कृदन्तकृत्यप्रकरणम्

—तत्रोपपदमित्यादि । एतेन कृत्स्नंशोपपदसंज्ञयोरिह विधानसौष्ठवाय द्वितीयो धालधिकार आवश्यक इति ध्वनितम् । अयं भावः । यदि द्वितीयधालधिकारो न स्यात्तदा पूर्वधालधिकारेऽपि कृदुपपदसंज्ञे स्याताम् । इष्टापत्तौ तु सप्तमीनिर्दिष्टमात्रस्योपपदत्वेन ‘च्लि लुङ्गि’ इत्यादौ लुङ्गन्ते उपपदे च्लिरित्येवमनिष्ठोऽर्थः प्रसज्येत । तिङ्भिन्नधालधिकारप्रत्ययस्य कृत्स्नंज्ञायां करिष्यतीत्यादौ स्यप्रत्ययस्य कृत्त्वेन ‘कृत्तद्धित—’ इति प्रातिपदिकलादौत्सर्गिकमेकवचनमिति सर्वसंमतत्वेन सुप्रत्ययप्रसङ्गाच्च, तस्मादधिकारविशेषे अनयोः संज्ञयोर्विधानार्थमयमधिकार इति

—वासरूपोऽस्त्रियाम् । अपवादेन नित्यं वाधे प्राप्ते क्वचिदुत्सर्गस्यापि प्रवृत्त्यर्थमिदं सूत्रम् । अत एव ‘अचो यत्’ ‘ऋहलोर्ण्यत्’ इत्याद्यपवादविषये तव्यदादयोऽपि प्रयुज्यन्ते—भव्यम्, भवितव्यम् । कार्यं, कर्तव्यं, करणीयम् । वाच्यम्, वक्तव्यमित्यादि ॥—परिभाषेति । अधिकारसूत्रमिति स्वीकृते तु ख्यधिकारेण विच्छेदाद्वासरूपसूत्राप्रवृत्त्या आसिला भुङ्क्ते आस्यते भोक्तुमित्यादिरूपाणि न सिध्यन्ति । इह हि भोजनार्थलादासनस्य पूर्वकालता गम्यते, क्लाप्रत्ययश्च तुमर्थाधिकाराद्भावे भवति लकारोऽपि तत्रैवेति समानविष- यत्वादुभयोर्वाध्यवाधकभावः स्यात् । किंच वर्णात्कार इत्युत्सर्गः स च ‘रादिफः’ इत्यनेन वाध्येत । न चेष्टापत्तिः । ‘रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति’ इत्यादिप्रयोगविरोधात् । अमुमेवार्थं मनसि निधाय हरदत्तादिभिः परिभाषेयमित्युक्तम् । एतेन ‘शकि लिङ् च’ इति ज्ञापकाद्वासरूपविधेरनित्यत्वेन ह्यधिकारादुत्तरेषु कल्युदत्तुमुन्वलयेषु वासरूपविधिनास्तीति सिद्धान्तः संगच्छत इति दिक् । ‘वासरूप—इत्यत्राऽसरूप इति च्छेदः । अन्यथा लाघवे विशेषाभावेनासंवेद्याय सरूपो वेति ब्रूयादित्याशयेनाह—असरूप इति । असरूप इति किम् । ‘कर्मण्यण्’ इत्युत्सर्गः । ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ इत्यपवादः । स तूत्सर्गस्य नित्यं वाधको यथा स्यात् । गोदः । कम्बलदः । न च कृतेऽप्यसरूपग्रहणे अण्कयोरप्यसरूपलाशेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् । ‘नानुवन्धकृतमसारूप्यम्’ इति सिद्धान्तात् । अस्त्रियामित्यत्र स्त्रीशब्दः स्वर्यते स्वरितेन चाधिकारावगतिरित्याशयेनाह—ह्यधिकारोक्तं विनेति । तेन ‘स्त्रियां किन्’ इत्युत्सर्गम् ‘अप्रत्ययात्’ इत्यपवादो नित्यं वाधते । चिकीर्षा । जिहीर्षा । नन्वस्त्रियामित्यत्र स्त्रीशब्दस्य स्वरितत्वं प्रतिज्ञाय स्वरितेनाधिकारावगतिरित्यादिव्याख्यां विहाय स्त्रियामभिधेयायां वासरूपविधिनैति स्त्रियामित्येवं शब्दमुच्चार्य विहिते वासरूपविधिनैति वा व्याख्यायतामिति चेत् । अत्राहुः । स्त्रियां वाच्यायामिति पक्षे लब्ध्या रुवितव्येति यतो विषये तव्यो न स्यात्, द्वयोरपि इह स्त्रीवाचकलात् । स्त्रियामिति शब्दोच्चारणपक्षे तु व्यावकोशी व्यावकुष्ठिरिति कर्मव्यतिहारे णचो विषये किञ्च स्यात् । द्वयोरपि स्त्रियामित्युच्चार्य विधानात् । ततश्च स्त्रयधिकारोक्तं विनेति व्याख्यैव ज्यायसीति दिक्

—कृत्याः । अत्र प्रत्ययः इत्यादिवक्तृत्व इत्यधिकारेणापीष्टसिद्धेर्वहुवचनमनुक्तप्रत्ययसमुच्चयार्थं, तेन केलिमरादयो ज्ञापकसिद्धा इति नोपसंख्येया इत्याहुः ॥—ण्वुलः प्रागिति । ‘ण्वुल्तृचौ’ इत्यतः प्रागित्यर्थः । ‘रोगाख्यायां ण्वुल् वहुलम्’ इति नावधिः प्रत्यासत्तिन्यायात् ॥ अवधिविशेषे ज्ञापकं तु ‘अर्हें कृत्यतृचश्च’ इत्यत्र कृत्यात्पृथक् तृचो ग्रहणमेव । न चैवं तृचोऽकृत्यत्वेऽपि ण्वुलः कृत्यत्वं दुर्वारं स्यात्, इष्टपत्तौ तु ‘तयोरेव’—इति भावकर्मणोरेव ण्वुल् स्यान्न तु कर्तरीति वाच्यम् । भाष्ये एव ण्वुलः कृत्यत्वमाशङ्क्य योगापेक्षं ज्ञापकमिति सिद्धान्तितलात् । वृत्तिकारस्तु सूत्रे प्राक् ण्वुल इति प्रचिक्षेप ॥—तयोरेव—तच्छब्देन भावकर्मणी परामृदयेते एवकारस्तु कर्तृयोगव्यवच्छेदार्थस्तदाह—भावकर्मणोरेवेति । यथाप्येतत्तक्रकौण्डिन्यन्यायेनैव लभ्यते तथापि स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमेवकार इत्येके । तद्भायस्यानित्यलज्ञापनार्थमित्यन्ये ॥—स्वरार्थाविति । तकारः ‘तित्स्वरितम्’ इति स्वरितलार्थः । रेफस्तु ‘उपोत्तमं रिति’ इति मध्योदात्तार्थः

