत्वात् । इह व्यथेः किचेत्येवास्तु 'प्रहिज्या'—इत्यनेन संप्रसारणं स्यादेवेति न भ्रमितव्यम् । प्रहिज्यादिषु व्यधिर्वर्गचतुर्थो न त्वयमिति निष्कर्षात्

—मुकुर इति । मकि मण्डने अस्मादुरच् नलोपश्च वाहुलकादिति धातोरुप-धायाः पक्षे उकार इति भावः । 'मकुरो मुकुरोऽपि च' इति विश्वः । 'मकुरः स्यान्मुकुरवद्दर्पणे बकुलद्वमे । कुलालदण्डे' इति मेदिनी ॥—धातोर्विर्येचममिति । केचित्तु गुणे तुममाजश्च विपात्यत इत्याहुः । श्रुम्मजाले जेति । मामजालेति पाठा- न्तरम्

—महुरादयश्च । मदी हर्षे । कर्वुरः । ‘कर्वुरं सलिले हेमि कर्वुरः पापरक्षसोः । कर्वुरा कृष्णवृन्तायां शबले पुनरन्यवत्’ इति मेदिनी ॥—वन्धूरवन्धुराविति । वन्ध वन्धने ॥—कुक्कुर इति । कुक आदाने ‘कुक्कुरः कुकुरो मतः’ इति हृद्वचन्द्रः । ‘कुक्कुरः सारमेये ना प्रन्थिपणें नपुंसकम्’ इति मेदिनी । अत सातत्यगमने । आदिदीर्घः । आतुरः । वा गतिगन्धनयोः । गुगागमः । ‘वागुरा मृगवन्धिनी’ इत्यादिरपि हेयम् । अस्तेः । असु क्षेपणे

—मस्तेश्च । मसी परिणामे । ‘मसुरा मसूरा वा ना वेश्यात्रीहिप्रभेदयोः । मसूरी पापरोगे स्यादुपधाने पुनः पुमान्’ इति मेदिनी

—शावशेः—। शु इति कृताकारलोप आशुशब्दस्तस्मिन्नुपपदे आतौ गम्यमानायाम् अश्लू व्याप्तावित्यस्माद्धातोरुन्स्यात् । श्वशुरो दम्पत्योः पिता । ‘पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः’ इत्यमरः ॥—अवि—। अव रक्षणादौ । मह पूजायाम् ॥—अविष इति । राजा समुद्रश्च । महिषो महान् । ‘तुरीयं धाम महिषो विवक्ति’ । ‘उत माता महिषमन्ववेनत्’ । दित्त्वान्डीप् । महिषी राजपत्नी ॥—रुहेः । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्मावे च । ‘रौहिषो मृगभेदः स्याद्रौहिषं च तृणं मतम्’ इति संसारावर्तः ॥—वेदभाष्यमिति । ‘इन्द्रो वृत्रस्य तविषीम्’ । ‘इन्द्रस्यात्र तविषीभ्यो विरपशिन्’ इत्यादिमन्त्रेष्विति भावः । वैदिकनिघण्टौ ‘ओजः पाजः’ इत्यादिषु वलनामसु तविषीशब्दस्य पाठश्चेह मूलमिति बोध्यम् । ‘तविषः शोभनाकारे वलेऽविधव्यवसाययोः । तविषी देवकन्यायां पुंसि खर्गे महोदधौ । तविषी चेन्द्रकन्यायां ना खर्गाम्बुधिकाच्चने’ इति मेदिनी

—नञि व्यथेः । व्यथ भयसंचलनयोः ॥—किलेः—। किल श्वैत्यक्रीडनयोः अस्माद्दिवच्च धातोर्वुगागमश्च । ‘किल्विषं पापरोगयोः । अपराधेऽपि’ इति मेदिनी

—इषिमदि—। इषु इच्छायाम्, मदी हर्षे, मुद हर्षे, खिद दैन्ये, छिदिर् द्वैधीकरणे, भिदिर् विदारणे, मदि स्तुत्यादौ, चदि आह्वादने, तिम आर्द्रीभावे, मिह सेचने, मुह वैचित्ये, मुच्लृ भोक्षणे, रुच दीप्तौ, रुधिर् आवरणे, वन्ध वन्धने, शुप शोषणे ॥—इषिरोऽग्निरिति । आहार इत्यन्ये । ‘छिदिरः पावके रज्जौ करवाले परश्वधे’ इति मेदिनी । ‘मन्दिरं नगरेऽगारे क्लीवं ना मकरालये’ इति मेदिनी । ‘चन्दिरोऽनेकपे चन्द्रे’ इति च । ‘तिमिरं ध्वान्तं नेत्रामयान्तरे’ इति । ‘मिहिरः सूर्यवुद्धयोः’ इति मेदिनी । ‘मिहिरः कामिमूर्खयोः’ इति च । ‘सुन्दरं रुचिरं चारु’ इत्यमरः । रुधिरोऽङ्गारके पुंसि क्लीवं तु कुक्कुमासृजोः’ इति मेदिनी । वधिरः श्रोत्रेन्द्रियरहितः । ‘शुषिरं विवरं विलम्’ इत्यमरः ॥—अशेः—। अशभोजने ॥—अजिर—। अज गतौ, शश हुतगतौ, घ्रा गतिनिवृत्तौ, स्फायी वृद्धौ, खद हिंसायाम् ॥—अजिरमिति । दशपादीवृत्तौ तु नञ्पूर्वस्य जीर्यतेर्ऋवर्णलोपो निपात्यते इत्युक्तं तदपि प्राह्यम् । ‘आशु हुतमजिरं प्रत्नमीज्ज्वम्’ इत्यादौ न जीर्यतीत्यजिर इत्यस्यानुगुणत्वात् ॥—अङ्गणमिति । अङ्गेत्युदि अनादेशः । नकारस्य वाहुलकात् णत्वमित्येके । अन्ये तु दन्त्यमेवेच्छन्ति । ‘अजिरं प्राङ्गणे काये विपये दर्दुरेऽनिले’ इति मेदिनी । ‘शिशिरो ना हिमे न त्नी ऋतुभेदे जडे त्रिषु’ इति च विश्वकोशस्थमाह—शिशिरं स्यादिति । खदिरो वृक्षभेदः । ‘खदिरी शाकभेदे त्नी ना चन्द्रे दन्त- धावने’ इति मेदिनी ॥—शिविरमिति । शेरतेऽस्मिन् राजवलानि, ‘निवेशः शिविरं शण्डे’ इत्यमरः ॥—सलिकलि—। पल गतौ, कल संख्याने, अन प्राणने, मह पूजायाम्, भङि परिभाषणे, भदि कल्याणे सुखे च, शङि रुजायाम्, पिङि संघाते, तुङि तोडने, कुक आदाने, भू सत्तायाम्, कुट कौटिल्ये ॥—कलिल इति । मिथ्रो गहनश्च । ‘कलिलं गहनं समे’ इत्यमरः ॥—महिलेति । ‘महिला फलिनीस्त्रियोः’ इति मेदिनी । ‘प्रियङ्कुः फलिनी फली’ इत्यमरः ॥ —पृषोदरेति । तथा च दमयन्तीकाव्ये प्रयोगः ‘परमहेलारतोऽप्यपरदारिकः’ इति । परस्य महेला स्त्री अथ च परमाउत्कृष्टा हेला क्रीडा तत्र रत इत्यर्थः ॥—कमेः—। कमु कान्तौ । अस्मादिलच् पश्चान्तादेशः । ‘कपिला रेणुकायां च शिशपागोविशेषयोः । पुण्डरीककरिण्यां स्त्री वर्णमेदे त्रिलिङ्गकम् । नानले वासुदेवे च मुनिभेदे च कुकुरे’ इति मेदिनी । रेणुकेह लताविशेषः । ‘हरेणू रेणुका कुन्ती कपिला भस्मगन्धिनी’ इत्यमरात्

—गुपादिभ्यः—। गुपू रक्षणे, तिज निशाने, गुहू संवरणे

—मिथिलादयश्च । मथे विलोडने । अकारस्येत्येवं निपातनात् । पथे गतौ

—पतिकठि—। पतल गतौ, कठ कृच्छ्रजीवने, कुठि च, गड सेचने, गुड रक्षायाम्, दंश दशने । कुठिधातोरिदित्वात् नुमि प्राप्ते आह— वाहुलकादिति ॥—कुम्बेः—। कुवि आच्छादने । अन्येषामैश्वर्यं कुम्बतीति कुवेरः । ‘कुवेररुच्यम्बकसखः’ ॥—शदेः—। शद् शातने

—मूलेरा—। मूल प्रतिष्ठायाम्, गुध परिवेष्टने, गुहू संवरणे, मुह वैचित्ये ॥—कवे—। कवृ वर्णे । ‘कपोतः स्याच्चित्रकण्ठे पारावतविहङ्गयोः’ इति मेदिनी । ‘कपोतः पक्षिमात्रेऽपि’ इति त्रिकाण्डशेषः । अत्र ओतचक्षित्वं प्रामादिकम् । ‘यत्कपोतः पदममौ कृणोति’, ‘देवाः कपोत इपितो यदिच्छन्’ इत्यादौ सर्वत्र प्रत्ययस्वरेण मध्योदात्तस्यैव पत्र्यमानत्वादित्याहुः ॥—भातेः—। भा दीप्तौ । भवानिति सर्वनामशब्दोऽयम् ॥ कठि कृच्छ्रजीवने, चक तृप्तौ । कठोरः कठिनः पूर्णश्च । ‘कठोरताराधिपलाञ्छनच्छविः’ इति माघः । चकोरः पक्षिभेदः । किशोरः । शॄ हिंसायाम् । षह मर्षणे । ‘किशोरोऽश्वस्य शावके । तैलपर्ण्यौषधौ च स्यात्तरुणावस्थसूर्ययोः’ इति मेदिनी

—कपिगडि—। कपि चलने, गड सेचने, गडि वदनैकदेशे, कटे वर्षावरणयोः, पट गतौ ॥—कपोल इति । केचित्तु सूत्रे कडि पठन्ति । कडि मदे । कण्डोलश्चण्डालः । ‘चण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी’ इत्यमरः ॥—पटोल इति । ‘पटोलं वस्त्रभेदे नौषधौ ज्योत्स्न्यां तु योषिति’ इति मेदिनी । कल शब्दे । वाहुलकादतोप्योलच् । ‘कल्लोलः पुंसि हर्षे स्यान्महत्सूर्मिषु वारिणः’ इति मेदिनी

—स्यन्देः—। स्यन्दू प्रस्रवणे । ‘सिन्दूरस्तरुभेदे स्यात्सिन्दूरं रक्तचूर्णके’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ

—सितनि—। षिञ् वन्धने, तत्तु विस्तारे, गम्ल गतौ, मसी परिणामे, षच सेचने, अव रक्षणादौ, हुधाञ् धारणपोषणयोः, कुश आक्रोशे । ‘सेतुर्नालौ कुमारके’ इति मेदिनी । ‘सेतुरालौ स्त्रियां पुमान्’ इत्यमरः । ‘सूत्राणि नरि तन्तवः’ इत्यमरः । ‘मण्डं दधिभवं मस्तु’ इति च । ‘धातुर्ना नेन्द्रिये त्रिषु । शब्दयोनिमहाभूततद्गुणेषु रसादिषु । मनःशिलादौ श्लेष्मादौ विशेषाद्वैरिकेऽस्मि च’ इति मेदिनी । ‘श्लेष्मादिरसरक्तादिमहाभूतानि तद्गुणाः । इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः’ इत्यमरः

—पः किञ्च । पा पाने अस्मात्तुन् स च कित् । कित्वात् ‘घुमास्था—’ इतीत्त्वम्

—अर्तेश्च तुः । ऋ गतौ । तुनि प्रकृते अन्तोदात्तार्थं तुः कियते । ‘ऋतुना यज्ञं, य ऋतुर्जनीनाम्’ इत्यादि । ‘ऋतुर्वर्षादिषदसु च । आर्तवे मासि च पुमान् इति मेदिनी । ‘ऋतुः स्त्रीकुषुमेऽपि च’ इत्यमरः

—कमिमनि—। कमु कान्तौ, मन ज्ञाने, जनी प्राङ्मावे, गै शब्दे, भा दीप्तौ, या प्रापणे, हि गतौ वृद्धौ च । कमिग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । ‘अर्जिदृशि—’ इत्यादिना कुप्रत्यये तुकि सिद्धत्वात् ॥—मन्तुरिति । ‘मन्तुः पुंस्यपराधेऽपि मनुष्येऽपि प्रजापतौ’ इति मेदिनी । ‘गातुर्नां कोकिले भृज्ञे गन्धर्वे त्रिषु रोषणे’ इति मेदिनी । ‘भातुर्नां किरणे सूर्ये’ इति

—चायः किः । चायृ पूजानिशामनयोः । अस्मात्तुर्धातोः किरादेशश्च । ‘केतुर्नां रुक्पताकाविग्रहोत्पातेषु लक्ष्मणि’ इति मेदिनी

—आप्नोते—। आप्तु व्याप्तौ ॥—अमुः शरीरमिति । अभिलषितार्थश्चाप्तव्यत्वात् । अत एव यागविशेषवाचकत्वेऽप्तोर्यामशब्दस्याभिलषितार्थप्रापक इत्यवयवार्थमाहुः ॥—वसेः—। वस निवासे ॥—कृञः—। डुकृञ् करणे । क्रतोः कित्त्वाद्गुणाभावे यणादेशः । ‘क्रतुर्यज्ञे मुनौ पुंसि’ इति मेदिनी

—एधिवह्योश्च तुः । एध वृद्धौ, वह प्रापणे, चित्त्वादन्तोदात्तः । ‘स्योनं पत्ये वहतुं कृणुष्व’ । ‘वहतुः पथिके वृषभे पुमान्’ इति मेदिनी

—जीवेः—। जीव प्राणधारणे

—आतृकन्—। ‘जैवातृकः पुमान् सोमे कृषकायुष्मतोत्त्रिषु’ इति मेदिनी

—कृषिचमि—। कृष विलेखने, चमु अदने, तत्तु विस्तारे, धन धान्ये । रभसकोशस्थमाह—कर्षूः पुंसीत्यादि । ‘कर्षूः पुमान् करीषामौ स्त्रियां कुत्याल्पखातयोः’ इति मेदिनी । ‘वमूः सेनाविशेषे च सेनामात्रे च योषिति’ इति मेदिनी । ‘स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः’ इत्यमरः । ‘सर्जूर्वणिजि विद्यति । ‘स्त्रियां खगें विधौ रुद्रे’ इति मेदिनी ॥ ‘खर्जूः कीटान्तरे वृत्तौ’, ‘खर्जूरीपादपे कण्ड्वाम्’ इति च ॥—मृजेः—। मृज् शुद्धौ । अस्माद् स्याद्बुद्ध्यपवादो गुणश्च । ‘मर्जूः स्त्री शुद्धौ धावकेऽपि च’ इति मेदिनी

—वहो धश्च । वह प्रापणे । ‘वधूः सुषा नवोढा स्त्री भार्यापृक्काङ्गनासु च’ इति विश्वः । ‘पृक्का महिला च वधूः’ इति त्रिकाण्डशेषः

—कपेश्छश्च । कपशिषेति दण्डके हिंसार्थेऽस्माद् स्याच्छश्चान्तादेशः । ‘कच्छ्वां तु पाम पामा विचर्चिका’ इत्यमरः

—णित्कसि—। कसं गतौ, पदं गतौ, ऋ गतौ । ‘कासूर्विकलवाचि स्यात्तथा शक्त्यायुधे स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । ‘कासूः शक्त्यायुधे रुजि । वुद्धौ विकलवाचि स्यात्’ इति हेमचन्द्रः

—अणो डश्च । अण दण्डके शब्दार्थः । अस्माद् स्यात्स च णित् डश्चान्तादेशः

—नञि लम्बेः—। लवि अवसंसने । न लम्बते जले इत्यलावूः

—के श्र—। श्रू हिंसायाम्

—त्रो दुट् च । त्रुल्लवनतरणयोः ॥—तर्दूरिति । ‘नेड्वृशि—’ इति नेट् । वरमनादाविति परिगणनं तु वाहुलकान्नाश्रीयते इत्याहुः । केचित्तु इडभावे ‘त्रो दुक् च’ इति पठित्वा धातोः दुगागममाहुः । तेषां तु धातोर्गुणो दुर्लभः । दुगागमात्पूर्वं यत्प्राप्तं तदपि भवतीत्येवं चकारवलेन व्याख्याय वा गुणः साधनीयः

—दरिद्रातेः—। दरिद्रा दुर्गतौ ॥—इश्च आश्चेति । भोजदेवस्तु र्यालोप इति रेफादिकं पदं छित्त्वा द्वेधा व्याख्यातवान् । रिश्व आश्चेति व्याख्या । दद्धः । रश्व इश्व आश्चेति व्याख्याने तु ‘अन्त्यवाधेऽन्त्यसदेशस्य’ इति द्वितीयस्यैव रेफस्य लोपाद्दर्शिति । मृगध्वादित्वात्कुप्रत्यये दर्दूरित्यन्ये । ‘दर्दूणो दद्धरोगी स्यात्’ इत्यमरः । इत्थं चत्वारि रूपाणि ॥—नृति—। नृती गात्रविक्षेपे, शुधु शब्दकुत्सायाम् ॥—अन्दूहम्भू—। अदि वन्धने । ‘नृतिशृण्योः कुः’ इत्यत्रादिग्रहणं न कृतं वैचित्र्यार्थमित्याहुः । ला आदाने कफपूर्वः । डुधाञ् धारणादौ कर्कपूर्वः । षोऽन्तकर्मणि दिधिपूर्वः षत्वं च ॥—अन्दूर्वन्धनमिति । ‘अन्दूः स्त्रियां स्यान्निगडे प्रभेदे भूषणस्य’ च’ इति मेदिनी । ‘अन्दुको हस्तिनि गदे’ इत्यमरः । संज्ञायां कन् । ‘केणः’ इति हस्तः । केचित्तु अम गतौ अस्य दुक् । अन्दुर्वृद्धिरिति व्याचाख्याः ॥—दसी ग्रन्थ इति । तुदादिरयम् । दम्भतीति दम्भूः संदर्भकर्तेत्यर्थः । कथक इत्यन्ये । कैयटमतानुरोधेनास्य रूपाणि हृद्ववदित्युक्तम् । माधवा-दयस्तु दृढशब्दे उपपदे भुवः कूप्रत्ययः । उपपदस्य दृष्टादेशो निपात्यते । यद्वा दृढार्थकं दृष्टिति नान्तमव्ययमुपपदम् । दम्भूस्तु सर्पः कपिवेति व्याख्याय ‘दन्कर-’ इति यणि वर्षाभूवद्रूपमस्येत्याहुः ॥—हृस्तोऽपीति । अत एव विक्रमादि-त्येनोक्तं ‘तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदीभूय प्रवर्तते’ इति । केचित्तु ‘परिणतजम्बुफलोपभोगहृद्या’ इति भारविप्रयोगं हृष्टा-न्तत्वे साधकत्वेनोदाजहुस्तन्न । ‘इको हृस्तो डथ-’ इत्युत्तरपदाधिकारस्थहस्वविधायकमूत्रेण गतार्थलात् ॥—दिधिमिति । केचित्तु दधातेरित्वं द्वित्वं पुक् च निपात्यते । दधात्यसौ दिधिपूरित्याहुः ॥—पुनर्भूरिति । ‘पुनर्भूर्दिधिपूरूढा द्विः’ इ-त्यमरः । द्विरूढा द्विवारं विवाहितेत्यर्थः । उज्ज्वलदत्तोक्तं पाठमाह—केचित्त्विति । एतच्च कैयटमाधवादिग्रन्थविरुद्धम् । अत एव ‘दम्भूः स्त्री सर्पचक्रयोः’ इति भान्ते मेदिनी

—मृग्रोः-। मृङ् प्राणत्यागे, गॄ निगरणे, आभ्यामुरितीकारस्तका-रस्येत्संज्ञापरित्राणार्थः ॥—मरुदिति । प्रज्ञादित्वादणि मारुतोऽपि । मरुतशब्दोऽप्यब्युत्पन्नोऽस्ति । तथा च विक्रमादि-त्यकोशः । ‘मरुतः स्पर्शनः प्राणः समीरो मारुतो मरुत्’ इति ‘कोऽयं वाति स दाक्षिणात्यमरुतः’ इति कविराजश्लोकेऽनु-पपत्तिं मत्वा दाक्षिणात्यपवन इति पाठं केचित्कल्पयन्त्यल्पदृश्यान इति वर्णविवेकः ॥—गरुदिति । यवादिरयम् । तेना-स्मात्परस्य मतुपो मस्य ‘क्षयः’ इत्यनेन वत्वं न । गरुत्मान् ॥—गर्भुदिति । ‘गर्भुत्स्त्री स्वर्णलतयोः’ इति मेदिनी ॥—हृषेः-। हृष तुष्टौ ॥—चटतेरिति । चटे वर्षावरणयोः ॥—हृस्त-। हृश् हरणे, स्र गतौ, रुह वीजजन्मनि । विश्वकोश-स्थमाह—हरिदिति । ‘हरिदिशि स्त्रियां पुंसि हर्षवर्णविशेषयोः । अस्त्रियां स्यात्तृणे च’ इति मेदिनी ॥—ऋद्दयस्येति । एतेन ‘गतं रोहिद्भूतां रिरमयिषुमृदयस्य वपुषा-’ इति पुष्पदन्तप्रयोगो व्याख्यातः । ‘रोहिन्मृग्यां लताभेदे स्त्री नार्के’ इति मेदिनी ॥—ताडेः-। तड आघाते प्यन्तः । ‘तडित्सौदामिनी विद्युत्’ इत्यमरः

—शमेः-। शम उपशमे ।—वाहुलकादिति । यद्यपि ‘नेडुशि कृति’ इत्यनेनैव इडभावस्य सिद्धत्वादिद्रच नेत्येतदयुक्तं तथापि नेडुरमनादाविति परिगणनाद्वहुलग्रहणमाश्रित्यैव इडभावोऽपि साधितः । ‘शण्डः स्यात्पुंसि गोपतौ । आकृष्टाण्डे वर्षवरे तृतीयप्रकृतावपि’ इति मेदिनी ॥—कमेः-। कमु कान्तौ । ‘कमठः कच्छपे पुंसि भाण्डभेदे नपुंसके’ इति मेदिनी ॥—जरठ इति । जॄ वयोहानौ । ‘जरठः कठिने पाण्डौ कर्कशेऽप्यभिधेयवत्’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘जरठः कठिने जीर्णे’ इति वैजयन्ती ॥—रमेः-। रम क्रीडायाम् ॥—शमेः-। शम उपशमे । ‘शङ्खो निधौ ललाटास्थि कम्वौ न स्त्री’ इत्यमरः । ‘शङ्खः कम्वौ न योषिन्ना भालास्थिनिधिभिन्नस्त्रे’ इति मेदिनी

—कणेः-। ‘कण्ठो गले सन्निधाने ध्वनौ मदनपादपे’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—कल-। तृप प्रीणने ॥—फलत्रिक इति । ‘त्रिपला त्रिफला च सा’ इति विश्वः । त्रिफलाशब्दसमानार्थस्तृपलाशब्द इति ‘द्विगोः’ इति सूत्रे रक्षितः ॥—शपेः-। शप आक्रोशे

—वृषादिभ्यः । वृषु सेचने, पल गतौ, स्र गतौ, तृ स्र-नंतरणयोः । ‘शद्राश्वावरणार्थं वृषलाश्व जघन्यजाः’ इत्यमरः । ‘वृषलस्तुरगे शद्रे’ इति हेमचन्द्रः । ‘पललं तिलचूर्णे च पिके मांसे नपुंसकम् । ना राक्षसे’ इति मेदिनी । फलप्रत्ययस्य कित्वादाह—वाहुलकादिति । ‘सरलः पूतिकाष्ठे नाऽथो-दारावक्रयोस्त्रिषु’ इति मेदिनी । ‘सरला विरलायन्ते घनायन्ते कलिद्रुमाः । न शमी न च पुन्नागा अस्मिन्संसारकानने’ इत्यभियुक्तप्रयोगः ॥—कमेः-। कमु कान्तौ । अस्माद् वृषादित्वेन फलप्रत्यये वाहुलकादित्यनुषज्यत इति युक् । ‘कम्व-लो नागराजे स्यात्सान्नाप्रावारयोरपि । क्रमावप्युत्तरासङ्गे सलिले तु नपुंसकम्’ इति मेदिनी । ‘मुसलं स्यादयोऽग्रे च पुंन-पुंसकयोः स्त्रियाम् । तालमूल्यामात्रपूर्णाय द्वयोधिकयोरपि’ इति मेदिनी । मूर्धन्यमध्योऽप्ययमिति वर्णदेशना । मुस खण्डन इति धातोर्दन्यान्तेषु मूर्धन्यान्तेषु च वोपदेवादिभिः पठितलात् । उज्ज्वलदत्तादयस्तु तालव्यमध्यमप्याहुः । अत एव 'मुसलो मुपलोऽपि च' इति विश्वकोशे मुशलोऽपि चेति पाठान्तरम् ॥—लङ्केः—। लगि गतौ अस्मात्कलप्रत्यये वाहुलकादित्यनुषङ्गाद्वद्धिरिति भावः । एवमग्रेऽपि । मुडागमो वाहुलकादेव॥—कुटिकाशि—। कुट कौटिल्ये, कश गतिशासनयोः, कुं शब्दे, अस्मात्कलप्रत्यये गुणो नेत्याशङ्क्याह—वाहुलकादिति । 'कोमलं मृदुलं मृदु' । वाहुलकादन्यत्रापि वोध्यः । तथा । कुस श्लेषणे । दन्त्यान्तोऽयम् । वोपदेवमते तु तालव्यान्तोऽपि गुणः । कोशलः । कोसलो वा देशविशेषः । 'द्वदेत्कोसला—' इति सूत्रे तु दन्त्यान्त एव सांप्रदायिकः । संव संवन्धे, शंव च । संवलं शंवलं । 'शंवलोऽस्त्री संवलवत् कूलपाये च मत्सरे' इति मेदिनी । कदि आह्वाने नलोपः । गौरादिलान्डीषि कदली । 'मन्दाद्दोलितकर्पूरकदलीदलसंज्ञया । विश्रमाय श्रमापन्नानाहयन्तीमिवाध्वगान्' इति काशीखण्डम् । अजादेराकृतिगणलाट्टावपि । 'कदलाकदलौ पृश्न्यां कदली कदलौ पुनः । रम्भावृक्षेऽथ कदली पताकामृगभेदयोः । कदली विम्बिकायां च' इति मेदिनी । कुश इति सौत्रो धातुः । 'कुशलः शिक्षिते त्रिषु । क्षेमे च मुकृते चापि पर्याप्तौ च नपुंसके' इति मेदिनी । कमु कान्तौ । 'कंमलं सलिले ताम्रे जलजे व्योम्नि भेषजे । मृगभेदे तु कमलः कमला श्रीवरस्त्रियोः' इति विश्वमेदिन्यौ । मडि भूषायाम् । 'मण्डलं परिधौ कोठे देशे द्वादशराजके' इति मेदिनी । 'कोठो मण्डलकम्' इत्यमरः । 'विम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु' इति च ॥—मृजेः—मृज् शुद्धौ । 'मलोऽस्त्री पापविद्रक्तिं कृपणे लभिधेयवत्' इति मेदिनी ॥—चुपेः—। चुप मन्दायां गतौ । 'चपलः पारदे मीने चोरके प्रस्तरान्तरे । चपलाकमलाविद्युत्पुंश्चलीपिप्पलीषु च । नपुंसके तु शीघ्रे स्याद्वाच्यवत्तरले चले' इति मेदिनी ॥—शकिशम्योः—। शकृ शक्तौ, शम उपशमे, शकलं खण्डे रोहितादीनां लचि च तद्योगात् । शकली मत्स्यः । मत्स्यान् शकलानिति भाष्यम्, 'शकलं लचि खण्डे स्याद्वागवस्तुनि वल्कले' इति मेदिनी

—छो गुक्—। छो छेदने । 'छगलं नीलवस्त्रे ना छागे स्त्री द्वद्वदारके' इति मेदिनी

—अमन्ताहुः । अमिति प्रत्याहारः । दमु उपशमे, रमु क्रीडायाम्, खनु अवदारणे, मन ज्ञाने, वन संभक्तौ, अम गत्यादिषु, षणु दाने, गम्ल गतौ, चण दाने, पण व्यवहारे स्तुतौ च । काशिकायां तु त्रिभ्य एव कणमाः स्युरित्युक्तम् । अम् प्रत्याहारस्तु न स्त्रीकृतः । अष्टाध्याय्यां तस्य विषयाभावात् ॥—षण्ड इति । वाहुलकात् 'चुद्र' इति नेत्संज्ञा 'दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्यात्' इत्यमरः । 'रण्डा मूषकपर्ण्या च विधवायां च योषिति । खण्डोऽस्त्री शकले नेश्चुविकारमणिभेदयोः । मण्डः पञ्चाङ्गले शाकभेदे क्लीवं तु मस्तुनि । चण्डा तु पांश्चलायां स्त्री त्रिषु हस्तादिवर्जिते' । अमन्ति संप्रयोगं यान्ति अनेनेति अण्डः प्राण्यवयवः । 'षण्डः पद्मादिसंघाते न स्त्री स्यात् गोपतौ पुमान्' । शङि रुजायाम्, अस्मात् घञि शण्डशब्दस्तालव्यादिरपि संघाते वर्तते इत्याशयेन मतान्तरमाह—तालव्यादिरित्यपरे इति । 'गण्डः स्यात्पुंसि खङ्गिनि । चिह्नवीरकपालेषु हयभूषणवुद्धुदे । चण्डो ना तिन्तिणीवृक्षे यमकिंकरदैत्ययोः । चण्डी कात्यायनी देव्यां हिंसा कोपनयोषितोः । षण्डः षण्डे धियि स्त्री स्यात्' इति मेदिनी ॥—पण्ड इति । फण गतौ फण्डः । प्रज्ञादिलादण् । फाण्डमुदरम्

