PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 63 · SK 2756–2765

भावकर्मतिङ्प्रकरणम्

bhāvakarmatiṅprakaraṇam · 10 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 2756 · A 3.1.67V
सार्वधातुके यक् ॥ २७५६ ॥
sārvadhātuke yak
sārvadhātuke yak — [After a dhātu — 'dhātoḥ' carried forward (anuvṛtti) from dhātor ekāco halādeḥ kriyāsamabhihāre yaṅ, SK 2629] the affix yak occurs when a sārvadhātuka affix follows [that denotes bhāva or karma — 'bhāvakarmaṇoḥ' carried forward (anuvṛtti) from ciṇ bhāvakarmaṇoḥ, SK 2758].

Rule. The affix yak comes after a root when a sārvadhātuka affix follows that denotes bhāva or karma. Only ya is heard; the k is a marker. Bhaṭṭoji's gloss: "let the affix yak come after a dhātu when there follows a sārvadhātuka denoting bhāva or karma".

"After a dhātu" (dhātoḥ) is carried forward from SK 2629. "Denoting bhāva or karma" is carried forward from SK 2758, two sūtras later. Bhaṭṭoji's commentators both give these.

Example.

bhū + laṭ, in bhāva (SK 2152; bhū takes no object)

→ the ātmanepada by SK 2679; third person singular → bhū + ta

→ the ta becomes te (SK 2233) → bhū + te

→ te is a sārvadhātuka denoting bhāva, so this rule adds yak → bhū + ya + te

→ yak is marked with k, and such an affix blocks guṇa (chapter 44) → bhūyate.

The agent is not expressed by the ending (anabhihita), so it takes the third case: tvayā mayā 'nyaiś ca bhūyate.

In liṭ there is no sārvadhātuka, so there is no yak: babhūve.

Applies when / blocked by. What is bhāva? Bhaṭṭoji: bhāva is bhāvanā, "bringing about" (utpādanā), that is, action (kriyā). Every root already denotes action, just by being a root. So a lakāra in the sense of bhāva only restates (anūdyate) what the root has said. One of Bhaṭṭoji's commentators compares the dual ending in dvau "two", which restates the twoness the word already names.

Why only the third person? Bhaṭṭoji: there is no co-reference (sāmānādhikaraṇya) with yuṣmad "you" or asmad "I". One of his commentators explains. A lakāra can share its referent with a word only when it denotes the agent or the karma, never bhāva. The third person still comes by SK 2165, śeṣe prathamaḥ: it is the person used wherever the second and first do not apply.

Why only the singular? Bhaṭṭoji: the action denoted by a verb-ending is not a substance (asattva). So two or many of it are not understood. The singular is used because it is the general ending (autsargika). It does not depend on the number one. One of Bhaṭṭoji's commentators contrasts the action denoted by a kṛt affix, which is like a substance: pākau, pākāḥ "two cookings, many cookings". Whether "only the singular" holds without exception, scholars discuss this.

Watch out. Yak comes only before a sārvadhātuka: the endings of laṭ, loṭ, laṅ and vidhiliṅ. The other lakāras take no yak. Liṭ is formed as usual: babhūve. Before sya, sic, sīyuṭ and tās, SK 2757 optionally applies. In the luṅ before ta, SK 2758 brings ciṇ.

Siddhānta-kaumudī
धातोर्यक् प्रत्ययः स्याद्भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके परे । भावो भावना, उत्पादना क्रिया सा च धातुत्वेन सकलधातुवाच्या भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भ्यां समानाधिकरण्याभावात्प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि । किंत्वेकवचनमेव । तस्यौत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षत्वात् ॥ अनभिहिते कर्तरि तृतीया । त्वया मयाऽन्यैश्च भूयते । बभूवे ॥

[Now the lakāras laṭ and the rest in bhāva ('the action itself') and in karma. By 'bhāvakarmaṇoḥ' (SK 2679), the taṅ [endings come].] Let the affix (pratyaya) yak come after a dhātu [— 'dhātoḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2629] when there follows a sārvadhātuka denoting bhāva or karma [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2758]. bhāva [here] is bhāvanā, '[the act of] bringing about' (utpādanā), [that is,] action (kriyā). And that [action], being what all dhātus denote by virtue of their being dhātus (dhātutvena), is [merely] restated (anūdyate) by a lakāra that has bhāva as its meaning. Because there is no co-reference (sāmānādhikaraṇya) with yuṣmad and asmad, [only] the third person (prathamapuruṣa) [is used]. Because the bhāvanā denoted by the tiṅ has the nature of a non-substance (asattvarūpa), duality and the rest are not understood [in it]; [hence] there is no dual and so on — only the singular. For that [singular], being the general one (autsargika), does not depend on number. The agent (kartṛ), not being expressed [by the tiṅ] (anabhihita), takes the third case (tṛtīyā): tvayā mayā 'nyaiś ca bhūyate ('there is being [i.e. becoming] by you, by me and by others'). [liṭ:] babhūve.