—कृत्यचः । उपसर्गादित्यनुवर्तते रषाभ्यामिति च । तत्र तात्स्थ्यात्ताच्छब्यमित्याह—उपसर्गस्थादिति ॥—कृत्स्थस्य नस्येति । अच उत्तरस्येत्यस्य कृतो विशेषणत्वे तु प्रयापणमित्यादौ न स्यादिति भावः ॥—प्रमग्न इति । ‘टुमस्जो शुद्धौ’ ‘ओदितश्च’ इति निष्ठानत्वं, तस्यासिद्धलात् ‘स्कोः’—इति सलोपे ‘चोः कुः’ ॥—निर्विण्णस्येति । विदेः कस्य ‘रषाभ्याम्’—इति नत्वं पूर्वस्य दस्य च

—प्रयापणीयमिति । या प्रापणे । णिचि ‘अर्तिही’—इति पुक् ‘णेरनिटि’ इति णिलोपः ॥—प्रयाप्यमाणमिति । यातेर्णिचि पुकि ण्यन्तस्य धातुत्वेन वर्तमाने कर्मणि लटि लटः शानच् तस्य शित्त्वेन ‘तिङ्शित्’—इति सार्वधातुकत्वे ‘सार्वधातुके यक्’ इत्यनेन यकि कृते ‘णेरनिटि’ इति णिलोपे ‘आने मुक्’ इति मुगागमे णत्वे च सिध्यति रूपम् । विहितविशेषणाकरणे तु यका व्यवधानेन ण्यन्तात्परत्वाभावान्न सिध्यति । न चाङ्व्यवायेऽपीति भविष्यतीति वाच्यम् । रषाभ्यां परस्य नत्येत्यंशे तस्यादिति निर्दिष्टपरिभाषया प्रापितस्याव्यवधानस्य रामाणामित्यादिसिद्धये व्यवायेऽपीति योगविभागेन वाधे सति आदर्शेनेत्यादावतिप्रसङ्गे प्राप्ते अट्कुप्वाङित्यंशो नियमार्थः । आङ्ग्रहणं तु पदव्यवायेऽपीति निषेधं वाधितुमिति स्थितम् । ‘णेर्विभाषा’ इत्यत्र तु ण्यन्तकृतोरव्यवधानस्यापेक्षा कथमद्भहणेन निवार्यति भावः

—हलश्च । इजुपधस्य हलन्तलाव्यभिचाराद्धल इत्यनेन तदादित्वं लक्ष्यत इत्याह—हलादेरिति ॥—प्रकोपणीयमिति । कुप क्रोधे ॥—प्रोहणीयमिति । ऊह वितकें । अत्र ‘कृत्यचः’ इति नित्यमेव णत्वम् । एवं प्रवपणीयमित्यत्रापि । डुवप् वीजसंताने

—इजादेः सनुमः । ‘कृत्यचः’ इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह—सनुमश्चेदित्यादि । इह हल इत्यनुवृत्तं तदन्तपरं न तु तदादिपरम् । इजादेर्हलादित्वासंभवात्तदाह—हलन्तादिति ॥—विहित इति । यदि तु विहितविशेषणं न व्याख्यायेत तर्हि नियमार्थता न लभ्येत, णिजन्ताद्विहितस्यापि कृत्स्थनकारस्य णिलोपे कृते हलन्तात्परत्वेन ‘णेर्विभाषा’ इति विकल्पं वाधितुं विषेः । अंशुवाला di इष्टपत्तौ ॥ कुप्वाणिजन्तात्प्रकृत्यिकाणीयप्रस्थायावत्तं प्रेक्षणीयमित्याद्धलादरणं bs स्यात्, किं तु णिजन्तप्रकृतिकमेवोदाहरणं स्यात् । किंच अस्य सूत्रस्य नियमार्थलाभावात्प्रमङ्गनीयमित्यत्र ‘कृत्यचः’ इत्यनेन णत्वं स्यात्, अतो विहितविशेषणमवश्यं स्वीकार्यमिति दिक् ॥ नन्वेवमपि नियमार्थता न युज्यते प्रेन्वनमित्यत्र विध्यर्थल- संभवात्, नुम्नकारेण व्यवधानात् ‘कृत्यचः’ इत्यस्याप्राप्तेरित्यत आह—नुम्प्रहणमिति । ‘अट्कुप्वाङ्—’ इति सूत्र इवात्रापि नुमानुसारो लक्ष्यत एति विध्यर्थलमिह न शङ्कनीयमिति भावः ॥—प्रोम्भणमिति । उम्भ पूरण इत्यस्मा- द्भावे ल्युट् ॥—वा निस्स—। ‘कृत्यचः’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—कृति पर इति ॥—ण्यन्तभादीनामिति । ण्यन्तस्य प्रकृत्यन्तरलादप्राप्ते वचनम् । ‘हेरचडि’ इति सूत्रे अचङ्कीति पर्युदासेन प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणमिति ज्ञापनादे- तत्सिद्धमिति केचिदाहुस्तद्रभसात् । ज्ञापनं तु कुलमात्रविषयकमिति भाषादौ सिद्धान्तितलात्