—कादिभ्यः कित् । कुण शब्दोपकरणयोः ॥—कुण्डमिति । इह कुण्डमित्यत्र प्रायेणानुसारमेव लिखन्ति तत्तु प्रमादकृतम् । एवमन्यत्रापि वोध्यम् । डस्य कित्वान्न गुणः । 'अनुनासिकस्य किञ्चलोः—' इति दीर्घस्तु न भवति वाहुलकात्संज्ञापूर्वकविधेरनित्यलाद्वेत्याहुः । 'कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये । कुण्डी कमण्डलौ जारात्पतिवलीसुते पुमान् । पिठरे तु न ना' इति मेदिनी । 'अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः' इत्यमरः ॥—काण्डमिति । कमु कान्तौ । 'अनुनासिकस्य—' इति दीर्घः 'काण्डोऽस्त्री दण्डवाणार्ववर्गावसरवारिषु' इत्यमरः । अर्वाङ् कुत्सितः । अत एव 'काण्डं स्तम्बे तरुकन्धे वाणेऽवसरनीरयोः । कुत्सिते वृक्षभिन्नाडीवृन्दे रहसि न स्त्रियाम्' इति मेदिनी । गुङ् अव्यक्ते शब्दे । 'गुडो गोलेश्चुपाकयोः' इत्यमरः । गुडा कुही तद्वत्केशा यस्य स गुडाकेशः शिवः जटाधारित्वात् । 'गुडः स्याद्गोलके हस्तिसन्नाहेश्चुविकारयोः । गुडा कुह्यां च कथिता गुडिकायां च योचते याचने, मृज् शुद्धौ । लचा सिद्धे आलच आकारश्चिन्त्यप्रयोजनः । चित्सरं वाधित्वा पक्षे आद्युदात्तार्थमित्येके । 'स्यालं भाजनभेदेऽपि स्याली स्यात् पादलेखयोः' इति मेदिनी । 'चलालो यज्ञकुण्डे स्याद्दर्भे च' इति विश्वः । 'मार्जालीयः स्मृतः शूद्रे विडाले कायशोधने’ इति मेदिनी

—पतिचण्डि—। पत्ल गतौ, चडि कोपे । पतन्लस्मिन्नधर्मेणेति पातालम् । उपधावृद्धिः । ‘अधोभुवनपातालं बलिसद्म रसातलम्’ इत्यमरः । ‘पातालं नागलोके स्याद्विवरे वडवानले’ इति मेदिनी ॥—चण्डाल इति । इदित्वानुमि अदुपधलाभावान्न वृद्धिः । माधवेन तु पतिचण्डिभ्यामालन्निति नितं पठिला पातालशब्दे वाहुलकाद्वृद्धिमुक्ला वृद्ध्यर्थमालन्निति केषांचित्पाठे तु चण्डालशब्देऽपि वृद्धिः स्यादित्युक्तं तदतिरभसात् ॥—एके इति । उज्ज्वलदत्तादयः । एतच्च कुलालवरुकर्मारनिपादचण्डालमित्रामित्रेभ्यदृढन्दसीति चण्डालात्स्वार्थेऽणं विदधता वार्तिकेन तद्भाज्येण च सह विरुद्धमिति बोध्यम्

—तमिविशि—। तसु काङ्क्षायाम्, विश प्रवेशने, विड आक्रोशे, मृण हिंसायाम्, कुल संस्त्याने, कपि चलने, निर्देशान्नलोपः । पल गतौ, पचि विस्तारे । ‘तमालस्तिलके खन्ने तापिच्छे वरुणद्वमे’ इति मेदिनी । ‘विशाला लिन्द्रवारुण्यामुज्जयिन्यां तु योपिति । नृपवृक्षभिदोः पुंसि पृथुलेऽप्यभिधेयवत्’ इति मेदिनी । ‘विडालो नेत्रपिण्डे स्याद्वृषदंशकके पुमान्’ इति च मेदिनी । ‘ओतुर्विडालो मार्जारो वृषदंशक आख्युक्’ इत्यमरः । ‘मृणालं नलदे क्लीवं पुंनपुंसकयोर्विसे’ इति मेदिनी । ‘कुलालः ककुमे कुम्भकारे स्त्री लज्जनान्तरे’ इति च मेदिनी । ‘कुलालो घूकपक्षिणि । ककुमे कुम्भकारे च’ इति हेमचन्द्रः । ‘कपालोऽस्त्री शिरोस्थि स्याद्धटादेः शकले ब्रजे’ इति मेदिनी विश्वप्रकाशौ । ‘पाम्बाली पुत्रिकागीत्योः स्त्रियां पुंभून्नि नीवृति’ इति मेदिनी । वाहुलकात् श्यतेरपि कालन् । ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यालम् । शाला । शल चलने । अस्मात् घञि शाला । ‘सेनासुराच्छायाशालानिशानाम्’ इति निपातनात्स्त्रीलमिति न्यासः । ‘शाला द्रुकन्ध-शाखायां गृहगेहैकदेशयोः । ना झषे’ इति मेदिनी

—पतेरङ्गच्—। पत्ल गतौ । पक्षिणीत्युपलक्षणम् । ‘पतङ्गः शलमे शालिप्रभेदे पक्षिसूर्ययोः । क्लीवं सूते’ इति मेदिनी । सूते पारद इत्यर्थः

—तरत्या—। तॄ स्त्रवनतरणयोः । लून् छेदने । तरङ्ग ऊर्मिः । ‘तरङ्गसुरगादीनामुत्फाले वस्त्रभङ्गयोः’ इति विश्वः । ‘लवङ्गं देवकुसुमे’ आकृतिगणोऽयम्

—विडा—दिभ्यः—। विड आक्रोशे, मृद क्षोदे, कॄ विक्षेपे, एभ्यो डच् कित्स्यात् । विडङ्ग ओषधिविशेष इति उज्ज्वलदत्तः । ‘विडङ्गः कृमिसंघन्ने विडङ्गो नागरेऽन्यवत्’ इति विश्वः । ‘विडङ्गस्त्रिष्वभिज्ञे स्यात् कृमिघ्ने पुंनपुंसकम्’ इति मेदिनी । ‘मृदङ्गः पटहे घोषे’ इति च । कुरङ्गो मृगविशेषः ॥—वाहुलकादुत्वं चेति । कुर शब्दे इत्यस्मादङ्गच् तस्य कित्वेन गुणाभाव इत्यन्ये ॥—स्वृञोः—। सृ गतौ, वृञ् वरणे । ‘सारङ्गः पुंसि हरिणे चातके च मतङ्गजे । शवले त्रिपु’ इति मेदिनी । वाहुलकात् नॄ नये । ‘अथ नारङ्गः पिप्पलीरसे । यमजप्राणिनि विटे नागरङ्गद्वमेऽपि च’ इति मेदिनी

—गन् गम्य—। गम्ल गतौ, अद भक्षणे, वाहुलकादम गत्यादिषु । अस्मादपि गन् । ‘अङ्गं गात्रे उपाये च प्रतीके चाप्रधानके । अङ्गो देशविशेषः स्यादङ्गः संबोधनेऽन्ययम्’ इति विश्वः । ‘अङ्गं गात्रे प्रतीकोपाययोः पुंभून्नि नीवृति । क्लीवैकत्वे लप्रधाने त्रिष्वङ्गवति चान्तिके’ इति मेदिनी ॥—छापू—। छो छेदने, पूड् पवने, खड भेदने । छायते छिद्यते यज्ञार्थमिति छागः । पूयते मुखमनेनेति पूगः । ‘पूगसु कमुके वृन्दे’ इति मेदिनी । खङ्गो गण्डकभृङ्गे स्यान्निस्त्रिंशे गण्डकेऽपि च’ इति शब्दतरङ्गिणी । ‘खङ्गो गण्डकभृङ्गासिद्धमेदेषु गण्डके’ इति मेदिनी ॥—भृञः—। डुभृञ् धारणपोषणयोः । किंदित्यनुवर्तनात्किञ्चहणमिह स्पष्टार्थम् । ‘भृङ्गो धूम्याटपिङ्गयोः । मधुत्रते भृङ्गराजे पुंसि भृङ्गं गुडलचि’ इति मेदिनी ॥—शृणातेः—। शॄ हिंसायामस्माद्गन् धातोर्हस्त्वं प्रत्ययस्य तु कित्वं नुद च । ‘भृङ्गं प्रभुत्वे शिखरे चिह्ने क्रीडाम्युपन्नके । विषाणोत्कर्षयोश्चाथ शृङ्गः स्यात्कूर्चशीर्षके । स्त्रीविषायां खणीनीनभेदयोर्कृषभौषधौ’ इति मेदिनी । ‘शृङ्गं विषाणमाख्यातं शैलाग्रे जलयन्त्रके । मीनौषधिसुवर्णानां भेदे शृङ्गी प्रयुज्यते’ इत्युत्पलिनीकोशः

—गण् शकुनौ । शृणातेः शकुनौ वाच्ये गण् स्यात्तस्य नुद । ‘अचोऽञ्णिति’ इति धातोर्वृद्धिः । शार्ङ्गः पक्षी । शार्ङ्गं धनुरिति तु शृङ्गस्य विकार इति बोध्यम्

—मुदिग्रोः—। मुद हर्षे, गॄ निगरणे, आभ्यां यथासंख्यं गक् ग इत्येतौ स्तः । मुद्गः सत्यभेदः । गर्गो मुनिविशेषः

—अण्डन्—। डुकृञ् करणे, सृ गतौ, भृञ् भरणे, वृञ् वरणे । ‘करण्डो मधुकोशासिकारण्डेषु ललाटके’ इति मेदिनी । ‘वरण्डोऽप्यन्तरावेदौ समूहमुखरोगयोः’ इति विश्वमेदिन्यौ । वाहुलकात्—। तॄ स्त्रवनतरणयोरपि । ‘तरण्डो वडिशीसूत्रवृद्धकाष्ठादिके स्त्रवे’ इति मेदिनी ॥—शूद्—। शॄ हिंसायाम्, दृ विदारणे, भस भर्त्सनदीस्योः । ‘शरत् स्त्री वत्सरेऽप्यृतौ । दरत्स्त्रियां प्रपाते च भयपर्वतयोरपि । भसत् स्त्री भासरेः योनौ’ इति मेदिनी । ‘उवे अम्बसुलाभिकै’ इति मन्त्रव्याख्यायां भसद्भग इति वेदभाष्यं, ‘जाघन्यां पत्नीः संयाजयन्ति भसद्वीर्या हि स्त्रियः’ इत्यत्र भसज्जघनमिति व्याख्यातारः ॥—दृष्टात्तेः—। दृ विदारणे । ‘दृष्टविष्णेषणशिलापद्वप्रस्तरयोः स्त्रियाम्’ इति मेदिनी

—त्यजि—। त्यज हानौ, तनु विस्तारे, यज देवपूजादौ ॥—त्यदित्यादि । अदेर्जित्वादिलोपः ॥—एतेः—। इण् गतौ अस्माददिस्तस्य तुटि गुणः । एतद्

—सर्तेः—। सृ गतौ ॥—लङ्घेः—। लघि शोषणे

—पारयतेः—। पार तीर कर्मसमाप्तौ चुरादिः ॥—पारगिति । णिलोपः कुलम्

—प्रथेः—। प्रथ प्रख्याने ॥—मियः—। विभी भये ॥—युष्यसि—। असु क्षेपणे ॥—अर्तिर्रतु—। ऋ गतौ, ष्टुञ् स्तुतौ, षुञ् अभिषवे, हु दानादनयोः, सृ गतौ, धृञ् धारणे, क्षि क्षये, दुष्टु शब्दे, भा दीप्तौ, या प्रापणे, वा गतिगन्धनयोः । पद गतौ, णीञ् प्रापणे, ‘सोमसुहिनदीधितौ । वानरे च कुवेरे च पितृदेवे समीरणे । वसुप्रभेदे कर्पूरे नीरे सोमलतौषधौ’ इति मेदिनी ॥—होम इति । देवतोद्देशेन हविःप्रक्षेपः । ‘धर्मोऽस्त्री पुण्यअचारे स्वभावोपमयोः क्रतौ । अहिंसोपनिषद्भ्याये ना धनुर्यससोमपे’ इति च । ‘धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभावाचारयोः क्रतौ’ इति विश्वः । ‘क्षौमं पद्दे दुकूलेऽस्त्री क्षौमं वल्कलजांशुके । शणजेऽतसिजे’ इति मेदिनी । ‘भामः क्रोधे रवौ दीप्तौ’ इति च । ‘यामस्तु पुं संप्रहरे संयमेऽपि प्रकीर्तितः’ इति च । ‘वामं धने पुंसि हरे कामदेवे पयोधरे । लघुप्रतीपसंन्येषु त्रिषु नार्या स्त्रियामथ । वामी शृगाली वडवा रासभीकरभीषु च' इति । 'पद्मोऽस्त्री पद्मके व्यूहनिधिसंख्यान्तरेऽम्बुजे । ना नागे' इति च मेदिनी ॥—यक्ष पूजायामिति । अयमन्तस्थादिः । मनिन्प्रत्यये तु नकारान्तः शब्दः । 'क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च' इत्यमरः । 'राजयक्ष्मेव रोगाणाम्' इति माघः । 'यक्ष्मणापि परिहाणिराययौ' इति रघुः । अत्र जकारयकारयोर्भेदाग्रहेण जक्षभक्षहसनयोरित्युज्ज्वलदत्तेनोपन्यस्तम् । तन्न । तस्य चवर्गतृतीयादित्वात् । अत एव 'अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां चुबुकादधि । यक्ष्मं सर्वस्मात्' इति मन्त्रे यक्ष्मशब्दस्यान्तःस्थादित्वम् । 'जक्षन् क्रीडन् रममाण' इत्यादिमन्त्रे तु जक्षच्छब्दस्य चवर्गतृतीयादित्वं वेदभाष्यकृतो व्याचख्युः । 'नेमः कीलेऽवधौ गर्ते प्राकारे कैतवेपि च' इति मेदिनी । 'नेमस्त्वर्धे प्राकारगर्तयोः । अवधौ कैतवे च' इति हेमचन्द्रः

—जहातेः—। ओहाक् त्यागे ॥—जिह्व इति । मन्प्रत्ययस्य सन्वत्त्वाद् द्वित्वे 'सन्यतः' इतीत्वम् 'जिह्वास्तु कुटिले मन्दे क्लीयं तगरपादपे' इति मेदिनी ॥—अवतेः—। अव रक्षणादौ । 'ओं प्रश्ने स्वीकृतौ रोषे' इति विश्वः ॥—प्रसेरा च । प्रसु अदने । अतो मन्धातोराकारश्च । 'प्रामः स्वरे संवसथे वृन्दे शब्दादिपूर्वके' इति विश्वः । शब्दादिपूर्वको प्रामशब्दो वृन्दे शब्दप्रामो गुणप्राम इति यथा । 'शब्दादिपूर्वो वृन्देपि प्रामः' इत्यमरः । संपूर्वोऽयं युद्धे । तदुक्तं 'संपूर्वः संयुगे स्मृतः' इति ॥—अविसि—। अव रक्षणादौ, षिबु तन्तुसन्ताने, षिब् वन्धने, शुष शोषणे, एभ्यो दन्स्यात्स च कित् । ऊठादिकं पूर्ववत् । ऊमं नगरमिति 'त्वे कतुम्' इति मन्त्रे ऊमास्तर्पका यजमाना इति वेदभाष्यम् । टापि वाहुलकाद्रस्त्वे 'उमातसीहैमवतीहरिद्राकान्तिकीर्तिषु' इति मेदिनी । स्यूमो रदिमरिति सूत्रम् । तन्तुरित्यन्ये । सिमः सर्वनामगणे पठितः । 'शुष्मं तेजसि सूर्ये ना' इति मेदिनी । शुष्मं बलमिति वेदभाष्यम् ॥—इषियुधि—। इष गतिहिंसादानेषु । इष गताविति केचित् । इष्मः । युध संप्रहारे, त्रिहन्धी दीप्तौ, दसु उपक्षये, इयैङ् गतौ, धूञ् कम्पने, धूञ् प्राणिगर्भविमोचने ॥—युध्म इति । 'युध्मो धनुषि संयुगे' इति मेदिनी । 'दसस्तु यजमाने स्यादपि चौरे हुताशने' इति च । 'त्रिषु इयामौ हरित्कृष्णौ इयामा स्याच्छारिवा निशा' इत्यमरः । 'इयामो वृद्धे प्रसा उस्त्वा वामिदे वृद्धवृद्धके Diviदे च कृष्णहरित्तो e अंसि स्यात्तद्विति त्रिषु ha मरीचे सिन्धुल- वणे क्लीवं स्त्री शारिवौषधौ । अप्रसूताङ्गनायां च प्रियङ्गावपि गुग्गुलौ । यमुनायां त्रियामायां कृष्णत्रिवृतिकौषधे । नीलिकायाम्’ इति मेदिनी ॥—ईर्ममिति । ईर गतौ । ‘त्रणोऽस्त्रियामीमंमरुः क्लीवे’ इत्यमरः । वाहुलकाजन जनन इत्यस्मादपि । जन्मम् । रुह बीजजन्मनीति निर्देशान्मनिनन्तोऽप्यस्ति स तु नान्तः । ‘जनुर्जननजन्मानि’ इत्यमरस्तु अकारान्तनकारान्तोभयसाधारणः ॥—युजि—युजिर् योगे, रुच दीप्तौ, तिज निशाने, एभ्यो मक् कवर्गश्चान्तादेशः । ‘रुक्मं तु काञ्चने लोहे’ इति विश्वमेदिन्यौ । तिग्मं तीक्ष्णम् ॥—हन्तेः—हन हिंसागत्योरस्मान्मक् धातोर्हिरादेशश्च । ‘हिमं तुपारमलयोद्भवयोः स्यान्नपुंसकम् । शीतले वाच्यलिङ्गे’ इति मेदिनी ॥—मियः—। चिमी भये । विभेत्यस्मादिति विग्रहः ॥ ‘भीष्मो गाङ्गेयघोरयोः । भीमोऽम्लवेतसे घोरे शम्भौ मध्यमपाण्डवे’ इति मेदिनी ॥—घर्मः । घृ क्षरणदीप्योः ॥— ग्रीष्मः । प्रसु अदने । ‘घर्मः स्यादातपे ग्रीष्मोऽप्युष्णस्वेदाम्भसोरपि’ ‘ग्रीष्म ऊष्मर्तुभेदयोः’ इति च मेदिनी ॥—प्रथेः— प्रथ प्रख्याने । पित्त्वान्डीष् । ‘पृथिवी पृथवी पृथ्वी धरा सर्वसहा रसा’ इति शब्दार्णवः ॥—अशू पुषि—। अशू व्याप्तौ, लट वाल्ये, कण निमीलने, खटि काङ्क्षायाम्, विश प्रवेशने, ‘अश्वः पुंजातिभेदे च तुरगे च पुमानयम्’ इति मेदिनी । ‘अश्वः पुंभेदवाजिनोः’ इति विश्वः । ‘लक्ष्म करञ्चभेदे स्यात्फले वाद्ये खगान्तरे’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘कण्वं पापे मुनौ पुंसि’ इति मेदिनी । ‘किण्वं बीजाघसीधुषु’ इति च पठ्यते । शयनार्थिभिः काङ्क्षयते इति खट्वा । ‘विश्वा हातिविषायां स्त्री जगति स्यान्नपुंसकम् । न ना शुण्ठ्यां पुंसि देवप्रभेदेष्वखिले त्रिषु’ इति मेदिनी ॥—इण्—इण् गतौ । शीङ् स्वप्ने । शेवं सुखमिति वेदभाध्यम् । शेवं मेद्रमित्युज्ज्वलदत्तः ॥—सर्वनीघृष्व—। स गतौ, घृषु संघर्षे, रिष हिंसायाम्, लष कान्तौ, शीङ् स्वप्ने, पट गतौ, ह्वेष् स्पर्धायां शब्दे च, ओहाक् त्यागे, इति वा । ईष शब्दे । तन्त्रशब्दोऽत्र कर्तृवाचीत्याह—अकर्तरीति

—निपात्यन्त इति । वनप्रत्ययान्ततयेति शेषः॥—हस्व इति । हस शब्दे । ‘हस्वो न्यक् खर्वयोस्त्रिषु’ इति मेदिनी ॥—शेवयह्व । एते वनप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥—अन्तोदात्तार्थमिति । इण्शीभ्यामित्यनेन आद्युदात्तत्वात्सिद्धेरिति भावः । शीङ् स्वप्ने । शेवा लिङ्गाकृतिः दशपादीवृत्तिरित्याह ॥—यान्त्यनेनेति । उज्ज्वलदत्तस्तु यज देवपूजादौ जकारस्य हकारो यह्यो यजमान इत्याह । वैदिकनिघण्टौ महन्नामसु यह्यशब्दः पठितः । ‘प्रवो यह्यं पुरुणां’ । यह्यं महान्तमिति वेदभाध्यम् । लिह आखादने । लिहन्त्यनयेति जिह्वा । जि जये हुगागमः । जिह्वा रसनेत्युज्ज्वलदत्तः ॥—ग्रीवेति । गृ निगरणे, आप्ल व्याप्तौ, मीङ् हिंसायाम् ॥—मीवेति । वेदे तु अमीवेति छित्त्वा अम रोग इत्यस्माद्वः । इद् चेत्युक्तम् । ‘अमीवहा वास्तोष्पते’ इत्यादिमन्त्रास्तत्रानुकूलः ॥—कृ गृ—। कृ विक्षेपे, गृ निगरणे, शृ हिंसायाम्, दृ विदारणे । गर्वोऽहंकारः । शर्वो रुद्रः ॥—कनिन्यु—। यु मिश्रणे, घृषु सेचने, तक्ष लक्ष तनूकरणे, राजृ दीप्तौ, धवि गत्यर्थः, द्यु अभिगमने, दिवु क्रीडादौ । ‘युवा स्यात्तरुणे श्रेष्ठे निसर्गवलशालिनि’ इति । ‘वृषा कणें महेन्द्रे ना’ इति च मेदिनी । ‘तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतट्’ इत्यमरः । ‘राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशक्रयोः’ इति च । ‘समानौ मरुधन्वानौ’ इति च ‘अथास्त्रियाम् । धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्’ इति चामरः । ‘धन्वा तु मरुदेशे मरुक्लीवे ॥ स्थालेऽग्निः ॥ इति मेदिनी ॥ सम्प्रदायाम् ॥ अप् सम्प्रदाये अशू व्याप्तौ ॥— नञि—। ओहाक् ल्यागे, कानिनि आतो लोपः ॥—श्वन्नुक्षन्—। दुओश्चि गतिवृद्ध्योः, उक्ष सेचने, पूष वृद्धौ, ष्णिह ग्रीतौ, मुह वैचिल्ये, मुर्वी वन्धने । उकारस्य दीर्घले वकारस्य धकार इत्युज्ज्वलदत्तः । दुमस्जो शुद्धौ । मस्जेः सकारस्य शकारस्तस्य जरुवेन जः । माङ् माने शब्दे च, प्सा भक्षणे, जनी प्रादुर्भावे, दुओश्चि गतिवृद्ध्योः ॥—कनिप्रत्ययान्ता इति । नायं निदिति भावः । केचित्तु नित्वं स्वीकृत्य उक्षन्नादीनां सूत्रेऽन्तोदात्तनिपातनमाहुस्तच्च गौरवप्रस्तमिन्युपेक्ष्यम्॥—श्वेति । इकारलोपो निपात्यते ॥—पूषेति । ‘सौ च’ इत्युपधादीर्घः । ‘इन्हन्—’ इति नियमात्पूषणौ पूषण इत्यादौ न दीर्घः । ‘क्लिदौषधिशाशङ्कयोः’ इति यादवः ॥—मूर्ध्वेति । ‘मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—मज्जेति । नकारान्तोऽयं टावन्तोऽप्यभ्युपगम्यते । ‘ऊष्मया सार्धमूभ्मापि मज्जोक्तौ मज्जया सह’ इति द्विरूपकोशात् । ‘अर्यमा तु पुमान्सूर्ये पितृदेवान्तरेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—परिजायत इत्यादि । एतच्च दशपादीवृत्त्यनुरोधेनोक्तम् । ‘परिज्मानं सुखं रथम्’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तु परिज्मा परितो गन्ता । अज्ञेः परिपूर्वस्य ‘श्वन्नुक्षन्—’ इत्यादिना मन्प्रत्ययः, अकारलोपः आद्युदात्तत्वं च निपात्यत इत्युक्तम् । उज्ज्वलदत्तस्तु परिज्वेति पठित्वा जु इति सौत्रो धातुः परिपूर्वः, यणादेशः परिज्वा चन्द्र इत्याह तल्लक्ष्यविरोधादुपेक्ष्यम् ॥—मातरिश्वेति । सप्तम्या अलुक् । इह भलविषये संप्रसारणं न भवति । ‘श्वयुव—’ इति सूत्रे अभिव्यक्ततरत्वेन कुक्कुरवाचकस्यैव श्वशब्दस्य तदन्तस्य च ग्रहणात् । तेन मातरिश्वनः मातरिश्वने त्येव । इह सूत्रे इतिशब्द आद्यर्थस्तेनान्येभ्योऽपि यथादर्शनं कनिः प्रयोक्तव्यः । दशपाद्यां तु इति शब्दोऽत्र न पत्र्यते ॥ इत्युणादिषु प्रथमः पादः ॥ कृहभ्याम्—॥ डुकृच् करणे, हृञ् हरणे । ‘करेणुरिभ्यां स्त्री नेमे’ इत्यमरः । ‘करेणुर्गजयोषायां स्त्रियां पुंसि मतङ्गजे’ इति मेदिनी

—गन्धद्रव्यमिति । कलायश्चेति बोध्यम् । ‘कलायस्तु सतीनकः’ इत्यमरः । ‘हरेणुखण्डिके चास्मिन्’ इत्यमरः । ‘हरेणुर्नां सतीने स्त्री रेणुकाकुलयोषितोः’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ

—हनिकुषि—। हन हिंसागत्योः, कुष निष्कर्षे, णीञ् प्रापणे, रमु क्रीडायाम्, काश् दीप्तौ । ‘कुष्ठं रोगे पुष्करे स्त्री’ इति मेदिनी । ‘कुष्ठं रोगे सुगन्धे च’ इति विश्वः । ‘नीथे नीथे मधवानं सुतासः’ इति मन्त्रे नीथशब्दस्यान्तोदात्तत्वं वाहुलकात् । नीथे नीथे स्तोत्रे स्तोत्रे इति वेदभाष्यम् । ‘रथः पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेपि च’ इति मेदिनी । ‘रथः स्यात्स्यन्दने काये वीरणे वेतसेऽपि च’ इति विश्वः । ‘काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमानप्रकर्षयोः । स्थानमात्रे दिशि च स्त्री दारुणि स्यान्नपुंसकम्’ इति मेदिनी ॥—अत्रे—। डुभृञ् धारणपोषणयोः । अवभृथो यज्ञावसानम्

—उषिकुषि—। उष दाहे, कुष निष्कर्षे, गै शब्दे, ऋ गतौ, एभ्यः स्थन् । ‘कोष्ठं कुक्षिकुसूलयोः । गाथा शोके संस्कृतान्यभाषायां शेषवृक्षयोः’ इति मेदिनी । ‘अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु’ इत्यमरः । शोथः श्वयथुः । शु गतौ

—सर्तेः—। सृ गतौ । ‘सार्थो वणिक्समूहे स्यादपि संघातमात्रके’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ

—जृवृञ्—। ज्या वयोहानौ क्र्यादिः, जृष् दिवादौ । वृञ् वरणे । जरुथोऽसुरविशेष इति वेदभाष्यम् । ‘जरुथः स्यात्तनुत्राणे रथगोपनवेश्मनोः’ इति हेमचन्द्रः ॥—पातृ—। पा पाने, तृ स्त्रवनतरणयोः, तुद व्यथने, वच परिभाषणे, रिचिर् विरेचने, पिच क्षरणे, ऋच स्तुतौ । ‘तुत्थोऽप्रावज्जने तुत्था नीलीसूक्ष्मैलयोरपि’ इति विश्वः । ‘तुत्थमजनमेदे स्यान्नीलीसूक्ष्मैलयोः स्त्रियाम् । ‘सिक्थो भक्तपुलाके ना मधूच्छिष्टे नपुंसकम्’ इति मेदिनी ॥—अर्तेः—। ऋ गतौ । ‘द्रोषवाचस्ते निर्ऋथं सचन्ताम्’ इति मन्त्रे निर्ऋथो हिंसेति वेदभाष्यम्

—निशीथ—। शीङ्खुषे निपूर्वः पा पाने गोपूर्वः, ‘धुमास्था—’ इतिलम् । गाङ् गतौ । अवपूर्वस्य धातोः हस्रम् । ‘निशीथस्तु पुमानर्धरात्रे स्याद्रात्रिमात्रके’ इति मेदिनी । ‘प्रति त्यं चारुमध्वरम्’ इति मन्त्रे गोपीथः सोमपानमिति वेदभाष्यम् । तीर्थमिति तु वृत्तिकारः

—गश्चोदि । उदि उपपदे गै शब्दे इत्यस्मात् थक्

—समीणः । इण् गतावस्मात्समि उपपदे थक् । समिथशब्दः संग्रामपर्यायेषु वैदिक-निधण्टौ पठितः । ‘श्रिये जातः’ इति मन्त्रे समिथाः युद्धानीति वेदभाष्यम् । तच्च युक्तमेव । सम्यगेति जयार्थमत्रेति व्यु-त्पत्तेः । संपूर्वस्येणः किन्नाद्यन्तस्य लोकेऽपि युद्धार्थलदर्शनाच्च । उक्तं ह्यमरेण ‘समित्याजिसमिद्युधः’ इति

