लकारार्थप्रकरणम्

—न यदि । लटः प्रतिषेधे उत्सर्गो लङ्

—वासो लक्षणमिति । प्रसिद्धत्वाज्ज्ञापकमित्यर्थः ॥—चारणं लक्ष्यमिति । सहसा दुष्ट्यनारोहाज्ज्ञाप्यम् ॥—पक्षे लङ्घिति । वने अवसाम । गा अचारयाम ॥—यच्छब्दयोगेऽपीति । अत एव ‘न यदि’ इति योगात्पूर्वं ‘विभाषा साकाङ्क्षे’ इति न कृतमिति भावः ॥—अत्यन्तापहव इति । अपहवोऽपलपस्तत्र आत्यन्तिकत्वं नामेत्थं यदभियुक्तस्तद्धेतोरप्यपहुतिः ॥ नाहमित्यादि । कलिङ्गो नाम निषिद्धो देशः । ‘अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनःसंस्कारमर्हति’ इति स्मरणात्तस्मिन्देशे त्याग गतं चिरं स्थितमिति केनचित्कश्चिदुक्तः सन्नाह नाहं कलिङ्गाजगामेति । न केवलमवस्थानमेव निषिध्यते किं तर्हि तद्धेतुभूतं गमनमपीति भवत्यत्यन्तापहवः । यदा तु कलिङ्गेष्वगम इत्युक्तः सन्गमनमेवापलपति न तदात्यन्तापहव इति लङेव भवति, न कलिङ्गेष्वगच्छमिति

—प्रश्ने च-। प्रश्ने भूतानद्यतनपरोक्षे इति वर्तते । प्रश्न इत्यत्र कर्मणि नङित्याह—प्रष्टव्य इति ॥—आसन्नेति । पञ्चवर्षाभ्यन्तरमासन्नकालं पञ्चवर्षातीतं तु विप्रकृष्टकालमित्याहुः ॥ पृच्छयमान इति । आसन्नकालिके भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तिधात्वर्थे प्रष्टव्ये सतीत्यर्थः । प्रश्ने किम् । भूतानद्यतनपरोक्षे लिङेव । जगाम चैत्रः ॥ लट् स्मे । स्मे इत्यव्ययं भूतकालद्योतकम् ॥—ननौ-। पृष्टस्य प्रतिवचनमिति विग्रहः । समाहारद्वन्द्वे तूभयत्र स्यात् इव्यते च प्रतिवचने एव लट् । तदाह—ननु करोमीति । न च पृष्टग्रहणं व्यर्थं यावता प्रश्नपूर्वकमेव प्रतिवचनं भवतीति वाच्यम् । विरुद्धमपि वचनं प्रतिवचनं वचनाभिमुख्यमपि प्रतिवचनमिति पृष्टग्रहणं कर्तव्यमिति कैयटे स्थितत्वात् ॥—नन्वोः-। भूत इत्येव । पक्षे लङ् । अनद्यतने तु लङ्

—पक्षे यथाप्राप्तमिति । लङ्लटोरभावपक्षे लङ्, पारोक्ष्ये तु लिङित्यर्थः ॥—भविष्यतीति । ‘भविष्यति गम्यादयः’ इति सूत्रात्

—यावत्पुरा-। लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाऽनित्येति निपातग्रहणेन ज्ञाप्यते ॥ यावत् भुङ्क्त इति । निश्चितं भोक्ष्यते इत्यर्थः ॥—यावद्दास्यत इति । अनद्यतनभविष्यति तु यावद्दाता तावद्भोक्तेति प्रत्युदाहर्तव्यम्

— विभाषा-। ननु ‘अनयतनेहिल्यतरस्याम्’ इत्यनयतने किमोहिल्विहितस्तथ कर्हियोगे लुटैव भाव्यमिति कथमुदाह्रियते कर्हि भोक्ष्यत इति । अत्राहुः । भविष्यत्सामान्ये भोक्ष्यते इति लद्र । कर्हियोगे तु अनयतनावगतिर्लक्षणयेति ॥—भोक्तावेति । ननु भविष्यत्सामान्येऽयं लङ्घिहितस्तस्य लुटा सह कथं विकल्पो विषयभेदादिति चेत् । अत्राहुः । ‘अनयतने लुट्’ इत्यत्र ‘विभाषा कदा’- इत्यादीनि कानिचित्सूत्राणीष्टानुरोधेनानुवर्तन्ते तेन लङ्घिषयेऽपि लङ् भवति न त्वनयतने लुटा लङ् वाध्यत इति ॥—किंचूर्च-। किमा वृत्तं किंचूर्चत्म् । केचित्तु यद्यपि कदाकुत्रेत्याद्यपि किंचूर्चत्तं तथापि तत्र गृह्यते अनभिधानात् । तेन कदा भोजयिष्यसीत्यादौ भविष्यति लङ् नेत्याहुः

—लिप्स्यमान-। लिप्स्यमानसिद्धौ लिप्सायाः सत्त्वात्पूर्वेण सिद्धेऽप्यकिंचूर्चत्तार्थमिदमिति ध्वनयनुदाहरति—योऽन्नमिति

—लोडर्थ-। लोडर्थस्य लक्षणमिति षष्ठीतत्पुरुषः । कृष्ण भोजनं लोडर्थस्य गोचारणप्रैषस्य लक्षणम् । भोजनकाले गोचारणं त्वया कर्तव्यमित्यर्थः ॥—पक्षे लङ्घिति । कृष्ण इति । भोक्ता कृष्णश्चेद्भोक्ष्यते त्वं गाश्चारयेत्यर्थः ॥ लिङ् चोध्व-। कालाद्रन् । ‘तद्धितार्थोत्तरपद’ इत्यत्र ‘दिक्संख्ये’ इत्यनुवर्तनादिह समासो दुर्लभ इत्याशङ्कायामाह-निपातनादिति