—अचो यत् । धातो- रिति वर्तते । अज्महणं च धातोर्विशेषणं विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह—अजन्तादिति ॥—शक्यमकर्तुमिति । अत्र केचिदज्महणमजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यादित्येवमर्थमपेक्षितम् । तेन दित्स्यं धित्स्यमित्यत्र यति कृते ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तत्वं सिध्यति, ण्यति कृते तु ‘तित्स्वरितम्’ इति प्रसज्येत । न च दित्स्यं धित्स्यमित्यत्र ‘ऋहलोः—’ इति ण्यतः प्रसक्तिरेव नास्तीति वाच्यम् । आर्धधातुकविवक्षायामेव अतो लोपे कृते हलन्तत्वेन तत्संभवादित्याहुस्तदापाततः । आर्धधातुके विवक्षिते यद्यतो लोपः स्यात्तदा हीदं संभवेत्तृलोपस्तु आर्धधातुके पर एवोचितः । अन्यथा परनिमित्त- लाभावेन स्थानिवत्त्वाभावे गणयतीत्यादावुपधावृद्धिप्रसङ्गादिति भावः ॥—सुपठत्वादिति । द्वये धातवोऽजन्ता हल- न्ताश्च । तत्र हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यतीति परिशेषादजन्तादेव यद्भविष्यतीति भावः ॥—तकिशसीति—। तक हसने । शस्तु हिंसायाम् । चते याचने । यत्तु केचिच्छंसीति सानुसारं पठन्ति तदुपेक्ष्यम् । ‘ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः’ इति सूत्राविरोधेन शंसेण्येत एव स्वीकर्तव्यलात् । ‘हनो वा यत्’ इति हन्तेर्वा यत्स्यात्, यत्संनियोगेन वधादेशस्तु नित्य एव । यद्यपि वधमर्हतीति वध्य इति ‘शीर्षच्छेदाद्यच्च’ इत्यतो यदित्यनुवर्तमाने ‘दण्डादिभ्यः—’ इति तद्धितेन यतापि सिध्यति तथाप्य- सिवध्यो मुसलवध्य इति समासो न सिध्येत् । कृति पुनः ‘कर्तृकरणे कृता’ इति सिध्यति । न चासिवधमर्हतीति विग्रहे कृतसमासादेव तद्धितोऽस्त्विति वाच्यम् । दण्डादिषु केवलस्य वधशब्दस्य पाठात्प्रत्ययविधौ तदन्तविधेश्च प्रतिषेधात्स्वरे भेदाच्च । असिवधशब्दाद्यति हि सति ‘तित्स्वरितम्’ इति स्वरितः प्रसज्येत । कृदन्तेन समासे तु कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण वध्यशब्द आद्युदात्तः । अत एव वध्यशब्देन तद्धितान्तेन सह सुप्सुपेति समास इत्यपि न वाच्यम् । अन्तोदात्तलप्रस- ङ्गादिति दिक् ॥—घात्य इति । ‘हनस्तोऽचिण्णलोः’ इति तलम् ‘हो हन्तेः—’ इति कुलम्

—पोरदुपधात् । पोः किम् । पाक्यम् । अदुपधात्किम् । कोप्यम् । तपरकरणं किम् । आप्ल्ल व्याप्तौ । आप्यम् ॥—नानुवन्धेति । अनुवन्धा- नामनवयवलात् तत्कृतमसारूप्यं नाश्रीयते । एकान्तलपक्षेऽपि ‘ददातिदधात्योर्विभाषा’ इति विभाषाग्रहणाल्लिङ्गाना- श्रीयते । अन्यथा अनुवन्धकृतादसारूप्यादेव शविषये णो भविष्यतीति किं तेन विभाषाग्रहणेन । ततश्च पक्षद्वयेऽपि शप्यमित्यादौ ण्यन्न भवतीति भावः । एतच्च ददातीत्यादिसूत्रे विभाषाग्रहणमनुवन्धानामनेकान्तलपक्षे शविषये णस्या- प्राप्तौ विभाषा, एकान्तलपक्षे तु प्राप्तविभाषेति पक्षद्वयसाधारणं विभाषाग्रहणं लिङ्गं मनोरमायासेकान्तलपक्ष एवोपन्य- स्तमिति तदनुसारेणेहाप्युक्तम् । अनेकान्तलपक्षे लसाधारणं लिङ्गम् ‘उदीचां माङः—’ इति सूत्रे माङो ग्रहणम् । मेङ इत्यत्र हि सत्यपि ङकारानुवन्धे तस्यावयवलाद् एजन्तलमविहतमिति ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यालस्वीकारादिति दिक् ॥—पयदेवेति । तेन ‘तित्सरितम्’ इति स्वरिते सति आलम्भ्य इत्यत्र समासान्तोदात्तत्वं वाधित्वा क्रुदुत्तरपद-प्रकृतिस्वरेण स्वरितान्तलमिष्टं सिध्यति, यति तु ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तत्वेनोत्तरपदाद्युदात्तत्वं प्रसज्येत तच्चानिष्ठमिति भावः