—तिथपृष्ठ—तिज निशाने, पृष्ठ सेचने, गु पुरीषोत्संगे, यु मिश्रणे, पृष्ठ गतौ । एते थक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । ‘पृष्ठं तु चरमं तनोः’ इत्यमरः । ‘पृष्ठं चरममात्रेऽपि देहस्यावयवान्तरे’ इति मेदिनी । स्तोत्रविशेषेऽपि पृष्ठम् । ‘पृष्ठे स्तुवते’ इत्यादौ तथा निर्णयात् ॥—गूथमिति । निपातनादीर्घः । एवं यूयेऽपि । ‘यूथं तिर्यक्समूहेऽस्त्रीपुष्पभेदेऽपि योषिति’ इति मेदिनी । ‘यूथी पुष्पप्रभेदे स्यान्मागध्यां च कुण्टके । यूथं तिर्यक्समूहेऽपि वृन्दमात्रेऽपि भाषितम्’ इति विश्वः । ‘यूथं तदप्रसरगर्वितकृष्णसारम्’ इति रघुः ॥—प्रोथमिति । निपातनाद्गुणः । ‘प्रोथोऽस्त्री हयधोणायां ना कश्चामध्वगे त्रिपु’ इति मेदिनी ॥—स्फायित-श्चि—। स्फायी वृद्धौ, तच्च संकोचने, वच्च प्रलम्भने, शकृ शक्तौ, क्षिप प्रेरणे, क्षुदिर् संपेषणे, स्रप्ल गतौ, तृप प्रीणने, दृप हर्षमोचनयोः, वदि अभिवादनस्तुत्योः, उन्दी क्लेदने, श्विता वर्णे, वृतु वर्तने, अज गतिक्षेपणयोः, णीञ् प्रापणे, पद गतौ, मदी हर्षे, मुद हर्षे, खिद दैन्ये, छिदिर् द्वैधीकरणे, भिदिर् विदारणे, मदि स्तुतौ, चदि आहादने, दह भस्मीकरणे, दसु उपक्षेपे, दम्भु दम्भने, वस निवासे, वाश् शब्दे, शीङ् स्वप्ने, हसे हसने, पिध गत्याम्, शुभ दीसौ ॥—द्वात्रिंशम्य—इति । दशपाद्यां तु त्रयस्त्रिंशदुक्ताः । दम्भिवहिवसीति पठित्वा वह प्रापणे ऊहोऽनङ्गानित्युदाहरणात् । माधवोऽप्येवम् ॥—स्फारमिति । ‘नेङ्गशि कृति’ इति नेट् । वलि यलोपः । ‘स्फारः स्यात्पुंसि विकटे करकादेश्च युद्धुदे’ इति मेदिनी ॥—तक्रमिति । ‘तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम्’ अमरः । ‘वक्रः स्याज्जटिले कूरे पुटभेदे शनैश्वरे’ इति विश्वः । ‘शक्रः पुमान् देवराजे कुटजार्जुनभूरुहोः’ इति मेदिनी । ‘क्षुद्रः स्यादधमक्रूरकृपणाल्पेषु वाच्यवत्’ इति मेदिनी

—तृप्रः पुरोडाश इति । ‘न तृप्रा उरुव्यचसम्’ इति मन्त्रे वेदभाष्यकारैरित्यं व्याख्यातं प्रकृतसूत्रे उज्ज्वलदत्तादिभिश्च । दशपा-दीवृत्तौ तु तृप्रमाज्यं काष्ठं चेत्युक्तम् । तृप्रं दुःखमिति सुब्धातुवृत्तौ माधवः । हिमांशुरित्यादि हिमद्युतिरित्यन्तं शब्दार्णवः । दस्यति रोगान् क्षिपतीति दत्तः । ‘दत्तः खरेऽश्विनीसुते’ इति मेदिनी । ‘दत्तः खरे चाश्विनयोः’ इति विश्वः ॥—शासि-वसीति प्राप्तमपि नेति । एवं च ‘अविन्द उत्तियाः’ इति मन्त्रे षलाभावः सिद्धः । माधवस्तु वृत्तिग्रन्थानुरोधेन वाहु-लकादिह पत्वं नेति व्याचष्टे । ‘उत्तो वृषे च किरणे उत्तार्जुन्युपचित्रयोः’ इति मेदिनी । ‘माहेयी सौरभेयी गौरुत्वा माता च शृङ्गिणी’ इत्यमरः । ‘वाश्रो ना दिवसे क्लीवं मन्दिरे च चतुष्पथे’ इति मेदिनी । ‘वाश्रो रासभपक्षिणोः’ इति केचित् । माधवेन तु ‘वाश्रेव विद्युन्मिमाति’ इति मन्त्रे शब्दयुक्ता प्रस्तुतस्ता धेनुर्वाश्रेति व्याख्यातम् । ‘शुभं स्यादभ्रके क्लीवमुद्दीप्तशुक्ल-योस्त्रिषु’ इति मेदिनी ॥—मुस्त्रमिति । मुस खण्डने ॥—चकि—। चक तृप्तौ, रमु क्रीडायाम्, ‘चुकस्त्वम्लेऽम्लवेतसे । चुकी चाङ्गेरिकायां स्याद्दक्षाम्ले चुकमिष्यते’ इति विश्वः

—वौ कसेः । कस गतौ । विपूर्वादस्माद्रक् स्यादुत्वं चोपधायाः ॥—अमि—। अम-पात्यकदिकु mvtsu काङ्क्षायाम् epti आरुक्का aruk Dखादुवधाश्राऽदीर्घश्च ॥—निडवे ॥ अमिकि कुरुसायाम् ॥ —अर्देः । अर्दं गतौ । ‘आर्द्रां नक्षत्रमेदे स्यात्त्रियां क्लिवेऽभिधेयवत्’ इति मेदिनी ॥—शुचेः—। शुच शोके, असाद्रक् दक्षान्तादेशः धातोर्दार्धश्च । शृङ्गो वृषलः । ‘अहहा रे ला शृङ्ग’ इति श्रुतौ तु रूढेर्वाधाद् योग एव पुरस्कृतः । तथा चोत्तरतन्त्रे भगवता व्यासेन सूत्रितम् ‘शुगस्य तदनादरश्रवणात्’ इति

—दुरीणो—। इण् गताविलसादुरुपपदे रूपस्याद्धातोर्लोपश्च । ‘रो रि’ इति रेफस्य लोपे ‘बूलोपे’—इति दीर्घः

—कृतेः—। कृती च्छेदने इत्यस्माद्रक् स्याच्छक् इत्येतावादेशौ च स्तः । छस्त्वन्त्यस्यादेशः कू लनेकाल्लात्सर्वस्यादेशः । ‘कृच्छ्रमाख्यातमाभीले पापसंतापनादिनोः’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलम्’ इत्यमरः । ‘कूरस्तु कठिने घोरे नृशंसे चाभिधेयवत्’ इति विश्वः । ‘नृशंसो घातुकः कूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः’ इत्यमरः ॥—रोदेः—। रुदिर् अश्रुविमोचने, ण्यन्तादस्माद्रक् णेश्च लुक् । ‘णेरनिटि’ इति लोपे तु ‘पुगन्त’—इति गुणः स्यादिति णिलुक् चेत्युक्तम्

—रोदयतीति रुद्र इति । नन्वेवं ‘सोऽरोदीशदरोदीत्तट्टद्रस्य रुद्रलम्’ इति श्रुत्या सह विरोधोऽत्र स्यादिति चेत् । अत्राहुः । ‘कर्तरि कृत्’ इति सूत्रानुरोधेन शम्भुरित्यत्र शं भावयतीत्यन्तर्भावितण्यर्थता यथा स्वीक्रियते तथा अरोदीदित्यत्राप्यन्तर्भावितण्यर्थतायां स्वीकृतायां रोदनं कारितवानित्यर्थलाभान्नास्ति श्रुतिविरोधः । न च देवैरमौ वामं वसु स्थापितं तच्च धनं देवैर्याचितं चेदमिस्तु रोदनं कृतवानिति सोऽरोदीदित्यादिश्रुत्यर्थादिहान्तर्भावितण्यर्थकल्पनं न संभवतीति श्रुतिविरोधस्त्वपरिहार्य एवेति वाच्यम् । देवैः स्थापितं वामं वसु देवेभ्योऽमिना न दत्तं ते देवा एव रोदनं कृतवन्तः । अमिस्तु तदीयमदत्वा रोदनं कारितवानित्यर्थकल्पनायाः संभवात् । अथवामौ प्रयुज्यमानरुद्रशब्दस्य रोदितीति रुद्र इत्येवार्थोऽस्तु परन्तु ब्रह्मविष्णुरुद्रा इति व्यवहियमाणो यो रुद्रस्तद्वाचकरुद्रशब्दस्य रोदेरित्युणादिसूत्रानुरोधेन रोदयतीति रुद्र इत्येवार्थकल्पनायां वाधकाभावात् श्रुतिविरोधोऽत्र नास्त्येवेति ॥—अन्यत्रापीति । धात्वन्तरात्प्रत्ययान्तरेऽपि णेर्लुगित्यर्थः । संज्ञायामुदाहरणम् । वृंहयति वर्धयति प्रजा इति ब्रह्मा । शं सुखं भावयति शम्भुरित्यादि । छन्दसि तु वृधु वृद्धौ । ‘वर्धन्तु ला सुष्टुतयः’ वर्धयन्त्यित्यर्थः । ‘य इमा जजान’ । जनी प्रादुर्भावे लिटि रूपम् । जनयामासेत्यर्थः । इह णलि परतः ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धिर्भवत्येव, ‘जनिवध्योश्च’ इति निषेधस्य चिणि चिति णिति किति च स्वीकारात् । न च णिलोपे सति प्रत्ययान्तत्वात् कास्प्रत्ययादित्याम्स्यादिति वाच्यम् । अमन्त्र इति पर्युदासादामोऽप्रसक्तेः । कास्यनेकाच इति वार्तिकेन तु आमशङ्का दूरापास्तैव, लिटि णिलोपे सत्यनेकाच्लाभावात् । ननु णलि ‘णेरनिटि’ इत्यनिडादावार्धधातुके णिलोपे जजानेति रूपं सिद्धमिति किमनेन लुक्युदाहरणेनेति चेन्मैवम् । णिलोपे सति ‘जनीजृष्कसुरज्जोऽमन्ताश्च’ इति णौ मित्त्वे ‘मितां हस्तः’ स्यात् प्रत्ययलक्षणन्यायेन णिपरलसंभवात् ततश्च जजेनेति स्याद्धुकि सति तु प्रत्ययलक्षणन्यायो न प्रवर्तत इति मित्त्वाभावादिष्टं सिध्यति । वाहुलकादसंज्ञाछन्दसोरपि क्वचिद्भवतीत्याशयेनोदाहरति—वान्तीत्यादि । पर्णानि शोषयन्तीति पर्णशुपः । पर्णानि मोचयन्तीति पर्णमुचः

—जोरी च । जु गतौ सौत्रोऽस्माद्रक् ईकारश्चान्तादेशः । ‘जीरः खज्ञे वणिग्द्रब्ये’ इति विश्वः । ‘जीरस्तु जरणे खज्ञे’ इति मेदिनी ॥—ज्यश्चेति । ज्या वयोहानौ । अस्माद्रक् ‘प्रहिज्या’—इति संप्रसारणं पूर्वरूपम् । ‘हलः’ इति दीर्घः ॥—एके इति । मुख्या इत्यर्थः । तथा च ‘न धातुलोप’—इति सूत्रे जीवेरदानुरित्यस्य प्रत्याख्यानार्थं नैतज्जीवे रूपं किं तु रकि ज्यः संप्रसारणमिति भाष्ये उक्तम्

—सुसूधा—। पुञ् अभिषवे, पूञ् प्राणिगर्भविमोचने, डुधान् धारणादौ, गृधु अभिकाङ्कायाम् । ‘सुरा चषकमद्ययोः । पुंलिङ्गादिविशे स्यात्’ इति मेदिनी । ‘सुरो देवे सुरा मद्ये चषकेऽपि सुरा क्वचित्’ इति विश्वः । सुवति प्रेरयति कर्मणि लोकमिति सूरः सूर्यः । ‘सूरसूर्यार्यमादित्यः’ इत्यमरः । ‘धीरो यैर्यान्विते स्वैरे बुधे क्लीवं तु कुङ्कुमे । त्रियां श्रवणतुल्यायाम्’ इति मेदिनी । ‘गृध्रः खगान्तरे पुंसि वाच्यलिङ्गोऽथ लुब्धके’ इति च

—शुसिचि—। शु गतौ, षिञ् वन्धने, चिञ् चयने, डुमिञ् प्रक्षेपणे, एभ्यः कन् एषां दीर्घत्वं च । ‘शूरः स्याद्यादवे भटे’ इति मेदिनी । ‘शूरश्चारुभटे सूर्ये’ इति विश्वहेमचन्द्रौ । ‘सीरोऽर्कहलयोः पुंसि चीरी क्षिल्लयां नपुंसकम् । गोस्तने बल्लभेदे च रेखालेखनभेदयोः’ इति मेदिनी । ‘चीरं तु गोस्तने बल्ले चूडायां सीसकेऽपि च । चीरी कृच्छ्राटिकाक्षिल्लयोः’ इति विश्वः

—वा विन्धेः । ञिइन्धी दीप्तौ । विपूर्वादस्मात् कन् ‘अनिदिताम्’—इति नलोपः । ‘वीघ्रं तु विमकार्यकम्’ इति विशेष्यनिघ्नेऽमरः ॥—वृधि—। वृधु वृद्धौ, डुवप् वीजसन्ताने । ‘वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधसोः’ इति धरणिरन्तिदेवौ । ‘वप्रः स्नाते पुमानल्ली वेणुक्षेत्रचये तटे’ इति मेदिनी ॥—ऋज्जेन्द्राग्र—। ऋज गतिस्थानादिषु, इदि परिसैक्ष्ये, अगि गतौ, वज गतौ, डुवप् वीजसन्ताने, कुवि आच्छादने, चुवि वक्रसंयोगे, भदि कल्याणे, शुच शोके, गुङ् अव्यक्ते शब्दे, इण् गतौ ॥—नायक इति । ‘ऋज्राश्वः पृष्ठिभिरम्बरीषः’ इति मन्त्रे ऋज्रा गतिमन्तोऽश्वा यस्य स ऋज्राश्व इति वेदभाष्यम् । ‘इन्द्रः शचीपतावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः’ इति विश्वः । ‘अग्रं पुर-स्तादुपरि परिमाणे पलस्य च । आलम्बने समूहे च प्रान्ते स्यात्पुंनपुंसकम् । अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत्’ इति मेदिनी । श्रुरो लोमच्छेदकः । ‘श्रुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोश्रुरे’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘खुरः कोलदले शफे’ इति मेदिनी । ‘भद्रः शिवे खजरीटे घृपमेरुकदम्बके । करिजातिविशेषे ना क्लीवं मङ्गलमुख्ययोः’ इति च । ‘उग्रः श्रद्धासुते क्षत्राद्धद्रे पुंसि त्रिपूत्कटे । ल्लीवचाश्रुद्रयोः’ इति मेदिनी ॥—मेरीति । गौरादित्वान्कीप् । ‘मेरी ल्ली दुन्दुभिः पुमान्’ इत्यमरः । ‘भेलः एवे भीलुके च निर्वुद्धिमुनिमेदयोः’ इति विश्वः । ‘भेलः एवे मणौ पुंसि भीरावज्ञे च वाच्यवत्’ इति । ‘शुक्रः स्याद्भागवे ज्येष्ठमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिरगिभदोः क्लीवं शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुंसकं तु रजते’ इति च । ‘गौरः पीतेऽरुणे श्वेते विशुद्धेऽप्यभिधेयवत् । ना श्वेतसर्पपे चन्द्रे न द्वयोः पद्मकेसरे । गौरी त्वसंजातरजःकन्या-शंकरभार्ययोः । रोचने रजनीपिङ्गाप्रियङ्कुवसुधासु च । आपगाया विशेषेऽपि यादसांपतियोपिति’ इति च मेदिनी । ‘नदीमेदे च गौरी स्याद्वरुणस्य च योषिति’ इति विश्वः । ‘अष्टवर्षा तु या दत्ता श्रुतशीलसमन्विते । सा गौरी तत्सुतो यस्तु स गौरः परिकीर्तितः इति ब्रह्माण्डपुराणे । एतेन ‘गौरः शुच्याचारः’ इत्यादि भाष्यं व्याख्यातम् । ‘इराभूवाक्सुराण्सु स्यात्’ इत्यमरः ॥—मालेति । प्रत्ययरेफस्य लब्धम् । ‘मालं क्षेत्रे क्षियां पृक्कासजोर्जात्सन्तरे पुमान्’ इति मेदिनी । ‘मालं क्षेत्रे जिने मालो माला पुष्पादिदामनि’ इति विश्वः । ‘मालमुन्नतभूतलम्’ इत्युत्पलः । ‘क्षेत्रमारुह्य मालम्’ इति मेघदूतः । मणिपूर्वोऽयमर्थान्तरे रूढः । ‘मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणां दन्तक्षतान्तरे’ इति विश्वः । बाहुलकात्तिज निशाने । रन् दीर्घत्वं जस्य वः । ‘तीव्रा तु कटुरोहिण्यां राजिकागण्डपूर्वयोः । त्रिष्वत्युष्णे नितान्ते च कटौ’ इति मेदिनी

—समि कस-। ‘संकसुकोऽस्थिरः’ इति विशेष्यनिम्नेऽमरः ॥—पच्चिनशोः-। डुपचष् पाके, णश अदर्शने । आभ्यां णुकन् प्रत्ययः स्यात् । णकारो वृद्ध्यर्थः । अनयोर्यथाक्रमं कादेशनुमागमौ च भवतः ॥—मियः-। विभी भये । ‘अधीरे कातरस्त्रस्त्रौ भीरुभीरुकर्भालुकाः’ इत्यमरः ॥—क्रुन्-। शिल्पिन्यभिधेये संज्ञायां गम्यमानायां च क्रुन् स्यादपूर्वस्य निरुपपदस्य च अपिशब्दात्सोपपदस्य । पञ्चम्यर्थे पष्ठी । यद्वा अर्थद्वारकसंबन्धे पष्ठी प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः क्रियाकारकभावात् । एवं च निरुपपदप्रकृत्यर्थनिरूपितकर्तृकारके कुन्नित्याद्यर्थः फलितः । शिल्पिनि तावत् । रज रागे । ‘रजको धावके शुके’ इति विश्वः । ‘रजकौ धावकशुकौ’ इति हेमचन्द्रः । कुट्ट च्छेदने, इक्ष्वर् कुट्टयति गौडिकः । चर गतिभक्षणयोः । संज्ञायां तु ‘चक्रपोऽस्त्री पानपात्रम्’ । शुन गतौ, भप भर्त्सने, शुनकः भषकः श्वा ॥—लमक इति । ऋषिविशेषः ॥—जहातेः-। ओहाक् त्यागे

—धमो धम च । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । कुहको दाम्भिकः ॥—कृतकमिति । कृती छेदने ॥—कृषेः-। कृष विलेखने । अस्मात्कुन् । कर्षकः कृषीवलः । कृषकः स एव । ‘कृषकः पुंसि फाले स्यात्कर्षके त्वभिधेयवत्’ इति मेदिनी

—उदकं च । उन्दी क्लेदने अस्मात्कुन् । ननु ‘कुन् शिल्पि-’ इत्यादिना गतार्थमित्याशङ्कायामाह—प्रपञ्चार्थमिति

—वृश्चिकृष्योः । ओब्रधू छेदने, कृष विलेखने

—प्राङि-। पण व्यवहारे । कषशिषेति दण्डके ह्निसार्थकः ॥—मुखेः-। मुख स्त्वेये अस्मात्किकुन् भ्रातोर्दीर्घश्च ॥—स्युमेः-। स्युम शब्दे ॥—क्रियः । इक्रीञ् द्रव्यविनिमये

—आङि पणि-। पण व्यवहारे सुतौ च, पन च, पत्ल्ल गतौ, खनु अवदारणे, एभ्य आङि उपपदे इकन् स्यात् ॥—आपणिक इति । नन्वत्रैव प्रपूर्वे आङि प्रापणिक इति सिद्धौ आङि पणीत्यत्र पणिग्रहणं प्रपञ्चार्थमित्युज्ज्वलदत्तः । उपसर्गान्तरनिवृत्त्यर्थमिति तु मनोरमायाम् । आपणिकशब्दोऽयं णित्सरेणाद्युदात्तः । आपणेन व्यवहरतीत्यर्थं ठकि तु कित इत्यन्तोदात्तः

—इयास्त्या-। द्र्यैङ् गतौ, स्त्यै घृष्टौ शब्दसंघातयोः, ह्र्ञ् हरणे, अव रक्षणादौ । ‘द्र्येनः पत्रिणि पाण्डुरे’ इति मेदिनी । स्त्येनश्चौरः । स्तेन चौर्ये इति चौरादिकात्पचायचि तु स्तेन इति निर्यकारोऽपि । केचित्तु ‘स्तायूनां पतये नमः’ इत्यादि प्रयोगोपष्टम्मेन निर्यकारस्यापि ष्टैधातोर्माधवादिभिर्भाविद् स्वीकृतत्वात्प्रकृतमूत्रेऽपि ष्टैधातुमेव पठन्तः स्तेनशब्दो निर्यकार एवेत्याहुः । ‘हरिणः पुंसि सारङ्गे विशदे लभिधेयवत् । हरिणी हरितायां च नारीभिद्वत्तमेदयोः । सुवर्णप्रतिमायां च’ इति मेदिनी

—वृजेः-। वृजी वर्जने । वृजिनं पापम् । ‘वृजिनं कल्पषे क्लीवं क्लेवे ना कुटिलेऽन्यवत्’ इति मेदिनी

—अजेः-। अज गतिक्षेपणयोरस्मादिनच् । अजेरजादेशविधानं व्यर्थमित्यत आह —वीभाववाधनार्थमिति । ‘अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री’ इत्यमरः

—वहुलमन्यत्रापि । अन्यस्मादपीत्यर्थः । कठ कृच्छ्रजीवने, णल गहने, मल मल्ल धारणे, कुडि दाहे, दो अवखण्डने । ‘कठिनमपि निपुरे स्यात् स्तब्धे तु त्रिषु नपुंसकं स्थात्याम् । कठिनी घटिकायामपि कठिना गुडशर्करायां च’ इति मेदिनी । ‘मलिनं दूषिते कृष्णे ऋतुमत्यां तु योषिति’ इति मेदिनी ॥—कुण्डिनमिति । ‘नगरं कुण्डिनमण्डजो ययौ’ इति श्रीहर्षः । कुण्डिन ऋषिः । तस्यापत्यं कौण्डिन्यः ॥—यत्परुषीति । ‘पर्वणि दिनं खण्डितं तद्देवाना’मिति तैत्तिरीयश्रुत्यर्थः

—द्रुदक्षि-। द्रु गतौ, दक्ष वृद्धौ । ‘द्रविणं न द्वयोर्वित्ते काश्चने च पराक्रमे’ इति मेदिनी । दक्षिणो दक्षिणोद्भूतसरलच्छन्दवृत्तिषु । अवामे त्रिषु यज्ञादिविधिदाने दिशि स्त्रियाम्’ इति च । ‘दक्षिणः सरलोदारपरच्छन्दानुवृत्तिषु । वाच्यवदक्षिणा वाचि यज्ञदानप्रतिष्ठयोः’ इति विश्वः

—अर्तेः-। ऋ गतौ, अस्मादि-नन् कित्स्याद् इकारश्च धातोः रपरत्वम् । ‘इरिणं शून्यमूषरम्’ इत्यमरः । ‘इरिणं तूषरे शून्येऽपि’ इति मेदिनी ॥—वेपि-। दुवेष्टु कम्पने, तुहिर् अर्दने, आभ्यामिनन् हस्तश्च धातोः । ‘अटव्यरण्यं विपिनम्’ इत्यमरः ॥—तुहिनमिति । लघूपधणुणे कृते हस्वः ॥—तलि-। तल प्रतिष्ठायाम्, पुल महत्वे । ‘तलिनं तरले स्तोके खच्छेऽपि वाच्यलिङ्गकम्’ इति मेदिनी ॥—गर्वेः-। गर्वे मोचने, अस्मादिनन् अकारस्य उत्

—रुहेश्च । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे ॥—रोहिण इति । प्रज्ञादित्वादणि रौहिणश्च-न्दनतरुः ॥—महेः-। मह पूजायाम् । ‘कुतस्त्वमिन्द्रमाहिनः सन्’ माहिनो महनीयः पूजनीय इति वेदभाष्यम् ॥—किब्व-चि-। वच परिभाषणे, प्रच्छ श्रीप्सायाम्, श्रिञ् सेवायाम्, सु गतौ, द्रु गतौ, पुङ् गतौ, जु गतौ सौत्रः ॥—वागिति । ‘वचिखपि-’ इति संप्रसारणाभावः । पृच्छतीति प्राट् । ‘प्रहिज्या-’ इति संप्रसारणाभावः । ‘ध्रुवोः शूङ्-’ इति शः । ‘व्रश्च-’ इति घत्वं ज-शूलचत्वें, प्राशौ प्राशः ॥—श्रीरिति । ‘कृदिकारात्-’ इति ङीष् तु न भवति कृत्प्रत्ययस्य य इकार इति व्याख्यानात् । कृ-दन्तं यदिकारान्तमिति पक्षे तु यद्यपि ङीष्प्राप्तिरस्ति तथापि कारप्रहणसामर्थ्येन केवलस्येकारस्य प्रहणादिकारान्तपक्षो दुर्बल इत्याहुः । दुर्घटस्तु ङीषि श्रीमित्यपि रक्षित इच्छतीत्याह ‘श्री वेषरचना शोभा भारती सरलद्वमे । लक्ष्म्यां त्रिवर्गसंपत्तिवि-व्याप्तौ, अस्मात्किप् धातोर्हस्त्वश्च । ‘आपः स्त्री भूमि वार्वारि’ इत्यमरः ॥—परौ-। व्रज गतौ ॥—द्रुवः-। हु दानादनयोः । अस्मात्किप् धातोश्च दीर्घः द्रुवश्चावाद्विर्वचनम्

—सुवः कः । सु गतौ । सुवो यज्ञपात्रविशेषः । ‘अयं सुवो अभिजि-षति’ ‘सुवेण पार्वणौ जुहोति’ इत्यादौ प्रसिद्धः

—चिक् च । सुव इत्येव ॥ योगविभाग उत्तरार्थः ॥—क इदिति । तेन सुक् सुचौ सुच इत्यादौ गुणो न ॥—तनो-। तनु विस्तारे, व इति संघातप्रहणं तदाह-वशब्दादेश इति । ‘स्त्रियां तु लगस्त्रधरा’ इत्यमरः

—ग्लानुदि—। ग्लै हर्षक्षये, णुद प्रेरणे । ‘ग्लौर्दृगाङ्कः कलानिधिः’ इत्यमरः । स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः’ इति च

—ग्लौकरोतीति । अग्लौः ग्लौः संपद्यते तथा करोतीत्यर्थः । अव्ययलात्सुपो लुक् ॥—ठव्यन्त एवेति । तेन ग्लौनौगौरित्यादीनां नाव्ययलमिति भावः

—रातेः—। रा दाने ॥—रा इति । ‘रायो हलि’ इत्यालम् । ‘रा स्मृतः पावके तीक्ष्णे राः पुंसि खण्वित्तयोः’ इति मेदिनी । ‘रास्तीक्ष्णे दहने रास्तु सुवर्णे जलदे धने’ इति हेमचन्द्रः

—गमेः—। गम्ल गतौ । ‘गोतो णित्’ गौः । केशवोक्तमाह—गौर्नादित्य इत्यादि । ‘गौः खर्गे वृषमे रश्मौ वज्रे चन्द्रे पुमान् भवेत् । अर्जुने नेत्रदिग्वाणभूवाग्वारिषु गौर्मता’ इत्यमरः ॥—द्युतेरपीति । द्युत दीप्तौ, द्योतन्ते देवा अस्मामिति द्यौः