—वर्तमान-॥ स्वार्थे ष्यञ्जिति । अस्मादेव सामीप्य इति निर्देशात्प्यञि सिद्धे ‘चतुर्वर्णादिभ्यः’ इति वार्तिकं प्रपञ्चार्थमित्याहुः । न चात्र ‘पूरणगुण’- इति निषेधात्पष्टीसमासो न प्राप्नोतीति वाच्यम् । अनेनैव निर्देशेन तन्निषेधस्यानित्यत्वाभ्युपगमात् । तेन बुद्धिमान्यमित्यादि सिद्धम् ॥—येनोपाधिनेति । धातुविशेषाद्युपाधिना । तथाहि पूड्यजोः शानन्विहितः स ताभ्यामेव धातुभ्यां भवति न तु धात्वन्तरात् । तच्छीलादिविशिष्टे कर्तरि ‘अलंकृन्’- इत्यारभ्य ‘भ्राजभास’- इति ये इष्णुजादय उक्तास्तेऽपि कृन्नादिभ्यो धातुभ्यस्तस्मिन्नुपाधौ सत्येव भवन्ति । कदा आगतोऽसीति भूतकालेन प्रश्नवाक्यं, आगच्छामीत्युदाहरणे भूतकालाभिव्यक्तयेऽयमिति प्रयोगस्त्विदानीमेवागममिति वर्तमानसमीपभूतकालयोतनाय । तेन ह्यागमनाविनाभूतं यद् रूपं धूली-धूसरताप्रस्वेदादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । एवं कदा गमिष्यसीति भविष्यत्कालेन प्रश्नवाक्यम् । गच्छामीत्युदाहरणे भनाऽविनाभूतं यत् रूपं परिकरवन्धादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । न च कदेति प्रश्ने उत्तरवाक्ययोः कालानुपादानादसंगतिः शङ्कया । उत्तरत्रायमेवशब्दाभ्यामिदानीमिति कालावगमात् । सामीप्ये किम्, कदा आगतो भवान् । अस्मान्मासात्पूर्वस्मिन्मासे आगच्छम् । एतच्च सूत्रमाकरे प्रत्याख्यातम् । गङ्गासमीपे गङ्गात्वारोपवद्वर्तमानसमीपे वर्तमानत्वारोपसंभवात्

—आशंसायाम्-। आशंसनमाशंसा अप्राप्तस्य प्राप्तुमिच्छा । आशंसायां वर्तमानत्वेऽपि तद्विषयस्य वर्षादेर्भविष्यत्कालसंवन्धाद्भविष्यतीत्युक्तम् । आशंसायां किम् । गमिष्यति

—क्षिप्रवचने-। वचनप्रहणं स्वरूपप्रहणनिरासार्थम् । तदाह-क्षिप्रपर्याय इति ॥—पूर्वविषय इति । आशंसायामित्यर्थः । तेन पूर्वलकारापवादोऽयम्

—आशंसावचने-। भूतवद्वर्तमानवत्प्रत्यययोरपवादः । न भूतवदिति न वर्तमानवदित्यपि वोध्यम् ॥—आशंसेऽधीयीयेति । एवं प्रार्थये अधीयीय इच्छामो वयमधीयीमहीलादि ज्ञेयम् ॥—क्षिप्रमिति । क्षिप्रयोगेऽपि परलाल्लिङ्गिति भावः

—नानद्यतन । भूतानद्यतने लङ्घिहितो भविष्यलनद्यतने तु लुट् तौ चानयोरर्थयोर्निषिध्येते तदाह—लङ्लुटौ नेति । एवं च भूते लुङ् भविष्यति तु लङ्लिलाशयेनोदाहरति—अन्नमदात् दास्यतीलादि ॥—अग्नीनिति । आहवनीयादीन्

—भविष्यति मर्यादा । अक्रियाप्रबन्धार्थमसामीप्यार्थं चेदं वचनम् । नानद्यतनवदिल्युवर्तते इलाह—अनद्यतनवन्नेति । लुङ्ग्र नेलर्थः । इह सूत्रे देशकृता मर्यादा उत्तरत्र कालकृता तत्र विशेषं वक्ष्यति—तस्य यदवरमिति । पाटलिपुत्रावधिकमार्गस्य यदवरं कौशाम्ब्याः सकाशादिलर्थः । कौशाम्ब्याः पूर्वमिति यावत् । भविष्यति किम् । योऽध्वा अतिक्रान्त आपाटलिपुत्रात्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र सकूनपिवाम । मर्यादावचने इति किम् । योऽध्वा गन्तव्यो निरवधिकस्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र सकून्पास्यामः । अवरस्मिन्निति किम् । योऽध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र सकून्पातासः

—कालविभागे च । कालविभागः कालविशेषः । अनहोरात्राणामिति संबन्धषष्ठी ॥—पूर्वसूत्रमिति । तदयमर्थः । मर्यादोक्तौ कालविशेषाद्यदवरं तस्मिन्प्रविभागे भविष्यलनद्यतनवन्न, स चेत्कालविभाग अहोरात्रसंबन्धी न चेदिलर्थः । इह कालविभागे सत्यवरस्मिन्ननद्यतनवन्नेत्युक्ते कस्मादिल्यपेक्षायामर्थात्कालविशेषादिति लभ्यत इत्येके । केचित्तु कालविभाग इति पञ्चम्यर्थे सप्तमीलाहुः ॥—उत्तरार्थं इति । ‘परस्मिन्विभाषा’ इति सूत्रे कालमर्यादाया एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् । भविष्यतीति किम् । यः संवत्सरोऽतीतस्तस्य यदवरं मासात्तत्र पयोऽपिवाम । मर्यादायामिति किम् । यो निरवधिः समयस्तस्य यदवरं मासात्तत्र पयः पातास्मः ॥—पञ्चदशरात्र इति । नन्वत्र ‘संख्यापूर्व रात्रम्’ इति क्लीवत्वेन भाव्यम् । न च पञ्चदश रात्रयो यस्मिन्पक्षे इति बहुत्रीक्षाश्रयणात्पुंलिङ्गः सिद्ध इति वाच्यम् । ‘अहःसर्वैकदेश’ इत्यच्प्रलयस्याभावप्रसङ्गादिति चेत् । सत्यम् । अत एव हि भाष्यप्रयोगात्क्लीवत्वं नेत्याहुः

—परस्मिन् । ‘भविष्यलनद्यतनवन्न’ इति विकल्पेन निर्धिध्यते ॥—वर्ज्यमिति । णिजन्तात् ‘अचो यत्’ इति कर्मणि यत् । वर्जमिति पाठे तु ‘द्वितीयायां चे’ ति णमुद्ध । अनहोरात्राणामित्येव । योऽयं वत्सर आगामी तस्य यत्परं पञ्चदशरात्रात्तत्र पयः पातास्म इलादि ॥—लिङ्निमित्त इति । अतिपत्तिरनिष्पत्तिः

—भूते च । लिङ्निमित्ते लङ् स्याद् भूते भविष्यति च क्रियातिपत्तौ । अद्यतनानद्यतनसाधारणं भूतसामान्यमिह ज्ञेयम् । अस्योदाहरणानि ‘उताप्योः समर्थयोलिङ्’ इत्यारभ्य ‘समानकर्तृकेषु तुमुन्’ इति विहाय सप्तसूत्र्यां बोध्यानि । ततः प्राचीनेषु ‘वोताप्योः’ इत्यनेन विकल्पोक्तेः ॥—लङ् वेति । लिङ्निमित्ते भूत एवायं विकल्पो, भविष्यति तु नित्यमेव लङ्