—उपात्प्रशंसायाम् । यादौ प्रत्यये विवक्षिते उपपूर्वाल्लभेर्नुम् स्यात्प्रशंसायाम् । सा चेह गम्यमानतया विशेषणम् । धालथंश्च प्राप्तिरेव, तेन यस्य प्राप्तिर्यस्माद्वा प्राप्तिः प्रशंसाहेतुर्भवति तदिहोदाहरणम् । विपरीतं तु प्रत्युदाहरणम् । इहापि यादौ प्रत्यये विवक्षिते इत्यर्थाभुमि कृते प्यति सत्यन्तस्वरितत्वं भवति, यति तु सत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वं स्यात् । प्राचा तु स्वरे विशेषमनालोच्य ‘पोरदुपधात्’ इति यतमेव स्वीकृत्य यति परे नुमिति व्याख्यातं तदाकरविरोधादुपेक्ष्यमित्याहुः ॥—गदमद—। व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमी । एभ्योऽनुपसर्गेभ्यो यत्स्यात् प्यतोऽपवादः । अनुपसर्गे किम् । ‘न नैपधे कार्यमिदं निगद्यम्’ इति श्रीहर्षः ॥—यमेरिति । ‘पोरदुपधात्’ इत्यनेनैव सिद्धेरिति भावः ॥—नियमे साधुरिति । ‘यमः समुपनिविषु च’ इति वैकल्पिकेऽप्यत्यये कृते ‘तत्र साधुः’ इति तद्धितो यदित्यर्थः । यद्यप्यस्मिन्पक्षे ‘कृत्यानां कर्तरि वा’ इत्यस्याप्रवृत्तेः कर्तरि तृतीया दुर्लभा तथापि त्वयेति च तेनेति च करणत्वविवक्षया तृतीयेति स्थितस्य गतिर्वोध्या । केवलाद्यतं कृत्वा निशब्देन समास इत्यपरे । यद्वा ‘यमोऽपरिवेषणे मित्’ इति मतमाश्रित्य ‘पर्यवसितं नियमयन्’ इत्यादाविव मित्त्वं स्वीकृत्य प्यन्ताद्यत् वोध्यः । अथ वा संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वात् प्यत्येव वृद्धिर्न प्रवृत्तेति दिक् । एवं च वार्तिकप्रयोगोऽप्यन्यथासिद्ध इति तद्ध्येन निपूर्वादिति न कल्पनीयमिति भावः ॥—अनुद्यमिति । अत्र वदेः क्यवेव भवति यजादित्यात्संप्रसारणम् । ‘नलोपो नञः’ ‘तस्माभुडचि’ ॥—व्यवहर्तव्येति । यद्यपि पणितव्यशब्दोऽर्थद्वयसाधारणस्तथापि निपातनस्येह रूढ्यर्थत्वाद्यवहर्तव्य एवायं नीपात्यते । उक्तं च हरिणा—‘धातुसाधनकालानां प्राप्त्यर्थं नियमस्य च ॥ अनुवन्धविकाराणां रूढ्यर्थं च निपातनम्’ इति ॥ अनुवन्धविकाराणां नियमस्य च प्राप्त्यर्थमिति पूर्वेणान्वयः ॥—शतेनेति । शतशब्दोऽनियतपरः । कन्याया वरणे वरयितॄणां नियमो नास्तीत्यर्थः ॥—वयति । संभक्तव्येत्यर्थः । वृद्ध् संभक्तावित्यस्येदं निपातनम्, तत्रैवानिरोधरूपस्यार्थस्य संभवादिति भावः । अनिरोधेष्वित्यस्यानुक्तौ वृषोऽपि स्यादिति ध्वनयति—वृत्येति । ‘एतिस्तुशास्’ इत्यादिना वृषः क्यप् । इह सूत्रेऽवद्यादीनि निर्विभक्तिकानि पृथक्पदानि तत्र वर्याशब्दष्टावन्तोऽनुक्रियते । न त्वयं द्वन्द्वेन जसन्तेन निर्देशः । तेन वर्येति स्त्रियामेव निपात्यते । अस्त्रियां तु वृद्धः ‘ऋहलोर्ण्यत्’ । वार्या ऋत्विजः । ऋत्विजामपि यज्ञमात्रे वरणीयत्वादनिरोधोऽस्ति स्त्रीत्वं तु नास्तीति प्यदेव भवति । एतच्च वृत्तिकारमतम् । न चात्र ‘एतिस्तु—’ इति क्यप् शङ्क्यः । तत्र वृष एव प्रहणं न तु वृद्ध इति सिद्धान्तात् । भट्टिस्तु द्वन्द्वाज्जसा निर्देश इति मत्वा पुंलिङ्गेऽपि यतं प्रायुङ्क्त । ‘सुप्रीवो भम वर्योऽसौ’ इति ॥—वाह्यमिति । वहनकर्मेत्यर्थः

—उपसर्या—। उपपूर्वात्सरतेः सर्तेर्वा यत्रिपात्यते । कालः प्राप्तोऽस्याः काल्या । ‘तदस्य प्राप्तम्’ इति वर्तमाने ‘कालाद्यत्’ इति यत् । प्रजननं प्रजनो गर्भप्रहणं । भावे घञ् ‘जनिवध्योश्च’ इति वृद्धिनिषेधः ॥—उपसार्येति । कर्मणि प्यत् ॥—कर्तरि यदिति । ‘तयोरेव—’ इति भावे प्राप्ते कर्तरि यत्रिपात्यत इति भावः ॥—संगतं त्वेदिति । नपुंसके भावे क्तः ॥—विशेष्यमिति । इहाजर्यमिति समुदायस्य संगतं वाच्यमित्यर्थो न प्राह्यः पर्यायाणां युगपत्प्रयोगासंभवेनाजर्यं सतां संगतमिति प्रयोगानापत्तेः । तेन संगतमिति भट्टिप्रयोगानुपपत्तेश्च ॥— वदः—। सकर्मकलाद्भावे कृत्यप्रत्ययो दुर्लभः ‘लः कर्मणि—’ इति सूत्र इव ‘तयोरेव—’ इत्यत्रापि सकर्मकेभ्यः कर्मणि अकर्मकेभ्य एव भावे इति सिद्धान्तात् । अत आह—भाव इत्याकृष्यत इति । ‘भुवो भावे’ इत्यत्रानुपसर्ग इत्यनुवर्तनात् निरुपसर्गस्य भवतेरकर्मकलात् ‘तयोरेव कृत्य—’ इति भावे कृत्यप्रत्ययसिद्धौ भावप्रहणस्य वैयर्थ्यशङ्कायां भावप्रहणमुत्तरार्थमिति भाष्ये स्थितं तद्भाष्यस्वारस्यप्राहिणां मतमाह—कर्मणीति ॥—अनुपसर्ग इति । मुपि किम् । ‘हनस्तो चिण्णलोः’ । घातः । अनुपसर्गे किम् । प्रघातः । भावे घञ्