—भ्रमेश्च—। भ्रमु अनवस्थाने, गम्ल गतौ । अग्रेगूः सेवकः

—दमेः—। दमु उपशमे डित्वादिलोपः ॥—दोरिति । दोषं तस्येति श्रीहर्षप्रयोगात्पुंस्त्वम् । ककुदोषणी इति भाष्यप्रयोगान्नपुंसकलम् । ‘दोर्दोषा च भुजो वाहुः’ इति धनंजयकोशात्स्त्रीलिङ्गोऽप्ययमित्यादि प्रागेव प्रपञ्चितम् ॥—पणेः—। पण व्यवहारे स्तुतौ च । अमरकोशमाह—नैगम इत्यादि ॥—वशेः—। वश कान्तौ, अस्मादिनिः कित्स्यात् । ‘प्रहिज्या—’ इति संप्रसारणम् ॥—भृञः—। भृञ् भरणे, अस्मादिनिः कित्स्यात् धातोरूकारान्तादेशश्च ॥—जसि—। जसु मोक्षणे । षह मर्षणे ‘जसुरये स्तर्य पिप्यथुर्गाम्’ इति मन्त्रे जसुरयेति ‘नीचायमानं जसुरिं न श्येनम्’ इत्यत्र जसुरिं श्रुधितं श्येनं न श्येनप-क्षिणमिवेति । ‘उतस्य वाजी सहुरिर्ऋतौ’ इति मन्त्रे सहुरिः सहनशील इति च वेदभाष्यम् ॥—सुयु—। पुञ् अभिषवे, यु मिश्रणे, रु शब्दे, वृञ् वरणे, ‘सवनं लध्वरे स्नाने सोमनिर्दलनेऽपि च’ इति मेदिनी । यवनो म्लेच्छविशेषः । ‘रवणः शब्दने खरे’ इति च मेदिनी । रवणः कोकिल इत्येके । वरणो वृक्षभेदः । टापि तु वरणा नदी । ‘वरणस्तिक्तशाकेऽपि प्राकारे वरणं वृत्तौ’ इति विश्वः । ‘वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः’ इत्यमरः ॥—अशेः—। अश्ला व्याप्तौ ॥—जिह्वावाची त्विति । रस आखादने चौरादिकः । ततो नन्दादिलात् त्युः । ‘ण्यासश्रन्थ—’ इति युज्वा । रसलाखा-दयतीति रसना । ‘रसनं खदने ध्वनौ । जिह्वायां तु न पुंसि स्याद्रास्नायां रसना स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । काश्चीवाची तालव्यशकारवान् जिह्वावाची तु दन्त्यसकारवानित्येषा व्यवस्था भूरिप्रयोगाभिप्रायेणोक्ता । वस्तुतस्तु तालव्यशकारवान् रशनाशब्दोऽपि काश्च्यां जिह्वायां च तथा दन्त्यसकारवान् रसनाशब्दोऽप्यर्थद्वये बोध्यः । तथा हि ‘तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्बश्लकरपांशवः । रशनापि च जिह्वायाम्’ इति विश्वकोशाज्जिह्वायामुभयं साधु । ‘रसनं निःखने खादे रसना काश्चि-जिह्वयोः’ इत्यजयधरणिकोशाभ्यां काश्च्यामप्युभयं साधु । एवं च ‘अशेरश च’ इति सूत्रे अश्ला व्याप्तौ, अश भोजने, इति धातुद्वयमपि प्राह्यम् । रस आखादने, रस शब्दे, इति धातुभ्यां तु ‘वहुलमन्यत्रापि’ इत्यनुपदमेव वक्ष्यमाणेन युच् । तेन सर्वत्रावयवार्थानुगमोऽपि सूपपाद इत्याहुः ॥—उन्देः—। उन्दी क्लेदने अस्माद्युच् । ‘ओदनं न स्त्रियां भक्तेऽवलाया-मोदने स्त्रियाम्’ इति मेदिनी ॥—गमेः—। गम्ल गतौ । ‘नभोऽन्तरिक्षं गगनम्’ इत्यमरः ॥—वहुलमिति—। स्यन्द्र-प्रस्रवणे, रुच दीप्तौ । ‘स्यन्दनं तु श्रुतौ नीरे तिनिशे ना रथे स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । ‘रोचना रक्तकहारे गोपितवरयो-षितोः । रोचनः कूटशाल्मत्यां पुंसि स्याद्रोचके त्रिषु’ इति च । चदि आहादे । ‘चन्दनं मलयोद्भवे । चन्दनः कपिभेदे स्यान्नदीभेदे तु चन्दनी’ इति विश्वः । ‘चन्दनी तु नदीभिदि । चन्दनोऽस्त्री मलयजे भद्रकाल्यां नपुंसकम्’ इति मेदिनी । भद्रकाली ओषधिविशेषः । ‘भद्रकाली तु गन्धोल्यां कात्यायन्यामपि स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । असु क्षेपणे । ‘असनं क्षेपणे क्लीवं पुंसि स्याज्जीवकहमे’ इति मेदिनी । अत सातत्यगमने राजपूर्वः । ‘राजादनः क्षीरिकायां प्रियाले किञ्चकेऽपि च’ इति विश्वमेदिन्यौ । एवमन्येऽपि द्रष्टव्याः ॥—रज्जेः—। रज रागे, त्युटि तु रजनम् । ‘रजनो रागजनने रजनं रक्त-चन्दने’ इति मेदिनी । वाहुलकात्कृपेरपि वयुन् । ‘कृपो रो लः’ इति प्राप्तललाभावश्च । कृपणः ॥—भृस्—। भृ सत्तायां, पूर्व प्राणिप्रसवे, धूल कम्पने, भ्रस्ञ पाके, बहुलवचनाद्भाषायामपि क्वचित् । ‘भुवनं विष्टपेऽपि स्यात्सलिले गगने जने’ इति मेदिनी । ‘विष्टपं भुवनं जगत्’ इत्यमरः ॥—भृज्जनमिति । ‘ग्रहिज्या—’ इति संप्रसारणम् । सस्य जन्तवेन दः, दस्य श्रुत्वेन जः । ‘क्लीवेऽम्बरीषं भ्राप्नो ना’ इत्यमरः ॥—कृपू—कृ विक्षेपे, पृ पालनादौ, वृजी वर्जने, मदि सुलादौ, डुधाव धारणपोषणयोः । ‘निधनं स्यात्कुले नाशे’ इति मेदिनी । ‘निधनं कुलनाशयोः’ इति हेमचन्द्रः ॥—धृषेः—। विष्टपा प्रगल्भ्ये, अस्मात्कुः धिषादेशश्च धातोः । ‘धिषणस्त्रिदशाचार्यं धिषणा धियि योषिति’ इति मेदिनी । ‘गीष्पतिर्धिषणो गुरुः’ इत्यमरः

—वर्तमाने—॥—शतवच्चेति । तथा च ‘उगिदचाम्—’ इति नुमि महान् । स्त्रियां तु ‘उगितश्च’ इति क्षीपि महतीत्यादि सिद्ध्यतीति भावः । ननु पृषन्महदादयः ‘लटः शतशानचौ—’ इति शतप्रत्ययान्ता एव भवन्तु । ततश्च वर्तमान इति शतवच्चेति न कर्तव्यमिति महदेव लाघवमिति चेदत्राहुः । शतप्रत्ययान्तत्वे तु ‘कर्तरि शप्’ इति शप्रत्यये महतीत्यादौ ‘आच्छीनयोः—’ इति नुम् स्यात्, महानित्यादौ तु ‘तात्प्रजुदातेन्द्रिदुदुपदेशात्’ इति लसार्वधातुकस्वरः स्यात् अतिप्रत्ययान्तत्वे तु तस्यातिप्रत्ययस्यार्धधातुकत्वाभ्युपगमेन शवभावान्नोक्तदोष इत्याशयेनातिप्रत्ययान्तत्वेन निपातनं स्वीकृतमिति । वृह वृद्धौ, मह पूजायाम्, गम्ल गतौ ॥—पृषन्तीति । विन्दुवाची पृषच्छब्दो नपुंसकमिति ध्वननाय बहुवचनमुदाहृतम् । ‘पृषन्मृगे पुमान् विन्दौ न द्वयोः पृषतोऽपि ना । अनयोश्च त्रिपु श्वेतविन्दुयुक्तेऽप्युभाविमौ’ इति मेदिनी । ‘वृहती क्षुद्रवार्ताक्यां कण्टकार्यां च वाचि च । वारिधान्यां महत्यां च छन्दोवसनमेदयोः’ इति विश्वः । शत्रु-वद्भावात् ‘उगिदचाम्—’ इति नुम् । वृहन् विपुलः । ‘महती वल्लकीभेदे राज्ये तु स्यान्नपुंसकम् । तत्त्वभेदे पुमान् श्रेष्ठं वाच्यवत्’ इति मेदिनी । महती नारदवीणा । ‘विश्वावसोस्तु वृहती तुम्बुरोस्तु कलावती । महती नारदस्य स्यात्सरस्व-स्यास्तु कच्छपी’ इति वैजयन्ती । ‘अवेक्षमाणं महतीं मुहुर्मुहुः’ इति माघः । ‘जगत्स्याद्विष्टपे क्लीवं वायौ ना जङ्गमे त्रिपु । जगती भुवने क्ष्मायां मन्दोभेदे जनेऽपि च’ इति मेदिनी । तत्र वायुवाचिनः पुंलिङ्गस्य शतवद्भावादुगित्वेन नुम् । जगन् जगन्तौ जगन्त इत्यादि भवति । ‘द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च’ इति व्युत्पादितस्य तु नुमभावाज्जगत् जगतौ जगत इत्या-दीति वोध्यम्

—संश्वच्चु—। चिञ् चयने, तृप प्रीणने, हन हिंसागत्योः ॥—निपात्यन्त इति । अतिप्रत्ययान्ता इति शेषः ॥—निवृत्त्यर्थमिति । एवं च संश्वदित्यत्र ‘उगिदचाम्—’ इति नुमः शङ्कैव नास्ति । वेहदित्यत्र ‘उगितश्च’ इति क्षीप् नेति भावः ॥—संचिनोतेरिति । मुभूतिचन्द्रस्तु संपूर्वाच्छ्वयतेः संश्वदित्याह ॥—तृपच्छत्रमिति । चन्द्रमा इत्यन्ये । विहन्ति गर्भमिति वेहत् ॥—इत ए चेति । विशब्दसंवन्धिन इकारस्य एकार इत्यर्थः । गौरित्यनुवृत्तौ ‘वेहद् गर्भोपघातिनी’ इत्यमरः ॥—छन्दसि—। शु गतौ, जृष् वयोहानौ ॥—पन्था इति । ‘प्रमन्महे’ इत्यादिमच्चद्वये शव-सानशब्दो गन्तृपरतया व्याख्यातः ॥—ऋजि—। ऋजि भर्जने, वृधु वृद्धौ, मदि सुलादौ, षह मर्षणे, एभ्यः असानच् कित्स्यात् ॥—ऋजसानो मेघ इति । ऋजेरिदित्वानुम् । इदित्वादेव नलोपाभावः । एवं चायं मन्दिसही च त्रयोऽपि पूर्वसूत्र एव पठितुं शक्याः कित्वं तु वृधुधातावेवोपयुज्यते । उत्तरसूत्रेऽपि गुणग्रहणं सुत्यजम् । अर्तेः सुद च वृधेः किदि-त्युक्तौ सर्वसामज्जस्यादित्याहुः । ‘ऋजसानः पुरुवार उक्थैः’ ‘अस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू—’ इत्यादिमच्चाणां भाष्ये तु यौगिकार्थ एव पुरस्कृतः ॥—अर्तेः—। ऋ गतौ धातोर्गुणः प्रत्ययस्य महागुणः ॥—भृज्जनमिति ॥ शुद्धं कर्म यस्येत्यर्थः । क्षीरस्वामिना तु प्रकृतसूत्रं विस्मृत्य श्रिदि श्वेत्ये अस्माद्विटः कानजिति व्याख्यातं, तदसंगतं कानचरुद्धान्दसलात् इदित्त्वेन नलोपानुपपत्तेश्चेति दिक्

—तृन् तृचौ—॥—शंस्तेति । शंसु सुतावस्मात्तृन् । ‘अप्-तृन्—’ इति सूत्रे नप्लादिप्रहणं नियमार्थमौणादिकतृजन्तानां चेदुपधादीर्धसहिं नप्लादीनामेवेत्युक्तम् तेनात्र दीर्घो ने-त्युदाहरति—शंस्तरौ शंस्तर इति । नित्वादाद्युदात्तः । तथा च मन्त्रः ‘प्रावप्राम उत शंस्तासु विप्रः’ । आदिशब्दा-च्छासु अनुशिष्टौ । शास्ति विनयति सत्वान् शास्ता बुद्धः । शास्तारौ शास्तारः । ‘शास्ता समन्तभद्रे ना शासके पुनरन्य-वत्’ इति । प्रपूर्वस्य तु नप्लादिषु पाठात् ‘अप्तृन्—’ इति दीर्घः । प्रशास्तारौ प्रशास्तारः । ‘क्षत्ता शूद्राच्च वैश्यादौ प्रती-हारे च सारथौ’ इति मेदिनीकोशानुसारेणाह—वैश्यायामिति । अमरसु ‘क्षत्रियायां च शूद्रजे’ इत्याह । णीञ् प्रापणे उत्पूर्वः । उन्नेता ऋलिग्भेदः

—वहुलमन्यत्रापि । अन्यत्रापि धातोर्वहुलं तृन्तृचौ भवतः । पूर्वसूत्रस्थादिशब्देनैव मन्ताहन्तेत्यादेः सिद्धलात्प्रपञ्चार्थमिदं सूत्रम् ॥—नमृनेष्टु—। नप्त्रादयो दश तृन्तृजन्ता निपात्यन्ते ॥—नमेति । नञः प्रकृतिभावः । पत्ल गतावित्यस्मात्रिच् टिलोपः । णीञ् प्रापणे, लिप दीप्तौ, हु दानादनयोः, पूञ् पवने, भ्राजृ दी-प्तौ, मा माने, पा रक्षणे, दुह प्रपूरणे । ‘लष्टा पुमान् देवशिल्पितक्ष्णोरादित्यभिवपि’ इति मेदिनी । जायां मातीत्यन्त-भावितप्यर्थः ॥—सुज्यसेः—। सुयि उपपदे असु क्षेपणे इत्यस्मात् ऋन् यणादेशः । स्वसा भगिनी । सावसेरिति तु काचित्कः पाठः ॥—यतेः—। यती प्रयत्ने ॥—नञि च—। दुनदि समृद्धौ अस्मान्नव्युपपदे ऋन् ॥—न नन्दती-ति । कृतायामपि सेवायां न तुष्यतीत्यर्थः । ‘उपाप्यूषा ननान्दा च ननन्दा च प्रकीर्तिता’ इति द्विरूपकोशः

—दिवेः—। दिवु क्रीडाविजिगीपादौ ॥—देवेति । भ्रातर इत्यनुवृत्तौ ‘स्वामिनो देवृदेवरौ’ इत्यमरः ॥—नयतेः—। णीञ् प्रापणे । अस्माद् ऋप्रत्ययः स च डित् डित्त्वाटिलोपः । ‘स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नराः’ इत्यमरः

—सव्ये—। ष्टा गतिनिवृत्तौ अस्मात्सव्यशब्दे उपपदे ऋ स्यात्स च डित् । ‘तत्पुरुषे कृति—’ इति सप्तम्या अलुक् ॥—उपसंख्या-नमिति । षलस्येति शेषः

—अर्ति—। ऋ गतौ, स्र गतौ, धृञ् धारणे, धमिः सौत्रः, अम गतौ, अश भोजने, अव-रक्षणादौ, तृ स्त्रवनतरणयोः । ‘अरणिर्वहिमन्थे ना द्वयोर्निर्मध्यदारुणि’ इति मेदिनी । ‘सरणिः श्रेणिवर्त्मनोः’ इति दन्त्यादौ रभसः । ‘सरणिः पङ्क्तौ मार्गे स्त्री’ इति मेदिनी । शू हिंसायां ततोऽतिप्रत्ययः । शरणिरित्येके । ‘शरणिः पथि-चापलौ’ इति तालव्यादावजयः । ‘इमाममे शरणिम्’ इति मन्त्रे शरणिं हिंसात्रतलोपरूपां मीमृषः क्षमस्वेति वेदभा-ष्यम् । धरणिर्भूमिः । ‘धमनी तु शिराहृविलासिन्यां तु योषिति’ इति मेदिनी । अमनिर्गतिः । अश्यते भुज्यते राज्यमि-न्द्रेणानयेति अशनिर्वज्रम् । अशनिः स्त्रीपुंसयोः स्याच्चब्रलायां रवावपि’ इति मेदिनी । अवनिः पृथिवी । ‘तरणिर्धुमणौ पुंसि कुमारीनौकयोः स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । कुमारी लताविशेषः । ‘तरणी रामतरणी कर्णिका चारुकेसरा । सहाकुमारी गन्धात्ब्या’ इति धन्वन्तरिनिघण्टुः ॥—रजनिरिति । रज रागे अस्मादप्यनिर्नलोपोऽपि वाहुलकात् ‘कृदिकारात्—’ इति डीष् । रजनी । ‘रजनी नीलिनी रात्रिर्हरिप्रजनुकासु च’ इति मेदिनी ॥—आङि—। शुष शोषणे अस्मात्सन्नन्तादाङि-उपपदे अनिः स्यात्

—कृषेरादेः—। कृष विलेखने, चर्षणिर्जन इति वैदिकनिघण्टौ चर्षणिशब्दस्य मनुष्यनामसु पा-ठात् । ‘ओमासश्चर्षणीधृतः’ इत्यादिमन्त्रेषु वेदभाष्यकारैस्तथैव व्याख्यातत्वाच्च । उज्ज्वलदत्तेन तु आदेश्च ध इति पठित्वा धर्षणिर्वन्धकीति व्याख्यातम् । तदयुक्तम् । तथा सति धृषेरित्येव सूत्रयेत् । प्रागलभ्यरूपावयवार्थानुगमात् । आदेश्च ध इत्यंशस्य लागेन लघवाच, तस्मादादेश्वरः इति दशपादीपाठ एव युक्त इत्याहुः ॥—अदेः-। अद् भक्षणे अस्मादनिस्तस्य मुडागमश्च

—वृत्तेश्च-। वृत्त वर्तने अस्मादप्यनिः॥—वर्तनिरिति । ‘कृदिकारात्’- इति ङीषि तु वर्तनी । ‘सरणिः पद्धतिः पथा वर्तन्येकपदीति च’ इत्यमरः

—क्षिपेः-। क्षिप ग्रेरणे ॥—क्षिपणिरायुधमिति । ‘उतस्य वाजी क्षिपणिं तुरभ्यति’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तु क्षिपणिं क्षेपणमतु तुरभ्यति लरयति गन्तुमिति व्याख्यातम् ॥—अचि-। अचं पूजायाम्, शुच शोके, हु दाने, सृष्ट्व गतौ, छद् अपवारणे, भ्यन्तः । छर्द् वमने, अचिरिति सान्तम् । ‘तमचिंघा स्फूर्जयन्’ इति मन्त्रः । ‘नयनमिव सनिद्रं धूर्णते दैवमचिंः’ इति माघः । ‘ज्वालाभासोर्नपुंखचिंः’ इति नानाथे सान्तेध्वमरः

—इदन्तोऽपीति । णिजन्तादचेरच इरिति भावः । ‘अचिहेतिः शिखा क्षियाम्’ इत्यमरः । ‘रोचिः शोचिरुमे क्लीबे’ इति । सर्पिर्घृतम् । छथतेऽनया छदिः । छदिः क्षियामेवेति लिङ्गानुशासनसूत्रम् । एवं च पटलं छदिरित्यमरम्भे पटलसाहचर्याच्छदिषः क्लीबतां वदन्त उपेक्ष्याः ॥—छर्चतीति । छर्दिश्चातिसारश्च शूलश्च तानि यस्य सन्तीति विग्रहः ॥—वृंहैः-। वृहि वृद्धौ अस्मादिसिः ॥—कुशशुष्मणोरिति । शुष्मा नाम अभिः । ‘अग्निवैश्वानरो वहिः’ इत्युपकम्य वर्हिः शुष्मेत्यमरेणोक्तलात् ॥—चुतेः-। चुत दीसौ । ‘ज्योतिरभौ दिवाकरे । पुमानृपुंसकं दृष्टौ स्यान्नक्षत्रप्रकाशयोः’ इति मेदिनी ॥—वसौ-। रुच दीप्तावस्माद्बहुशब्दे उपपद इसिन्स्यात्सङ्गायाम् । वाहुलकात्केवलादपि ‘रोचिः शोचिरुमे क्लीबे’ इत्यमरः ॥—भुवः-। भवतेरिसिन् स्यात्स च कित् ॥—सहो-। षह मर्षणेऽस्मादिसिन् धश्चान्तादेशः ॥—पिवतेः-। पा पाने अस्मादिसिन्धातोश्च थुगागमः ॥—जनेः-। जनी प्रादुर्भावे ॥—मनेः-। मनु अवबोधनेऽस्मादुह्यः स्याच्छन्दसि धकारश्चान्तादेशः । मधु पवित्रद्रव्यम्

—अर्तिपृ-। ऋ गतौ, पॄ पालनपूरणयोः, ह्वयष्ट् वीजसन्ताने, यज दैवपूजादौ, तनु विस्तारे, धन धान्ये, तप सन्तापे, एभ्य उसिर्नित्यात् । ‘व्रणोऽक्षियामीमंमरुः क्लीबे’ इत्यमरः । ‘प्रन्थिनां पर्वपरुषी’ इति च । ‘वपुः क्लीबं तनौ शस्ताकृतावपि’ इति मेदिनी । शस्ताकृतिः प्रशस्ताकृतिरित्यर्थः । यजुरिति यजुर्वेदः । तनुः शरीरम् । तनुषीति । तनुषेऽनङ्गमिति सुबन्धुः । ‘स्यात्तनुस्तनुषा सार्धं धनुषा च धनुं विदुः’ इति द्विरूपेषु विश्वः । ‘अथाक्षियाम् । धनुश्चापौ’ इत्यमरः ॥—भूनः- पिगणेने नृ- नृ नृ नृ नृ नृ नृ नृ मेदिनी । इधाञ् धारणपोषणयोः, पा पाने, मा माने, एषां त्रयाणमीलमन्तस्य निपात्यत इत्येके । अन्ये तु पीव मीव तीव नीव स्थौल्ये । एभ्यः ष्वरचि ‘लोपो व्योः—’ इति लोपमाहुः । ‘पीवरः कच्छपे स्थूले’ इति मेदिनी ॥—मीवर इति । हिंसक इत्यर्थानुगुण्येन मीञ् हिंसायामित्यस्मात्ष्वरजिति केचिदाहुः । ‘तीवरो नाम्नुधौ व्याधे’ इति मेदिनी । ‘स्यात्तीवरो वाणिजके वास्तवेऽपि च दृश्यते’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ ॥—गाहतेरिति । गाहू विलोडने । ‘कद्वरं कुत्सिते वाच्यलिङ्गं तक्रे नपुंसकम्’ इति मेदिनी । वाहुलकादुपपूर्वक हुदानादनयोरित्यस्मात्ष्वरच्युकारलोपः । ‘उपह्वरं समीपे स्यादेकान्तेऽपि नपुंसकम्’ इति मेदिनी । उपह्वरो रथ इति केचित् । ‘तदु प्रयक्षतं’ इति मन्त्रे तु उपह्वरे उपगन्तव्ये समीपदेशे ॥—इण्— इण् गतौ, षिञ् वन्धने, जि जये, दीङ् क्षये, उप दाहे, अव रक्षणे । ‘इनः पत्यौ नृपार्कयोः’ इति मेदिनी । ‘जिनोऽर्हति च बुद्धे च पुंसि स्यात्रिषु जित्वरे’ इति च । ‘दीना मूषिकयोषायां दुर्गते कातरेऽन्यवत्’ इति विश्वः । ‘उष्णो प्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गके’ इति मेदिनी । ‘ज्वरत्वर—’ इत्यूठि ऊनमसंपूर्णम् ॥—फेन— । स्फायी बृद्धौ अस्य फे इत्यादेशः । मीञ् हिंसायाम् । ‘डिण्डीरोऽविधकफः फेनः’ इत्यमरः । ‘मीनो राश्यन्तरे मत्स्ये’ इति विश्वः ॥—कृषेः— । कृष विलेखने अस्माद्वर्णे वाच्ये नक् स्यात् । ‘कृष्णः सत्यवतीपुत्रे केशवे वायसेऽर्जुने । कृष्णा स्याद्वौ-पदीनीलीकणाद्राक्षासु योषिति । मेचके वाच्यलिङ्गः स्यात्क्लीवे मरिचलोहयोः’ इति मेदिनी ॥—वन्धेः— । वन्ध वन्धने अस्मान्नक् । ‘भास्करोऽहस्करो ब्रह्मः प्रभाकरदिवाकरौ’ इत्यमरः । ‘बुभ्रो ना मूलस्त्रयोः’ इति मेदिनी ॥—धापृ । डुधाव् धारणादौ, पृ पालनादौ, वस निवासे, अज गतौ, अत सातत्यगमने, एभ्यो नः स्यात् । नक् प्रत्यये सदि तु वक्ष इत्यंत्र संप्रसारणं स्यात् । वेन इत्यत्र तु गुणो न स्यादिति भावः । ‘धाना भ्रष्टयचे प्रोक्ता धान्याकेऽभिनवोद्भिदि’ इति विश्वः । ‘पर्णं पत्रं किंशुके ना’ इति मेदिनी । ‘वक्षस्त्ववक्रये पुंसि चेतने स्यान्नपुंसकम्’ इति च । वेनः लुण्टाकः प्रजापतिश्च ॥—लक्ष्मेः—। लक्ष दर्शनाङ्कनयोः ॥—लक्षणमित्यादि । लक्षणलक्ष्मणशब्दौ द्वावपि नामचिह्नयोः क्षीर्यौ । रामभ्रातरि तु पुंलिङ्गौ । हंसयोषायां लक्षणा । सारसस्य योषायां तु लक्ष्मणेति व्यवस्थेत्यर्थः । ‘लक्षणं नाम्नि चिह्ने च सौमित्रिरपि लक्षणः । लक्ष्मणं लाञ्छने नाम्नि रामभ्रातरि लक्ष्मणः’ इति विश्वः । ‘लक्षणो लक्ष्मणोऽपि च’ इति द्विरूपेषु च विश्वः । ‘लक्षणं नाम्नि चिह्ने च सारस्यां लक्षणा क्वचित् । लक्ष्मणा त्वौषधीमेदे सारस्यामपि योषिति । रामभ्रातरि पुंसि स्यात्सश्रीके चाभिधेयवत्’ इति मेदिनी । कोशे तु ‘सारस्यामपि लक्षणा’ इति निर्मकारः पाठः स्वीकृतः ॥—वचेः—। वन संभक्तावस्मान्नः उपधाया इत्वं च । वेन्नेति लघूपधगुणः ॥—सिवेः—। षिवु तन्तुसन्ताने ॥—वाहुलकादिति । एतच्च ‘ध्रुोः शूङ्—’इति सूत्रे वृत्तौ ‘येन विधिः—’ इति सूत्रे कैयटग्रन्थे च स्पष्टम् ॥—यणिति । लघूपधगुणे कृते त्वेकारस्यायादेशे ऊठोऽपि ‘सार्वधातुक—’ इत्यादिना गुणे कृते सयोन इति स्यादिति भावः । ‘स्योनः किरणसूर्ययोः’ इति मेदिनी ॥ —कृच्—कृ विक्षेपे, वृञ् वरणे, दीर्घपाठे तु वृ वरणे, जृष् वयोहानौ, दिवादिः । जृ इति क्रयादौ चुरादौ च । षिञ् वन्धने, द्व गतौ, पन स्तुतौ, अन प्राणने, ञिष्वप् शये, एभ्यो नप्रत्ययो नित्स्यात् । ‘कर्णः पृथाज्येष्ठसुते सुवर्णालौ श्रुता-षपि’ इति विश्वमेदिन्यौ । वर्णो द्विजादिशुक्लादियशोगुणकथासु च । स्तुतौ ना न स्त्रियां भेदे रूपाक्षरविलेखने’ इति मेदिनी । विश्वमेदिनीस्थमाह—जर्णश्चन्द्र इति । ‘जर्णो जीर्णद्रुमेन्दुषु’ इति हेमचन्द्रः । ‘ध्वजिनी वाहिनी सेना’ इत्यमरः । ‘द्रोणोऽस्त्रियामाढके स्यादाढकादिचतुष्टये । पुमान्कृपीपतौ कृष्णकाके स्त्री नीवृदन्तरे । स्त्रियां काष्ठाम्बुवाहिन्यां गवादन्यामपीष्यते । अन्नं भक्ते च भुक्ते स्यात्’ इति मेदिनी। ‘स्वप्नः स्वापे प्रसुप्तस्य विज्ञाने दर्शने पुमान्’ इति मेदिनी॥—घेटः— धेट् पाने अस्मान्नः स्यादिच्चान्तादेशः । ‘धेना नद्यां नदे पुमान्’ इति मेदिनी । ‘धेनः समुद्रे नद्यां च धेना’ इति विश्वः । श्लोके धानेलादिषु वाङ्नामसु धेनेति वैदिकनिघण्टौ पठितम् । अत एव ‘धेना जिगाति दाशुषे’ ‘इन्द्र धेनाभिरिह माद-यस्व’ इत्यादिमन्त्रेषु धेना वागिति व्याख्यातं भाष्ये ॥—तृषि—। जितृषा पिपासायाम्, शुष शोषणे, रस शब्दे । ‘तृष्णा लिप्सापिपासयोः’ इति विश्वः ॥—सुजः—। पुञ् अभिषवे अस्मान्नः स्याद्धातोर्दीर्घश्च । ‘सूनाधोजिह्विकापि च’ इति नान्तेऽमरः । ‘सूनं प्रसवपुष्पयोः । सूना पुत्र्यां वधस्थानगलकण्ठिकयोः स्त्रियाम्’ इति मेदिनी ॥—रमेः—। रमेर्ण्य-न्तान्नः स्यात्तकारश्चान्तादेशः । ‘रत्नं खजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुंसकम्’ इति मेदिनी

—रास्ना—। रस आस्वादने उपधा-दीर्घः । ‘रास्ना तु स्याद्बुजङ्गाक्ष्यामेलापर्ण्यामपि स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । षस स्वप्ने उपधादीर्घः । ‘सास्ना तु गलकम्बलः’ इत्य-मरः । ‘सास्ना गोगलकम्बलः’ इति पाठान्तरम् । ष्टौ गतिनिवृत्तावित्यस्य ऊत्वं प्रत्ययस्य णत्वं च । ‘अथ स्थूणा स्यात्सून्यां स्तम्भे गृहस्य च’ इति मेदिनी । सूर्मां लोहप्रतिमा । वी गत्यादिषु गुणाभावो णत्वं च । ‘वीणा विद्युति वल्लव्याम्’ इति मेदिनी

—गादाभ्याम्—। गै शब्दे, डुदाञ् दाने । ‘गेष्णुर्नटे गायके च देष्णुर्दातरिः दुर्दमे’ इति विश्वः