—गर्हायाम् । अत्र ‘वोताप्योः’ इति न संबध्यते । वर्तमाने लङ्कृताः कालत्रये तु न प्राप्नोतीति विधिरयम् ॥—कालत्रय इति । कालविशेषानुपादानादिति भावः ॥—परत्वादिति । निरवकाशलादिल्यपि बोध्यम् ॥—अपि जायामिति । त्यक्ष्यसि अत्याक्षीरित्यादिविषयेऽपि त्यजसीत्यादि लडेव प्रयुज्यत इति भावः । एवं यो जायां तत्याज अत्यजत् अत्याक्षीत् त्यक्ता त्यक्ष्यतीत्यादिविषयेऽपि यो जायामपि त्यजति जातु गणिकामाधत्ते इति लडेव कालत्रयलकारापवादतया प्रयोक्तव्यः । लिङ्निमित्ताभावादिह क्रियातिपत्तौ लङ् न भवति ॥—कालत्रये लकारा इति । परोक्षानद्यतनभूते लिट् । कथं धर्मं तत्यक्थ । भूतानद्यतने लङ् । कथं धर्मलजः भूतसामान्ये लङ् । अत्याक्षीः । भविष्यत्यनवने लङ् । त्यक्तासि । भविष्यत्सामान्ये लङ् । कथं धर्मं त्यक्ष्यसीत्यादि ॥—अत्रेति । क्रियातिपत्ताविति ज्ञेयम् ॥—किंचूत्ते । लिङ्लटो कालत्रये स्तः ॥—नानुवर्तत इति । एवं चास्मिन्विषये निन्दति निन्दिष्यत्यनिन्ददिति कालत्रये लकाराः पक्षे न भवन्तीति भावः ॥—प्राग्वदिति । क्रियातिपत्तौ भविष्यति नित्यं लङ् भूते वेत्यर्थः ॥—अनवक्लृप्यमर्षयोः—। लिङ्लटावनुवर्तते तौ च कालत्रये भवतस्तेन सर्वलकाराणामपवादः । किंचृत्तस्यानधिकारादेवाविशेषादुभयोर्भविष्यतीत्यकिंचृत्तेऽपीति न कर्तव्यम् । पूर्वनिपातार्हस्यान्त्याचः परनिपातो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थः ॥—लङ् प्राग्वदिति । भूते वा भविष्यति नित्यमित्यर्थः । नाहं भावयामि चैत्रो हरिमनिन्दिष्यदित्याद्युदाहर्तव्यम् ॥—किंकिलास्त्यर्थेषु—। लिङ्लटोः प्राप्तयोरिह लङ्ग्रहणाल्लिङ् निवर्तत इत्याशयेनाह—लिङोऽपवाद इति ॥—अस्ति भवतीति । लत्कर्तृकं शूद्रागमनमस्तीत्यादिर्थः ॥—लङ् नेति । लिङो निवृत्तत्वेन तन्निमित्तलाभावात् ॥—जानुयदोर्लिङ् । अनवक्लृप्यमर्षयोरिति वर्तते । तथाच ‘अनवक्लृप्यमर्षयोः’ इति लिङ्लटोः प्राप्तयोर्वचनमिदं लटो वाधनार्थम् । तदाह—लटोऽपवाद इति । अयं कालत्रये ॥—लङ् प्राग्वदिति । क्रियातिपत्तौ भूते वा भविष्यति नित्यमित्यर्थः । जानु भवान् हरिमनिन्दिष्यदित्याद्युदाहर्तव्यम् । अगर्हायामिदम् । गर्हायां तु जानुयोगे लङ्ककः ॥—यच्चयत्रयोः । ‘अनवक्लृप्यमर्षयोः’ इति वर्तते । यथासंख्यमिह नेष्यते । अयमपि लिङ्लटोरपवादः । योगविभागस्तु उत्तरसूत्रद्वये यच्चयत्रयोरेवानुवृत्तिर्यथा स्यादित्येतदर्थः । क्रियातिपत्तौ लङ् प्राग्वत् । यच्चयत्र वा लमेवमकरिष्यो न श्रद्धे न मर्षयामीत्यादि ॥—गर्हायां च । कालत्रयेऽयं भवतीति सर्वलकारापवादः ॥—लिङेव स्यादिति । गर्हायां ‘विभाषा कथमि—’ इति लट् प्राप्तस्तत्रैव ‘किंचृत्त’ इति लट् प्राप्तस्तयोरपवादो यच्चयत्रयोर्योगे विहितोऽयं लिङिति भावः । लङ् प्राग्वत् । यच्चयत्र वा त्वं शूद्रमयाजयिष्यस्तदन्याय्यमित्यादि

—चित्रीकरणे च । अयमपि कालत्रये लङ् प्राग्वत् । यच्चयत्र वा त्वं शूद्रमयाजयिष्यः आश्चर्यमेतत्

—शेषे—। सर्वलकारापवादः ॥—सोऽधीयीतेति । यदायद्योरुपसंख्यानात् ‘जानुयदोः—’ इति लिङ् । लिङ्निमित्ताभावादिह लङ् न

—उताप्योः—। धातोर्लिङ् स्यात्कालत्रये ॥ भूतेऽपि नित्य इति । वाग्रहणस्य निवृत्तलात् भविष्यतीव भूतेऽपि नित्यं लङ् । उताहनिष्यद्दस्युं राजा । नाहन् न हनिष्यतीति गम्यते

—कामप्रवेदने—॥ लिङ् स्यादिति । कालत्रये सर्वलकारापवादः ॥—कश्चिज्जीवतीति । कामो मे इत्यनुपजनीयम् । ‘वर्तमानसामीप्ये’ इति लट्