—पतिस्तु—। एभ्य इति सुप्यनुपसर्गे भावे इति च निवृत्तमिति भावः । एतीतीण एव ग्रहणं नेङ्किः । तयोरधिपूर्वयोरेव ग्रहणादेतीति निर्देशानुपपत्तेः । तथा च रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणमिति भाष्ये यदेव प्रयुक्तः । केचित्तु ‘इण्वदिक इति वक्तव्यम्’ इति वचनादिकोऽपि भवतीत्यधीत्यामातेत्युदाहरन्ति ॥—इत्य इति । कथं तर्हि उपेयमिति ईङ् गताविति दैवादिकाद्यत् ॥—न बृङ् इति । ‘ईडवन्द—’ इति ज्ञापकात् तत्र हि ईडवन्दिभ्यां साहचर्यादात्मनेपदिनो बृङ एव ग्रहणमिति भावः ॥—परस्यापीति । ‘ओरावश्यके’ इति प्राप्तस्य ण्यस्यावकाशोऽवश्यलाव्यमिति आवश्यकविवक्षायां स्तुत्य इत्यादौ क्यपोऽवकाशः अवश्यस्तुत्य इत्यादाद्युभयप्राप्तौ ‘विप्रतिषेधे परम्—’ इति ण्यत्स्यात् तन्माभूदिति पुनः क्यबुक्तिरिति भावः ॥—आङ्पूर्वादञ्जेरिति । ननु ण्यत्येव नलोपः कस्मान्नोक्त इति चेन्न । कुलप्रसङ्गात्तित्स्वरप्रसङ्गाच्च । तस्मात्क्यवन्त एवाज्यशब्दः । नन्वेवमवग्रहः प्राप्नोति । न चेष्टापत्तिः । आज्यं किमासीदित्यादौ पदकारैस्तदकरणादिति चेत् । अत्र भाष्यम् । न लक्षणेन पदकारा अनुवर्त्याः पदकारैस्तु लक्षणमनुवर्त्यमिति । सत्यपि अवान्तरपदत्वे ‘ऋलिजं, पूर्वेभिः’ इत्यादाविव संप्रदायानुरोधेन क्वचिदवग्रहो न क्रियते इत्यादि तदाशयः ॥—कृपिचृत्योस्त्विति । कृपू सामर्थ्यं । चृती हिंसाग्रन्थनयोः ॥—कल्प्यमिति । कृपेललस्यासिद्धत्वाद् ऋलवर्णयोः सावर्ण्यविधानाच्च ऋदुपधत्वम् ॥—हस्वः सुपठ इति । दीर्घं पठतः सूत्रकृतस्त्वयमाशयः । दीर्घनिर्देशः इ इति प्रश्लेषार्थस्तत्र द्वितीय इकारो ‘ये विभाषा’ इत्यात्ववाधनार्थः । अन्यथा ‘ये विभाषा’ इत्यस्यावकाशः । स्वायते स्वन्यते । इत्यस्यावकाशः यस्मिन् पक्षे आत्वं नास्ति । आत्वपक्षे तु उभयप्रसङ्गे परत्वादन्तरक्षत्वाच्चात्वं स्यात् ‘ये विभाषा’ इत्यत्र हि ये इति विषयसप्तमी । तथा च यकारादौ बुद्धिस्थे एव प्राप्तमात्वमन्तरज्ञम् । ईकारस्तु क्यपा सह विधानाद् वहिरज्जः । तथा चान्तरज्ञस्यात्वस्य वाधनाय प्रश्लेषेण द्वितीय इकारविधिरावश्यक इति ई चेति दीर्घोच्चारणं कृतमिति । दीर्घं प्रत्याचक्षाणस्य भाष्यकृतस्त्वयमाशयः । इत्यमन्तरज्ञं परनिमित्तमनपेक्ष्य विधानात् क्यप्सन्नियोगशिष्टं हि तत् । आत्वं तु वहिरज्जं ये इति परसप्तम्याश्रयणात् । एवं च इत्वेनात्ववाधो न्याय्य एवेति दीर्घो न पठनीयः । हस्वपाठे मात्रालाघवमस्तीति तदनुरोधेन ये इति परसप्तम्याश्रयणमपि युक्तमिति । स्यादेतत् । इ चेति हस्वादेशाभ्युपगमे तस्यादेशस्य पूर्वेण सह आह्वणे तस्यासिद्धतया ‘हस्वस्य पिति—’ इति तुक् स्यात् ‘षलतुकोरसिद्धः’ इति षत्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वस्वीकारात् । अतो दीर्घं एव विधेय इति चेत् । मैवम् । पदान्तपदाद्योरादेशोऽसिद्धो न त्वन्योऽपीति सिद्धान्तात् । अन्यथा बृक्षे छत्रमित्यत्र डावाह्वणस्यासिद्धतया छे चेति हस्वाश्रयो नित्यस्तुक् स्यात् । इष्यते तु दीर्घात्पदान्ताद्वेति वैकल्पिक इति दिक् ॥—‘भृशोऽसंज्ञायाम्’ इत्यसंज्ञाग्रहणसामर्थ्याङ्गार्येत्यत्र सूत्रान्तरेणापि क्यप् न भविष्यतीत्यत आह—पुंसि चरितार्थ इति । भार्या नाम क्षत्रिया इत्यत्रेत्यर्थः ॥—तदनुवन्धेति । इभृश् इत्यनेकानुवन्धत्वात् विभर्तेः क्यपोऽप्रसङ्ग इति भावः

—मृजेर्विभाषा । ऋदुपधत्वान्नित्यं क्यपि प्राप्तेऽयमारम्भः ॥—चजोः—। यथासंख्यं नेह विवक्षितं ‘तेन रक्तं रागात्’ इति लिङ्गादिति कैयदहरदत्तादिभिरुक्तं तदालोच्याह—चस्य जस्य चेत्यादि । घिति ण्यति च चस्य कुत्वं घिति ण्यति च जस्य कुत्वमिति विवेकः ॥—न्यङ्कुरिति । ‘कृष्णसाररुन्यङ्कुरङ्गशम्बररौहिपाः’ इत्यमरः

—राजसूय—॥—यद्वेति । राजानं क्रीणन्ति इत्यादौ तथादर्शनादिति भावः ॥ पुञ् अभिपव इत्यस्य हस्तान्तत्वादाह—निपातनादीर्घ इति । निपातनं च रूढ्यर्थमपि । तेनाद्यपक्षे अश्वमेधादौ द्वितीयपक्षे ज्योतिष्टोमादौ च नातिप्रसङ्गः ॥—उत्वमिति । तस्य रपरत्वात् ‘हलि च’ इति दीर्घ इति भावः ॥ —नित्यं क्यविति । तेन ‘वदः सुपि क्यप् च’ इति यत्प्रत्ययो नेति भावः

—भिद्योद्ध्यौ—॥—क्यविति । कर्तरीति शेषः ॥—उद्ध्य इति । ‘तोयदागम इवोच्चभिद्ययोर्नामधेयसदृशं विचेष्टितम्’ इति रघुः

—पुष्यसिद्ध्यौ—। नक्षत्रे किम् । पोषणं सेधनम् । अधिकरणे ल्युट् । पुष्यसिद्ध्ययोः पर्यायत्वेऽपि स्वरूपपरत्वात्सूत्रे द्वन्द्वः । ‘पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ’ इत्यमरः