—कृत्यशू—। कृती वेष्टने, अशू व्याप्तौ । ‘कृत्स्नं सर्वाम्बुकुक्षिषु’ इति मेदिनी ॥—तिजेः—। तिज निशाने अस्मात्क्सं-धातोर्दीर्घश्च । ‘तीक्ष्णं सामुद्रलवणे विषलोहाजिमुष्कके । क्लीवं यवाग्रके पुंसि तिग्मात्मत्यागिनोस्त्रिषु’ इति मेदिनी ॥—यजि—। यज देवपूजादौ, मन ज्ञाने, शुन्ध शुद्धौ, दसु उपक्षये, जनी प्रादुर्भावे । ‘दस्युश्चैारे रिपौ पुंसि’ इति मेदिनी । ‘अथ जन्युः स्यात्पुंसि प्राण्यग्निधातृषु’ इति च ॥—भुजि—। भुज पालनादौ, मृद् प्राणत्यागे, आभ्यां यथासंख्यं युक्त्यु-कौ स्तः । ‘मृत्युर्ना मरणे यमे’ इति मेदिनी

—सर्तेः—। सृ गतौ ॥—पानी—। पा रक्षणे, णीञ् प्रापणे, विष्ल-व्याप्तौ । ‘नीपः कदम्बवन्धूकनीलाशोकद्वमेऽपि च’ इति मेदिनी

—च्युवः—। च्युङ् गतौ । धातूनामनेकार्थलादिह भाषणे । च्यवन्ते भाषन्तेऽनेनेति विग्रहः । दशपाद्यां तु ‘चुपः किञ्च’ इति पठ्यते । चुप मन्दायां गतौ । चोपतीति च्युपः मन्दगमनकर्ता ॥—स्तुवः—। पुञ् स्तुतौ । अस्मात्पः स्याद्धातोर्दीर्घश्च ॥—सुश्रू—। पुञ् अभिषवे, शु हिंसा-याम् । आभ्यां पः स्यात्स च निद्रवति । नित्वं तु स्वरार्थम् । ‘सूपो व्यञ्जनसूदयोः’ इति मेदिनी ॥—शूर्पमिति—। वाहुलकादुत्वं रपरत्वं ‘हलि च’ इति दीर्घः । ‘प्रस्फोटनं शूर्पमली’ इत्यमरः ॥—कुयु—। कु शब्दे, यु मिश्रणे । आभ्यां पः स च मिद्धातोर्दीर्घत्वं च ॥—खण्डशिल्प—। खतु अवदारणे, शील समाधौ, वाधृ लोडने, रु शब्दे, पृ पालनादौ । ‘खण्पः क्रोधे बलात्कृतौ’ इति विश्वः । ‘शण्पं बालतृणेऽपि च । पुंसि स्यात्प्रतिभाहानौ’ इति मेदिनी ॥ विश्वोक्तिमाह—वाष्प इति—। ‘वाष्पमूष्मणि चाशुणि’ इति कोशान्तरमभिप्रेत्याह—वाष्पं चेति—। ‘तल्पं मदे कलत्रे च शयनीये च न द्वयोः’ इति मेदिनी । अमरोक्तिमाह—तल्पं शय्येति

—स्तनिहृषि—। स्तनगदी देवशब्दे चुरादिण्यन्तौ, हृष-तुष्टौ, पुष्प पुष्टौ, मदी हर्षग्लेपनयोः, घटादिः । एभ्यो ण्यन्तेभ्यः इत्युच् स्यात् । ‘स्तनयित्युः पुमान्वारिधरेऽपि स्तनि-तेऽपि च’ इति मेदिनी । स्तनयित्युः पयोवाहे तद्ध्वनौ मृगरोगयोः’ इति विश्वः । ‘हर्षयित्युः सुते हेन्नि पोषयित्युः पिके द्विजे’ इति च । ‘गदयित्युः पुमान्कामे जल्पाके कार्मुकेऽपि च’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥ ‘मदयित्युः कामदेवे पुमान्मये नपुंसकम्’ इति मेदिनी

—कृहनि—इकृञ् करणे, हन हिंसागत्योः ॥—कृत्वरिति । कर्तेत्यर्थः । कित्वान् गुणः ॥—हत्वरिति । ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यादिनानुनासिकलोपः । एवमुत्तरत्र । गमेः क्लुप्रत्यये जिगनुरित्यपि बोध्यः ॥—शस्त्रं चेति । चाद्धन्ता । दशपादीवृत्तौ तु क्लुरिति तकाररहितं पठित्वा कृष्णः कर्ता । हनुर्वकैकदेशः । वाहुलकान् लोपः । गमेस्तु जिगत्नुरित्युदाहृतं तत्सर्वं प्रामादिकम् । लक्ष्यविसंवादात् । तथा च श्रूयते । ‘सुरूपकृन्मूतये’ ‘ज्येष्ठराजं भरे कृतुं’ ‘अयं कृन्नुरग्रभीतः’ ‘मानो वधाय हन्नवे’ ‘मृगं न भीममुपहन्नुमम्’ ‘शो नः सनुत्य उत वा जिगन्नु’ इत्यादि । अत एव हन्तिधातुं विवृण्वता माधवेन उपहन्नुरित्युदाहृत्य क्लोः कित्वादनुनासिकलोप इत्युक्तम् । यत्तु तेनैव ‘सुरूपकृन्मू’ इति मन्त्रं विवृण्वता तकारोपजनश्छान्दस इत्युक्तं तद्दशपादीवृत्तिमनुसृत्य ननु वस्तुस्थितिमनुसृत्येति सहदयैराकलनीयमित्याहुः

—दाभाभ्याम्—इदान् दाने, भा दीप्तौ । ‘दामुर्दातरि विक्रान्ते’ इति मेदिनी । ‘भानू रदिमदिवाकरौ’ इत्यमरः ॥—वचेः—। वच परिभाषणे । वमुर्वाचालः ॥—घेटः—। घेट् पाने अस्मान्नुः स्यादिकारब्धान्ता-देशः । ‘घेनुः स्यान्नवसूतिका’ इत्यमरः ॥—सुवः—। पूड् प्राणिप्रसवे । अस्मान्नुः स्यात्स च कित् ॥ विश्वोक्तिमाह—सूनुः पुत्रे इति—॥—जहातेः—। ओहाक् त्यागे । ‘जहुः स्यात्पुंसि राजर्षिमेदे च मधुसूदने’ इति मेदिनी

—स्थो णुः—। ष्ठा गतिनिवृत्तौ । अस्माण्णुः स्यात् । विश्वोक्तिमाह—स्थाणुरिति । ‘स्थाणुः कीले हरे पुमान् । अस्त्रीध्रुवे’ इति मेदिनी

—अजिवृ—। अज गतौ, वृङ् संभक्तौ, री गतिरेषणयोः, एभ्यो णुर्नित्स्यात् । ‘वेणुर्नृपान्तरे वंशे’ इति विश्वः । ‘रेणुः स्त्रीपुंसयोर्घूलौ पुंलिङ्गः पर्पटे पुनः’ इति मेदिनी

—विषेः—। विष्लृ व्याप्तौ । अस्माण्णुः स्यात्स च किञ्चान्नित् । नित्वा-दाद्युदात्तत्वम् । विष्णुरिद्धा । ‘विष्णुर्नारायणः कृष्णः’ इत्यमरः ॥—कृदा—। इकृञ् करणे, इदान् दाने, इधान् धारणपो-षणयोः, रा दाने, अर्च पूजायाम्, कल गतौ । ‘कर्कः कर्के तले वहौ शुक्लाश्वे दर्पणे घटे’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘राका नद्य-न्तरे कच्छ्वां नवजातरजःस्त्रियाम् । संपूर्णेन्दुतिथौ’ इति मेदिनी । ‘राका तु सरिदन्तरे । राका नवरजःकन्या पूर्णेन्दुः पूर्णिमापि च’ इति विश्वः ॥ इह दा धा रा एपां ‘केणः’ इति हस्त्रो वाहुलकात्संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्वा नेति बोध्यम् । ‘अर्कोऽर्कपर्णे स्फटिके रवौ ताम्रे दिवस्पतौ’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘कल्कोऽस्त्री वृततैलादिशेषे दम्मे विभीतके । विदकिष्टयोश्च पापे च त्रिषु पापाशये पुनः’ इति मेदिनी । वाहुलकाद्रमेरपि कः । ‘रङ्गः कृपणमन्दयोः’ इति मेदिनी । कपिलकादित्वा-ल्लवं टाप् । ‘लङ्का रक्षःपुरीशाखाशाकिनीकुलटासु च’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—सून्नु—। सृ गतौ, वृन् वरणे, भू सत्तायाम्, शुष शोषणे, मुष स्तेये ॥—सूक इति । ‘सूकं संशाय पविमिन्द्रतिगमम्’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तु सूकं सरणशीलं पविं वज्रं संशाय सम्यक् तीक्ष्णीकृत्येति व्याख्यातम् । ‘भूकं छिद्रे च काले च’ इति मेदिनी । ‘मुष्को मोक्षकवृक्षे स्यात्सं-घाते वृषणेऽपि च’ इति स एव । ‘शुको व्याससुते कीरे रावणस्य च मन्त्रिणि । शिरीषपादपे पुंसि अन्धिपर्णे नपुंसकम् । वल्कं वल्कलशल्कयोः’ इति च । ‘उल्का ज्वालाविभावसोः’ इति सुभूतिचन्द्रः

—इण्भी—। इण् गतौ, जिभी भये, कै शब्दे, पा पाने, शल गतौ, अत सातत्यगमने । ‘एकं संख्यान्तरे श्रेष्ठे केवलेतरयोस्त्रिषु’ इति मेदिनी । ‘काकः स्याद्वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसर्पिणि । शिरोऽवक्षालने मानप्रभेदद्वीपभेदयोः । काका स्यात्काकनासायां काकोली काकजङ्घयोः । रक्तिकायां मलय्वां च काकमाच्यां च योषिति । काकं सुरतवन्धे स्यात्काकानामपि संहतौ’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ । ‘पाकः परि-णतौ शिशौ । केशस्य जरसा शौक्लये स्थाल्यादौ पचनेऽपि च’ इति मेदिनी । ‘शल्कं तु शकले वल्के’ इति च मर्च इति सौत्रो धातुरिति वहवः । मर्च शब्दे चौरादिक इति ‘मिदचोऽन्त्यात्परः’ इति सूत्रे कैयटः । ‘मतों मर्तं मर्चयति द्वयेन’ इति मन्त्रे मर्चयति विधेयीकरोति भर्त्सयतीति वेदभाष्यम् । न चैवं णिलोपस्य स्थानिवद्भावेन कुत्वाभावान्मर्क इति न सिद्ध्येदिति वाच्यम् । पूर्वत्रासिद्धे तदभावात् । शो तनूकरणे अस्मादपि वाहुलकात्कन् । ‘शोको द्वीपान्तरेऽपि च । शक्तौ द्रुमविशेषे च पुमान् हरीतके स्त्रियाम्’ इति मेदिनी

—नौ हः । ओहाक् त्यागे । अस्मान्निशब्दे उपपदे कन्स्यात् । ‘निहाका गोधिका समे’ इत्यमरः

—नौ सदेः—। षट् विशरणे अस्मान्निशब्दे उपपदे कन् स्यात्स च इति । इत्त्वाद्दिलोपः । ‘सदिरप्रतेः’ इति षलम् । ‘निष्कमल्ली साष्टहेमशते दीनारकर्षयोः । वक्षोलंकरणे हेममात्रे हेमपलेऽपि च’ इति मेदिनी

—स्यमेः—। स्यमु शब्दे अस्मात्कन्स्यात्तस्य च इङागमः । ‘स्यमीका नीलिकायां ल्ली स्यमीको नाकुवृक्षयोः’ इति मेदिनी ॥—अजि—। अज गतिक्षेपणयोः, यु मिश्रणे, धून् कम्पने, णीञ् प्रापणे, एभ्यः कन् स्यादेषां दीर्घश्च । तत्सामर्थ्याद्गुणाभावः । अजेर्वीभावः ॥—ह्रियः—। ही लज्जायामस्मात्कन्धातोर्दीर्घत्वं च तत्सामर्थ्याद्गुणाभावः ॥—शकेः—। शक्त्या शक्तौ । ‘शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः’ इत्यमरः । ‘शकुनस्तु पुमान्पक्षिमात्रप्रश्नविशेषयोः । शुभाशंसिनिमित्ते च शकुनं स्यान्नपुंसकम्’ इति मेदिनी । ‘शकुन्तः कीटभेदे स्याद्भासपक्षिविहङ्गयोः’ इति । ‘शकुनिः पुंसि विहगे सौवले करणान्तरे’ इति च ॥—भुवः—। भू सत्तायाम् । अस्मात् शिच् स्यात् । ‘शोऽन्तः’ ‘कृदिकारात्’ इति क्षीष् । भवन्ती लटः संज्ञा । तथा च ‘अस्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्यः’ इति भाष्यम् । बाहुलकात्कमेरपि प्रत्ययादिलोपे धातोः कुशब्दादेशः । कुन्तिः । ‘इतो मनुष्यजातेः’ इति क्षीष् । ‘कुन्ती पाण्डुप्रियायां च शल्लक्यां गुग्गुल्लद्वमे’ इति मेदिनी ॥— अवन्तिरित्यादि । अव रक्षणे, वद वक्तायां वाचि, आभ्यामपि शिच् ॥—वदन्तिरिति । ‘कृदिकारात्’ इति वा क्षीष्

—कन्युच्—। क्षिप प्रेरणे, भू सत्तायाम् । ‘क्षिपण्युस्तु पुमान् देहे सुरभौ वाच्यलिङ्गके’ इति मेदिनी । ‘भुवन्युः स्यात् ॥—क्षिपणुरिति । क्षिपवाद्गुणाभावः ॥—कृच्चु—। कृ विक्षेपे, वृन् वरणे, दृ विदारणे ण्यन्तः । ‘करुणस्तु रसे वृक्षे कृपायां करुणा मता’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘वरुणस्तरुभेदेऽप्यु प्रतीचीपतिसूर्ययोः’ इति विश्वः । ‘दारुणं भीषणं भीष्मम्’ इत्यमरः । ‘दारुणो रसभेदे’ ना त्रिषु तु स्याद्भ्यावहे’ इति मेदिनी

—त्रो रश्च—। तृ प्लवनतरणयोरस्मादुनन्स्यात् । ‘तरुणं कुब्जपुष्पे ना रुचके यूनि तु त्रिषु’ इति मेदिनी ॥ गौरादित्वान् क्षीष् । ‘तरुणी तल्लनीति च’ इति द्विरुपेषु विश्वः ॥—शुधि—। शुध वसुक्षायाम्, पिश अवयवे । अयं दीपनायामपि । मिथिः सौत्रो धातुः । ‘पिशुनो दुर्जनः खलः’ इत्यमरः । ‘पिशुनं कुङ्कुमे स्मृतम् । कपिवक्त्रे च काके ना सूचककूरयोल्लिषु । पृक्कायां पिशुना ल्ली स्यात्’ इति मेदिनी । ‘मिथुनं न द्वयो राशिभेदे ल्लीपुंसयुग्मके’ इति च ॥—फलेः—। फल निष्पत्तौ, अस्मादनन्गुगागमश्च धातोः । ‘फल्गुनस्तु गुडाकेशे नदीजार्जनभूरुहे । तपस्यसंज्ञमासे तत्पूर्णिमायां च फाल्गुनी’ इति मेदिनी ॥—फाल्गुन इति । ‘फल्गुनः वेश्म कश्मलं विश्वमश्ववत्’ इति मध्यतालव्येषु विश्वः । लस चेति दन्त्यमध्यपाठस्तु प्रामादिकः ॥—अर्जेः—। ऋज गतिचिन्त्यम् । ‘अर्जनः ककुमे पार्थे कार्तवीर्यमयूरयोः । मातुरेकसुतेऽपि स्याद्भवले पुनरन्यवत् । नपुंसकं तृणे नेत्रे रोगे वाच्यर्जनी गवि । उपायां वाहुदानयां कुट्टन्यामपि च क्वचित्’ इति विश्वमेदिन्यौ

—अर्तेश्च । ऋ गतावस्मादुनन्स्यात्स च चित् । ‘अरुणोऽव्यक्तरागेऽर्कं सन्ध्यारागेऽर्कसारथौ । निःशब्दे कपिले कुष्ठभेदे ना गुणिनि त्रिषु । अरुणातिविपाश्यामामल्लिष्ठात्रिष्ठतासु च’ इति मेदिनी ॥—अजि—। अज गतिक्षेपणयोः, यम उपरमे, शीङ् स्वमे, एभ्य उनन् स्यात्स च इति । अजेर्वीभावः । वीयते गम्यतेऽत्रेति वयुनम् । ‘विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्’ इति मन्त्रे वयुनानि प्रज्ञानानीति वेदभाष्यम् । वैदिकनिघण्टौ प्रज्ञापर्याये प्रशस्यपर्याये च वयुनशब्दः पठितः । ‘यमुना शमनस्वसा’ इत्यमरः ॥ —धृ तृ—॥ वृ वरणे, तृ प्लवनतरणयोः, वद व्यक्ताव्यां वाचि, हन हिंसागत्योः, कमु कान्तौ, कष हिंसायाम् ॥—वर्सः । तस्मै इति । ‘तितुत्र’ इति नेद् । पत्वं तु न भवति वाहुलकेन पत्वे कर्तव्ये प्रत्ययसंज्ञाया अग्रहतेः । कक्षशब्दे तु पत्वं भवत्येव । एतच्च भाष्यकैयटादिपर्यालोचनयोक्तम् । कथं तर्हि सर्वैरप्युणादिवृत्तिकारैरिह षलमुदाहृतमिति चेत् । अत्राहुः । अस्तु भाष्यप्रामाण्यात् वसं तस्मिति दन्त्यपाठोऽपि साधुः । पक्षे तु षलमस्तु । वाहुलकलभ्यपलाभावस्य पाक्षिकत्वेऽपि वाधकाभावात् वृषितृषिभ्यां घञि कृते ण्यन्तादेरचि ‘धञ्यं कविधानम्’ इति ण्यन्तात्कप्रत्यये वा कृते वर्ष-तर्पशब्दयोर्दुर्वारलात्, अज्विधौ भयादीनामुपसंख्यानान्नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थमित्यत्र वर्षमित्याकरे उदाहृतलाच्च । तस्मादिह द्विरूपता फलितेति । ‘वर्षोऽस्त्री भारतादौ स्याज्जम्बूद्वीपाब्दवृष्टिषु । प्रावृट्काले स्त्रियां भूमि’ इति मेदिनी । ‘तर्षो लिप्सोदन्ययोः’ इति च । ‘पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः क्लीवं तु वक्षसि’ इति त्रिकाण्डशेषः । सद्यो जातस्तर्णकः । ‘हंसः स्यान्मानसौकसि । निर्लोभनृपविष्ण्वकर्षपरमात्मसु मत्सरे । योगभेदे मन्त्रभेदे शारीरमरुदन्तरे । तुरङ्गमप्रभेदे च’ इति मेदिनी । ‘कंसोऽस्त्री तैजसद्रव्ये कांस्ये माने सुरेतरे’ इति च । ‘कंसो दैत्यान्तरे स्मृतः । कांस्ये च कांस्यपात्रे च मानभेदे च कीर्तितः’ इति विश्वः । ‘कक्षा स्यादन्तरीपस्य पश्चादपि च पल्लवे । स्पर्धायां ना तु दोर्मूले कच्छवीरुतृणेषु च’ इति मेदिनी ॥—सुषेः—। सुष दाहे, अस्मात्सः स्यादुपधाया अकारश्च । ‘स्पर्धा जटी गर्दभाण्डद्वीपभित्कुजराशने’ इति मेदिनी । स्पर्धा द्वीपविशेषे स्यात्पर्कटीगर्दभाण्डयोः । पिप्पले द्वारपार्श्वे च गृहस्य परिकीर्तितः’ इति विश्वः ॥—मनेः । मन ज्ञाने । ‘मांसं स्यादामिषे क्लीवे कक्कोलीजटयोः स्त्रियाम्’ इति मेदिनी

—अशेः । अश्लाव्यासौ, अस्मादेवने वाच्ये सः स्यात् । ‘व्रश्चभ्रस्ज’ इत्यादिना षलादिकार्यम् । अथाक्षमिन्द्रिये । ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्वमे’ इत्यमरः । ‘अक्षो ज्ञानात्मशकटव्यवहारेषु पाशके । रुद्राक्षेन्द्राक्षयोः सर्पे विभीतकतरावपि । चक्रे कर्षे पुमान् क्लीवं तुत्थसौवर्चले-न्द्रिये’ इति मेदिनी ॥—स्नुव्रश्चि—। स्नु प्रस्रवणे, ओव्रश्चू छेदने, कृती छेदने, ऋषौ गतौ, एभ्यः सः कित्स्यात् । स्नुषा पुत्रवधूः ॥—वृक्ष इति । यस्य किलाद् ‘प्रहिज्या’—इति संप्रसारणम् । ‘ऋक्षः पर्वतमेदे स्याद्भक्षके शोणके पुमान् । कृतवेधनेऽन्यलिङ्गं नक्षत्रे पुंनपुंसकम्’ इति मेदिनी ॥—ऋषेजांतौ । पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे ऋषेजांतावेवेति नियमार्थं सूत्रम् तेनान्येभ्यस्त्रिभ्यः केवलयौगिकत्वेऽपि सप्रत्ययो भवति ॥—उन्दिगुथि—। उन्दी क्लेदने, गुथ रोषे, कुष निष्कर्षे, एभ्यः सः कित्स्यात् । ‘अनिदिताम्’ इति नलोपः । ‘उत्सः प्रस्रवणं वारि’ इत्यमरः । ‘गुत्सः स्यात्स्तवके स्तम्बे हारभि-द्वन्थिपर्णयोः’ इति मेदिनी । ‘गुच्छश्च गुत्सो गुच्छो गुल्लच्छवत्’ इति द्विरूपकोशात् । ‘स्याद् गुच्छः स्तवके स्तम्बे हार-भेदकलापयोः’ इति च वर्गद्वितीयान्ते मेदिनीकोशाच्च ॥—गुथि—। गुथु अभिकाङ्क्षायाम्, पण व्यवहारे स्तुतौ च । ननु गृधेश्वर्त्वेन गृत्स इति सिद्धे दकारविधानं व्यर्थमिति चेत् । मैवम् । चत्वर्वस्यासिद्धत्वेन ‘एकाचो वशः’—इति भष्भाव-प्रसङ्गात् । न चैवमपि प्रक्रियालाघवाय तकार एव विधीयतामिति शङ्क्यम् । ‘चयो द्वितीया’ इति पक्षे तकारस्य थकारा-पत्तेः । ‘पक्षो मासार्धके पार्श्वे ग्रहे साध्यविरोधयोः । केशादेः परतोवृन्दे वले सखिसहाययोः । चुल्लीरन्ध्रे पतत्रे च राज-कुञ्जरपार्श्वयोः’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—अशेः । अश्लाव्यासौ ‘व्रश्च’—इत्यादिना षलादिकार्यम् । ‘अक्षरं स्यादपवर्गे परमव्रह्म-वर्णयोः’ इति हेमचन्द्रः । ‘अशेः सरन्’ इत्युज्ज्वलदत्तादिपाठस्तु प्रामादिकः नित्स्वरापत्तेः । इष्यते तु प्रत्ययस्वरेणाक्ष-रशब्दस्य मध्योदात्तलम् । ‘ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्’ इत्यादिऋक्षमन्त्रेषु ‘त्रीणि च शतानि षष्टिश्चाक्षराणी’ति यजुषि च तथैव पाठात् । अत एवाश्रोतेर्वा सरोऽक्षरमिति द्वितीयाहिकान्ते भाष्यकृतोक्तम्

—वसेश्च्च । वस निवासे, अस्मा-दपि सरः स्यात् ‘सः स्यार्धधातुके’ इति तत्त्वम्

—सपूर्वाच्चित् । पूर्वसहिताद्वसतेः सरः स्यात्स च चित् । चित्त्वा-दन्तोदात्तः । ‘इदुवत्सराय परिवत्सराय’ । संपूर्वादिति पाठान्तरम् । तच्च लक्ष्यविरोधादुपेक्ष्यम् ॥—कृथू—। डुकृञ् करणे, धूञ् कम्पने, मदी हर्षे, एभ्यः सरः कित्स्यात् ॥ कृसर इत्यादि हारावलीस्थम् । ‘धूसरी किन्नरीभेदे ना खरे त्रिषु पाण्डुरे’ इति मेदिनी । ‘मत्सरा मक्षिकायां स्यान्मात्सर्यकोधयोः पुमान् । असह्यपरसंपत्तौ कृपणे चाभिधेयवत्’ इति च । मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु’ इत्यमरः । ‘अथ मत्सरः । असह्यपरसंपत्तौ मात्सर्ये कृपणे कुधि’ इति विश्वः । वेदे तु मदी हर्षे इति योगार्थं पुरस्कृत्य प्रयुज्यते ‘इन्दुमिन्द्राय मत्सरम्’ । ‘तं सिन्धवो मत्सरमिन्द्रियाणाम्’ इत्यादि । समत्सरं हर्षहेतुमिति तद्भाष्यम् ॥—पतेः—। पत्ल गतावस्मात्सरः स्याद्रेफस्य लब्ध ॥—तन्यूषि—। तनु विस्तारे, ऋषी गतौ । अमरोक्तिमाह—तसर इति । कित्वात् ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यादिनानुनासिकलोपः ॥—ऋक्षरः ऋत्वि- गिति । ‘ऋक्षरं वारिधारायामृक्षरस्त्वत्विजि स्मृतः’ इति मेदिनी । ‘अनृक्षरा ऋजवः सन्तु पथाः’ इति मञ्चस्य वेदभाष्ये तु ऋक्षरः कण्टक इति व्याख्यातम् ॥—पीयुक्णिभ्याम्—अणरण इति दण्डके क्वणिः पत्र्यते सच शब्दार्थकः आभ्यां कालन् स्यात् यथाकर्म ह्रस्वः संप्रसारणं च । ‘राजादनः प्रियालः स्यात्’ इत्यमरः । ‘प्रियालः स्यात्प्रियालवत्’ इति द्विरूपकोशः । वाहुलकाङ्गजेरपि कालन् । कित्वा चलोपः । न्यङ्कादिलात्कुलम् । भगालं नरमस्तकम् । मलये इनिः । ‘चण्डीकान्तो भगाली च लेलिहानो वृषध्वजे’ इति राजशेखरः

—कटिकुषि—कठ कृच्छ्रजीवने, कुष निष्कर्षे । ‘कुषाकुः कपिवह्वयके ना परोत्तापिनि त्रिषु’ इति मेदिनी । उज्ज्वलदत्तस्तु कटिकपिभ्यामिति पठित्वा कषशिषेति दण्डके धातुमुपन्यस्य कषाकुरित्युदाजहार तत्कोशविरुद्धम् । मेदिनीकोशे ह्युकारप्रक्रमे पाठात्

—सर्तेः—। सु गतावस्मात्काकुः स्याद्धातोर्दुगागमथ । ‘सुदाकुर्नानिले चके ज्वलने प्रतिसूर्यके’ इति मेदिनी ॥—वृत्तेः—। वृत्तु वर्तने ‘वार्ताकुः प्रियवार्ताकी वृन्ताकोऽपि च दृश्यते’ इति द्विरूपे विश्वः । ‘वार्ताकी हिङ्गली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षणी’ इत्यमरः । ‘वार्ताकं पित्तलं किंचिदङ्गारपरिपाचितम्’ इति वैद्यशास्त्रम् ॥—पर्देः—। पर्दं कुरित्तते शब्दे । अस्मात्काकुः स्यात्स च नित् । धातोः रेफस्य संप्रसारणमकारलोपश्च । विश्वकोशस्थमाह—पृदाकुरिति । ‘पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे सर्पचित्रकयोः पुमान्’ इति मेदिनी ॥—स्यु—। सु गतौ, यु मिश्रणे, वच परिभाषणे । ‘सरण्युस्तु पुमान् वारिवाहे स्यान्मातरिश्वनि’ इति मेदिनी । ‘सरण्युरस्य सूजुरश्वः’ इति मन्त्रस्य भाष्ये सरण्युः शीघ्रगामीति व्याख्यातम् । ‘यवागूरुणिका श्राणा विलेपी तरला च सा’ इत्यमरः । ‘वचकुस्तु पुमान् विप्रे वावदूकेऽभिधेयवत्’ इति मेदिनी ॥—आनकः—। शीङ् स्वप्ने, जिभी भये, विभेलस्मादिति भयानको भयंकरः । ‘भयानकः स्मृतो व्याघ्रे रसे राहौ भयंकरे’ इति मेदिनी ॥—आणको—। ल्लू छेदने, धूल् कम्पने, शिधि आघ्राणे, डुधान् धारणपोषणयोः । हारावलीस्थमाह—शिङ्घाणमिति । ‘शिङ्घाणं काचपात्रे स्याल्लोहनासिकयोर्मले’ इति विश्वः । शिङ्घाणः फेनडिण्डीरे नकरेतश्च पिच्छिले’ इति विक्रमादित्यकोशः

—उल्मुक—एते निपात्यन्ते । निपातनप्रकारमेवाह—उष दाहे इत्यादि । हारावलीस्थमाह—उल्मुकमिति । ‘दर्विः कम्बिः खजाका च’ इत्यमरः