Tattvabodhinī
NSP p. 472–475
भावत्वापत्त्या तद्वाचकवाशब्दाल्लिद् स्यादेवेति केषांचिद्याख्यानं परास्तम् । भावनावाचकादेव भावे लिटः स्वीकारात् । विकल्पस्य तु भावनाभिन्नलात् । अन्यथा क्रियावाचिन इति विशेषणे दत्तेऽपि तद्दोषतादवस्थ्यात् । विकल्पवाचकाल्लिङभावेऽपि लङादयः स्युरिति तु न शङ्कनीयमेव । वर्तमानक्रियादिवृत्तेरेव लङादीनां विधानात् । किमर्थं तर्हि क्रियावाचिनो भ्वादय इति सर्वैरेव तत्र व्याख्यातम् । याः पश्यसीलत्रापि लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया याशब्दस्य धातुलासंभवात् ‘आतो धातोः’ इति तत्राल्लोपाग्रसक्तिरिति चेत् । अत्राहुः । ‘कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्’ इति पक्षे ‘आतो धातोः’ इति कार्यप्रदेशे भ्वादयो धातव इत्युदतिष्ठते भ्वादिषु याशब्दमात्रपठनाद्द्रव्यवाचकोऽपि याशब्दस्तत्रोपतिष्ठते । वर्णग्रहणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अग्रवृत्तेः । ‘आतो धातोः’ इत्यत्र लात इति वर्णग्रहणात् । तस्माद्द्रव्यवाचकस्य याशब्दस्य धातुसंज्ञा माभूदिति क्रियावाचिन इति विशेषणमवश्यं वक्तव्यमेवेति । उत्पादना क्रियेत्यनेन तु क्रियावाची धातुर्धात्वर्थः क्रियेत्यन्योन्याश्रयोऽत्र दुष्परिहर इति केषांचिदाक्षेपो निरस्तः । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्य क्रियालात् । तदुक्तम्—‘व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया’ इति ॥ धातुत्वेनेति । सकलधातुषु धातुत्वं जातिरखण्डोपाधिवेत्यन्यदेतत् । तच्च वाचकतावच्छेदकम् । क्रियात्वं तु वाच्यतावच्छेदकमिति भावः ॥—धातुवाच्येति । नन्वेवं पचतीत्यादावेककर्तृका वर्तमाना पचिक्रियेति क्रियाविशेष्यको बोधो न स्यात् । प्रत्ययार्थं प्रति प्रकृत्यर्थस्य विशेषणताया औपगवादौ कृतस्त्वात् । तथा च भावना तिङ्प्रत्ययवाच्येति मीमांसकमतमेव रमणीयमिति चेत् । अत्राहुः । प्रत्ययार्थः प्रधानमिति उत्सर्गः स चेह त्यज्यते ‘क्रियाप्रधानमाख्यातम्’ इति स्मरणात् । टावाद्यर्थत्वेन मीमांसकैरभ्युपगतस्य स्त्रीत्यस्य पाचिकादौ विशेषणत्वाभ्युपगमात्प्रत्ययार्थः प्रधानमिति नियमस्य प्रत्युक्तत्वाच्च । किं च भोक्तव्यमित्यादौ तिङं विनापि भावना प्रतीयते कारकापेक्षा च दृश्यते अस्ति च करोतिसामानाधिकरण्यम् । किं कर्तव्यं भोक्तव्यम्, किं कृतवान् भुक्तवान् इति न च कृतमपि तव्यदादीनां भावनावाचकत्वमस्त्विति शङ्क्यम् । नामार्थयोरभेदान्वयानुरोधेन ‘कर्तरि कृत्’ इति तव्यदादयः कर्मादाविति परैरप्यभ्युपगमात् । अन्यथा पाचको देवदत्तः पक्तव्य ओदन इत्यत्रामेदवोधो न स्यात् तथा च धातुवाच्यत्वं भावनाया इत्येव मतं रमणीयतरमिति । लकारस्य सामानाधिकरण्यं कर्तृकर्माभिधायिन एव संभवति न भावाभिधायिन इत्याशयेन व्याचष्टे—सामानाधिकरण्याभावादिति । न चैवं युष्मदसद्भिशोपपदे समानाधिकरणे देवदत्तः पचतीत्यादाविव प्रथमपुरुषेण भाव्यमिति प्रथमपुरुषोऽप्यत्र न स्यादिति वाच्यम् । ‘शेषे प्रथमः’ इत्यत्र मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यादिति व्याख्यानात् ॥—तिङ्वाच्येति । घनादिवाच्यायास्तु सत्त्वरूपत्वमिष्टमेवेति पाकं पाकेनेत्यादौ यथायथं द्वितीयादयः प्रवर्तन्ते । अत एव भाष्यकृतोक्तं ‘कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते’ इति । द्रव्यधर्माल्लिङ्गसंख्याकारकादीन् गृह्णातीत्यर्थः ॥—एकवचनमेवेति । प्रायोवादोऽयम् । अन्यथा ‘उष्ट्रासिका आस्यन्ते हतशायिकाः शय्यन्ते’ इति भाष्ये धात्वर्थनिर्देशे ण्वुलि कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशत इत्यासिकाः शायिकाः इत्यत्र वहुवचनसिद्धावपि आस्यन्ते शय्यन्ते इत्यत्र तन्न सिध्येत् । न च कर्मण्येवात्र लकारोऽस्त्विति शङ्क्यम् । धातुद्वयस्याप्यकर्मकत्वेन तदसंभवात् अर्थासङ्गतेश्च । तत्र ह्युष्ट्राणां यादृशान्यासनानि हतानां यादृशानि शयनानि तादृशानि देवदत्तादिकर्तृकान्यासनादीनीत्यर्थः । सादृश्यावगमादिह आख्यातवाच्यस्यापि भावस्य मेदावभासाद्वहुवचनम् । न चैवं संख्यान्वयित्वे असत्वरूपता न स्यादिति वाच्यम् । लिङ्गक्रियानाधारकारकयोगाभावमात्रेणासत्वरूपत्वमुपपद्यत इति कारकेषूक्तत्वात् । केचिदिह उष्ट्रासिकाहतशायिकाशब्दयोस्तत्सदृशे लक्षणां स्त्रीकृत्य आस्यन्त इत्यादिना अभेदान्वयमाहुः । मनोरमायां तु आसिकाः शायिका इति च द्वितीयावहुवचनं क्रियाविशेषणत्वेन कर्मत्वात् । न चैवं क्लीबत्वमेकवचनान्तत्वं च स्यादिति वाच्यम् । ‘स्त्रियां क्तिन्’ इत्यधिकारात्स्त्रीत्वावधारणेन ‘सामन्ये नपुंसकम्’ इत्यस्यानवधारणेनैकवचनाप्रवृत्तेश्चेत्युक्तम् ॥—स्यसिच्सीयुट्तासिषु—यद्यप्यजादयो द्वन्द्वेन निर्दिष्टास्तथाप्युपदेश इत्यत्र एव विशेषणं न हनादीनामव्यभिचारात्तदाह—उपदेशो योऽजिति । उपदेशे अजन्तानामिति न व्याख्यातम् । तथाहि सति णिजन्तस्य न स्यात्तस्योपदेशाभावात् । उपदेशो हि साक्षादुच्चारणम् । न च ण्यन्तस्य तदस्ति ॥ चिण्वदिति सप्तम्यन्ताद्वतिः, ‘स्यसिच्सीयुट्तासिषु’ इति प्रतियोगिनि सप्तमीनिदेशादतो व्याचष्टे—चिणीवेति । ननु चिणि दृष्टमात्रस्य वृद्ध्यादिकार्यस्यातिदेशे घानिष्यते आयिष्यते अध्यायिष्यते इत्यत्र हनो वधादेशः इणो गादेशः इङो गाङ्गादेशोऽपि स्यादिति चेत् । मैवम् । अङ्गाधिकारवलेन आङ्गस्यैव कार्यस्यातिदेशात् । न चैते हनिणिङ्गादेशा आङ्गास्तदेतदाह—अङ्गकार्यं वा स्यादिति ॥—सीयुट् इति । तथा च सीयुद्धशब्देन तद्विशिष्टं लक्ष्यत इति भावः । आर्धधातुक इत्यनेन व्यावर्त्यस्तु विधिलिङ् । तेन भूयेतेत्यत्र न भवति । न चात्र ‘लिङः सलोपः—इति सलोपाद्वलादित्वं नास्तीति वाच्यम् । तस्येहानपेक्षणात् । यदाहुः । ‘चिण्वद् वृद्धिर्युक् च हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । इट् चासिद्धस्तेन मे लुप्यते णिर्नित्यश्चायं वल्निमित्तो विघाती ॥’इति । अस्यार्थः । चिण्वदित्यतिदेशस्य वृद्ध्यादिकं प्रयोजनम् । तथा हि । भाविता भाविष्यते इत्यादौ वृद्धिः । दायिता दायिषीष्टेत्यादौ युक् । घानिता घानिष्यते इत्यादौ घत्वम् । हेतुमण्यन्तात्कर्मणि लकारे शामिता शामिता शामिष्यते शामिष्यते इत्यादौ चिण्णमुलोरिति मितामुपधाया वा दीर्घः । अत्रैव शामितेत्यादौ ‘स्यसिच्सीयुट्—इत्यनेन कृत इङ् आभीयत्वेनासिद्धस्तेनानिटीति निषेधो न प्रवर्तत इति णेलोपो भवति । भाविष्यते इत्यादौ भू स्य इति स्थिते परमपि वलादिलक्षणमिटं वाधित्वा चिण्वदिडेव भवति । यतोऽयं नित्यः । वल्निमित्तो विघाती त्वनित्यः । साप्तमिके तस्मिन्कृतेऽयं चिण्वदिट् भवति । अस्मिन्कृते तु स न भवति । वलादिनिमित्तस्य विहितत्वात् । एवं च नित्यत्वात् सेङ्भ्योऽप्ययमेवेट् भवति । एतदभावपक्षे तु सेङ्भ्यो वलादिलक्षण इद् भवतीति बोध्यम् ॥ चिण् भावकर्मणोः । ‘च्लेः सिच्’ इत्यतः च्लेरिति ‘चिण् ते पदः’ इत्यतस्ते इति चानुवर्तते । तत्रत्यं तु चिण्ग्रहणं ‘न रुधः’ इति निषेधेन तिरोहितमिति पुनरत्र चिण्ग्रहणं कृतम् । तशब्दे किम् । अभाविषाताम् ॥—चिण्वदिट् इति । ण्यन्तस्य धातोरुपदेशाभावेऽप्युपदेशे योऽजिति व्याख्यानाचिण्वदिडिह प्रवर्तत एवेति भावः—परत्वादिति । चिण्वदिडपेक्षया ॥—नित्यत्वादिति । न च कृते चिण्वदिटि वृद्धिप्रवृत्त्या गुणस्य नित्यत्वं नेति शङ्काम् । ‘अचोञ्णिति’ इति वृद्धिं वाधित्वा परत्वाद् गुणे रपरत्वे च पश्चात् ‘अत उपधायाः’ इति वृद्धिप्रवृत्त्या गुणस्य नित्यत्वानपायात् ॥—उपदेशग्रहणादिति । तत्सामर्थ्यादुपदेशे योऽच् तदन्तत्वम् । ऋधातोर्व्यपदेशिवद्भावेन यत्स्थितं तदादाय ण्यन्तादप्यारितेत्यादौ चिण्वदिट् प्रवर्तत इति भावः । न चैवं स्मारितेत्यादि न सिध्येत्, स्मृ इत्यस्य उपदेशे योऽच् तदन्तत्वाभावात् । उपदेशेऽजन्तानामिति व्याख्याने तु ण्यन्तस्य न स्यादित्युक्तत्वादिति चेत् । सत्यम् । अत एवापरितोषान्मनोरमायामुक्तमस्तु वा उपदेशे यदजन्तं तस्येति व्याख्यानम् । अङ्गस्येति व्यधिकरणषष्ठी । अङ्गावयवस्याजन्तस्येत्यर्थं इति । एवं च णिजन्तेऽपि शामितेत्यादौ चिण्वदिट् सिध्यति व्यपदेशिवद्भावेन णिजेव णिजन्तस्तदवयवकं शामीत्यङ्गमित्याश्रयणात् । आरिता स्मारितेत्यादपि सिध्यति । ऋधातुः स्मृधातुश्चोपदेशेऽजन्तस्तदवयवकं भवत्यार् स्मारित्यङ्गमिति दिक् ॥—नित्यग्रहणानुवृत्तेरिति । ‘नित्यं छन्दसि’ इति सूत्रात् । काशिकायां तु मुटो वहिरङ्गलक्षणस्यासिद्धत्वादभक्ताद्वा संयोगादित्वमङ्गस्य नास्तीति गुणोऽत्र न प्रवर्तत इत्युक्तम् । ‘मुट् कात्पूर्व’ इति विधीयमानः कभक्तो न लङ्गभक्तस्तेनासंयोगाद्येव अङ्गमित्यभक्तत्वादित्यस्याशयः
Bālamanoramā
सार्वधातुके यक् - सार्वधातुके यक् । धातोरिति । 'धातोरेकाचः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । भावकर्मवाचिनीति ।चिण्भावकर्मणो॑रित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । घटस्य भावो घटत्वमित्यादौ प्रकृतिज्नयबोधे प्रकारो भावः । कवेरयं भाव इत्यादौ अभिप्रायः ।भावः पदार्थसत्तायां क्रियाचेष्टात्मयोनिषु । विद्वल्लीलास्वभावेषु भूत्यभिप्रायजन्तुषु॑ इति नानार्थरत्नमाला ।भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्तुषु॑ इत्यमरः । इह तु 'लः कर्मणि' इत्यत्र भावशब्दो भावनायां यौगिक इत्याह — भावो भावनेति । लः कर्मणी॑त्यत्र भावशब्देन भावना विवक्षितेति भावः । भावनाशब्दस्य चिन्तायामपि प्रसिद्धत्वादाह — उत्पादनेति । उत्पत्त्यनुकूलो व्यापार इत्यर्थः । एवं च भूधातोरुत्पत्त्यर्थकाद्धेतुमण्णौ वृद्ध्यावादेशयोर्भाविशब्दात्एर॑जिति भावे अचि णिलोपे भावशब्दः, भावयतेरुत्पत्त्यर्थकाद्धेतुमण्ण्यन्तात् स्त्रियामित्यधिकारेण्यासश्रन्थो यु॑जिति युचि अनादेशे टापि भावनाशब्द इति बोध्यम् । उत्पादना चेयं धात्वर्थान्नातिरिच्यते इति दर्शयतुमाह — क्रियेति । धात्वर्थात्मकक्रियैव उत्पादनेत्यर्थः । तथाहिफलव्यापारयोर्धातु॑रिति सिद्धान्तः । पचधातोः पाकोऽर्थः । पाको — विक्लित्त्यनुकूलव्यापारः । तत्र विक्लित्त्यंशः फलम् । अधिश्रयणादिस्तदनुकूलो व्यापारः । तथाविधव्यापाराश्रयो देवदत्तादिः कर्ता,धातूपात्तव्यापाराश्रय कर्ते॑ति सिद्धान्तात् । अधिश्रयणादिव्यापारजन्या विक्लत्तिः फलं, तदाश्रयत्वादोदनं कर्म,व्यापारजन्यफलशालि कर्मे॑ति सिद्धान्तात् । एवं सकर्मकेषु सर्वत्र ज्ञेयम् ।एध वृद्धौ॑इत्यस्मिन्नकर्मकेऽपि वृद्ध्यनुकूलव्यापारो धात्वर्थः । नचैवं सति 'एधते देवदत्त' इत्यत्र धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वाद्व्यापारव्यधिकरणफलाश्रयत्वं कर्मत्व॑मिति सिद्धान्तात् । एवं च फलोत्पत्त्यनुकूलव्यापारात्मिका क्रिया धात्वर्थ इति सिद्धम् । एतेन क्रियावाची धातुः, धातुवाच्या क्रियेत्यन्योन्याश्रयोऽपि निरस्तः । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्यैव क्रियात्वात् । तदुक्तं — व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिये॑ति । ननूत्पत्त्यनुकूलव्यापारस्यैव सर्वत्र धातुवाच्यत्वे सर्वेषां धातूनामेकार्थत्वापत्तिः । विक्लित्त्यादितत्तत्फलोत्पत्त्यनुकूलव्यापार्थकत्वं तु न संभवति, एकैकस्य धातोर्विक्लित्त्यादितत्तत्फलांशे, तदनुकूलव्यापारात्मकव्यापारसामान्ये च वाचकत्वानुपपत्तेरित्यत आह — सा चेत्यादि । पच्यादयो धातुत्वेन रूपेण उत्पत्त्यनुकूलव्यापारात्मिकं क्रियामाहुः । पचित्वादितविशेषरूपेण तु विक्लित्त्यादितत्तत्फलांशमाहुः । तथा च वाचकतावच्छेदकबेदाद्विक्लित्त्यादिफलविशेषस्य, क्रियासामान्यस्य च वाच्यता सङ्गच्छते इति भावः । तथा च भट्टिराह — विभज्य सेनां परमार्थ सेनापतींश्चापि पुरन्दरोऽथ । नियोजयामास स शत्रुसैन्ये करोतिरर्थेष्विव सर्वधातून्॥॑ इति । अस्तिभवतिविद्यतीनामपि सत्तानुकूलव्यापार एवार्थः । तत्र सत्ता आत्मभरणम् । तदनुकूलव्यापारस्तु जायते, अस्ति, विपरिणमते, वद्र्धते, अपक्षीयते, विनश्यतीति वाष्र्यायणिप्रणीतषड्भावविकारेष्वन्यतमो यथायथं ज्ञेयः । भूवादिसूत्रे भाष्ये स्पष्टमेतत् । प्रपञ्चतं च मञ्जूषायामित्यलम् । ननूत्पादनात्मकक्रियारूपस्य भावस्य धातुवाच्यत्वेलः कर्मणि च भावे चे॑ति भावे कथं लकारविधिः । अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादित्यत आह — भावार्थकलकारेणानूद्यते इति । 