—पापमिति वेति । ‘तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्कः’ इत्युपक्रम्य ‘तान्येव भावोपहतानि कल्कः’ इति भारते दर्शनात् ‘कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्योरपि’ इति कोशाच्चेति भावः ॥—वक्तव्यमिति । वृत्तिकृता तु सूत्रे प्रक्षिप्तम् । क्यप उदाहरणं तु छन्दस्येव । मत्तस्य न प्रतिगृह्यं तस्मान्नापि गृह्यम् ॥—लोके त्विति । ण्यदेवेति भावः ॥—पदारूवैरि—। एष्वर्थेषु ग्रहेः क्यप् स्यात् ॥—अवगृह्यमिति । यस्य पदस्यावग्रहः क्रियते तत्पदम् । अवग्रहो विच्छेदः । अवान्तरपदसंज्ञां सूचयितुं पाठकाले किञ्चित्कालमवसानम् ॥—प्रगृह्यमिति । यस्य प्रग्रहस्तत्पदम् । प्रग्रहस्तु प्रकृतिभावाद्यणाद्यभावे परस्परमचोरसन्निकर्षः । यस्य प्रगृह्यसंज्ञा विहिता तत्प्रगृह्यमिति वृत्तिः । यद्यपि पदावयवसद्विवचनादेः प्रगृह्यसंज्ञा न तु पदस्य तथाप्यवयवधर्मस्य समुदाये उपचारो बोध्यः । अवगृह्यप्रगृह्यशब्दौ प्रातिशाख्यादिषु पदविशेषपरतया निरूढौ ॥—अस्वैरीति । स्वेन ईरितुं शीलमस्य स्वैरी स्वतच्चः । ‘स्वादीरेरिणोः’ इति वृद्धिः । नञ्पूर्वस्तु अस्वैरी ॥—गृह्यका इति । ‘अनुकम्पायाम्’ इति कन् । ‘गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते’ इत्यमरः

—विभाषा कृ—करोतेः क्यप्यप्राप्ते वृषेस्तु ऋदुपधलान्नित्यं प्राप्तेऽयमारम्भः ॥—पत्रं वाहनमिति । पत्तत्यनेनेत्यत्र ‘दाम्रीशस—’ इत्यादिना करणे प्रून् ॥—युग्यो गौरिति । यथापि ‘तद्वद्वति रथयुगप्रासङ्गम्’ इति तद्धितयतापि इदं सिध्यति तथापि ण्यतं व्यावर्तयितुमिदं सूत्रम् । अन्यथा हि योग्यो गौरिति स्यात् । अन्ये लाहुः । युग्यो हस्तीति हि वृत्तानुदाहतं तत्तु तद्धितेन न सिध्यति । न हि हस्ती युगं वहति । कृता तु सिध्यति । युज्यते संबध्यते ह्यसौ कुथादिनेति ततश्चात्र वैयर्थ्यशङ्कैव नास्तीति दिक् ॥—वृद्धौ सत्यामिति । तेन ‘अमावास्याया वा’ इति विहित-स्तद्धितो ह्रस्वपक्षेऽपि सिध्यति एकदेशविकृतस्यानन्यलात् । यदि तु यत्प्रत्ययान्तस्येदं पाक्षिकं निपातनमित्याश्रीयेत तदा यता मुक्तेऽधिकरणे ण्यदेव तावद् दुर्लभः । अथापि वाहुलकाल्लभ्येत । एवमपि ण्यदन्तमनूय विहितस्तद्धितो यदन्तान्न स्यादिति दिक् ॥—ऋहलोः—। पञ्चम्यर्थे षष्ठी । ऋ इति ऋधातोर्न ग्रहणं किंतु ऋवर्णस्य हला साहचर्यात्परं कार्यमिति निर्देशात् ‘ईडवन्द—’ इत्यादिलिङ्गाच्च ॥ ‘ऋहलोः—’ इत्येतदनुवर्तमानस्य धातोर्विशेषणं विशेषणेन तदन्तविधिस्तदेतदाह—ऋवर्णान्तादित्यादि । अत्रेदवमधेयम् । मूलपुस्तकेषु सर्वत्र ‘विभाषा कृवृषोः’ इत्यत्र पक्षे ण्यत् भवतीति वक्तुम् ‘ऋहलोर्ण्यत्’ इति सूत्रं पठित्वा पश्चात् ‘युग्यं च पत्रे’ ‘अमावस्यदन्यतरस्याम्’ इति पठितम् । मनोरमायां तु सूत्रपाठकमेण ‘युग्यं च पत्रे’ ‘अमावस्यदन्यतरस्याम्’ इति व्याख्याय पश्चात् ‘ऋहलोः—’ इति सूत्रं व्याख्यातं तथैवात्रापि व्याख्यातमिति ॥—गर्ज्यमिति । गर्जं शब्दे ‘ऋहलोः—’ इति ण्यति ‘चजोः—’ इति कुत्वे प्राप्तेऽयं निषेधः ॥—कुत्वं स्यादेवेति । ‘ऊदितो वा’ इति क्लायामिड्विकल्पात् ‘यस्य विभाषा’ इति निष्ठायामनिदलादिति भावः ॥—विपरीतमिति । सूत्रकारमते प्रुचुरल्लुभ्रभृतीनां ‘न क्लादेः’ इति कुत्वं न भवति, वार्तिककारमते तु निष्ठायामनिदलात् ‘चजोः—’ इति कुत्वं भवतीति परस्परविरुद्धमित्यर्थः ॥—यथोत्तरमिति । तथा च वार्तिकानुरोधेन कुत्वं स्वीकर्तव्यमिति भावः ॥—समाज इति । अजगतिक्षेपणयोरित्यस्माद्वन्नि ‘चजोः—’ इति कुत्वे प्राप्तेऽयं निषेधः । एवं व्रजेरपि ॥—न्युब्ज इति । उब्ज आर्जवे । निपूर्वस्यास्य जस्य कुलाभावो दस्य च वकारो निपात्यते ॥—घञा सिद्धे इति । उच समवाय इत्यस्माद्वन्नि ‘चजोः—’ इति कुत्वे लघूपधगुणे च ओक इति रूपं सिध्यति, परं तु ‘ठिन्त्यादिर्नित्यम्’ इत्याद्युदात्तलमनिष्ठं स्यादिति भावः