—ह्रियः—। ही लज्जायामस्मात्कुक्प्रत्ययः स्यात् । ककारो गुणनिषेधार्थः ॥—हसि—। हसे हसने, मृद् प्राणत्यागे, गृ निगरणे, इण् गतौ, वा गतिगन्धनयोः, अम गत्यादिषु, दमु उपशमे, ल्लू छेदने, पूल् पवने, धुर्वा हिंसायाम् । ‘हस्तः करे करिकरे सप्रकोष्ठकरेऽपि च । ऋक्षे केशात्परो व्राते’ इति मेदिनी ॥ अत्रायमर्थः—केशवाचकात्परो यो हस्तशब्दः स समूहवाची । तथा च केशहस्तशब्दः केशसमूहशब्दपर्याय इति । मतौ भूलोकस्तत्र भवो मर्त्यः । दिगादेराकृतिगणत्वाद्यत् । ‘गर्तस्त्रिगर्तमेदे स्यादवटे च कुकुन्दरे’ इति मेदिनी ॥—एत इति । ‘एतः कर्धुर आगते । अन्तःस्वरूपे नाशे ना न स्त्रीशेषेऽन्तिके त्रिषु’ इति च । ‘दन्तोऽद्रिकटके कुञ्जे दशने चौषधौ स्त्रियाम्’ इति च मेदिनी । ‘लोतमश्रुणि चोरिते’ इति विश्वः । ‘क्तकवत् निष्ठा’ इति सूत्रे लोतो मेष इति कैयटः । ‘पोतः शिशौ वृत्तिपक्षे वोध्यः । ‘हलि च’ इति दीर्घः । ‘धूर्त तु खण्डलवणे धत्तूरे ना शठे त्रिषु’ इति मेदिनी ॥—तूस्तमिति—तुस खण्डन इत्यस्मात्तन्

—नञ्या—। आपू व्याप्तौ अस्मान्नञ्युपपदे तन्स्यादिडागमश्च वाहुलकान्नन्नो नलोपाभावः ॥—तनि—। तनु विस्तारे, मृद् प्राणत्यागे, आभ्यां तप्रत्ययः स्यात्स च कित् । कित्वादनुनासिकलोपः । ‘ततं वीणादिकं वाद्यम्’ इत्यमरः । ‘अंथ ततं व्याप्ते विस्तृते च त्रिलिङ्गकम् । क्लीवं वीणादिवाद्ये स्यात्पुंलिङ्गस्तु समीरणे’ इति मेदिनी । ‘मृतं तु याचिते मृत्यौ क्लीवं मृत्युमति त्रिषु’ इति च

—अञ्जि—। अब् व्यक्तिम्रक्षणादौ, धू क्षरणदीप्त्योः, पिब् वन्धने, एभ्यः कः स्यात् । निष्ठासंज्ञत्वे तस्य नः भवति । उणादीनामव्युत्पन्नलाद्वाहुलकाद्वा । अन्यथा ‘निष्ठा च ब्रजनात्’ इत्याद्युदात्तत्वं स्यादिति ‘क्तकवत् निष्ठा’ इति सूत्रे कैयटः । अक्तं परिच्छिन्नम् । अक्तः परिमाणवाचक इति भाष्यस्य कैयटेन तथा व्याख्यातत्वात् । ‘अक्तं व्याप्ते च संकुले’ इति विश्व इत्युच्चवलदत्तेनोक्तम् । तच्च लिपिभ्रमप्रयुक्तम् । विश्वकोशे हि ‘व्यस्तं व्याप्ते च संकुले’ इति स्थितत्वात् । मेदिन्यां वकारादिप्रक्रमे ‘व्यस्तं तु व्याकुले व्याप्ते’ इत्युक्तम् । ‘घृतमाज्ये जले क्लीवं प्रदीप्ते लभिधेयवत्’ । ‘सितमवसिते च वद्धे धवले त्रिषु शर्करायां स्त्री’ इति मेदिनी । वाहुलकात् ऋगतावित्यस्मात् क्तः । ‘ऋतमुञ्छशिले जले । सत्ये दीप्ते पूजिते स्यात्’ इति मेदिनी

—दुतनि—। दुतातौ, तनु विस्तारे, आभ्यां क्तः स्याद्धातोर्दीर्घश्च । दूतः प्रेष्यः । गौरादिलान्धीष् । दूती । कथं तर्हि ‘तेन दूति विदितं निषेदुषा’ इति रघुरिति चेत् । अत्राहुः । दूड् परितापे इत्यस्मात् किञ्चिद् दूतिरिति । ‘दूत्यां दूतिरपि स्मृता’ इति द्विरूपकोशः । ‘तातोऽनुकम्प्ये जनके’ इति विश्वमेदिन्यौ । वाहुलकात् शीङ् स्वप्ने इत्यस्मादपि क्तः । शीता लाङ्गलपद्धतिः । रामपत्नी च शीता । ‘शीता नभःसरिति लाङ्गलपद्धतौ च शीता दशाननरिपोः सहधर्मिणी च । शीतं स्मृतं हिमगुणे च तदन्विते च शीतोऽलसे च वहुवारतरौ च दृष्टः’ इति तालव्यादौ धरणिः । सीता दन्त्यादिरप्यस्ति । ‘सीता लाङ्गलपद्धतिः । वैदेहीस्वर्गगङ्गासु’ इति दन्त्यादौ मेदिनी । ‘सीतालाङ्गलरेखा स्याद्योमगङ्गा च जानकी’ इति दन्त्यादौ रभसकोशाच्च ॥—जेः—। जि जये, अस्मात् कप्रस्थयस्तस्योदात्तमूडागमः स्यादीर्घं इत्यनुवृत्त्या धातोर्दीर्घश्च स्यात् । इदं सूत्रमनार्षमिति केचित् । अत एव वृत्त्यादिग्रन्थे पृषोदरादिषु जीमूतशब्द उदाहृतः । ‘जीमूतोऽद्रौ भूतिकरे देवताङे पयोधरे’ इति मेदिनी । ‘वेणी खरागरी देवताङो जीमूतः’ इत्यमरः । ‘जीमूतः स्याद्वृत्तिकरे शक्रेऽद्रौ घोषके घने’ इति विश्वः

—लोष्ट—। ल्लश् छेवने, पल गतौ, एतौ क्तान्तौ निपात्येते । ‘लोष्टानि लेष्टवः पुंसि’ इत्यमरः । अत्र पुंसीत्युभयान्वयि । तेन पुंनपुंसकलिङ्गो लोष्टशब्दः । तथाच ‘स्थानेऽन्तरतमः’ इति भाष्यम् । लोष्टः क्षिप्तो वाहुवेगं गत्वेत्यादि । अत एव ‘लोष्टः शण्डेऽपि लोष्टः स्यात्’ इति पुंलिङ्गकाण्डे वोपालितः । ‘पलितं शैलजे तापे केशपाके च कर्दमे’ इति मेदिनी ॥—हृदया । हृश् हरणे, शैङ् गतौ । ‘हरिता स्त्री च दूर्वायां हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत्’ इति मेदिनी । ‘शुक्लशुभशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डराः’ इत्यमरः ॥—रुहेः—। रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । अस्मादितन् । ‘रोहितं कुङ्कुमे रक्ते ऋजुशक्रशरासने । पुंसि स्यान्मीनमृगयोर्मेदे रोहितकट्टमे’ इति मेदिनी । ‘लोहितं रक्तगोशीर्षकुङ्कुमाजिकुचन्दने । पुमान् नदान्तरे भौमे वर्णे च त्रिषु तद्वति’ इति च

—पिशेः—। पिश अवयवे । अयं दीपनायामपि । अस्मादिनन्स्यात्स च कित् । पिशितं मांसम् । ‘मांस्यां स्त्री’ इति मेदिनी । मांस्यां जटामांस्याम् । तथा च ‘जटा च पिशिता पेशी’ इति धन्वन्तरिः ॥—शुदक्षि—। शु श्रवणे, दक्ष वृद्धौ, स्पृह ईप्सायाम्, गृह ग्रहणे, चुरादावदन्तौ । ‘उद्यतः स्रुचे भवति श्रवाय्यः’ इति मन्त्रे श्रवाय्यो मन्त्रे श्रवणीय इति वेदभाष्यम् । ‘दक्षाय्यो यो दम आस नित्यः’ इत्यादिष्वपि यौगिकार्थं एव भाष्ये पुरस्कृतः

—स्पृहयाय्यः ।

—दिधिषाय्य इति । डुधान् धारणपोषणयोः । ‘अयामन्ता—’ इति णेरयादेशः । एवं गृहयाय्य इति । उज्ज्वलदत्तस्तु दधिषाय्य इति सूत्रं पठित्वा दधिपूर्वात्स्यतेराय्यः पत्वं च । दधिषाय्यो घृतमिति व्याख्यत् । दशपादीवृत्तिकारस्तु धिषु शब्दे अस्य द्वित्वं गुणभावः अत्वं चाभ्यासस्य निपात्यत इत्याह, प्रसादकारादयोऽप्येवमेवाहुस्तदेतत्सर्वं प्रामादिकम् । ‘मित्र इव यो दधिषाय्योऽभूत्’ इति वैदिकप्रयोगादिधिषाय्य इत्येव सूत्रं युक्तमिति प्रामाणिकाः ।

—वृञः—। वृञ्वरणे । वरेण्यः श्रेष्ठः

—स्तुवः—। ष्टुन् स्तुतौ । स्तुषेय्यं स्तोतव्यम् । पुरुवर्षसं वहुरूपमिति वेदभाष्यम् । स्तुवः केय्य इति पठित्वा कित्वाद्बुणाभावे उवडि सति स्तुवेय्यः पुरन्दर इत्युदाहरन् उज्ज्वलदत्तस्तु उदाहृतश्रुतितद्भाष्यादिविरोधादुपेक्ष्यः । तस्मादिह क्सेय्यप्रत्ययं पठन् दशपादीवृत्तिकृदेवं ज्यायानित्याहुः

—राजेः—। राजृ दीप्तौ । क्षत्रियजातौ तु ‘राजश्वशुरात्—’ इति यत्प्रत्यये राजन्य इत्यन्तस्वरितः ॥—शृंख्योः—। शृंहिसायाम्, रम क्रीडायाम् । आभ्यामन्यः स्यात् ॥—अर्तेः—। ऋ गतौ । अस्मादन्यः स च नित् । ‘अटव्यरण्यं विपिनम्’ इत्यमरः

—पर्जन्यः । पृषु सेचने षस्य जः । ‘पर्जन्यो मेघशब्देऽपि ध्वनदम्बुदशकयोः’ इति मेदिनी

—वदेः—। वद व्यक्तायां वाचि । अजयकाशस्थमाह—वदान्य इति ॥—अभिनक्षि—। अम गत्यादिषु, नक्ष गतौ, यज देवपूजादौ, वध हिंसायाम्, पत्ल गतौ ॥—नक्षत्रमिति । ‘नक्षाण्नपात्—’ इति सूत्रे नञः प्रकृतिभावेन नक्षत्रमिति साधितं तत्तु व्युत्पत्त्यन्तरमिति बोध्यम् । यजत्रमभिहोत्रमिति प्राच्चः । वस्तुतस्तु यजत्रो यष्टव्यदेवता । ‘सन्ते वायुर्वातेन गच्छतां संयजत्रैरङ्गानि’ इति मन्त्रे तथैव व्याख्यातत्वात् । अमरकोशस्थमाह—पतत्रं चेति ॥—गङेः—। गङ सेचने, अस्मादत्रन्स्याद्गकारस्य ककारादेशश्च । ‘कलत्रं श्रोणिभार्ययोः’ इत्यमरः ॥—वृञः—। वृञ् वरणे अस्मादत्रन् चित्स्यात् चित्त्वादन्तोदात्तः । ‘नभी वभी वरत्रा स्यात्’ इत्यमरः । ‘वरत्रायां दार्वानह्यमानः’ इत्यादौ चित्स्वरः . स्पष्टः

—सुविदेः कत्रः । विद ज्ञाने । इह कत्रन्निति नितं केचित्पठन्ति तत्प्रामादिकम् । ‘वृहस्पते सुविदत्राणि राध्या’ इत्यादौ नित्स्वरादर्शनात् । क्रुद्धतरपदप्रकृतिस्वरेण प्रत्ययस्वरस्यैव दर्शनाच्चेत्याहुः ॥—कृतेः—। कृती छेदने, अस्मात्कत्रः स्याद्धातोर्जुमागमश्च । ‘धन्व च यत्कृन्तत्रं च’ इति मन्त्रे कृन्तत्रं कर्तनीयमरण्यमिति वेदभाष्यम् ॥—भृमृ—। भृञ् भरणे, मृङ् प्राणत्यागे, हशिर् प्रेक्षणे, यज देवपूजादौ, पर्व पूरणे, डुपचप् पाके, अम गतौ, तमु काङ्क्षायाम्, णम प्रहृत्वे शब्दे च, हर्यं गतिः कान्त्योः । दशपाद्यां तु भृदशीडिति पठित्वा दङ् आदरे द्रियते दरतः शेते शयतः इत्युदाहृतम् । तन्न । ‘रुशन्तमभिं दर्शतं वृहन्तम्’, ‘तरणिर्विश्वदर्शतः’ ‘दैव्यो दर्शतो रथः’ इत्यादिमन्त्रैस्तद्भाष्येण च विरोधात् । ‘भरतो नाव्यशास्त्रे मुनौ नटे । रामानुजे च दौष्यन्तौ’ इति मेदिनी ॥—यजतः ऋत्विगिति । उज्ज्वलदत्ताद्यनुरोधेनैवमुक्तम् । वेदभाष्ये तु ‘हिरण्यशम्यं यजतो वृहन्तम्’ इत्यादिषु यजतशब्दो यष्टव्यपरतया व्याख्यातः । ‘पर्वतः पादपे पुंसि शाकमत्स्यप्रभेदयोः । देवमुन्यन्तरे शैले’ इति मेदिनी ॥—हर्यतोऽभ्य इति । ‘परित्यं हर्यतं हरिम्’ ‘आहर्यताय धृष्णवे’ इत्यादिमन्त्रेषु हर्यतः सर्वैः स्पृहणीय इति वेदभाष्यम् ॥—पृषि—। पृषु सेचने, रज्ज रागे, आभ्यामतच्च कित्स्यात् । ‘पृषन् मृगे पुमान् विन्दौ न द्वयोः पृषतोऽपि ना । अनयोश्च त्रिषु श्वेतविन्दुयुक्तेऽप्युभाविमौ’ इति मेदिनी । ‘रजतं त्रिषु शुक्ले स्यात् क्लीवे हारे च दुर्व्रणे’ इति च

—खलतिः । स्खल संचलने ॥—शीङ्शापि—। शीङ् स्वप्ने, शप आक्रोशे, रु शब्दे, गम्ल गतौ, वश्चु गतौ भ्वादिः, वश्चु प्रलम्भने चुरादिः, जीव प्राणधारणे, अन प्राणने प्रपूर्वः । उज्ज्वलदत्तेन वश्चिजीविति पठ्यते । अन्यैस्तु वश्चिस्थाने वन्दिः पठ्यते । वश्चथवन्दथयोरन्यतरं वेदादुपलभ्यते बहुश्रुतैः पाठो निर्णेयः ॥—वन्दथ इति । कर्मणि कर्तरि वा प्रत्ययः ॥—प्राणथ इति । ‘अनितेः’ इति णत्वम् ॥—शमिदमिभ्यामिति । शम उपशमे, दमु उपशमे । ‘शमथः शान्तिमन्त्रिणोः’ इति मेदिनी । ‘दमथस्तु पुमान् दण्डे दमे च परिकीर्तितः’ इति च ॥—भृञः—। डुभृञ् धारणपोषणयोः । अस्मादथः स्यात्स च चित् ॥—रुदि—। रुदिर् अश्रुविमोचने, विद ज्ञाने, आभ्यामतः स्यात्स च डित् । ‘विदिथो योगिकृत्तिनोः’ इति मेदिनी । अत्रोज्ज्वलदत्तः रुविदिभ्यां किदिति पठित्वा रौतीति रुवथः श्वेत्युदाजहार । दशपादीवृत्तिकारस्तु रुदिविदिभ्यां किदिति पपाठ । इह तु भाष्यानुरोधेन डिदिति पठितम् । तथाहि ‘गाङ् कुटादि—’ सूत्रे के पुनश्चङादयः चङ्अङ्नजिङ्अथङ्नङ् इति भाष्यम् । किदिति पठतां तु अथ- डिति भाष्यं न सङ्गच्छेतेति दिक् ॥—उप—। वस निवासे, अस्मादुपसर्गे अथः स्यात् । उज्ज्वलदत्तेन तु सोपसर्गाद्वसेरिति पठितमन्यैस्तु आङि वसेरिति पठितम्

—अत्यवि—। अत सातत्यगमने, अव रक्षणादौ, चमु अदने, तमु काङ्क्षायाम्, णमु प्रहृत्वे शब्दे च, रभ राभस्ये, डुलभष् प्राप्तौ, णभ तुभ हिंसायाम्, भ्वादौ क्यादौ चायम् । तप सन्तापे, पत्ल हन्ता ॥ १९ । कृष्णादिविषया ॥ गौरादिलात् कीष् । ‘अतसी स्यादुमा शुभा’ इत्यमरः । ‘चगतौ, पण व्यवहारे सुतौ च, पन च, मह पूजायाम् । गौरादिलात् कीष् । ‘अतसी स्यादुमा शुभा’ इत्यमरः । ‘चमसो यज्ञपात्रस्य भेदेऽल्ली पिष्टके स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । ‘पनसः कण्टकिफले कन्दके वानरान्तरे । स्त्रियां रोगप्रभेदे स्यात्’ इति च ॥—वेञः—। वेञ् तन्तुसन्ताने, अस्मादसच् स्यात्तस्य तुद्र । दशपादीवृत्तौ तु ‘वियसुद्र च’ इति पठिला वी गतिप्रजनकान्त्यादिविवति धातुरुदाहतः ॥—वहि—। वह प्रापणे, यु मिश्रणादौ, ‘अजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ’ इत्यमरः । ‘वा तु क्लीवे दिवसवासरौ’ इति च ॥—यावस इति । असचो णित्वाद्बुद्धिः ॥—दिवः—। दिवु क्लीडादौ ॥ —कृश् । कृ विक्षेपे, शृ हिंसायाम्, शल गतौ, कल विलेखने, गर्दं शब्दे । ‘करभो मणिवन्धादिकनिष्ठान्तोष्ट्रतत्सुते’ इति मेदिनी । ‘मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो वहिः’ इत्यमरः । ‘शरभस्तु पशोर्भिदि’ । ‘करभो वानरभिदि’ इति मेदिनी । ‘समौ पतङ्गशलभौ’ इत्यमरः । ‘कलभः करिपोतकः’ इति च । ‘गर्दभं श्वेतकुमुदे गर्दभो गन्धभिधपि । रासभे गर्दभी शुद्रजन्तुरोगप्रभेदयोः’ इति मेदिनी ॥—ऋषि—। ऋषी गतौ, वृषु सेचने, आभ्यां अभच् स्यात्स च कित् । ‘ऋषभस्त्वौषधान्तरे । स्वरभिद्रुषयोः कर्णरन्ध्रगर्दभपुच्छयोः । उत्तरस्थः स्मृतः श्रेष्ठे स्त्रीनराकारयोषिति । शूकशिम्ब्यां शिरालायां विधवायां कचिन्मता’ इति मेदिनी । ‘वृषभः श्रेष्ठवृषयोः’ इति च

—रासिवल्लि—। रास शब्दे, वल्ल संवरणे । ‘वल्लभो दयितेऽध्यक्षे सुलक्षणतुरङ्गमे’ इति मेदिनी

—जृविशि—। जृ वयोहानौ, विश प्रवेशने । ‘वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरः’ इत्यमरः । वाहुलकादर्हतेरपि झच् । ‘अर्हन्तः क्षपणको जिनः’ इति विक्रमादित्यकोशः ॥—रुहि—। रुह वीजजन्मति प्रादुर्भावे च, दुनदि समृद्धौ, जीव प्राणधारणे, अन प्राणने प्रपूर्वः । एभ्य आशिषि झच् स च षिङ्गवति

—प्राणन्त इति । ‘अनितेः’ इति णलम् ॥—तृभू—। तृ स्त्रवनतरणयोः, भू सत्तायाम्, वह प्रापणे, वस निवासे, भास दीतौ, साध संसिद्धौ, गड सेचने, मडि भूषायाम्, उभौ ण्यन्तौ । जि जये, दुनदि समृद्धौ, ण्यन्तः

— नन्दयन्त इति । उज्ज्वलदत्तस्तु नन्दन्त इत्युदाहत्य पूर्वसूत्रेण गतार्थतामाशङ्क्य अनाशीर्यं नन्दिग्रहणमित्याह तच्चिन्त्यम् । इहाप्याशिषीत्यस्य स्वयमेवानुवर्तितलात् ॥—हन्तेः—। हन हिंसागत्योरस्मात् झच् प्रत्ययः स्यात्तस्य मुडागमः धातोर्हिशब्दादेशश्च ॥—भन्देः—। भदि कल्याणे मुखे च । अस्मात् झच् स्याद्धातोर्नकारलोपश्च

—ऋच्छेः—। ऋच्छ गतौ ॥—वाहुलकादिति । जर्ज चर्च झर्झ परिभाषणहिंसातर्जनेषु । परिभाषणभर्त्सनयोरिति तुदादौ । ‘जर्जरं शैवले शक्रध्वजे त्रिषु जरतरे । झर्झरः स्यात्कलियुगे वाद्यभेदे नदान्तरे’ इति च मेदिनी । वाहुलकादेव झस्य जादेशे जर्झर इत्युज्ज्वलदत्तः

—अर्तिकमि—। ऋ गतौ, कमु कान्तौ, भ्रमु अनवस्थाने, चमु अदने, दिवु क्लीडादौ, वस निवासे, उभावपि ण्यन्तौ । ‘अररं छदकपाटयोः’ इति मेदिनी । ‘कपाटमररं तुल्ये’ इत्यमरः । ‘भ्रमरः कामुके भृङ्गे’ इति मेदिनी । ‘चमरं चामरे स्त्री तु मञ्जरीमृगभेदयोः’ इति च । चमरो मृगभेदः । देवरः पत्युः कनिष्ठभ्राता ॥— वासर इति । केचित्तु सूत्रे वाशिभ्य इति तालव्यं पठिला वाश शब्द इत्यस्मादरप्रत्ययो वाश्यत इति वाशरः कोकिल इत्याहुः

—कुवः—। कु शब्दे

—अङ्गि—। अगिर्गत्यर्थः, मदी हर्षे, मदि स्तुत्यादौ । ‘अङ्गार उल्मुके न स्त्री पुंलिङ्गस्तु महीषुते’ इति मेदिनी । ‘मन्दारः स्यात्सुरद्धमे । पारिभद्रेऽर्कपणे च मन्दारो हस्तिधूर्तयोः’ इति च । मदि स्तुत्यादावित्यस्माद्वाहुलकादारुपि । ‘पारिभद्रे तु मन्दारुर्मन्दारः पारिजातकः’ इति शब्दार्णवः

—गडेः—। गडि वदनैकदेशे, गड सेचने, अस्मादारन्प्रत्ययः स्यात्कडादेशश्च । ‘कडारः कपिले दासे’ इति मेदिनी । ‘कडारः कपिलः पिङ्गः’ इत्यमरः

—शृङ्गार—। शृङ्गिसायाम्, कुमृञ् धारणपोषणयोः, एतौ निपात्येते । आभ्यामारन्नुम् गुग् ह्रस्वश्च । ‘शृङ्गारः सुरते नाश्चे रसे च गजमण्डने । नपुंसकं च वङ्गेऽपि नामसंभवचूर्णयोः’ इति मेदिनी । भृङ्गारी क्षिलिकायां स्यात्कनकालौ पुनः पुमान्’ इति च

—कञ्जि—। मृज् शुद्धौ, चित्तादारन्प्रत्यय अन्तोदात्तः । ‘कज्जारो जठरे सूर्ये विरञ्चौ वारणे मुनौ’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘मार्जार ओतौ खट्वाङ्गे’ इति च ‘ओतुर्विडालो मार्जारः’ इत्यमरः ॥— कमेः—। कमु कान्तौ, अस्मादारन्कितस्यात् । ‘कुमारः स्याच्छुके स्कन्दे युवराजेऽश्ववारके । वालके वरुणाद्रौ ना न द्वयोजात्यकाञ्चने । कुमारी शैलतनयावनकाल्योर्नदीभिदि । सहापराजिताकन्याजम्बुद्वीपेषु च स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । विश्वप्रकाशे तु ‘कुमारी रामतरणी’ इति पाठः । रामतरणी लंताविशेषः । सहेति प्रसिद्धः । ‘तरणी रामतरणी कर्णिका चारुकेसरा । सहा कुमारी गन्धाढ्या’ इति धन्वन्तरिनिघण्टुः । ‘जम्बूद्वीपसहा कन्याः कुमार्योऽथाश्ववारके । वालके कार्तिकेये च कुमारो भर्तृदारके’ इति त्रिकाण्डशेषः

—तुषारा—। एते निपात्यन्ते । तुष तुष्टौ आरन् । ‘तुषारस्तुहिनं हिमम्’ इत्यमरः । काम्र शब्दकुत्सायाम् । ‘कासारः सरसी सरः’ इत्यमरः ॥—सहार इति । षह मर्षणे ॥—दीडो— दीड् क्षये, अस्मादारन् तस्य नुडागमश्च ॥—सर्तेः—। स गतौ अस्मादपः स्याद्धातोः पुगागमश्च ॥—उषि—। उष दाहे, कुट कौटिल्ये, दल विदारणे, कच वन्धने, खज मन्थे ॥—कणेः—। कण शब्दे । अस्मात्कपन् धातुवकारस्य संप्रसारणं च । ‘कुणपः पूतिगन्धे शबेऽपि च’ इति मेदिनी । ‘कुणपः शबमस्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—विटप—। ‘विटपो न स्त्रियां स्तम्बशाखाविस्तारपल्लवे । विटाधिपे ना’ इति मेदिनी ॥—विशतेरिति । विश प्रवेशने ॥—आदेः प इति । एतच्च उज्ज्वलदत्तरीत्योक्तम् । अन्ये तु सूत्रे विष्टपेति दन्त्यौष्ठ्यादिमेव पठन्ति । युक्तं चैतत् । ‘यत्र वध्रस्य विष्टपम्’ इत्यादौ तथा दर्शनात् । अमरकोशेऽपि ‘विष्टपं भुवनं जगत्’ इति प्रचुरपाठाच्च ॥—वलतेः—। वल वल्ल संवरणे संचरणे च, ‘उलपो न स्त्री गुल्मिन्यां ना तृणान्तरे’ इति मेदिनी ॥—वृतेः—। वृतु वर्तने

—कृतिभिदि—। कृती छेदने, भिदिविदारणे, लतिः सौत्रो धातुः

—इष्यशि—। इष इच्छायाम्, अश्लू व्याप्तौ, आभ्यां तकन् कित्स्यात् ॥—इष्टकेति । ‘इष्टकेषीकामालानाम्—’ इति निर्देशात् ‘प्रत्ययस्थात्—’ इति नेत्वम् । केचित्तु प्रत्ययस्थादितीत्वमिह न भवत्यनित्यत्वात्, तज्ज्ञापकं तु ‘मृदस्तिकन्’ इति इकारोच्चारणमित्याहुः

—इणस्त—॥—एतशा इति । ‘अलसन्तस्य—’ इति दीर्घः । एतशसौ । एतशसः

—वीपति—। पत्ल गतौ । ‘पत्तनं पुटभेदनम्’ इति पुरीपर्यायेष्वमरः

—दृद्लि—। दृ विदारणे, दल विकसने ॥—अर्तिगृ—। ऋ गतौ, इयतीति अर्भः शिशुः । संज्ञायां कनि अर्भकः । ‘गर्भो भ्रूणेऽर्भके कुक्षौ सन्धौ पनसकण्टके’ इति मेदिनी ॥—इणः—। इण् गतौ, अस्माद्भन् कित्स्यात् । ‘इभः स्तम्बेरमः पद्मी’ इत्यमरः ॥— असि—। असु क्षेपणे, षज्ज सङ्गे । ‘कीकसं कुल्यमस्थि च’ इत्यमरः । ‘सक्थिं क्षीवे पुमानूरुः’ इति च