'द्वौ' 'त्रयः' इत्यादौ द्विवचनबहुवचनवदति भावः । युष्मदस्मद्भ्यामिति । युष्मदि अस्मिद च तिङ्समानाधिकरणे उपपदे मध्यमोत्तमपुरुषौ विहितौ । युष्मदस्मदोस्तिङ्सामानाधिकरण्यं च तिङ्वाच्यकारकवाचित्वमेव । भावे लकारे तु 'आस्यते त्वया'आस्यते मये॑त्यादौ भाव एव तिङ्वाच्यो नतु युष्मदस्मदर्थौ, अतो न मध्यमोत्तमावित्यर्थः । कर्मलकारे तुत्वं वन्द्यसे॑,॒अहं वन्द्ये॑ इत्यादौ लकारस्य, युष्मदस्मदोश्च सामनाधिकरण्यसंभवात्पुरुषत्रयमपि यथायथमुदाहरिष्यते । तिङ्वाच्येति । सत्त्वं = द्रव्यं — लिङ्गसङ्क्यान्वययोग्यम् । तिङ्वाच्या या भावना क्रिया सा असत्त्वरूपा = लिङ्गसङ्ख्यान्वयाऽयोग्या, शब्दशक्तिस्वभावात् । ततश्च तस्यां तिङ्वाच्यभावनायां द्वित्वबहुत्वयोरप्रतीतेर्युवाभ्यां युष्माभिर्वा आस्यते इत्यादौ न द्विवचनं, बहुवचनं चेत्यर्थः । तिङ्वाच्येत्यनेन कृद्वाच्यायाः क्रियाया लिङ्गसङ्ख्यान्वयित्वात्मकं सत्त्वरूपत्वमस्तीत्युक्तं भवति । तद्यथा - पाकौ पाका इत्यादि । तदुक्तं — ॒सार्वधातुके य॑गिति सूत्रे भाष्ये -कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते॑ इति । द्रव्यवल्लिङ्गसङ्ख्यान्वयं लभते इत्यर्थः, शब्दशक्तिस्वभावादिति भावः । ननु तिङ्वाच्यभावनाया असत्त्वरूपतया द्विवहुवचनाऽभावे आस्यते इत्यादौ एकवचनं च न स्यादित्यत आह — किं त्वेकवचनमेवेति ।तिङ्वाच्यभावलकारस्ये॑ति शेषः । तस्येति ।द्वेयकयोर्द्विवचनैकवचने॑बहुषु बहुवचन॑मिति सूत्रन्यासं भङ्क्त्वा 'एकवचनं' द्विबहुषु द्विबहुवचने॑ इति सूत्रन्यासः कर्तव्यः । तत्र द्वित्वबहुत्वयोर्द्विबहुवचननियमे सति तयोरविषये एकवचनमिति लभ्यते इति भाष्ये स्पष्टम् । एवं च एकवचनस्य एकत्वमुत्सृज्य द्विबहुवचनान्यविषये विहितत्वेन औत्सर्गिकतया एकत्वसङ्ख्यानपेक्षत्वाद्भावलकारस्य असत्त्वरूपभाववाचित्वेऽप्येकवचनमेवेति भावः । अनभिहिते इति । भावलकारे कर्तुस्तिङ्वाच्यत्वाऽभावेन अनभिहितत्वात्तृतीयेत्यर्थः । त्वया मयेति । त्वत्कर्तृकं मत्कर्तृकमन्यकर्तृकं भवनमित्यर्थः ।
translator notes
  • textual The bracketed opening sentence is missing from our source. NSP p. 463 (scan 0473) prints, in kaumudī type under the heading 'tiṅante bhāvakarmaprakriyā 60' and before the sūtra: 'atha bhāvakarmaṇor laḍādayaḥ | bhāvakarmaṇoḥ 2679 iti taṅ |'. Supplied in square brackets; mūla gap for the Print Check.
  • textual Our source reads 'samānādhikaraṇyābhāvāt'; NSP p. 463 (scan 0473) reads 'sāmānādhikaraṇyābhāvāt', as does the TB pratīka 'sāmānādhikaraṇyābhāvād iti' (NSP p. 464, scan 0474). Translated as sāmānādhikaraṇya.
  • commentary BM: 'dhātoḥ' comes by anuvṛtti from 'dhātor ekācaḥ' (SK 2629), and 'bhāvakarmavācini' from 'ciṇ bhāvakarmaṇoḥ' (SK 2758). Followed in sutra_en and k1.
  • commentary TB (NSP p. 463, scan 0473; this lemma is absent from our OCR'd TB, now sk.2756.t1, re-filed from sk.2753.t1 on 2026-10-05): 'dhātoḥ' from 'dhātor ekācaḥ', 'bhāvakarmaṇoḥ' from 'ciṇ bhāvakarmaṇoḥ'. Same as BM; followed.
  • commentary BM: in 'laḥ karmaṇi ca bhāve ca' (SK 2152) the word bhāva is used etymologically (yaugika) for bhāvanā, and utpādanā is added because bhāvanā also means 'thought'; utpādanā = activity conducive to coming-into-being (utpattyanukūlo vyāpāraḥ), which is no different from the dhātu-meaning (kriyā). 'sā ca dhātutvena…': pac etc. by the form dhātu-ness denote this general action, and by pac-ness etc. the particular result (viklitti etc.). 'anūdyate': the lakāra restates what is already denoted, as the dual does in 'dvau'. Followed: bhāva rendered 'bhāvanā, the act of bringing about', and anūdyate as 'restated'.
  • commentary TB (sk.2756.t1; opening lemmas on NSP p. 463, scan 0473, missing from our OCR): bhāva is from causative bhū 'to come into being' + ac; 'utpādanā kriyā' shows that causative bhū means the same as plain kṛ; dhātutva is the delimiter of denoting-ness (vācakatāvacchedaka), kriyātva the delimiter of what is denoted. Agrees with BM; followed.
  • commentary TB (sk.2756.t1): co-reference of a lakāra is possible only where it denotes agent or karma, not bhāva; the third person is still used because 'śeṣe prathamaḥ' (SK 2165) means 'the third person where the second and first do not apply'. On 'ekavacanam eva' TB says this is a general statement only (prāyovāda): the Bhāṣya's 'uṣṭrāsikā āsyante, hataśāyikāḥ śayyante' has a plural in bhāva. TB then reports the Manoramā's different account, which saves 'ekavacanam eva': there āsikāḥ and śāyikāḥ are second-case plurals, being karman as qualifiers of the action (kriyāviśeṣaṇa), and they are not neuter singular because the 'striyāṃ ktin' heading fixes the feminine ('manoramāyāṃ tu āsikāḥ śāyikā iti ca dvitīyābahuvacanaṃ kriyāviśeṣaṇatvena karmatvāt …'). Both views recorded (§16); the English keeps Bhaṭṭoji's unqualified 'only the singular'.
  • commentary BM: sattva = a substance (dravya), fit to connect with gender and number; action denoted by a tiṅ is not such, whereas action denoted by a kṛt is (pākau, pākāḥ — Bhāṣya: 'kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate'). 'tasya autsargikatvena': per the Bhāṣya, 'dvyekayor dvivacanaikavacane' (SK 186) can be restated as 'ekavacanam; dvibahuṣu dvibahuvacane', so the singular is the default that does not need the number one. BM gives no 'prāyovāda' qualification (contrast TB). Followed for 'non-substance' and 'general one'.
  • commentary BM: 'anabhihite': in a bhāva-lakāra the agent is not denoted by the tiṅ, hence the third case; 'tvayā mayā…' = 'becoming that has you, me, others as agent'. Followed.
SK 2757 · A 6.4.62चिण्वत्कार्यातिदेशः
स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च ॥ २७५७ ॥
syasicsīyuṭtāsiṣu bhāvakarmaṇorupadeśe'jjhanagrahadṛśāṃ vā ciṇvadiṭ ca
syasicsīyuṭtāsiṣu bhāvakarmaṇor upadeśe 'jjhanagrahadṛśāṃ vā ciṇvad iṭ ca — When sya, sic, sīyuṭ or tās follow, and bhāva or karma is understood, [the aṅga — 'aṅgasya' under adhikāra, SK 200] of a [dhātu ending in] an ac that stands in upadeśa, and of han, grah and dṛś, is optionally treated as before ciṇ (ciṇvat); and [sya etc. take] the augment iṭ.