—संभावनेऽल—॥—प्रौढिरिति । पर्याप्तिरित्यर्थः ॥— प्रथमया सप्तम्या चेति । संभावने इति सप्तम्यन्तं प्रथमया विपरिणम्यते । अलमिति प्रथमान्तं सप्तम्येति संबन्धः ॥ —संभावनेऽर्थे इति । न च प्रथमया विपरिणमितलात्कथमत्र सप्तम्यर्थलाभ इति चेत् । अत्राहुः । संभावनेऽलमि- स्यावर्त्यं द्वितीयस्यैव विपरिणामात्सर्वेष्टसिद्धिरिति । संभावनं क्रियासु योग्यताध्यवसायः ॥—अलमितीति । तच्च संभावनं समर्थं इति चेद् भवति तदा लिङ् स्यादित्यर्थः ॥—सिद्धेति । सिद्धः अप्रयोगो यस्य तस्मिन्नलमि सति । यत्रालंशब्दो न प्रयुज्यते तदर्थस्तु गम्यते तत्रेति फलितोऽर्थः । मनोरमायां तु ‘अलमिति संभावने सिद्धाप्रयोगश्चेत्’ इति सूत्रयितुमुचितमित्युक्तम् । तत्र सिद्धस्याप्रयोग इति विग्रहः । कस्याप्रयोग इत्याकाङ्क्षायामर्थादलंशब्दस्येति बोध्यम् ॥—अपि गिरिमिति । संभावनद्योतकोऽपिशब्दः । गिरिविदारणे पर्याप्तं इति संभावनात्र गम्यते । कालसामान्येयं लिङ् । लङ् प्राग्वत् । अपि गिरिं शिरसाऽभेत्स्यत् । अलमिति चेत् किम् । प्रायेण गमिष्यति

—विभाषा धातौ—संभावनमुच्यते येन तत्संभावनवचनं तस्मिन्धातौ । संभावनार्थकधातावित्यर्थः ॥—भुञ्जीथास्त्वमिति । अत्र पूर्वेण नित्यो लिङ् । धातौ किम् । संभावनवचने स्वरूपग्रहणं माभूत् । कृते तु संभावनवचने तद्वाचकधातोरप्रयोगादिह विभाषा न भवति । भुञ्जीत भवान् । पूर्वेणात्र नित्यो लिङ्

—हेतुहेतु—विभाषेत्यस्यानुवर्तनादाह—वा स्यादिति ॥—नमे च्चेदिति । कृष्णनतिः सुखप्राप्तौ हेतुः ॥—भविष्यत्येवेति । लिङ्त्यनुवर्तमाने पुनर्लिङ्ग्रहणं कालविशेषप्रतिपत्त्यर्थमिति भावः ॥—हन्तीत्यादि । ननु ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ इति हन्तेः शतृप्रत्ययः स्यात् हननस्य पलायने हेतुत्वात् । मैवम् । ‘देवत्रातो गलो ग्राह इति योगे च सद्विधिः । मिथस्तेन विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः’ इति ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ इति सूत्रे भाष्ये व्यवस्थापितत्वात् । व्याख्यातं च कैयटेन तत्रैव सूत्रे देवत्रात इति संज्ञा । तत्र ‘नुदविदोन्दत्राप्राहीभ्योऽन्यतरस्याम्’ इति न नत्वं भवति देवत्राण इति । किं तु देवत्रात इत्येव । ‘ग्रो यङि’ ‘अचि विभाषा’ इति प्राण्यङ्गे नित्यं लत्वम् । गलः । विषवाचके गर इत्यत्र न भवति । ‘विभाषा ग्रहः’ इति णप्रत्ययो जलचरे भवति ग्राहः । ज्योतिषि न । ग्रहः । ‘लक्षणहेत्वोः’ इति सूत्रे ‘नन्वोर्विभाषा’ इत्यतो विभाषेत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणादितिशब्दयोगे सद्विधिः शतृशानचौ न भवतः । हन्तीति पलायते । वातायने गवाक्षः । अन्यत्र त्ववङ् न भवति । गोक्षः । संशितव्रत इति बहुव्रीहिः । अत्र ‘शाच्छोरन्यतरस्याम्’ इति संशात इतीत्यविकल्पो न भवति । अन्यत्र तु शातः । शितः । ते पूर्वोक्तनलादिविधयो मिथः परस्परं एकविषये न विकल्प्यन्ते तत्तद्विधायकसूत्रे व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति भावः । क्रियातिपत्तौ तु भूते भविष्यति च नित्यं लङ् । यद्यवर्षिष्यत् सत्यमुदपत्स्यत्

—इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ । एषूपपदेषु धातोरेतौ स्तः । सर्वलकाराणामपवादः । ‘लिङ् च’ इत्यनेन समानकर्तृकेषु लिङो विधानादिह लिङ्लोटावसमानकर्तृकेषु भवत इति बोध्यम् ॥—इच्छन् करोतीति । अत्रानभिधानात् ‘समानकर्तृकेषु’ इति तुमुन् न । ननु ‘कामप्रवेदनेऽक्वचिति’ इत्यनेनैव लिङः सिद्धत्वादिह लिङ्ग्रहणं मास्तु लोडेव विधीयतामिति चेन्न । लोटा लिङो वाधा माभूदिति लिङ्ग्रहणस्यात्रावश्यकत्वात् । न चैवम् ‘इच्छार्थेषु लोट् च’ इत्येव सूत्र्यतामिति वाच्यम् । चक्रारेण लिङोऽनुकर्षे तत्संबद्धस्य विभाषाग्रहणस्यानुकर्षेणप्रसक्त्या लकारान्तरमपि स्यादिति । न चैवमपि कामप्रवेदन इत्युपसंख्यानादनेनैव सिद्धे ‘कामप्रवेदनेऽक्वचिति’ इति सूत्रं मास्त्विति वाच्यम् । यत्रार्थप्रकरणादिना कामप्रवेदनं गम्यते इच्छार्थकमुपपदं नास्ति तदर्थं तदारम्भात्

—लिङ् च । ‘समानकर्तृकेषु तुमुन्’ इत्यनेन ‘इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ’ इति विहितयोर्लिङ्लोटोर्बाधे प्राप्ते लिङः प्रतिप्रसवार्थं सूत्रम् । न चात्र वासरूपविधिना लिङ्लोटोर्नित्यं वाधा नेति शङ्क्यम् । कल्युट्तुमुन् खल्येषु तदभावात् । अथापि वासरूपविधिः स्यात् । एवमपि लिङेव यथा स्याल्लोट् माभूदित्येवमर्थं तदारब्धव्यमेव । क्रियातिपत्तौ लङ् प्राग्वत्

—इच्छार्थेभ्यः—। इच्छार्थेभ्यः किम् । पचति गच्छति

—प्रैषातिसर्ग—। प्रैषो विधिरिति । विधि- अहणे कर्तव्ये प्रैषग्रहणं शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थमित्याहुः ॥—लोटोऽनुकर्षणमिति । ‘लोट् च’ इति योगस्येदमेव प्रयोजनम्, एकयोगत्वे तु लिङोऽप्यनुकर्षणं स्यात् ॥—प्राप्तकालार्थमिति । प्रैषातिसर्गयोः पूर्वेणेव सिद्धत्वादिति भावः