—प्लुषि—। प्लुष दाहे, कुष निष्कर्षे, शुष शोषणे ॥—अशेः—। अश्लू व्याप्तौ, अस्मात् विसन्नित्स्यात् । अक्षि नयनम् ॥—इषेः—। इष इच्छायाम् । ‘रसाल इक्षुः’ इत्यमरः ॥—अवि—। अव रक्षणादौ, तृ प्लवनतरणयोः, स्तृज् आच्छादने, तत्रि कुटुम्बधारणे, चुरांदिष्यन्तः ॥—तरीरिति । ‘स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः’ इत्यमरः ॥—यामो—। यामो प्रसङ्गे, अस्मादपाने, आभ्यां मीः कित्स्यात् द्वित्वं च धातोः ॥—लक्ष्मेः-। लक्ष्म दर्शनाङ्गनयोश्चुरादिष्यन्तः । अस्मादीप्रत्ययः स्यात्तस्य मुडागमो णिलो-पश्च । ‘लक्ष्मीः पद्मा विभूतिश्च’ । ‘कृदिकारात्’- इति ङीपि लक्ष्मी इत्यपि भवतीति रक्षितः । ‘लक्ष्मीः संपत्तिशोभयोः । ऋच्चोषधौ च पद्मायाम्’ इति मेदिनी ॥ इत्युणादिषु तृतीयः पादः ॥ माध्रातोरिति । मा माने, कित्वात् ‘आतो धातोः’ इत्यालोपः । ‘वातप्रमीर्वातमृगः’ इत्यमरः ॥—अयमिति-। ‘द्विचतुःपट्पदोरगाः’ इत्यमरेण चतुष्पाद्वाचिनामुभयलिङ्गतोक्तेः । मुभूतिचन्द्रादिभिरपि वातप्रमीशब्दस्य द्विलिङ्गतोक्ते-श्वेति भावः । तत्र ‘कृदिकारात्’- इति पाक्षिको ङीप् कैश्चिदिष्यते । न च हस्तादेव ‘कृदिकारात्’- इति ङीप् भवति न तु दीर्घादिति शङ्क्यम् । वर्णनिर्देशे कारप्रत्ययस्य विधानेन दीर्घादपि ‘कृदिकारात्’- इति ङीपः संभवात् । अत एव वातप्रमीश्रीलक्ष्मीति पक्षे ङ्यन्ताः सुसाधव इति रक्षितः । एतच्च दुर्घटप्रन्ये स्पष्टम् । ‘आशीराह्यहिदंष्ट्रंयां लक्ष्मी-लक्ष्मी हरिस्त्रियां’ इति द्विरूपकोशः । अत एव ‘आशीविषो विषधरः’ इत्यमरकोशः संगच्छते । अश भोजन इत्यस्मात् ‘इणजादिभ्यः’ इति इण्प्रत्यये उपधावृद्धौ ‘कृदिकारात्’- इति ङीपः स्वीकारात् ‘आशीमिव कलामिन्दोः’ इति राजशेखरः । ‘आशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः’ इति सान्तेऽमरात्सान्तोऽप्याशीःशब्दोऽस्तीत्यन्यदेतत् ॥—ऋतनि-। ऋ गतौ, तत्र विस्तारे, अङ्गू व्यक्त्यादौ, वत्रु याचने, अङ्गू स एव, ऋ गतौ ष्यन्तः, मदी हर्षे, अत सातत्यगमने, अगि गत्यर्थः, कु शब्दे, यु मिश्रणे, कृश तनूकरणे । प्रसङ्गादाह—अरलिरिति । न रलिः अरलिरिति नञ्समासः । प्रसृताङ्गुलिः स हस्तः अरलिरित्यर्थः । दशपादीवृत्तौ तु कलिजित्यत्र ककारमपठित्वा अतेरलिचमकितं विधाय अरलिः साधितः । उज्ज्वलदत्तानुसारेणाह—वायू रात्रिश्चेति । तन्यतुः शब्दो मेघः अशनिश्चेत्यपि वोध्यम् । ‘आविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम्’ इति मन्त्रे तन्यतुर्गर्जितमिति ‘सृजा दृष्टिं न तन्यतुः’ इति मन्त्रे तन्यतुर्मेघ इति ‘उतस्मास्य तन्यतोरिव योः’ इति मन्त्रे ‘दिवश्चित्रं न तन्यतुम्’ इति मन्त्रे च तन्यतुरशनिरिति वेदभाष्ये व्याख्यातत्वात् । ‘अङ्गलिस्तु पुमान् हस्तसंपुटे कुडवेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—स्थवि-राज्ञमिति । ‘वनिष्ठोर्हृदयादधि’ इति मन्त्रस्य भाष्ये तथोक्तत्वात् ॥—अङ्गिष्ठ इति । केचिदङ्गेरिष्णुचमिच्छन्ति तेषा-मङ्गिष्णुरुदाहरणम् ॥—अर्पित इति । ‘अर्तिह्वी’- इत्यादिना पुक्र् । ‘णेरनिटि’ इति णिलोपः ॥—मदेरिति । ‘मत्स्यो मीनेऽथ पुंभून्नि देशे’ इति मेदिनी । ‘अतिथिः कुशपुत्रे स्यात्पुमानागन्तुके त्रिषु’ इति च । ‘अङ्गुलिः करशाखायां कर्णि-कायां गजस्य च’ इति च । कवसः सन्नाहः कंकटजातिश्च ॥—अच इति । ‘कवचो गर्दभाण्डे च संनाहे पर्पटेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—यौतेरिति । ‘दुरालभा कटुस्पर्शा यासो धन्वयवासकः’ इति धन्वन्तरिनिघण्टुः । ‘कृशातुः पाव-कोऽनलः’ इत्यमरः ॥—भ्रः-। शॄ हिंसायाम् । ‘शर्करा खण्डविकृतौ उपलाकर्परांशयोः । शर्करान्वितदेशे च रुमेदे शकले-ऽपि च’ इति मेदिनी ॥—पुषः-। पुष पुष्टौ, अस्मात्करन्स्यात्स च कित् । ‘पुष्करं खेऽम्बुपद्मयोः । तूर्यवक्त्रे खन्नफले हस्तिहस्ताम्रकाण्डयोः । कुष्ठौषधिद्वीपतीर्थमेदयोश्च नपुंसकम् । ना रोगनागविहगनृपमेदेषु वारुणौ’ इति मेदिनी

—कलश्च । पुष्यतेः कलन् स च कित् । ‘पुष्कलस्तु पूर्णे श्रेष्ठे’ इति हेमचन्द्रः

—गमेः-। गम्लृ गतौ । ‘भविष्यति गम्यादयः’ इत्या-शयेनाह—गमिष्यतीति ॥—आगामीति । इनिप्रत्ययस्य णिलादुपधावृद्धिः । आगमिष्यतीत्यर्थः

—भुवश्च । भू सत्तायामस्मादिनिः स च णित्स्यात् । भविष्यतीति भावी

—प्रे स्थः । ष्ठा गतिनिवृत्तौ, प्रपूर्वादस्मादिनिः स च णित् । णिलात् ‘आतो युक्’- इति युक् । प्रस्थायी गन्तुकामः

—परमे । परमशब्दे उपपदे तिष्ठतेरिनिः कित्स्यात् । कित्वा-दातो लोपः ‘हलदन्तात्’- इत्यलुक् । ‘परमेष्ठी पितामहः’ इत्यमरः

—मन्थः । मन्थ विलोडने ॥—मन्था इति । ‘पथिमथि’- इत्यालम् । ‘इतोऽत्सर्वनामस्थाने’ । ‘मन्था मन्थनदण्डे च वज्रे चापेऽपि च स्मृतः’

—पतः-। पत्लृ गतावित्यस्मादिनिः स्थश्चान्तादेशः । पथे गतावित्यस्मात्पचायचि आकारान्तोऽप्यस्ति । ‘वाटः पथश्च मार्गश्च’ इति मुभू- तिचन्द्रः । ‘लचि लचः किरोऽपि स्यात्किरौ प्रोक्तः पथः पथि’ इति द्विरूपेषु विश्वः । इह ऋभवो देवाः क्षयन्त्यस्मिन् निति विग्रहे ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ इति डः । ‘ऋभुक्षः स्वर्गवज्रयोः’ इति विश्वः । ततो मलर्थायेनिः ऋभुक्षिनिति नान्तं प्रातिपदिकम् । ‘पतिमथि—’ इत्यात्वे ‘इतोऽत्—’ इत्यत्वे च ऋभुक्षा इन्द्रः ऋभुक्षाणौ ऋभुक्षाण इत्युज्ज्वलदत्तः । दशपाद्यां तु ‘अतः भुक्षिनक्’ इति सूत्रमुपन्यस्य तस्य ऋभुक्षिनित्युदाहृतम् । ‘ऋभुक्षिणमिन्द्रमाहुव ऊतये’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तत्सूत्रमुदाहृतम् । अत्रायं विवेकः । इनिप्रत्ययान्ता इति मते अन्तोदात्तत्वं न्याय्यं प्रत्ययस्वरेण इनेरिकारस्योदात्तत्वात् । अवग्रहाभावो वाहुलकात् । द्वितीयमते त्ववग्रहाभावो न्याय्यः । परन्तु प्रत्ययस्वरेणोकारस्योदात्ततया भुक्षिनक्प्रत्ययान्तस्य मध्योदात्तत्वे प्रसक्ते वाहुलकादन्तोदात्तः स्वीकर्तव्य इति

—खजेः—। खज मन्थे ॥—वलाका—। वल प्राणने, शल गतौ, पत्ल गतौ, एते आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ‘वलाका वकपङ्किः स्याद्वलाका विसकण्ठिका । वलाका कामुकी प्रोक्ता वलाकश्च वको मतः’ इति विश्वशाश्वतौ । ‘शलाकाजनयष्टिका । पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्येऽङ्के ध्वजेऽपि च’ इति विश्वः । ‘पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्ये नाटकाङ्कयोः’ इति मेदिनी

—पिनाका—। एते आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पा रक्षणे, ‘पिनाकोऽस्त्री रक्षचापे पांशुवर्षत्रिशूलयोः’ इति मेदिनी । अमरोक्तिमाह—क्लीव-पुंसोरिति । किंच पिष्ल संचूर्णने, वकारस्य णत्वं धातोर्यगागमः । ‘पिण्याकोऽस्त्री तिलकल्के हिङ्गुवाहीकसिहके’ इति मेदिनी ॥—कपि—। कपखषेति दण्डके हिंसार्थकः । दुष वैकृत्ये ण्यन्तः । ‘दोषो णौ’ इत्युपधाया ऊकारः । अमरोक्तिमाह—दूषिकेति । किंच अकृतेऽपि ईकनि दूषयते ‘अंच इः’ इति इप्रत्यये दूषिः । ‘कृदिकारात्—’ इति डीषि दूषी । उभाभ्यामपि स्वार्थं कनि दूषिका हस्तमध्यैव । ‘केऽणः’ इति डीषोऽपि हस्तादेशात् । ‘पिचण्डी दूषिका दूषी पिचाटं च दृशोर्मलम्’ इति विक्रमादित्यकोशः । ‘दूषिका तूलिकायां च मले स्याल्लोचनस्य च’ इति मेदिनी ॥—अनिहूषि—। अन प्राणने, हृष तुष्टौ, आभ्यामीकन्स्यात् स च कित् । ‘अनीको स्त्री रणे सैन्येऽपि’ इति मेदिनी । ‘हृषीकं विषयीन्द्रियम्’ इत्यमरः

—चङ्कणः । कणधातोर्यङ्लुकि प्रत्ययलक्षणन्यायेन ‘सन्यङो’ इति द्वित्वे ‘कुहोश्चु’ इत्यभ्यासस्य चुत्वे ‘गुगतो-गुनासिकान्तस्य’ इति नुकि चङ्कण् । ङसिङसोस्तु चङ्कणः ॥—धातोरिति । चङ्कणित्यस्य ॥—शृपू—। शृ हिंसायाम्, पृ पालनादौ, वृष् वरणे, एभ्य ईकन् एषां द्विर्वचनमभ्यासस्य रुगागमश्च ॥—शर्करीक इत्यादि । उरदत्त्वे रपरत्वम्

—पर्फरीका—। ईकनन्ता एते निपात्यन्ते ॥—पर्फरादेश इति । एतच्चोज्ज्वलदत्तरीत्योक्तं, वस्तुतस्तु धातोर्द्विल-मुकारस्याकारः सलोपः रुक् चाभ्यासस्येति दशपाद्यां यदुक्तं तदेव न्याय्यम् । चरेर्जुम् चेत्युत्तरग्रन्थानुरोधेन द्वे रुक् चे-त्याद्यनुवृत्तेर्न्याय्यत्वात् ॥—किसलयमिति । ‘नैतोशेव तुर्फरी पर्फरीका’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तु जिफला विशरणे, पृ पालनपूरणयोः, पर्व पुर्व पूरणे, एषामन्यतमस्य निपातनमिदमित्याश्रित्य शत्रूणां विदारयितारौ स्तोतॄणां पालकौ इष्टार्थस्य पूरयितारौ चेति व्याख्यातम् ॥—दर्दरीकमिति । दृ विदारणे, अस्मादीकन्धातोर्दर्दरादेशः ॥—झर्झरीक-मिति । झृष् वयोहानौ अस्मादीकन्धातोर्झर्झरादेशः । वस्तुतस्तु दर्दरीकझर्झरीकावपि पर्फरीकवद्धातोर्द्वित्वं रुक् चाभ्या-सस्येति व्याख्येयौ । उत्तरखण्डे ऋकारस्य गुणे रपरत्वम् ॥—तित्तिडीक इति । तिम ष्टीम आर्द्राभावे मकारस्योकारः अभ्यासस्य तुक् च । ‘तित्तिडी चिच्चाम्लिका’ इत्यमरे तु शब्दान्तरम् । तथा च ‘तित्तिडी लम्लिका चिच्चा तित्तिडीका कपिप्रिया’ इति वाचस्पतिः । ‘अम्लीका चाम्लिका चिच्चा तित्तिडीका च तित्तिडा’ इति चन्द्रः । ‘अम्लीका चुक्किका चुका साम्ला शुक्राथ शुक्लिका । अम्लिका चिच्चिका चिच्चा तिन्तिडीका सुतित्तिडा’ इति धन्वन्तरिनिघण्टुः ॥—चरेरिति । चर गतिभक्षणयोरस्मादीकन् द्विर्वचनमभ्यासस्य गुमागमश्च । भमरश्वश्वरीकः स्याद्रोलम्बो मधुसूदनः । इन्दिन्दिरः पुष्पकीटो मधुद्रो मधुके शटः’ इति त्रिकाण्डशेषः ॥—मर्मरीक इत्यादि । मृद् प्राणत्यागे, डुकृष् करणे, आभ्यामीकन् धातो-द्वित्वम् । अभ्यासस्य रुक् ‘कर्कर्यालुर्गलन्तिका’ इत्यमरः । पुण कर्मणि शुभे, णस्य डः प्रत्ययस्य रुडागमश्च । ‘पुण्डरीकं सिताम्भोजे सितच्छत्रे च भेषजे । पुंसि व्याघ्रेऽग्निदिङ्नागे कोशकारान्तरेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—इषेः—। ईषं गतावस्मादीकन् हस्तश्च कित्वाहुणाभावः । हस्तविधानसामर्थ्यादेव गुणाभावे सिद्धेऽश्चुत्ततार्थं कित्वबमित्याहुः । ‘इषीका स्यादीषिकापि वानायुजवनायुजौ’ इति द्विरूपकोशः ॥—ऋजुः-। ऋज गतौ ॥ सर्तेः-। सृ गतावस्मादीकन्कित्स्याद्धातोर्जुमागमथ । ‘सृणिका स्यन्दिनी लाला’ इत्यमरः

—मृडः कीकच्-। मृड सुखने । मृडः कीकन्नित्युज्ज्वलदत्तादिपाठः प्रामादिकः । मृडीकशब्दस्य चित्स्वरेणान्तोदात्तलात् । ‘मृडीके अस्य सुमतौ स्याम’ इत्यादौ चित्स्वरस्यैव दर्शनात्

— अलीकाद्-। ‘अलीकमप्रियेऽपि स्याद्दिव्यसत्ये नपुंसकम्’ इति मेदिनी । ‘अलीकमप्रिये प्रोक्तमलीकमनृते दिवि’ इति विश्वः । ‘अलीकमप्रिये भाले वितथे’ इति हेमचन्द्रः । तथा चाभियुक्तैः प्रयुज्यते । ‘ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्षमलदृशामलकाः खलाश्च । नीचाः सदैव सविलासमलीकलमा ये कालतां कुटिलतां च न संलजन्ति’ इति । इहालीकलमाः भाललमाः अप्रिये लमा इत्याद्यर्थौ यथायोग्यं बोध्यः । ‘व्यलीकमप्रियाकार्यवैलक्ष्येष्वपि पीडने । ना नागरे’ इति मेदिनी । वल संवरणे, ‘वलीकनीघ्रे पटलप्रान्ते’ इत्यमरः । वलतेर्मुमागमे वल्मीकम् । ‘वामल्लरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुंनपुंसकम्’ इत्यमरः । वहतेर्वृद्धिश्च । वाहीको गौरश्वश्च । सुप्रपूर्वादिणस्तुद् च । सुप्रतीकः । शाम्यतेः शमीकः ऋषिः । एवमन्येऽप्यूह्या इत्याशयेनाह—इत्यादीति ॥—कृतृ-। कृ विक्षेपे, तृ म्रवनतरणयोः ॥—श्रृपृ-। श्रृ हिंसायाम्, पृ पालनादौ, आभ्यामीषन् कित्स्यात् । ‘ऋत इद्धातोः’ इति इत्वे रपरलम् । शिरीषो वृक्षमेदः । ‘उदोष्णपूर्वस्य’ इत्युत्वं ‘पुरीषं गूर्यं वर्चस्कमल्ली विष्टाविशौ स्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—अर्जेः-। अर्ज षर्ज अर्जने, अस्मादीषन् कित्स्यात् धातोर्ऋजादेशश्च । अमरोक्तिमाह—ऋजीषमिति । किंच उद्धृतरसः सोमलतायाः शेषोऽपि ऋजीषम् । एतच्च ‘ऋजीषिणं वृषणसश्चत श्रिये’ ‘आसत्यो यातु मधवाँऋजीषी’ इत्यादिमन्त्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥—अयमिति । ईषन् प्रत्ययस्तस्य अरुडागमश्चेत्यर्थः । बोपालितोक्तिमाह—अम्बरीषमिति । ‘क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रः’ इत्यमरः । ‘अम्बरीषो रणे भ्राष्ट्रे क्लीवं पुंसि नृपान्तरे । नरकस्य प्रभेदे च किशोरे भास्करेऽपि च । आम्रातकेऽनुपाते च’ इति मेदिनी ॥—कृश्रृपृ । कृ विक्षेपे, श्रृ हिंसायाम्, पृ पालनपूरणयोः, कटे वर्षावरणयोः, इट किट कटी गतौ, चुरादौ पट पुटेति दण्डके भाषार्थः, शौट्ट गर्वे । ‘वंशाङ्कुरे करीरोऽल्ली वृक्षभिद्धटयोः पुमान् । करीरा चीरिकायां च दन्तमूले च दन्तिनाम्’ इति मेदिनी । शीर्यत इति शरीरम् । ‘शरीरं वर्ष्मं विग्रहः’ इत्यमरः । अर्धचांदिलाच्छरीर इति पुंलिङ्गोऽपि ।—परीरमिति । पूर्यतेऽनेनेति विग्रहः । वाहुलकात् हिडि गत्यनादरयोः, हिण्डते इतस्ततो गच्छतीति हिण्डीरः । ‘डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः’ इत्यमरः । ‘डिण्डीरोपि च हिण्डीरः’ इति द्विरूपकोशः । किर्मीरजम्बीरतूणीरादयोऽपि वाहुलकादेव बोध्याः । किर्मीरो नागरङ्गे च कर्बुरे राक्षसान्तरे’ इति मेदिनी । ‘जम्बीरः प्रस्थपुष्पे स्यात्तथा दन्तशठद्रुमे’ इति च ॥—वशेः-। वश कान्तौ, अस्मादीरन्कित्स्यात् । कित्वात्संप्रसारणादि । उशीरं वीरणमूलमुशीरोऽपि । ‘मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् । अभयं नलदं सेव्यम्’ इत्यमरः ॥—कशेः-। कश इति सौत्रो धातुः अस्मादीरन् तस्य मुडागमश्च । पृषोदरादिलात्काश्मीरः ॥ —कृञः-। डुकृञ् करणे अस्मादीरन् धातोरन्त्यस्य उदादेशो रपरः ॥—घसेः-। घस्त्व अदने अस्मादीरन् कित्स्यात् । ‘गमहन-’ इत्युपधालोपे कत्वं षत्वं च । ‘क्षीरं दुग्धे च नीरे च’ इति विश्वः ॥—गमीर-। गम्ल गतौ अस्मादीरन् भकारोऽन्तादेशः पक्षे नुमागमश्च निपात्यते । ‘निम्नं गमीरं गम्भीरम्’ इत्यमरः ॥—विषा-। षोऽन्तकर्मणि, ओहाक् त्यागे ‘आभ्यां विपूर्वाभ्यामाप्रत्ययो निपात्यते ॥—पचः-। डुपचष् पाके, अस्मादेलिमच् स्यात् । कर्तरि अयम् । कृत्यप्रत्ययेषु तु केलिमर उपसंख्यातः ॥—शीर्डः-। शीर्ड् स्वप्ने, शेरतेऽनेनेति शीघुर्मयविशेषः । ‘मैरेयमासवः शीघुः’ इत्यमरः । अर्धचांदिपाठात् क्लीवं च ‘पुंनपुंसकयोर्दर्शजीवातुस्थाणुशीधवः’ इति त्रिकाण्डशेषः । ‘शीलं स्वभावे सद्वृत्ते’ इति मेदिनी । ‘जलनीली तु शैवालम्’ इत्यमरः । ‘शैवलं पद्मकाष्ठे स्यात् शैवाले तु पुमानयम्’ इति मेदिनी । शब्दार्णवोक्ति- माह—शेवालं शैवल इति

—मृकणि—मृद् प्राणायागे, कण शब्दार्थः ऊकश्च उकण् च ऊकोकणौ एतौ प्रत्ययौ यथाक्रमं भवतः ॥—वलेः—वल संवरणे । ‘उल्लूकः पुंसि काकादाविन्द्रे भारतयोधिनि’ इति मेदिनी वदे-र्यङ्छगन्तादूकः । ‘वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि’ इत्यमरः ॥—भल्लूक इति । भल्ल परिभाषणे इत्यस्मादूकः ॥—शमेः—शम उपशमे अस्मादूकः धातोर्मुगागमश्च । ‘शम्बूको गजकुम्भान्ते घोघे च शूद्रतापसे’ इति मेदिनी । वाहुलकादूकप्रत्यये हस्वमध्योऽपि । ‘जम्बूकं जम्बुकं प्राहुः शम्बूकमपि शम्बुकम्’ इति द्विरूपकोशः । जम्बूकवधूकादयोऽप्यत्रैव द्रष्टव्याः । ‘जम्बूकः फेरवे नीचे पश्चिमाशापतावपि’ इति मेदिनी—विश्वप्रकाशौ । ‘वन्धूकं वन्धुजीवे स्याद्वन्धूकः पीतसारके’ इति च

—शालिमण्डि—शाल गतौ, मडि भूषायां हर्षे च । ‘सौगन्धिकं तु कहारम्’ इत्याद्युपक्रम्य ‘शाल्लूकमेषां कन्दः स्यात्’ इत्यमरः । एषां च सौगन्धिकादीनां कुमुदकैरवान्तानां कन्दो मूलं शाल्लूकमित्यर्थः । मण्डते वर्षासमयमिति मण्डूको भेकः

—नियो मिः । णीञ् प्रापणे । नयति चक्रमिति नेमिश्चक्रावयवः । ‘नेमिनां तिनिशे कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । वाहुलकादन्यतोऽपि । या प्रापणे, ‘यामिः स्वस्रकुलस्त्रियोः’ इत्यन्तस्यादौ रभसः । ‘जामिः स्वस्रकुलस्त्रियोः’ इति चवर्गतृतीयादावजयकोशः । ‘चवर्गादिरपि प्रोक्तो जामिः स्वस्रकुलस्त्रियोः’ इति द्विरूपेषु विश्वः

—अर्तैरुच्च । ऋग्गतावित्यस्मान्मिः धातोरूकारादेशश्च । उच्चेति वक्तुमुचितम् । रपरत्वे ‘हलि च’ इति दीर्घसंभवात् ॥ ‘ऊर्मिः’ स्त्रीपुंसयोर्वाच्यां प्रकाशे वेगभङ्गयोः । वस्त्रसंकोचरेखायां वेदनापीडयोरपि’ इति मेदिनी

—भुवः—भवतेर्मिः कित्स्यात् । भवन्ति भूतान्यस्यामिति भूमिः । ‘भूमिर्वसुन्धरायां स्यात्स्थानमात्रेऽपि च स्त्रियाम्’ इति मेदिनी । ‘भूर्भूमिरचलानन्ता’ इत्यादिस्त्वमरः

—अश्लोतेः—अश्लू व्यासौ, अस्मान्मिः धातो रशादेशश्च । ‘रश्मिः पुमान् दीधितौ स्यात्पक्षप्रप्रहयोरपि’ इति मेदिनी

—वीज्या—वी गतौ, ज्या वयोहानौ, ज्वर रोगे । अमरोक्तमाह—वेणिः स्यादित्यादि । ‘कृदिकारात्—’ इति डीष् । ‘वेणी केशस्य वन्धने । नद्यादेरन्तरे देवताडे’ इति मेदिनी । ‘वेणी खरागरी देवताडो जीमूत इत्यपि’ इत्यमरः । ‘ज्यानिहानौ स्रवन्त्यां च’ इति विश्वः । ‘ज्वरत्वर—’ इत्युपधाया वकारस्य च ऊट् । जूर्णिः स्त्रीरोगः

—स्रुवृषि—स्रु गतौ, वृषु सेचने, आभ्यां निः कित्स्यात् । ‘अङ्कशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्’ इत्यमरः । ‘सृणिः स्यादङ्कुशे पुमान्’ इति कोशान्तरम् । अत एव ‘आरक्षमममवमत्य सृणि शिताम्रम्’ इति माघे पुंलिङ्गप्रयोगः । ‘वृष्णिस्तु यादवे मेषे वृष्णिः पाखण्डमेषयोः’ इति विश्वः । ‘ऐन्द्रे वृष्णि षोडशानि तृतीयम्’ इति श्रुतौ वृष्णि मेषमित्यर्थः

—अङ्गेः—अगिर्गत्यर्थः । ‘अग्निर्वैश्वानरेऽपि स्याच्चित्रकाङ्यौषधौ पुमान्’ इति मेदिनी ॥—वहि—वह प्रापणे, श्रिञ् सेवायाम्, शु श्रवणे, यु मिश्रणे, द्व गतौ, ग्लै म्लै हर्षक्षये, ओहाक् त्यागे, वित्वरा संभ्रमे, एभ्यो निः प्रत्ययः स्यात्स च नित् । ‘वहिर्वैश्वानरेऽपि स्याच्चित्रकाङ्यौषधौ पुमान्’ इति मेदिनी । ‘श्रोणिः पङ्क्तिर्निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी । श्रेणिः स्त्रीपुंसयोः पङ्क्तौ समाने शिल्पिसंहतौ’ इति मेदिनी । ‘श्रोणिः कटिप्रदेशः । ‘कटिः श्रोणिः ककुमती’ इत्यमरः । योनिर्भगम् । ‘योनिः स्त्रीपुंसयोश्च स्यादाकारे स्मरमन्दिरे’ इति मेदिनी । ‘श्रोणिः सेचनी । ‘कृदिकारात्—’ इति डीषि द्रोणी । ‘द्रोणोऽस्त्रियामाढके स्यादाढकादिचतुष्टये । पुमान् कृपीपतौ कृष्णकाके स्त्री नीवृदन्तरे’ इति मेदिनी । ग्लानिर्दौर्वल्यम् । हानिरपचयः क्षयश्च । तूर्णिमानः

—घृणि—घृ सेचने, स्पृश संस्पर्शने, पृषु सेचने, चर गतौ, डम्भञ् धारणपोषणयोः । निप्रत्ययो गुणाभावश्च निपात्यते । ‘घृणिः पुनः । अंशुज्वालातरङ्गेषु’ इति हेमचन्द्रः । ‘पृश्निरल्पन्तौ’ इत्यमरः । ‘पार्ष्णिः स्यादुन्मदः स्त्रियाम् । स्त्रियां द्वयोः सैन्यपृष्ठे पादप्रन्थयधरेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—भूर्णिरिति । ‘तक्ता न भूर्णिः’ इति मन्त्रभाष्ये तु भूर्णिर्धारकः पोषको वेति व्याख्यातम् ॥—घृष्ट—घृष्ट वरणे, दृङ् आदरे, स्त्रियां ‘कृदिकारात्—’ इति डीष् । दर्वी ॥—जूम् । जू वयोहानौ, शु हिंसायाम्, स्तुञ् आन्द्रादने, जाम्य निद्वाक्षये, क्तिनः कित्वात् ‘ऋत इद्धातोः’ इति इत्वे रपरत्वे जीविरित्यादि

—दिवो—दिवु क्रीडादौ अस्मात् किन् कित्वाद्गुणाभावः । ‘दीदिविधिषणान्नयोः’ इति विश्वः । ‘दीदिविनां धिषणेऽन्ने तदस्त्रियाम्’ इति मेदिनी । धिषणो वृहस्पतिः । ‘दीदिविद्वांदशकरश्वक्षुः सुरगुर्रगुरुः’ इति त्रिकाण्डशेषः । दीदिविद्वांदशार्चिः स्याज्जीवः प्राक्फल्गुनीसुतः’ इति हारावली । ‘ओदनोऽस्त्री सदीदिविः’ इत्यमरः । अत्र सदीदिविदींदिविसहित इति व्याख्यानं न्याय्यम् । अत्र स इति विशेषणादीदिविः पुंलिङ्ग इति केषांचिद्व्याख्यानं नादतैव्यम् । स इति छेदने तु अस्त्रियामिति न लभ्येत ततश्चान्ये तदस्त्रियामिति पूर्वोक्तमेदिनीग्रन्थो विरुध्येतेति ध्येयम् । ‘गोपामृतस्य दीदिविम्’ इति मन्त्रे तु द्योतमानमित्यर्थः ॥—कृषि—डुकृष् करणे, वृषु सेचने, छो छेदने, प्रा गतिनिवृत्तौ, दिवु क्रीडादौ, एते क्विन्नन्ताः

—घृष्विर्वराह इति । ‘उग्रस्य यूनः स्थविरस्य घृष्वेः’ इति मन्त्रे तु घृष्टः कामानां वर्षकस्येत्यर्थं इति व्याख्यातम् । घृषु सेचने इति धात्वर्थानुगमात् । ‘छविः शोभारुचोर्योषित्’ इति मेदिनी । ‘अथ चाषः किकीदिविः’ इत्यमरः ॥—विनिमय इति । ‘किकिदीविकिकीदिवी’ इति द्विरूपकोशः ॥— पातेः—पा रक्षणे डित्त्वाटिलोपः । ‘पतिर्धवे ना त्रिष्वीशे’ इति मेदिनी ॥—शकेः—शक्त्या शकौ । ‘उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् । गूथं पुरीषं वर्चस्कमस्त्री विष्टाविशौ स्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—अमेः—अम गतौ ‘अथामतिः पुंसि हिमदीधितिकालयोः’ इति मेदिनी ॥—चहि—वह प्रापणे, वस निवासे, ऋ गतौ । ‘वसतिः सचिवे गवि’ इति विश्वः । ‘वसतिः स्यात् स्त्रियां वासे यामिन्यां च निकेतने’ इति मेदिनी