Rule. Take an aṅga that ends in a vowel (ac) which stood as such in upadeśa, or the aṅga of han, grah or dṛś. When sya, sic, sīyuṭ or tās follows, and bhāva or karma is understood, that aṅga is optionally treated as before ciṇ. And sya and the rest take the augment iṭ.

Bhaṭṭoji's gloss: "let there optionally be the operation on the aṅga (aṅgakārya) that takes place before ciṇ … and the augment iṭ for sya and the rest". The word ciṇvat means "as before ciṇ" (ciṇīva). "Of the aṅga" comes from the heading SK 200. Bhaṭṭoji's commentators both give these points.

Example.

bhū + luṭ, in bhāva → bhū + tās + …

→ this rule, first option: the aṅga is treated as before ciṇ. Ciṇ is marked with ṇ, so the final ū takes vṛddhi (SK 254) → bhau

→ tās takes the joint iṭ; au before a vowel becomes āv → bhāv-i-tā

→ bhāvitā.

Second option, without the treatment:

bhū + tās → the ordinary iṭ before a val-initial affix (SK 2184) → guṇa → bhavitā.

Likewise lṛṭ bhāviṣyate / bhaviṣyate, and the liṅ of blessing bhāviṣīṣṭa / bhaviṣīṣṭa.

Before a sārvadhātuka the rule has no place, and yak comes instead: loṭ bhūyatām, laṅ abhūyata, vidhiliṅ bhūyeta.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji makes three points.