—ण्य आवश्यके । अवश्यंभावः आवश्यकम् । मनोज्ञादिलाद्वन् । अव्ययानां भमात्रे टिलोपः ॥—अवश्यपाच्यमिति । ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ ‘कृत्याश्च’ इति ण्यत् । आवश्यकशब्दोऽर्थयोतनार्थो न तु प्रयोगार्थः । तेनार्थप्रकरणादिगम्येऽपि तस्मिन् ण्यत्कुलाभावश्च भवति । यथा ‘अशोच्यानन्वशोचस्त्वम्’ इति । केचित्तु शोचितुमर्होः शोच्याः न शोच्या अशोच्या इति भगवद्गीतास्विदं व्याचक्षते तच्चिन्त्यम् । ‘अहं कृत्यतृचश्च’ इति ण्यति ‘चजोः—’ इति कुत्वप्रसङ्गात् ‘चजोः—’ इति कुत्वं ‘निष्ठायामनिटः’ वार्तिकमते तु सम्यगेवेति दिक् ॥—यज—यज देवपूजादौ । दुयाचृ याच्या-याम् । रुच दीतौ । प्रपूर्वो वच परिभाषणे । ऋच स्तुतौ

—ग्रन्थविशेष इति ॥ तथा च संज्ञेयमिति ‘वचोऽशब्दसंज्ञा-याम्’ इत्यस्याप्रसङ्गाभिषेधोऽयमिति भावः ॥—ज्ञापकादिति । सरूपलाद्वासरूपविधिना ण्यङ्क्रवेदिति न शङ्कनीयमिति भावः ॥—वाक्यमिति । ‘तिङ्मुवन्तचयो वाक्यम्’ ॥—भोज्यम्—भक्ष्यमिहाभ्यवहार्यमात्रं विवक्षितं नतु खरविशद-मभ्यवहार्यम् । तेन भोज्या यवागूरित्यपि भवतीत्याहुः ॥—भोग्यमन्यदिति । पालनीयमुपभोग्यं चेत्यर्थः ॥—लपिद-भिभ्यां चेति । ‘पोरदुपधात्’ इति प्राप्तस्य यतोऽपवादः । जयादित्यस्तु ‘आसुयुवपिरपि—’ इति सूत्रे लपिं प्रक्षिप्य रपिलपिचपीति पठित्वाऽनुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण दमेः संग्रह इत्युक्तवान् तत्र वैषम्येण व्याख्यानं निर्वाजं भाष्यविरो-धश्च स्पष्ट एवेति वोध्यम् ॥—स्वीकार्य इति । ‘कास्यनेकाच आम्वक्तव्यश्चुल्लम्पाद्यर्थम्’ इति वार्तिकवलाद्यथा चुल्लम्पा-दिभ्य आम् स्वीक्रियते तद्वदिति भावः । तथा च प्रयुज्यते—‘न ता नशन्ति न दभाति तस्करः’, ‘विष्णुर्गोपा अदाभ्यः’ इत्यादि ॥—लाव्यमिति । आवश्यके उपपदे इति व्याख्याने तु नेदं सिध्यतीति भावः । क्वचित्तु लाघवं प्रत्यनादरात् व्यतिसे इत्यादौ व्यतिशब्दवत् द्योतितार्थस्यापि प्रयोगो दृश्यते । अवश्यलाव्यम् । अत्रोपपदसमासासंभवेऽपि मयूर्व्यस-कादेराकृतिगणलात्समासः ॥—आसु—। पुञ्जिति । आसाव्यमिति । पुष् अभिपव इत्ययं गृह्यते न तु पु प्रसवैश्वर्ययो-रिति । ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ इति बहुलग्रहणादिति भावः ॥—यु मिश्रण इति । युष् वन्धन इति तु न गृह्यते सानुवन्धक-लादिति भावः । अत्र युप्रभृतीनां द्वन्द्वं कृत्वा पश्चादासुशब्देन द्वन्द्वः । तेन अल्पाच्तरम्’ इति युशब्दस्य न पूर्वनिपातः शङ्क्यः । इहाद्ययोः ‘अचो यत्’ इत्यनेन रपित्रपिचमां तु ‘पोरदुपधात्’ इत्यनेन यत्प्रत्यये प्राप्तेऽयमारम्भः ॥ अनित्य-मात्रे यदि प्रयोगस्तर्हि घटादावतिप्रसङ्ग इत्यत आह—दक्षिणाग्निविशेष इत्यादि । वैश्यकुलादेरिति । दक्षिणाग्नेर्हि योनिर्विकल्प्यते वैश्यकुलाद्वित्तवतो भ्राष्ट्राद्वा गार्हपत्याद्वेति ॥—कर्मव्यापार इति । तथा चायमर्थः । लोकानां यां प्रीतिस्तद्विषयीभवनं यस्मिन्नास्ति चोरादौ सोऽसंमतिरिति । वस्तुतस्तु प्रीतिविषयीभवनापेक्षया लाघवात्प्रीतिरेव संमति-सा यस्मिन् चोरादौ नास्ति लोकानां सोऽसंमतिः । यद्वा संमतिः प्रीतिविषयेषु यस्य नास्ति स विरक्तोऽसंमतिः । तन्त्रेणाः र्थद्वयमपि गृह्यते ॥—पाय्यसाम्नाय्य—। चतुर्षु अर्थेषु चलारो निपात्यन्ते । पीयतेऽनेनेति माङः करणे ण्यत् । मेयम-न्यत् ॥—हविर्विशेष इति । ऐन्द्रं दध्यमावास्यायामैन्द्रं पयोऽमावास्यायामिति विहितो दधिपयोरूपः ॥—धीयते अन-येति । अत्र सर्वा सामिधेनी न प्राह्या किंतु समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण विकृतिषु प्रक्षिप्यमाणा ‘पृथुपाजा अमर्त्यः’ इत्यादिकैव । अयं च विशेषो निपातनस्य रूढ्यर्थलाल्लभ्यते । नन्वेवं निपातनात्सामिधेनीविशेषवाचकत्वे सामि-धेनीप्रहणं व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । सूत्रे सामिधेनीप्रहणं प्रयोगविशेषोपलक्षणार्थम् । तथा चासामिधेन्यामपि दृश्यते धाय्याः शंसतीति । न हि शब्देण समित् प्रक्षिप्यते

—क्रतौ कुण्डपाय्य—। कुण्डशब्दे तृतीयान्ते उपपदे पिवतेरधिकरणे यत्प्रस्यो युगागमश्च निपात्यते । नन्वत्र ण्यदेव निपात्यतां प्रकृतलात् । एवं च ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ इति सिद्धलात् युक् च न निपातनीय इति लाघवमस्तीति चेत् । मैवम् । तित्सरप्रसङ्गात् । इष्यते तु ‘यतोऽनावः’ इत्याद्युदात्तः क्रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । तथा च प्रयुज्यते । प्रणाध्यात् कुण्डपाध्य इति । संपूर्वाच्चिनोतेस्तु ण्यदायौ निपात्येते । क्रतौ किम् । कुण्डपानम् । संचेयम्