—लिङ् चोर्ध्व—। प्राप्तकालविशेषेऽप्राप्तस्य लिङो विधानार्थमिदं सूत्रम् । प्रैषातिसर्गयोस्तु पूर्वेण प्राप्त एव लिङ् । लोट् कृत्यानां कालविशेषेस्मिन् लिङा वाधा माभूदिति चकारः ॥—पूर्वसूत्रविषय इति । प्रैषादय ऊर्ध्वमौद्गूर्तिके इति चानुवर्तत इति भावः

—अधीष्टे च । लिङोऽपवादः । योगविभागस्तु ऊर्ध्वमौद्गूतकाननुवृत्त्यर्थः

—लिङ्यदि ॥—कालसमयवेलासु चेति । उपपदेष्विति वचनविपरिणामेन संबध्यते । तुमुनोऽपवादः ॥—यद्भुञ्जीतेति । यत्कालः पचतीत्यत्र तु न प्रैषादीनामनुवृत्तेः

—अर्हे—। योग्ये कर्तरि गम्यमाने कृत्यतृचो भवन्ति । त्वया कन्या वोढव्या । वहनीया । त्वं कन्यां वोढा ॥—कन्यां वहेरिति । कन्योद्वहने योग्यस्त्वमित्यर्थः । नन्वर्हे किमर्थं कृत्यतृचो विधीयन्ते । यावता सामान्येन विहितत्वादनर्हेऽपि भविष्यन्तीति चेत् । अत्राहुः । अर्हतायां द्योत्यायामप्राप्तो लिङ् विधीयते, तेन तु लिङा वाधा माभूदिति कृत्यतृचोर्विधानम् । न च वासरूपविधिना समीहितसिद्धिः । रुग्रधिकाराद्धर्वतदप्रवृत्तेरिति ॥—धातुसंबन्धे—। इह धात्वोर्विशेषणविशेष्यभावादिसंबन्धोऽनुपपन्नः स्वार्थस्मारणेनोपक्षीणत्वात् । पदार्थसंसर्गो वाक्यार्थः, कारकविशिष्टा क्रिया चेति स्वीकारात् । शब्दानुगमादृते न शाब्दोऽस्ति प्रत्यय इत्यवष्टभ्य शाब्द- वोधे शब्दोऽपि भासत इत्यभ्युपगमेऽपि शब्दस्य स्वार्थं प्रत्येव प्रकारत्वं न तु शब्दान्तरं प्रति । तथा च धातुसंबन्धो वाक्येन न दुष्यते इति तस्य वाक्यार्थलासंभवाद्धातुशब्देन धात्वर्थो लक्ष्यते । ननु ‘धातोः कर्मणः समानकर्तृकात्—’ इति सन्विधौ कर्मत्वं समानकर्तृकत्वं च धातोरर्थद्वारकं विशेषणमाश्रितं तथेहापि धात्वोरर्थद्वारकः संबन्धोऽस्त्विति चेत् । भैवम् । तथा हि सति परस्परसंबन्धार्थवोधकानेकधातुप्रयोग एव प्रत्ययाः स्युस्ततश्च गोमानासीत् गोमान् भवितेत्यादि न सिध्येत् । न ह्यत्र ‘वसन् ददर्श’ इत्यत्र वर्तमानकालो वसिरिव वर्तमानकालोऽस्तिः प्रयुज्यते । न चाप्रयुज्यमानस्य धात्वन्तरेण संबन्धोऽस्ति । अर्थयोः संबन्धाभ्युपगमे धातुद्वयाभावेऽपि धात्वर्थद्वयस्य सत्त्वात् गोमानासीदित्यादौ नानुपपत्तिः । तदेतदभिप्रेत्याह—धात्वर्थानामिति । विषयवहुत्वापेक्षं वहुवचनम् । एकैकविषयापेक्षायां तु धात्वर्थयोरिति बोध्यम् । एतच्च मनोरमानुसारेण व्याख्यातम् । केचित्तु धात्वोरर्थद्वारकसंबन्धेऽभ्युपगते गोमानासीद्भवितेत्यादि न सिध्येदिति मनोरमोक्तं चिन्त्यमेव । ‘तत्करोति तदाचष्टे’ इत्यत्रैव ‘तदस्यास्त्यस्मिन्—’ इत्यत्राप्येकत्ववर्तमानत्वयोरविवक्षितत्वात्प्रकृतसूत्रानपेक्षयैव तस्तिद्धेः । न ह्यत्र मनुष्यविधौ वर्तमाने लङ्कितादाविव कालविशेषपरिग्रहोऽस्तीत्याहुः । तद्भाष्यकैय-टायननुगुणम् । तथा हि भाष्ये प्रत्यय इत्यनुवर्तमाने पुनरत्र प्रत्ययग्रहणं किमर्थमित्याक्षिप्य अधातुप्रत्ययानामपि संबन्धे साधुत्वं यथा स्यात् गोमानासीत् भविता वेति समाहितम् । कैयटेन तु ‘तदस्यास्त्यस्मिन्निति—’ मनुप् प्रत्ययो वर्तमानसत्ताविशिष्टप्रकृत्यर्थयुक्तो विहित इत्युक्तम् । तथा च मनुष्यविधावस्तीत्यत्र एकत्वस्याविवक्षितत्वेऽपि वर्तमानत्वं विवक्षितमिति तद्बन्धवलादवगम्यते । किंच दण्डिनमानयेत्युक्ते वर्तमानसत्ताविशिष्टदण्डयुक्त एवानीयते नान्यः । तथा च आसीत् भवितेति तिङन्तपदानुरोधेन गोमानित्यत्र गावोऽस्यासन् गावोऽस्य भवितार इत्यतीतानागतसत्ताविशिष्टप्रकृत्यर्थयुक्तो मनुप्प्रत्ययः प्रकृतसूत्रेणैव विधीयते न तु तदुक्तरीत्या लभ्यत इति दिक् । ननु तत्तद्विधिवाक्यैरेव स्वविषये प्रत्ययाः सिद्धाः किमनेन सूत्रेणेत्यत आह—यत्र काल इति । ‘वर्तमानसामीप्ये—’ इत्यारभ्य कालान्यत्वं प्रायेण प्रतिपाद्यते तदेव चेह गृह्यत इति भावः । वनानि पश्यन् ययावित्यादौ वर्तमानभूतकालादिप्रत्ययेषु को वा स्वकालात्प्रच्युतो भवतीत्याकाह्वायामाह—तिङ्वाच्येति । प्रधानानुरोधेन गुणस्य नयनमुचितं न तु विपरीतमिति भावः ॥—प्रत्यया इति । कालान्तरभाजो भवन्तीत्यर्थः ।—भूते लङ्किति । एवं चोषित्वा ददर्शेत्यर्थः ॥—अतीतेति । अतीतवासकर्ता कर्ता यस्य दर्शनस्येति वहुव्रीहिः ॥—सोमयाजीति । ‘करणे युज्यते इति भवित्वाति विवित्तो गवता एकाह—सोमेन यक्ष्यमाण इति । एवं च पश्यन् ययाविल्यत्र दृशेर्भूते लट् । दृष्ट्वा ययाविल्यर्थः । ‘निवेदयिष्यतो मनो न विव्यये’ इत्यत्र तु वेदयतेर्भूते लट् तस्य ‘लटः सद्वा’ इति शत्रुप्रलयः निवेदनं कृतवत् इत्यर्थं इत्याशूह्यम् । स्यादेतत् । भावि कृत्यमासीदिल्यत्र सूत्ररीत्या भाविशब्दस्य भूतकालत्वे स्वीकृते सत्यतीतं भवनमित्यर्थादासीच्छब्दस्याप्येककर्तृकमतीतं भवनमित्यर्थात् भाव्यासीच्छब्दयोर्युगपरप्रयोगो न स्यात् । भाविशब्दार्थस्य आसीच्छब्देनैव लाभात् । ततश्चैतावन्तं कालं भावितया व्यवहृतं तदिदानीमासीदिल्यर्थोऽत्रावश्यं स्वीकर्तव्यः । स्वीकृते तु गोमानासीदिल्यत्रापि गोमानिति व्यवहारविषय आसीदिल्यर्थोऽस्तु । ‘वसन् ददर्श—’ इत्यादौ भूते लक्षणया यथायथं लङादिः स्वीकर्तव्यः । सोमयाजीत्यत्र तु भूत एव णिनिप्रलये जातेऽपि भवितेति लुङन्तसमभिव्याहारे सति सोमयाजीति व्यवहरिष्यमाण इत्यध्याहारेण णिनेर्भविष्यदर्थे लक्षणया वा प्रयोगो भवेदिति किमनेन सूत्रेणेति चेत् । अत्राहुः । अध्याहारलक्षणाप्रयुक्तक्लेशं विनैव प्रायशो निर्वाहार्थः सूत्रारम्भः । न हि भावि कृत्यमासीदिल्यादौ क्वचिदध्याहारादिकमगत्या भवतीति सर्वत्र तत्स्वीकर्तुमुचितमिति