First, the iṭ is enjoined jointly (sanniyogaśiṣṭa) with the treatment. Where the treatment is absent, this iṭ is absent. One of his commentators adds that a seṭ root still takes its ordinary iṭ then. That is why the second option is bhavitā.

Second, the word "before an ārdhadhātuka" is in force here as a heading. It qualifies sīyuṭ alone. Sya, sic and tās are always ārdhadhātuka, so it adds nothing for them. For sīyuṭ it keeps the rule out of the vidhiliṅ: bhūyeta. Bhaṭṭoji's commentators both draw this out.

Third, the treatment brings vṛddhi: bhāvitā.

Bhaṭṭoji's gloss reads upadeśe yo 'c, "a vowel that stands in upadeśa". Both of his commentators explain that "in upadeśa" qualifies the vowel only, not han and the rest. The Tattvabodhinī adds the contrast: the gloss is not "a root that ends in a vowel in upadeśa".

One of them, the Bālamanoramā, adds two points. "When bhāva or karma is understood" is a seventh case of domain (viṣayasaptamī), since sya, sic and tās themselves denote neither. And the four affixes are not paired one by one with the kinds of root.

What does the treatment bring? Both commentators cite a verse that lists its uses. Its opening words name vṛddhi, the augment yuk, and gh for the h of han. You will meet all three in this chapter. Both also say that only operations on the aṅga are brought. So vadha for han is not brought (see SK 2761).

When the treatment is taken, its iṭ blocks the ordinary iṭ. Bhaṭṭoji's commentators both say why: it is nitya, a rule that applies whatever is done first.

Watch out. The rule is optional, and the iṭ belongs to sya, sic, sīyuṭ and tās, not to the root. Always give both forms: bhāvitā / bhavitā.

Siddhānta-kaumudī
उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु परेषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च । अयमिट् चिण्वद्भावसन्नियोगशिष्टत्वात्तदभावे न । इहार्धधातुक इत्यधिकृतं सीयुटो विशेषणं नेतरेषामव्यभिचारात् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता । भविता । भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत । भूयेत । भाविषीष्ट । भविषीष्ट ॥

Let there optionally be, for [dhātus] ending in an ac that stands [as such] in upadeśa, and for han and the others, the operation on the aṅga (aṅgakārya) that takes place before ciṇ (ciṇīva), when sya and the rest follow and bhāva or karma is understood (gamyamāna); and [let there be] the augment iṭ for sya and the rest. This iṭ, being enjoined jointly with (sanniyogaśiṣṭa) the ciṇvat-treatment, does not occur where that [treatment] is absent. Here 'ārdhadhātuke' is in force as a heading (adhikṛta); it qualifies sīyuṭ, not the others, because they never deviate [from being ārdhadhātuka]. Through the ciṇvat-treatment, vṛddhi [results]: bhāvitā; [without it] bhavitā. bhāviṣyate; bhaviṣyate. [Before a sārvadhātuka:] bhūyatām; abhūyata; bhūyeta. [āśīrliṅ:] bhāviṣīṣṭa; bhaviṣīṣṭa.