—अग्नौ परि-। अमिरिह न ज्वलनः किं तु तद्धारणार्थमिष्टकाचयनेन निर्मितं स्थलं तदाह—स्थलविशेष इति ॥ एते साधव इति । स्थलविशेषेऽभिधेये परिपूर्वाच्चिनोतेः ण्यदायादेशयोः संपूर्वस्य वदेस्तु संप्रसारणदीर्घयोश्च निपातनादिति भावः

—चित्योग्निरिति । चिनोतेः कर्मणि क्यप् । यतोऽपवादः । इह सूत्रे अमावित्यनुवर्तते तच्च चित्यशब्दस्यैव विशेषणं न द्वितीयस्य । तस्य भावार्थकत्वेनाभिवाचकलासंभवात् । अमेरन्यत्र चेयमित्येव । शब्दकौस्तुभादौ तु अभिचित्येत्यत्र भावे यकारप्रत्ययस्तुक् च निपात्यते न तु क्यप् । तेनान्तोदात्तत्वं भवति । क्यपि तु कृते क्यपः पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुस्वरेण चित्य इवाद्युदात्तः स्यादिति स्थितम् । ननु वासरूपविधिना कृत्या अपि भविष्यन्तीत्यत आह—रुच्यधिकारादूर्ध्वमित्यादि ॥—कल्युडिति । हसितं हसनं छात्रस्य । ‘नपुंसके भावे कः’ ‘ल्युट् च’ इत्यनयोर्विपये भावे इति घञ्न । इच्छति भोक्तुम् । अत्र ‘इच्छायैषु लिङ्लोटौ’ इति लोण्न । लिङ् तु भवत्येव । ‘समानकर्तृकेषु तुमुन्’ ‘लिङ् चे’ति वचनात् । ईषत्पानः । ‘आतो युच्’ इति युच् । अत्र ‘ईषहुःसुषु-’ इति खल् न ॥—लिङ्गा वाधेति । चकारेण ‘लिङ् यदि’ इत्यतो लिङ्गुकृष्यत इति भावः ॥—भव्य-। ‘तयोरेव-’ इति नियमात्कर्तर्यप्राप्ते वचनम् ॥—साम्नामिति । कर्मणि पृष्ठी ॥—इत्यादीति । प्रवर्त्तीति प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य । प्रवचनीयो गुरुणा स्वाध्यायः । उपस्थानीयः शिष्यो गुरोः । उपस्थानीयो गुरुः शिष्येण । जायते जन्यः जन्यमनेन वा । आप्तवते आप्तव्यः । ण्यत् आप्तव्यमनेन वा ॥—शक्ति लिङ् चेति ॥—वोढव्य इति । वह्-प्रापणे इत्यस्मात्तव्यः । हस्य ‘हो ढः’ इति ढत्वे ‘म्रषस्तयोः-’ इति धत्वे ‘ष्टुना ष्टुः’ इति ष्टुत्वे ‘ढो ढे लोपः’ ‘सहिवहोः-’ इत्यवर्णस्यौत्यम् । अत्र ढलोपे कर्तव्ये ष्टुत्वमसिद्धमिति नाशङ्क्यम्, आश्रयासिद्धलात् ॥—वाधा माभूदिति । कृत्यानामिति शेषः ॥ —कृत्योक्तिरिति । कृत्यानुकर्षकचकारोक्तिरित्यर्थः ॥—लाघवादिति । इह हि चकारमात्रेण ॥ इति कृत्यप्रकरणम् ॥ ण्वुल्तृचौ ॥ णकारो वृद्ध्यर्थः । लकारो ‘लिति’ इति स्वरार्थः । तृचश्चकारस्तु ‘तुरिष्ठेमेयस्तु’ ‘तुश्छन्दसि’ इत्यादौ सामान्यग्रहणविधातार्थः । ‘चितः’ इत्यन्तोदात्तार्थस्तु न भवति, ‘आद्युदात्तश्च’ इत्यनेनैव सिद्धेः । एवं च ‘अमृन्-’ इति सूत्रे तृन्तृचोः पृथग्ग्रहणं विहाय अप्तृस्वस्य इत्येव सुवचमित्येके । अन्ये तु सामान्यग्रहणेऽपि क्वचिद्विशेषस्यैव ग्रहणं भवतीति ज्ञापनार्थम् ‘अप्तृन्-’ इति सूत्रे तृन्तृचोरुभयोर्ग्रहणम् । तेन कोपधग्रहणेन तद्धिततुग्रहणमित्येतत्सिद्धमित्याहुः ॥—वोढेति । ‘अर्हे कृत्यतृचश्च’ इति तृच्, ढलादयस्तु वोढव्य इत्यत्रेवात्राप्यूह्याः ॥—रधितेति । ‘रधादिभ्यश्च’ इति वेद् ॥—रद्धेति । इह ‘नेव्यलिटि-’ इति निषेधाप्रवृत्तावपि ‘रधि-’ इत्यनेन अच्परलाभावाशुन्न ॥ —मङ्केति । ढमस्जो शुद्धौ । अस्मात् तृच् ‘मस्जि-’ इति नुम् अन्त्यात्पूर्वः । ‘स्कोः-’ इति सलोपः । जस्य कुत्वे चत्वम् अनुस्वारपरसवर्णौ । ‘वहूनां समवाये द्वयोर्द्वयोः संयोगः’ इति पक्षे तु नुमागमस्याच्परत्वेऽपि ‘स्कोः—’ इति सलोपो भवत्येवेति ज्ञेयम् ॥—नङ्गेति । रधादिलादिडभावपक्षे नुम् ॥—लब्धेति । ‘क्षपस्तथोः’ इति धः, भकारस जश्लम् । ‘लभेश्च’ इति नुम् तु न भवति, अचीलनुवर्तनात् ॥—ण्वुलि नेति । ‘सनि ण्वुलि ल्युटि च न’ इति वचनात् ॥—योगविभागेनेति । ‘कृलल्युटो वहुलम्’ इति सूत्रे कृतो वहुलमित्येवाकरे स्थितम् । तथा च योगविभागं विनैव सर्वेष्टसिद्धिरिलाहुः ॥—प्रक्रन्तेति । ‘प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्’ इति क्रमेरात्मनेपदविषयता