— क्रियासमभिहारे—॥—द्योत्य इति । क्रियासमभिहारो धातोरेवार्थः । लोद् तु द्योतक इति भावः ॥—तस्य च हिस्वौ स्त इति । ननु लोद् इत्यनेन तिङो लक्षयित्वा तिङामेव हिस्वौ विधीयेताम् । तथा सति तिङन्तत्वात्पदत्वं लभ्यत इति गुणोऽप्यस्ति । वा च तध्वमोरिति वाक्यशेषोऽपि स्वरसतः संगच्छते । अन्यथा येन नाप्राप्तन्यायेन हिस्वयोस्तिङपवादत्वे सति तध्वमोः स्थाने तयोर्विकल्पेन विधानासंभवादुक्तवाक्यशेषो दुरुपपाद इति चेत् । अत्राहुः । लोद्शब्दस्य तिङ्लक्षणा न न्याय्या असंजातविरोधित्वेनोपक्रमस्य प्रावल्याद्विपयसम्भाश्रयणेन वाक्यशेषसोपपन्नत्वाच्च । किंच तिङामादेशत्वे तिप्सिप्मिपां स्थाने विहितस्य हेः स्थानिवद्भावेन पित्त्वात् ङित्त्वाभावेन लुनीहीत्यत्र ‘इहल्यधोः’ इतीत्वं न स्यात् । ब्रूहीत्यत्र ‘त्रुव इद्’ इतीङागमे त्रवीहि इति स्यात् । तृण्डीत्यत्र तु ‘तृणह इम्’ इतीमागमे तृणेडीति स्यात् । किंच लोदेशानामेव परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञे न तु लोदेशतिङादेशानामिति सर्वेषां तिङां द्वावपि हिस्वौ पर्यायेण स्यातां न तु तिवादीनां हिस्तङां स्व इति पदव्यवस्थया । ततश्च लकारस्यैवादेशौ हिस्वौ न तु तिङामित्यवश्यं स्वीकर्तव्यमिति । नन्वेवं द्वयोरपि ‘लः परस्मैपदम्’ इति परस्मैपदसंज्ञा स्यात्ततश्च परस्मैपदिभ्य एव हिस्वौ स्यातामत आह—तौ चेति । अयं भावः । लोटो हिस्वौ इति वाक्ये ‘क्रियासमभिहारे लोद्’ इति वाक्याल्लोदिल्यनुवर्तते तच्च हिस्वाविल्यस्य विशेषणम् । न च हिस्वौ लोटो भवत इति सामर्थ्याल्लोदधर्मकाविल्यर्थः संपद्यते । तत्रापि मुख्यलोद्धर्मवन्धिनो धर्मस्य प्रलयत्वस्यातिदेशो व्यर्थः । स्थानिवत्त्वेनैव तत्सिद्धेः किंतु स्थानिवद्भावलब्धलोद्ध्यपदेशकौ तिङ्भूतौ यौ हिस्वौ तयोरेव धर्म इहातिदिश्यते । केचित्तु क्रियासमभिहारे लोडित्यनन्तरं लाघवात्तस्य हिस्वाविति वक्तव्ये लोद्प्रहणसामर्थ्याल्लोद्धर्मकावेव हिस्वौ लोटः स्थाने भवत इत्यर्थः संपद्यते । तथा च पूर्वोक्तरीत्या तिङ्भूतौ यौ हिस्वौ तयोरेव धर्म इहातिदिश्यत इति सिद्धमिष्टम् । एवं च लोटो हिस्वाविति वाक्ये पूर्ववाक्याल्लोद्ध्यहर्णं नानुवर्तनीयमित्याहुः ॥—तिङ्संज्ञौ चेति । तेन पदत्वं ‘तिङ्कतिङः’ इति च भवति ॥—हिस्वविधान इति । यदि हि पुरुषवचनसंज्ञे अपि स्यातां तर्हि युष्मत्सामानाधिकरण्ये एकत्वे च सत्येव हिस्वाभ्यां भाव्यं तत्र च व्यर्थो हिस्वविधिरिति भावः ॥—हिः कर्तरीति । स्वो भावकर्मकर्तृध्विति । उक्तं च कैयटेनापि । हिशब्दस्य कर्ता वाच्यः स्वशब्दस्य तु भावकर्मकर्तार इति । अत्र नव्याः । अल्पे हस्वे इत्यादौ कप्रलयवक्त्रियासमभिहारे लोडयं स्वार्थिक एव । न लस्मिल्लोटि ‘लः कर्मणि च’ इत्याद्यर्थो नाभ्युपेयः प्रयोजनाभावात् । यदि तु हिशब्दस्य कर्ता अर्थः स्यात् पुनः पुनरतिशयेन वा यानं ह्यन्तस्यार्थ इति वक्ष्यमाणप्रन्थः स्वरसतो न संगच्छेत् । याहियाहीत्यादौ तु कर्त्रादिप्रतीतिर्यातीत्यादिसमभिव्याहारेण सुलभैव । यथा एधांचक्रे इत्यत्र तङादेशात्प्रागेव आमः परस्य लेलुक्यामन्ते संख्याप्रतीत्यभावेऽपि चक्रे इत्यनुप्रयोगवशेन एककर्तृका वृद्धिरूपा क्रियेत्यविद्यमानापि संख्या प्रतीयते, तथैव हिस्वान्तेष्वपि कालकारकसंख्याप्रतीतिर्यातीत्याद्यनुप्रयोगवलेन भवतीत्याहुः । स्यादेतत् । ‘क्रियासमभिहारे हिस्वौ लोड्वा च तध्वमोः’ इति सूत्रमस्तु । तथा च हिस्वौ लोटौ न भवत इति लोद्धर्मकाविल्यर्थः पूर्वोक्तरीत्या स्यादिति सर्वेष्टसिद्धौ किमनेन लोट इति षष्ठ्यन्तकरणेनेति चेत् । अत्राहुः । हिस्वयोर्यदि लोद्स्थानिकत्वं न स्वीक्रियते तर्हि तयोर्लोडादेशवद्भावेन ‘इहल्यधोः’ इत्यादिप्रवृत्त्या लुनीहीत्यादिसिद्धावपि हिस्वान्तस्य लोडन्तत्वं न सिध्येत् । तथा च हन्त चेत्यनुदात्तविकल्पो न स्यात् । हन्त प्रलुनीहिप्रलुनीहीत्ययं लुनाति । एवं च लोडन्तत्वलाभार्थं लोटो हिस्वाविति विधीयते । यदि तु हिस्वौ लोडित्युक्तेऽपि लोड्वद्भावाश्रयेण लोडन्तकार्यं हन्त चेति स्वरविकल्पः सिध्यतीति ब्रूषे तर्हि स्थानिवद्भावलब्धलोद्धर्मकौ हिस्वाविल्यर्थस्यानाश्रयणाल्लोडादेशकार्याणि परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञादीन्यपि न सिध्यन्ति । तथा च पूर्वोक्तदोषस्तदवस्थः स्यात् । लोद् लोटो हिस्वौ इत्युक्ते तु स्थानिवद्भावेन हिस्वयोर्लोद्लाल्लोडन्तकार्यं स्वरविकल्पः सिध्यति ‘क्रियासमभिहारे लोद्’ इति वाक्याल्लोडित्यनुवर्त्य हिस्वौ लोडिति प्रागेव व्याख्यातत्वाल्लोडादेशवद्भावेन परस्मैपदात्मनेपदसंज्ञादीन्यपि सिध्यन्तीति