Bālamanoramā
स्यसिच्सीयुट्तासिषु भावकर्मणोर्- उपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्वदिट् च - स्यसिच् । अच् हन ग्रह दृश् एषां द्वन्द्वात्षष्ठी । उपदेश इत्च एव विशेषणम्, नेतरेषाम्, अव्यभिचारात् । तदाह - उपदेशे योऽजिति । 'अ' जित्यस्यं उपदेशान्वयित्वेऽपि सौत्रः समासः ।अ॑जिति लुप्तषष्ठीकं वा ।चिण्व॑दिति सप्तम्यन्ताद्वतिः,स्यसिच्सीयुट्तासिष्वि॑त्युपमेयतः सप्तमीदर्शनात् । तदाह — चिणीवेति । अङ्गकार्यमिति । अङ्गस्येत्यधिकृतत्वादिति भावः ।भावकर्मवाचिषु स्यादिष्वि॑ ति नार्थः,सीयुटो लिङागमतया भावकर्मवाचित्वेऽपि स्यसिच्तासीनां भावकर्मवाचित्वाऽभावात् । नापिभावकर्मवाचिनि प्रत्यये परे ये स्यादयस्तेष्वि॑त्यर्थः, स्यसिच्तासीनां भावकर्मवाचिप्रत्ययपरत्वसंभवेऽपि सीयुटस्तदसंभवात् । सीयुडागमविशिष्टस्यैव लिङो भावकर्मवाचितया केवलसीयुटो न भावकर्मवाचिप्रत्ययपरकत्वमस्ति । अतो विषयसप्तमीति मत्वाऽऽह — स्यादीनामिडागमश्चेति । अत्र अज्झनग्रहदृशां, स्यादीनां च न यथासङ्ख्यं, व्याख्यानात् ।स्यादिषु परेषु अङ्गस्य इ॑ डिति नार्थः,आर्धधातुकस्येड्वलादे॑ रित्यत्र 'आर्धधातुके' इति योगं विभज्ययावानिट् स आर्धधातुकस्यैवे॑ति भाष्ये उक्तत्वात् । चिणि यदङ्गाधिकारविहितं कार्यं तस्यैवात्रातिदेशो, न तु चिणि दृष्टमात्रस्य । तेन 'घानिष्यते' इत्यत्रहनो वध लिङि, लुङि चे॑ति चिणि दृष्टो वधादेशश्चिण्वदिति नातिदिश्यते, तस्य द्वैतीयीकत्वेन अङ्गाधिकारविहितत्वाऽभावात् । तथा आयिष्यते इत्यत्र इणो गादेशो न । 'अध्यायिष्यते' इत्यत्र इङो गाङादेशो न , द्वैतीयीकत्वात् । चिण्वत्त्वाऽभावे अयमिण्नेत्याह — अयमिडिति । सेट्कस्य वलादित्वलक्षण इट् तु स्यादेवेति भावः । ननु भूयेतेति विधिलिङि चिण्वत्त्वम् इट् च स्यातामित्यत आह — इहार्धधातुके इति । नेतरेषामिति । स्यसिच्तासीनां न विशेषणमित्यर्थः । अव्यभिचारादिति । स्यसिच्तासीनां सर्वत्राऽऽर्धधातुकत्वनियमादिति भावः । अत्र वार्तिकम् — चिण्वद्वृद्धिर्युक्च हन्तेश्च घत्वं दीर्घश्चोक्तो यो मितां वा चिणीति । इट् चासिद्धस्तेन मे लुप्यते णिर्नित्यश्चायं वल्निमित्तो विघाती॥॑ इति । स्यसिच्सीयुडिति सूत्रस्य वृद्ध्यादि प्रयोजनमित्यर्थः । तत्र वृद्धिं दर्शयति — चिण्वद्भावाद्वृद्धिरिति । लुटि भू ता इति स्थिते चिण्वत्त्वात्अचोऽञ्णिती॑ति वृद्धिरित्यर्थः । इडागमश्चेत्यपि बोध्यम् । तत्फलं तु वक्ष्यते । तथा दाधातोर्लुटि 'आतो युक् चिण्कृतो' रिति युक् । तथा लृटि 'घानिष्यते' इत्यत्रहोहन्तेर्ञ्णिन्नेषु॑ इति घत्वम् । शमेर्हेतुमण्ण्य्नताल्लुटि — शामिता शमितेत्यत्रचिण्णमुलो॑रिति वा दीर्घः । तथा अनेनैवाऽत्र इटि कृते तस्य आभीयत्वेनाऽसिद्धत्वादनिटीति निषेधाऽभावाण्णिलोपः । तथा 'भाविष्यते' इत्यत्र भू-स्य इति स्थिते परमपि वलादिलक्षणं इटं बाधित्वा नित्यत्वादनेन इट्, वल्निमित्ते इटि कृतेऽकृते च चिण्वदिटः प्रवृत्त्या कृताऽकृतप्रसङ्गित्वात् । वलादिलक्षणस्त्विण्न नित्यः, चिण्वदिटि कृते वलादित्वस्य विहतत्वेन वलादिलक्षणस्य इटोऽप्रवृत्तेः । नित्यश्चायमित्यस्यचिण्वदि॑डिति शेषः ।वल्निमित्त इत्यनन्तरम्इडनित्य इत शेषः । अनित्यत्वे हेतुः — विघातीति । चिण्वदिटो वलादिनिमित्तविघातकत्वादित्यर्थः । एवं च सेट्कत्वेऽप्यनेनैव इट् । एतदभावपक्षे तु सेट्कत्वे वलादिलक्षण इडिति बोध्यम् । तदाह — भवितेति । चिण्वदिडभावपक्षे वलादिलक्षण इडिति भावः ।
translator notes
  • commentary BM: 'upadeśe' qualifies only ac, not han etc., since those never deviate; hence 'upadeśe yo 'c'. 'ciṇvat' is vati on a seventh-case word (saptamyanta), because the compared items 'syasicsīyuṭtāsiṣu' are in the seventh case — hence 'ciṇīva'. 'aṅgakārya' because 'aṅgasya' (SK 200) is in force. Followed.
  • commentary TB, filed in sk.2756.t1: 'upadeśe' qualifies ac alone; the gloss is 'upadeśe yo 'c', not 'ajanta in upadeśa', for otherwise a ṇijanta, which has no upadeśa, would be excluded. vati on a seventh-case word, hence 'ciṇīva'. Only operations under the aṅga-adhikāra are extended, so vadha for han (ghāniṣyate), ga for iṇ (āyiṣyate) and gāṅ for iṅ (adhyāyiṣyate) are not. Same as BM; followed.
  • commentary BM: 'bhāvakarmaṇoḥ' cannot mean 'sya etc. denoting bhāva or karma' (sya, sic, tās denote neither), nor 'sya etc. followed by an affix denoting them' (sīyuṭ never is); it is a seventh case of domain (viṣayasaptamī). The iṭ belongs to sya etc., not to the aṅga, since the Bhāṣya says every iṭ is an augment of an ārdhadhātuka. ac/han/grah/dṛś and sya etc. are not paired respectively (yathāsaṃkhya). Followed: 'when bhāva or karma is understood' and 'the augment iṭ for sya and the rest'.
  • commentary BM on 'ayam iṭ': without the ciṇvat-treatment this iṭ is absent, but the iṭ due to a valādi affix still comes for a seṭ root; 'netareṣām' = it does not qualify sya, sic, tās, which are always ārdhadhātuka; the heading keeps the rule out of vidhiliṅ bhūyeta. BM cites the kārikā 'ciṇvad vṛddhir yuk ca hanteś ca ghatvaṃ…' listing the uses of the rule, and explains bhāviṣyate: the ciṇvad-iṭ, being nitya, blocks the later valādi iṭ; bhavitā is the form with the valādi iṭ when the ciṇvat-treatment is not applied. Followed for the bracketed '[without it]'.
  • commentary TB, filed in sk.2756.t1: 'sīyuṭ' stands by metonymy for [the liṅ] qualified by it; 'ārdhadhātuke' excludes vidhiliṅ, so not in bhūyeta. TB cites the same kārikā and the same nitya/anitya argument for bhāviṣyate. Agrees with BM; followed.
  • translator The bracketed labels [Before a sārvadhātuka:] (before bhūyatām, abhūyata, bhūyeta, where the rule cannot apply and yak alone comes) and [āśīrliṅ:] (before bhāviṣīṣṭa, bhaviṣīṣṭa) are the translator's, to mark where Bhaṭṭoji's list changes tense; the kaumudī gives the forms without labels.
SK 2758 · A 3.1.66V
चिण् भावकर्मणोः ॥ २७५८ ॥
ciṇ bhāvakarmaṇoḥ
ciṇ bhāvakarmaṇoḥ — [In place of cli — 'cleḥ' carried forward (anuvṛtti) from cleḥ sic, SK 2222] ciṇ comes when [the ending ta — 'te' carried forward (anuvṛtti) from ciṇ te padaḥ, SK 2513] denoting bhāva or karma follows.

Rule. Ciṇ replaces cli when the ending ta follows, denoting bhāva or karma. Only i is heard. "In place of cli" is carried forward from SK 2222, and "before ta" from SK 2513. Bhaṭṭoji's commentators both give these.

Example.

bhū + luṅ, in bhāva → the augment aṭ, cli, the ending ta → a + bhū + cli + ta

→ this rule: ciṇ replaces cli → a + bhū + i + ta

→ ciṇ is marked with ṇ: vṛddhi of ū (SK 254), and āv before the vowel → a + bhāv + i + ta

→ the ta after ciṇ is deleted (SK 2329) → abhāvi.

Lṛṅ has sya, so SK 2757 gives two forms: abhāviṣyata / abhaviṣyata.

Applies when / blocked by. Only before ta. Before the dual ātām there is no ciṇ. Sic stays, with the option of SK 2757: anvabhāviṣātām / anvabhaviṣātām. One of Bhaṭṭoji's commentators gives this as the reason for "before ta".

The karma. Bhaṭṭoji now turns from bhāva to the karma. Anu + bhū "to experience" takes an object. In a karma lakāra the ending expresses the object. So the object does not take the second case:

anubhūyate ānandaś caitreṇa tvayā mayā ca "bliss is experienced by Caitra, by you and by me".