—अञ्चेः—अञ्चु गतौ, अस्मादतिः स्यात्ककारश्चान्तादेशो विकल्पेन

—हन्तेः—हन हिंसागत्योः, अमरोक्तिमाह—प्रादेशनमित्यादि । रमेः—रमतेरतिः स्यात्स च नित् । ‘रमतिर्नायके नाके पुंसि स्यात्’ इति मेदिनी । नित्वमाद्युदात्तार्थम् । रन्तिरसिरमतिरसि ॥—सूङः—। धूङ् प्राणिप्रसवे । कित्वाद्भुणाभावः । ‘धीमान् सूरिः कृती कृष्टिल्ब्धवर्णो विचक्षणः’ इत्यमरः । दशपाद्यां तु ‘सुञोरिन् दीर्घश्च’ इति पाठस्तत्र रिनो नकारो नानुवन्धः उत्तरसूत्रे किन्प्रत्ययारम्भात् । अनुवन्धत्वे हि लाघवादिहैव किञ्चुच्येत । तथा च सूरी सूरिणौ सूरिण इत्यादि रूपम् । अत एवाभिधानमालायां सूरीति नान्तमुदाहृतमित्यभिधेयम् । दशपादीवृत्ति-कारैस्तु नित्वं स्वीकृत्य सूरिरित्युदाहृतं तदेतेन प्रत्युक्तम् । स्वरविरुद्धमपि ‘सदा पश्यन्ति सूरयः’ ‘विसूरयो दधतो विश्व-मायुः’ इत्यादौ सूरिशब्दस्यान्तोदात्तत्वदर्शनात् ॥—अदि—। अद भक्षणे, शद्दु शातने, भू सत्तायाम्, शुभ शुम्भ शोभायै । ‘अद्रयो द्रुमशैलार्काः’ इत्यमरः । ‘भूरिर्नां वासुदेवे च हरे च परमेष्ठिनि । नपुंसकं सुवर्णे च प्राज्ये स्याद्वाच्य-लिङ्गकम्’ इति मेदिनी

—वाङ्क्यादयश्च । वकि कौटिल्ये, द्रुवप् वीजसन्ताने । निपातनात्संप्रसारणाभावः । अहिर्भा-षार्थश्चुरादिष्यन्तः । अधि गतौ गत्यारम्भे च । ञिभी भये ॥—तन्द्रिरिति । ‘कृदिकारात्—’ इति पक्षे डीष् । ‘तन्द्री निद्राप्रमीलयोः’ इति मेदिनी । ‘तन्द्री तन्द्रिश्च तन्द्रायाम्’ इति द्विरूपकोशः । ‘विभज्य नक्तं दिवमस्ततन्द्रिणा’ इति भारविः । प्रत्ययस्य कित्वाद्भुणाभावमाशङ्कयाह—वाहुलकादिति

—राशदि—। रा दाने, शद्दु शातने । ‘शत्रिर्नाम्भोधरे विष्णौ’ इति मेदिनी । ‘शत्रिमग्र उपमा केतुमर्यः’ इति मन्त्रस्य वेदभाष्ये तु उपमा उपमानभूतं केतुं प्रख्यातं शत्रिम् एतन्नामकं राजर्षिमिति व्याख्यातम् ॥—अद्वेः—अद् भक्षणे, अत्रिर्मुनिभेदः । उज्ज्वलदत्तादयस्तु अदेक्षिन्निति पठित्वा अत्रिरित्युदाजहार । तन्न । त्रिपैवेष्टसिद्धौ प्रत्ययान्तरवैयर्थ्यात् । गोवर्धनस्तु अदेक्षिन्नित्वेति पठित्वा निदिति वचनान्नकारस्य नेत्संज्ञा अत्री अत्रिणौ अत्रिण इत्याह । तदपि न । नित्वे सत्याद्युतात्तलापत्तेः । न चेष्टापत्तिः ‘जहीन्य १ त्रिणं पणि’ ‘दूरे वा ये अन्ति वा केचिदत्रिणः’ ‘अग्ने हंसिन्य १ त्रिणम्’ इत्यादावन्तोदात्तस्य निर्विवादत्वात् । अत एव ‘न छमताङ्गस्य’ इति सूत्रे अदेक्षिनिश्चेत्येव कैयटोऽप्याहेति दिक् ॥—पतेः—। पत्ल गतौ ॥—पतत्रिरिति । पक्षवाचकात्पतत्रशब्दान्मलर्थे इनि तु नान्तः पतत्री पतत्रिणौ पतत्रिण इत्यादि

—मृकणि—। मृड् प्राणत्यागे, कण शब्दार्थः, ‘मरी- चिः कृपणे दीप्तौ ऋषिभेदे च दृश्यते’ इति विश्वः । ‘मरीचिर्मुनिभेदे ना गभस्तावनपुंसकम्’ इति मेदिनी । ‘कणीचिः पुष्पितलतागुजयोः शकटे स्त्रियाम्’ इति च

—श्वयतेः—। दुओश्वि गतिवृद्ध्योः, अस्मादीचिप्रत्ययश्चित्स्यात् ॥—वेञः—। वेञ् तन्तुसन्तानेऽस्मादीचिर्डित्स्यात् । ‘वीचिः स्वल्पे तरङ्गे स्यादवकाशे सुखे द्वयोः’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—ऋहनि—। ऋ गतौ, हन हिंसागत्योः, कुष निष्कर्षे । किलाद्गुणाभावः । ‘पुरुषः पुरुषे सांख्यज्ञे च पुंनागपादपे’ इति विश्वमेदिन्यौ

—पृ नहि—। पृ पालनपूरणयोः, णह वन्धने, कल शब्दसंख्यानयोः, ‘परुषं कर्तुरे रुक्षे निष्ठुरोक्तौ च वाच्यवत्’ इति मेदिनी । ‘नहुषो राजविशेषे नागभिद्यपि’ इति हेमचन्द्रः । उषचश्चित्त्वान्नहुषशब्दस्यान्तोदात्तत्वे प्राप्ते प्रामादिलाद्वृषादिलाद्वा आद्युदात्तलमित्याहुः । एतच्च ‘देवा अकृण्वन्नहुषस्य विश्वम्’ इति मन्त्रस्य भाष्ये स्पष्टम् । ‘कलुषं लाविलैनसोः’ इति विश्वः

—पीयेः—। ‘पीयूषममृतं सुधा’ इत्यमरः । ‘पीयूषं सप्तदिवसावधि क्षीरे तथाऽमृते’ इति मेदिनी । अमरोक्तिमाह—पेयूष इत्यादि ।

—मस्जेः—। दुमस्जो शुद्धौ, अस्मादूषन्स्यानुमागमश्च धातोः । ‘मिदचोऽन्त्यात्परः’ सस्य श्रुत्वेन शस्तस्य जदत्वेन जस्तस्य ‘झरो झरि—’ इति वालोपः । लोपाभावपक्षे जकारद्वयम् । मजूषा काष्ठमयं द्रव्यम् । पेटक इति यावत् । ‘पिटकः पेटकः पेटा मजूषा’ इत्यमरः

—गडेः—। गडि वदनैकदेशे । ‘गण्ड्रयो मुखपूरणे पुष्करप्रसृतोन्मिते’ इति मेदिनी

—अर्तेः—। ऋ गतौ, उकारान्तोऽयं प्रत्ययो न तु सकारान्त इति स्फोरयति अररु अररवः इत्यनेन । न चोकारान्तत्वे विवदितव्यम् । ‘कंचिद्याविररुरं शूरमर्त्यम्’ अपाररुमदेवयजनो जहि’ इत्यादिमन्त्रेषु तथा दर्शनात् । अत्र व्याचक्षते । ‘मा नः शंसो अररुषः’ इति मन्त्रस्य भाष्ये सान्तोऽयमिति माधवेनोक्तं यत्तत्प्रौढिवादमात्रं न तु वास्तवम् । अररुष इति पदस्य आद्युदात्तलानुपपत्तिप्रसङ्गात् तस्माद्रातेः लिटः क्रमुश्चेति कसोररिवानित्यनेन नञ्समासे डस्यररुष इति व्याख्येयम् । ततश्च ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थं—’ इत्यादिना पूर्वपदप्रकृतिखरे सत्याद्युदात्तत्वं सिद्ध्यति । ‘गुरुद्वेषोऽररुषे दधन्ति’ इत्यत्र स्वयमेव रातेः कसन्तस्य नञ्समास इत्यादि व्याख्यानात् । ‘यो नो अग्रे अररिवां अघायुः’ इत्यादिमन्त्रान्तरसंभवाच्चेति

—कुटः—। कुट कौटिल्येऽस्मादरुः स्यात्स च कित् ॥—चिन्त्यमिति । ‘गाङ् कुटादिभ्यः—’ इति डित्त्वेनैव गुणाभावसिद्धेरिति भावः ॥—शकिर्गत्यर्थं इति । शक्त्याकावित्यस्मादटन्नित्येके । ‘क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्यात्’ इत्यमरः ॥—देवट् इति । देव् देवने ॥—करट् इति । डुकृञ् करणे, कृ विक्षेपे इत्यस्माद्वा अटन् । ‘काकेभगण्डौ करटौ’ इत्यमरः । ‘करटो गजगण्डे स्यात्कुसुम्भे निन्द्यजीविनि । एकादशाहादिश्राद्धे दुर्दुरुढेऽपि वायसे’ इति मेदिनी

—कृकदि—। डुकृञ् करणे, कटे वर्षावरणयोः । ‘करम्बो मिश्रिते वान्तो भान्तस्तु दधिसक्तुषु’ इति विश्वः । ‘कदम्बं निकुरम्बे स्यात्नीपसर्वपयोः पुमान्’ इति विश्वः ॥—कदेः । ‘कादम्बः स्यात्पुमान्पक्षिविशेषे सायकेऽपि च’ इति मेदिनी ॥—कलि—। कल संख्याने, कदं कुत्सिते शब्दे । ‘कलमः पुंसि लेखिन्यां शालौ पाटचरेपि च’ इति मेदिनी

—कुणिपुल्योः—। पुल महत्त्वे ॥—कुपेः—। कुप कोधेऽस्मात्किदच् स्यात् वकारश्चान्तादेशो विकल्पेन । ‘तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्’ इत्यमरः । वाहुलकादल भूषणादौ । अलिन्दम् । ‘यस्यामलिन्देषु न चकुरेव मुग्धाङ्गनागोमयगोमुखानि’ इति माघः ॥—नौ षञ्जेः—। षज्ज सङ्गे । निपूर्वादस्मात् घतिन्स्यात् । ‘उपसर्गात्सुनोति—’ इत्यादिना षलम् । ‘चजोः—’ इति कुलम् । ‘आभुरस्य निषङ्गथिः’ । रथकूवर इत्यर्थः ॥—उदि—। ऋ गतात्पुर्वादस्मात् घथिन् स्यात् स च चित् ॥—सर्तेः—। सृ गतावस्मात् घथिन् णित्स्यात् । ‘नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः’ इत्यमरः

—खर्जि—। खर्ज मार्जने, पिज्ज हिंसायाम् । खर्जादिभ्यः पिज्जादिभ्यश्च यथाकर्म ऊरऊलचौ स्तः । ‘खर्जुरं रूप्यफलयोः खर्जुरः कीटवृक्षयोः’ इति मेदिनीहेमचन्द्रौ । कृप् सामर्थ्ये । वाहुलकात् ‘कृपो रो लः’ इति ललाभावः । ‘अथ कर्पूरमस्त्रियाम् । घनसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभ्रो हिमवाङ्का’ इत्यमरः । वल्लवसंवरणे । वल्लूरम् । ‘उत्तमं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम्’ इत्यमरः । एवं शाल्लरादयो द्रष्टव्याः । ‘भेके मण्डूक-वर्षाभूशाल्लरभवदर्दुराः’ इत्यमरः ॥—लङ्केः—। लगिर्गत्यर्थः । ‘लाङ्कूलं पुच्छशेफसोः’ इति मेदिनी ॥—कुसूल इति । कुस श्लेषणे दन्त्यसकारवान् । ‘कुसूलं च कुसीदं च मध्यदन्त्यमुदाहतम्’ इति विश्वः । ताम्बूलादयोऽप्यत्र द्रष्टव्याः । ग्लानौः, युग् दीर्घत्वं च । ‘ताम्बूली नागवल्लयां स्त्री क्रमुके तु नपुंसकम्’ इति मेदिनी । शॄ हिंसायाम्, धातोर्ध्वदिर्दुगाग-मश्च । ‘शार्दूलो राक्षसान्तरे’ । व्याघ्रे च पशुभेदे च सत्तमे तूतरस्थिते’ इति मेदिनीविश्वप्रकाशौ । उत्तरस्थित उत्तरपद-भूतः शार्दूलशब्दस्तु श्रेष्ठवाची राजशार्दूल इति यथा । दु गतौ, कुङ् शब्दे, अनयोः कुङ् च । ‘दुकूलं श्लक्ष्णवल्ले स्यात् क्षौमे च’ इति मेदिनी । ‘कुकूलं शङ्कुसङ्कीर्णं श्वभ्रे ना तु तुषानले’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘शिरीपादपि मृद्वङ्गी क्रेयमायत-लोचना । अयं क्व च कुकूलोऽभिकर्कशो मदनानलः’ इति प्रयोगश्च ॥—कुवः—। कु शब्दे । कुचः स्तनः । ‘कुचकूचौ स्तनौ मतौ’ इति विश्वः ॥—कूचीति । टित्त्वान्दीप्

—समीणः—। इण् गतावस्मात्सम्युपपदे चट् स्यादीर्घश्च थातोः ॥—सिवेः—। षियु तन्तुसन्तानेऽस्माच्चट् प्रत्ययः स्याद्देरुत्वं च टित्त्वान्दीप् । ‘सूची तु सीवनद्रव्येऽप्याङ्गि-काभिनयान्तरे’ इति मेदिनी ॥—शमेः—। शम उपशमे । शम्वः स्यान्मुसंलाप्रस्थलोहमण्डलके पवौ । शुभान्विते त्रिषु’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—उल्वमिति । ‘गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वं च कललोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । शुच शोके चस्य लत्वं गुणाभावश्च प्राग्वत् । ‘शुल्वं ताम्रे यज्ञकर्मण्याचारे जलसंनिधौ’ इति मेदिनीहेमचन्द्रौ । वी गतिप्रजनकान्त्यसन-खादनेषु । अस्य नुमागमो हस्त्वं च । ववयोरभेदाद्विम्वम् । ‘विम्वस्तु प्रतिविम्बे स्यान्मण्डले पुंनपुंसकम् । विम्वि-कायाः फले क्लीवं कृकलासे पुनः पुमान्’ इति मेदिनी ॥—स्थः स्तः—। ष्टा गतिनिवृत्तौ । ‘स्तम्बो गुल्मे तृणादीनामप्र-काण्डद्रुमेऽपि च’ इति विश्वः । ‘स्तम्बोऽप्रकाण्डद्रुमगुच्छयोः’ इति मेदिनी । ‘स्याद्भुश्वकस्तु स्तवकः’ इत्यमरः

—शाशपि—। शो तनूकरणे, शप आक्रोशे । ‘शादो जम्बालशष्पयोः’ इत्यमरः । ‘शष्पं वालतृणं घासः’ इति च । ‘शादः स्यात्कर्दमे शष्पे’ इति मेदिनी । शब्दो निनादः

—अब्दादयः । एते ददनन्ता निपात्यन्ते । अव रक्षणे वस्य वः । ‘अब्दः संवत्सरे वारिवाहमुस्तकयोः पुमान्’ इति मेदिनी ॥—कौतेः—। कु शब्दे, ‘कुन्दो माध्येऽस्त्री मुकुन्दभ्रमिनि-ध्यन्तरेषु ना’ इति च मेदिनी

—वलिमलि—। वल संवरणे संवरणे च, मलमल्ल धारणे, तनु विस्तारे । ‘विलयः कण्ठ-रोगे ना कङ्कणे पुंनपुंसकम्’ इती मेदिनी । ‘मलयः पर्वतान्तरे । शैलांशे देश आरामे त्रिवृतायां तु योषिति’ इति च । ‘आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—वृह्नोः—। वृष् वरणे, हृष् हरणे, आभ्यां कयन् स्यात् कथाकमं पुरदुकावागमां च भवतः । कयनः कित्वं त्विह गुणाभावार्थम् । हियते विषयैरिति हृदयं मनः

—मिपी-भ्याम्—। डुमिष् प्रक्षेपणे, पीङ् पाने । ‘मेरुः सुमेरुर्हेमाद्रिः’ इत्यमरः । पीयते रसानिति पेरुः ॥—पिवतेरिति—पा पाने । हृद्वचन्द्रोक्तिमाह—संवत्सरवपुरित्यादि

—जञ्वादयः । रुप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । जनी प्रादुर्भावे । नकारस्य तकारः । जत्रुः स्कन्धसन्धिः । ‘सन्धी तस्यैव जत्रुणी’ इत्यमरः । तस्य पूर्वोक्तस्य स्कन्धस्य सन्धी इत्यर्थः । असु क्षेपणे, अशू व्याप्तौ संघाते च । असु अश्रु च नयनजलम् । शीडो हस्त्वं गुगागमश्च । ‘शिमुना शाकमात्रेऽपि शोभाज्जमहीरुहे’ इति मेदिनी

—रुशाति—। रु शब्दे, शट्टु शातने प्यन्तः । ‘कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्वरराहिषाः’ इत्यमरः । ‘रुरुर्दैत्ये मृगेऽपि च’ इति मेदिनी

—जनिदा—। जनी प्रादुर्भावे, डुदान् दाने, च्युङ् गतौ, सृ गतौ, वृष् वरणे, मदी हर्षे, षम ष्टम अवैकल्ये, णम प्रहृत्वे शब्दे च, डुभृष् धारणपोषणयोः । एभ्यो नवभ्यो यथासंख्यं नव स्युः । जनेरित्वन् । जनेरिडागमेनापि जनित्वेति रूपसिद्धाविकारोच्चारणमुत्तरार्थम् ॥—च्यौत्न इति । लणो णित्त्वा- इदिः ॥—सृणिरिति— किनः कित्वान्न गुणः नित्वं तु आद्युदात्तार्थम् । ‘सृष्टुषिभ्यां कित्’ इति निप्रत्यये सन्तोदात्तः साधितः ॥—वृश इति । शकः कित्वान्नः गुणः ॥—मत्स्य इति । स्यप्रत्यये चत्वेन दस्य तः । अन्तोदात्तोऽयम् । ‘ऋतन्यज्ञि—’ इति सूत्रे तु आद्युदात्तः साधितः ॥—षण्ड इति । वाहुलकाद्धात्वादेः पस्य सकारो न प्रत्ययादेः । ढस्य तु प्रयोजनाभावान्नेत्संज्ञा । ‘शमेर्ढः’ इति सूत्रे तु तालव्यादिः साधितः । ‘सायं सायो भवेत्कोशः कोषः षण्डश्च शण्डवत्’ इति द्विरूपकोशः । ‘पण्डो वर्षवरः’ इत्यमरः । ‘नटी नल्यौपधौ स्त्री स्याच्छैल्प्रवाशोकयोः पुमान्’ इति मेदिनी ॥—नट इति । नमतेर्ढद् ॥—भरट इति । विभतेरटच्

—अन्येभ्योऽपि— इत्यन्नादयोऽनुवर्तन्ते ॥— पेत्वमिति । पा पानेऽस्मादित्वन् ॥—भृशमिति— भृवः शक् ॥—कुसेः— कुस श्लेषणेऽस्मादुम्भ उम इद इत एते प्रत्ययाः स्युः । ‘कुसुम्भं हेमनि महारजने ना कमण्डलौ’ इति मेदिनी । ‘कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः’ इति च । ‘कुसीदं जीवने वृद्ध्या क्लीवं त्रिषु कुसीदके’ इति च । इह सूत्रे तृतीयो हस्वादिर्दीर्घादिश्च तन्त्रेणोपात्तः । ‘वृषाकप्यम्नि’ इति सूत्रे हस्वादिरेवेति वृत्तिकारहरदत्तादिग्रन्थोपष्टम्भेन निर्णीतम् । ‘पारलौकिककुसीदमसीदत्’ इति श्रीहर्षप्रयोगात्तु दीर्घादिरपि

—सानसि— सनोतेरिति । षण् दाने ॥—वृञो नुक् च इति । वृञ् वरणेऽस्मादसिः । दशपाद्यां तु ‘सानसिधर्णसि—’ इति पठित्वा वृञो नुक् च धर्णसिलोकपाल इति व्याख्यातम् । युक्तं चैतत् । ‘धर्णसिं भूरिधायसम्’ इत्यादिमन्त्रानुगुणत्वात् ॥—पर्णसिरिति । पृ पालनपूरणयोरस्मादसिप्रत्ययो नुक् च ॥—तण्डुला इति । उल्ल्प्रत्ययो नुमागमश्च धातोः । त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् । इह चित्स्वरः । ‘तण्डुलः स्याद्विङ्गे च धान्यादिनिकरे पुमान्’ इति मेदिनी ॥—अङ्कुश इति । अयमपि चित्स्वरेणान्तोदात्तः । तथाच मन्त्रः ‘दीर्घं ह्यङ्कुशं यथा’ इति । ‘अङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥—चवेराल इति । चष भक्षणे प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । उज्ज्वलदत्तस्त्वालजिति चितमाह । तन्न । ‘चषालं ये अश्वयूपाय तक्षति’ । ‘चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम्’ इत्यादौ चित्स्वरादर्शनात् । अमरोक्तिमाह—चषाल इति ॥—इत्वल इति । इल स्वप्नप्रेरणयोः । वलच् गुणाभावः । ‘इत्वला तारका राजभेदे ना दैत्यमत्स्ययोः’ इति मेदिनी । ‘इत्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः’ इत्यमरः । पा पाने अस्माद्वलच् लुगागमः हस्वत्वं च । पिवन्त्यस्मिन्निति पत्वलमत्पसरः । ‘वेशन्तः पत्वलं चात्पसरः’ इत्यमरः ॥—इकार इति । रपरत्वाभावो प्यप्रत्ययश्चेति वोध्यम् । ‘धिष्ण्यं स्थाने गृहे मेऽम्नौ’ इत्यमरः । ‘धिष्ण्यं स्थानामिसन्नमु । ऋक्षे शक्तौ च’ इति मेदिनी ॥—शलेः— शल गतौ । ‘शल्यं तु न स्त्रियां शङ्कौ क्लीवं क्ष्वेडेषु तोमरे । मदनद्वश्वाविधोर्ना’ इति मेदिनी ॥—मूशकि— मूङ् वन्धने शक् शक्तौ, अवि शब्दे । ‘मूलं शिफाद्ययोः । मूलं वित्तेऽन्तिके’ इति मेदिनी । ‘शक्कः प्रियंवदे’ इति विशेष्यनिम्नेऽमरः । अमेरिति । अम रोगे चुरादिष्यन्तः । वाहुलकादेव वोपधाहस्वः । ‘अम्लो रसविशेषे स्यादम्ला चाङ्गेरिकौषधौ’ इति मेदिनी

— माछा— मा माने, छो छेदने, पस स्वप्ने । ‘माया स्याच्छाम्बरीयुद्ध्योर्मायः पीताम्बरे सुरे’ इति मेदिनी । ‘छाया स्यादातपाभावे प्रतिविम्बार्कयोषितोः । पालनोत्कोचयोः कान्तिसच्छोभापङ्क्तिषु स्त्रियाम्’ इति विश्वमेदिन्यौ । ‘वृक्षादीनां फलं सत्यम्’ इत्यमरः ॥—सुनोतेरिति । पुञ् अभिषवे, ‘सव्यं वामे प्रतीपे च’ इति मेदिनी ॥—जनेः । जन जनने । यकः कित्वमुत्तरार्थम् । ‘जन्यं हृद् परीवादे सङ्ग्रामे च नपुंसकम् । जन्या मातृवयस्यायां जन्यः स्याज्जनके पुमान् । त्रिषूत्पाद्यजनिन्नोश्च नवोढाज्ञातिभृत्ययोः । स्निग्धे’ इति मेदिनी ॥ आत्वपक्षे रूपमाह—जायेति ।

—अध्यादयश्च । अध्य इति । यकः कित्वात् ‘गमहन—’ इत्युपधालोपे ‘हो हन्तेः—’ इति कुत्वेन हृत्य घः । अडागममनुक्त्वा नञ्पूर्वाद्धन्तेर्यगित्यन्ये ॥—अध्येति । स्त्रियां टाप् । ‘माहेयी सौरमेयी गौरुत्वा माता च शृङ्गिणी । अर्जुन्यध्या रोहिणी स्यात्’ इत्यमरः । संपूर्वाद्धानो यक् आतो लोपश्च । संध्या पितृप्रसूनद्यन्तरयोर्युगसन्धिषु’ इति मेदिनी । ‘कन्या कुमारिकानायोरोपूर्वाराशिमेदयोः’ इति विश्वमेदिन्यौ ॥—वृन्ध्येति । षण्डाद्यन्धने । वृन्ध्यस्त्विकलवृक्षादौ स्त्रियां स्याद- प्रजस्त्रियाम्’ इति मेदिनी । कौतेर्यति डुक् । कुञ्जमित्युज्ज्वलदत्तः । ‘यतो नावः’ इत्याद्युदात्तः । यक्प्रत्ययान्तोऽयमन्तोदात्त इत्यन्ये इति ‘निवाते वातत्राणे’ इति सूत्रे वृत्तिः । डित्त्वाद्विलोपे सति कित्करणं व्यर्थं स्यादिति गुणप्रतिषेधार्थात्ककारादुकारस्येत्येत्त्वं नेति तत्रैव हरदत्तः । एवं स्थितेऽध्यादयो यगन्ता इति प्रायोवादः

—स्नामदि—। ष्णा शौचे । मदी हर्षे, पद गतौ, ऋ गतौ, पृ पालनपूरणयोः, शक्तु शक्तौ । ‘अर्वा तुरङ्गमे पुंसि कुत्सिते वाच्यलिङ्गकः’ इति मेदिनी । ‘पर्व क्लीवं महे ग्रन्थे प्रस्तावे लक्षणान्तरे । दर्शप्रतिपदोः संधौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि’ इति च ॥—ङीव्राविति । ‘वनो र च’ इत्यनेन ॥—अङ्कुलिरिति । एतच्च ‘आरोहतं दर्शतं शक्करीमम्’ इत्यादिमच्चव्याख्यायां स्पष्टम् । ‘शक्करी छन्दसो मेदे नदीमेखलयोरपि’ इति मेदिनी ॥—शीङ्—। शीङ् स्वप्ने, कुश आह्वाने रोदने च, रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च, जि जये, क्षि निवासगत्योः, सृ गतौ, धृ धारणे

—ध्याप्योः—। ध्यै चिन्तायाम्, प्यैङ् वृद्धौ, आभ्यां क्वनिप्सात्संप्रसारणं च । धातोर्हल इति दीर्घः ॥—अदेः—। अद भक्षणेऽस्मात्कनिप् धकारश्चान्तादेशः । अध्वा मार्गः ॥—प्र ईरः—। ईर गतौ, शट्टु शातने, आभ्यां प्रपूर्वाभ्यां क्वनिप्सात्तस्य तुडागमश्च ॥—प्रेत्वरीति । स्त्रियाम् ‘वनो र च’ इति ङीव्रौ

— सर्वधातुभ्य इन् । डुपचष् पाके, तुडि तोडने, तोडनं दारणं हिंसनं च, वल संवरणे, वट वेष्टने, यज देवपूजादौ, कासृ दीप्तौ, यती प्रयत्ने । ‘यतिः स्त्री पाठविच्छेदे निकारयतिनोः पुमान्’ इति मेदिनी ॥ मल मल्ल धारणे, केल चलने भ्वादिः, केला विलासे कण्ड्वादिः, किल श्वैत्यक्रीडनयोस्तुदादिः, कुट कौटिल्ये, हिल भावकरणे, बुध अवगमने, दुनदि समृद्धौ, कल शब्दसंख्यानयोः । ‘गाङ्कुटादिभ्यः—’ इति डित्त्वाद्गुणाभावमाशङ्क्याह—वाहुलकादिति । ‘कोटिः स्त्री धनुषोऽग्रेऽश्रौ संख्यामेदप्रकर्षयोः’ इति मेदिनी । ‘वोधिः पुंसि समाधेश्च मेदे पिप्पलपादपे’ इति च । ‘नन्दिर्ध्यूताङ्ग आनन्दे स्त्री नन्दिकेश्वरे पुमान्’ इति च । इह इन्नित्येव सूत्रम् । सर्वधातुभ्य इति तु प्रक्षिप्तं व्यर्थं च । एवं सर्वधातुभ्यष्ट्रन्नित्यादावपि वोध्यमित्याहुः । अत एव दशपाद्यां ष्ट्रन्नित्येव पठितमिति दिक्

—हृपिषि—। हृञ् हरणे, पिष्ट्ल संचूर्णने, रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च, वृतु वर्तने । वर्तिर्दीपोपकरणम् । विद सत्तायाम् । विद्यते पुण्यमस्यामिति वेदिः ‘वेदिः परिष्कृता भूमिः’ । छिदिर् द्वैधीकरणे, कृत संशब्दने, हरतेः कीर्तयतेश्च ‘अच इः’ इति प्राप्ते इतरेषां तु ‘इगुपधात्—’ इति कप्रत्यये प्राप्ते वचनमिदम् । ‘यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । शुक्राहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु’ इत्यमरः । ‘हरिश्चन्द्रार्कवाताश्चशुकभेकयमादिषु । कपौ सिंहे हरेऽजेशौ शक्रे लोकान्तरे पुमान् । वाच्यवत्पिङ्गहरितोः’ इति मेदिनी । ‘वर्तिर्भेषजनिर्माणे नयनाज्जनलेखयोः । गात्रानुलेपनी दीपदशादीपेषु योषिति’ इति मेदिनी । ‘वेदिः स्यान्मण्डले पुमान् । स्त्रियामङ्कुलिमुद्रायां स्यात्परिष्कृतभूतले’ इति च । ‘कीर्तिः प्रसादयशसोर्विकारे कर्दमेऽपि च’ इति विश्वः