—समुच्चये—विनोतेर्भावे ‘एरच्’ इत्यच् ॥— प्रागुक्तमिति । धातोर्लोद लोटो हिखौ तथ्वमोर्विषये वेल्यर्थः

—यथाविध्यनु—। पूर्वस्मिन्क्रियासमभिहारविषये । अत्र संख्याकारकादीनां हिखान्तादप्रतीतेस्तद्वोधनायानुप्रयोगो न्यायत एव प्राप्तस्तदनुवादेन यथाविधीति नियम्यते । तथा च पक्षे प्राप्तस्य नियमनाद्याहियाहीति गच्छतीत्यादि न भवति । यद्यप्यन्यत्र ‘इन्हन्पूषार्यम्णां शौ’ इत्यादौ नियमशब्देन परिसंख्या व्यवह्रियते ‘सर्वनामस्थाने च’ इत्यादिना शौ तद्भिन्ने च दीर्घे प्राप्ते शेरन्यत्र तु तन्निवृत्तिपरत्वात्तथापीह कदाचिद्यातीत्यस्य कदाचिद्वच्छतीत्यस्यानुप्रयोगे प्राप्ते यथाविधीत्ययमप्राप्तांशपरिपूरणाय ‘ब्रीहीनवहन्ति’ इत्यादिवद्विधीयत इति नियमविधिरेवायम् । एतेन मीमांसकप्रसिद्धनियमविधिः शब्दशास्त्रेऽप्रसिद्ध इति वदन्तः परास्ताः

—द्वे वाच्य इति । वार्तिकमिदं द्विरुक्तप्रक्रियायां व्याख्यातम् ॥—इतिशब्दस्त्विति । ननु इतिशब्देन व्यवधानाद्यातीत्यस्यानुप्रयोगत्वं कथमिति चेत् । अत्राहुः । अनुशब्दस्येहानुवादित्वमात्रपरत्वाद्यवहितविपरीतप्रयोगयोरिष्टापत्तिः । एतच्च भाष्यकारीयोदाहरणसूत्रप्रत्याख्यानाभ्यां निर्णीयते । न च ‘समुच्चये सामान्यवचनस्य’ इति विशेषस्योक्तत्वात्सूत्रैकदेशस्य पूर्वस्मिन्निति पदस्य वैयर्थ्यमस्तु नाम । यथाविध्यनुप्रयोग इति तु यथाविधीति नियमार्थं स्वीकर्तव्यमेव । अन्यथा याहि याहीति गच्छतीत्यादि स्यादिति वाच्यम् । यस्माल्लोदविधिस्तत्प्रकृतिकतिङन्तस्यैवोपस्थितत्वेनानुप्रयोक्तुमर्हत्वान्न तूपस्थितपरित्यागेन यत्किञ्चिद्धानुप्रकृतिकतिङन्तस्यानुप्रयोगार्हतेति । अत एव ‘स्वं रूपं शब्दस्य’ इत्यपि सूत्रं प्रत्याख्यातं भाष्यकारेण । ‘अग्नेर्बुक्’ इत्यादौ विधिवाक्यगतस्याङ्गारवाचकाभिशब्दादेरुपस्थितस्यात् तत्परित्यागेनानुपस्थितवह्यादिशब्देभ्यो ढगादिनं भवेदिति । एवं चास्मिन्प्रत्याख्याते यथाविध्यनुप्रयोगसूत्रे भीमांसकप्रसिद्धनियमविधेः स्थितोदाहरणमन्यदन्वेषणीयमिति दिक् ॥—एवमिति । याहियाहीति यातः याहियाहीति यान्तीत्येवमूह्यमित्यर्थः ॥—पक्षे इति । ‘वा च तध्वमोः’ इत्युक्तस्यात् हिंसाभावपक्ष इत्यर्थः । तध्वमोरित्यत्र तशब्देन मध्यमपुरुषवहुवचनं गृह्यते ध्वंसाहचर्यात् । यद्यपि ध्वमित्यस्यात्मनेपदलमस्तीति तत्साहचर्येण प्रथमपुरुषैकवचनस्य ग्रहणं प्राप्नोति । तथापि वहुवचनलमध्यमलरूपधर्माभ्यां मध्यमपुरुषवहुवचनमेव गृह्यत इत्याशयेनोदाहरति—यातयातेति यूयमिति । अस्यापि लोटो लङ्लात् ‘तस्यस्यमिपाम्—’ इति यात इत्यत्र थस्य तादेशः । विध्यादिलोट्विषये लनुप्रयोगेऽपि थस्य तादेशप्रवृत्तेर्यूयं यातेत्यनुप्रयोक्तव्यम् ॥—अधीध्वमधीध्वमिति । ‘सवाभ्याम्—’ इत्यम् ॥—अधीध्वे इति । विध्यादिलोट्विषये तु अधीध्वमित्येवानुप्रयोक्तव्यम् । भावकर्मणोस्तु भूयस्वभूयस्वेति भूयते । पच्यस्वपच्यस्वेति पच्यते इत्याद्युन्नेयम् । ‘समुच्चयेऽन्यतरस्याम्’ इति सूत्रे क्रियासमभिहार इत्यननुवर्तनात् द्विलमकृत्वैवोदाहरति—सकून् पिवं धानाः खादेति ।—अभ्यवहरथेति । विध्यादिलोट्विषये तु अभ्यवहरतेत्यनुप्रयोक्तव्यम् । एवम् अभ्यवहरध्वे इत्यत्राप्युक्तविषये अभ्यवहरध्वमित्यनुप्रयोक्तव्यम् ॥—पक्षे हिंस्वाविति । पिव खादेत्यभ्यवहरथ । भुङ्क्ष्व आस्वादस्वेत्यभ्यवहरध्वे इत्युदाहार्यम् ॥—लवनादीति । आदिशब्देन मोषणहरणे ग्राह्ये । अनुवृत्त्यभ्युपगमे वाधकमाह—लोडन्तस्येति ॥—भ्रम एवेति । पुरुषांशे वचनांशे च । लोडंशे तु प्रमैवेति भावः । एवमुक्तोदाहरणेषु हिंस्वान्तेषु तिङन्तत्वं यथायथं परस्मैपदात्मनेपदान्तत्वं च सिद्धं पुरुषवचनसंज्ञे तु विधानसामर्थ्याद्धिस्वयोर्नस्त इत्युक्तमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥ ‘कृदतिङ्’ इति तिङ्भिन्नप्रत्ययस्य कृतसंज्ञाकरणात् कृतां तिङ्झानाधीनज्ञानलातिङ्निरूपणानन्तरमेव कृतां निरूपणमुचितमिति तिङो निरूप्य कृतो निरूपयितुमाह—धातोरिति । ननु तिङ्निरूपणात्प्रागेव ‘स्यृशोऽनुदके क्विन्’ ‘ऋत्विग्-दधृग्’ इत्यादिना क्विन्नादिनिरूपणं कृतमिति कथमियं भवदुक्तसंगतिः संगच्छत इति चेत् । अत्राहुः । क्विन्नादिनिरूपणस्य तत्र प्रासङ्गिकत्वात्, प्राधान्येन च कृतामत्रैव निरूपणान्नोक्तशङ्कावकाश इति । यद्यपि ‘धातोरेकाचो हलादेः’ इति सूत्राद्धातोरित्यनुवर्तत एव तथापि आर्धधातुकसंज्ञाया आश्रितशब्दव्यापारललाभाय पुनर्धातोरिति ग्रहणं कृतम् । अन्यथा ‘आर्धधातुकं शेषः’ इत्यनेन तिङ्शिद्भिन्नस्य धातोर्विहितप्रत्ययमात्रस्यार्धधातुकसंज्ञायां ल्रभ्यां पूभ्यामित्यादाविह्वणौ स्यातां धातोर्विहितत्वेन भ्यामादेरार्धधातुकत्वात्, पुनर्धातुग्रहणे कृते तु तव्यत्तव्यादय इव धातोरित्येवमविधानात् भ्यामादेरार्धधातुकत्वं नेति दिक् । ‘प्राग्लादेशाद्धात्वधिकारः’ इति पक्षोऽयुक्त इत्याशयेनाह—आ तृतीयसमाप्तेरिति । तृतीयाध्यायसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । प्राग्लादेशादिति पक्षे तु ‘तिङ्शित्सार्वधातुकम्’ इत्यत्र धातोरित्यधिकाराभावात् शित्प्रत्ययमात्रस्य सार्वधातुकत्वेन शसोऽपि सार्वधातुकत्वे ‘सार्वधातुकमपित्’ इति ङित्वे च हरीनित्यादौ ‘धेङ्किति’ इति गुणः स्यादिति ज्ञेयम् । स्यादेतत् । धातोर्लकारे सति तस्मिन् परतो नित्यलात्करिष्यतीत्यादौ प्रथमं स्यप्रत्ययप्रवृत्तौ तिवाद्यप्रसङ्गः, यत्र तु तिवाद्याश्रयो विकरणस्तत्रैव व्यवधानाभावाद्भवतीत्यादौ तिवादयः स्युरिति चेत् । मैवम् । ‘विकरणेभ्यो नियमो वलीयान्’ इति स्वीकारात् । अथवा विहितविशेषणाश्रयणेन धातोर्विहितस्य लस्येति व्याख्यानादिष्टसिद्धिः । न- न्वेत्रं विहितविशेषणाश्रयणे ‘विद्रु लाभे’ इत्यस्माद्धातोर्विहितस्य लटः शब्दिकरणव्यवायेऽपि ‘विदो लटो वा’ इति णलादयः स्युरिति चेत् । अत्र हरदत्तः । धातुनाऽत्र विहितं विशेष्यते विदिना लानन्तर्यमिति । तथा चायमर्थः संपद्यते । धातोर्विहितस्य विदोऽनन्तरस्य लटो णलादय इत्यभ्युपगमात् वेत्तेरेव विहितस्य लटो णलादयो भवन्ति न तु विन्दतेर्लट् इति दिक् ॥ विधेयानिर्देशात्स्वरितलाच्चाधिकारसूत्रमिदमित्याह—अधिकारोऽयमिति