Other persons and numbers are found too:

  • anubhūyete (supply sukhaduḥkhe, "pleasure and pain"), anubhūyante (supply sukhāni, "pleasures");
  • tvam anubhūyase "you are experienced", aham anubhūye "I am experienced";
  • luṅ anvabhāvi; dual anvabhāviṣātām / anvabhaviṣātām.

One of Bhaṭṭoji's commentators supplies these subjects.

The causative. From bhāvi (bhū + ṇic):

bhāvi + yak + te → the ṇi is deleted before yak (SK 2313) → bhāvyate.

Liṭ: bhāvayāṃcakre, bhāvayāṃbabhūve, bhāvayāmāse.

In bhāvayāmāse, eś replaces ta (SK 2241). The same form is also the first person, where e replaces the ending iṭ (SK 2233). Should the s of ās then become h before e by SK 2250? No, Bhaṭṭoji says, both for eś and for the e that replaces iṭ. SK 2250 gives h to tās only before a sārvadhātuka e. By association with tās, the same holds for as. Bhaṭṭoji gives this as others' view: "so they say" (ity āhuḥ). One of his commentators adds that this e is ārdhadhātuka.

Luṭ of the causative:

bhāvi + tās, treated as before ciṇ → the joint iṭ comes → bhāvi + i + tā

→ SK 2313 deletes ṇi only before an ārdhadhātuka without iṭ. But this iṭ belongs to the ābhīya section of rules, and counts there as asiddha. So for SK 2313 it is not there

→ the ṇi is deleted → bhāvitā.

In the other option, the ordinary iṭ is not asiddha. So the ṇi stays, and takes guṇa → bhāvayitā.

Bhaṭṭoji's commentators both draw a lesson. This is why SK 2757 is read as "a vowel in upadeśa" and not "a root ending in a vowel in upadeśa". The stem bhāvi was never taught as such, yet it takes the treatment.

Likewise: bhāviṣyate / bhāvayiṣyate; bhāvyatām, abhāvyata, bhāvyeta; bhāviṣīṣṭa / bhāvayiṣīṣṭa; abhāvi; abhāviṣātām / abhāvayiṣātām.

The desiderative. bubhūṣyate, bubhūṣāṃcakre, bubhūṣitā, bubhūṣiṣyate.

The intensive. With yaṅ: bobhūyyate. With yaṅ lost: bobhūyate, bobhavāṃcakre, bobhāvitā / bobhavitā.

Stems that change before yak. Bhaṭṭoji ends with five kinds.

  • Lengthening by SK 2298, which lengthens a final vowel before a y-initial affix that is neither kṛt nor sārvadhātuka: stu + ya + te → stūyate viṣṇuḥ "Viṣṇu is praised". Also tuṣṭuve; stāvitā / stotā; stāviṣyate / stoṣyate; astāvi; astāviṣātām / astoṣātām.
  • Guṇa by SK 2380, guṇo 'rtisaṃyogādyoḥ: ṛ + ya + te → aryate; smṛ → smaryate. Bhaṭṭoji also gives the liṭ sasmare.
  • No guṇa in saṃskriyate. Bhaṭṭoji's reason: it has been stated that "invariably" (nitya) is carried into SK 2380. One of his commentators explains. SK 2380 then acts only on a root that always begins with a cluster, and kṛ begins with one only when s is added after sam (SK 2550).
  • Loss of n by SK 415: sraṃs → srasyate. But a root marked with i (idit) keeps its n: nandyate.
  • Saṃprasāraṇa: yaj → ijyate. One commentator names SK 2409 for it.
  • SK 2649, ayaṅ yi kṅiti: śī → śayyate.

Applies when / blocked by. The ṛ-roots raise a question. Before tās, the ṛ first takes guṇa, with r added (rapara). Bhaṭṭoji says why: it is the later rule (para), and it is nitya. But then the base ends in r, not in a vowel. Does SK 2757 still apply? Yes, Bhaṭṭoji says, "because upadeśa is mentioned": the vowel stood in upadeśa. So āritā / artā, smāritā / smartā. Whether smāritā is fully saved by this gloss, scholars discuss this.

Watch out. In the karma the ending expresses the object, so other persons and numbers are found: anubhūyete, tvam anubhūyase, aham anubhūye. In bhāva only the third person singular is used (SK 2756).

Siddhānta-kaumudī
च्लेश्चिण् स्वाद्भावकर्मवाचिनि तशब्दे परे । अभावि । अभाविष्यत । अभविष्यत । तिङोक्तत्वात्कर्मणि न द्वितीया । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । अनुभूयेते । अनुभूयन्ते । त्वमनुभूयसे । अहमनुभूये । अन्वभावि । अन्वभाविषाताम् । अन्वभविषाताम् । णिलोपः । भाव्यते । भावयांचक्रे । भावयांबभूवे । भावयामासे । इह तशब्दस्य एशि इट एत्वे च कृते ह एतीति हत्वं न । तासिसाहचर्यादस्तेरपि व्यतिहे इत्यादौ सार्वधातुके एव ह एति SK 2250 इति हत्वप्रवृत्तेरित्याहुः । भाविता । चिण्वदिट आभीयत्वेनासिद्धत्वाण्णिलोपः । पक्षे भावयिता । भाविष्यते । भावयिष्यते । भाव्यताम् । अभाव्यत । भाव्येत । भाविषीष्ट । भावयिषीष्ट । अभावि । अभाविषाताम् । अभावयिषाताम् । बुभूप्यते । बुभूषांचक्रे । बुभूषिता । बुभूषिष्यते । बोभूय्यते । यङ्लुगन्तात्तु । बोभूयते । बोभवांचक्रे । बोभाविता । बोभविता । अकृत्सार्व-SK 2298 इति दीर्घः । स्तूयते विष्णुः । तुष्टुवे । स्ताविता । स्तोता । स्ताविष्यते । स्तोष्यते । अस्तावि । अस्ताविषाताम् । अस्तोषाताम् । गुणोर्ति SK 2380 इति गुणः । अर्यते । स्मर्यते । सस्मरे । परत्वान्नित्यत्वाच्च गुणे रपरे कृतेऽजन्तत्वाभावेऽप्युपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट् । आरिता । अर्ता । स्मारिता । स्मर्ता । गुणोऽर्ति-SK 2380 इत्यत्र नित्यग्रहणानुवृत्तेरुक्तत्वान्नेह गुणः । संस्क्रियते । अनिदिताम्-SK 415 इति नलोपः । स्रस्यते । इदितस्तु नन्द्यते । संप्रसारणम् । इज्यते । अयङ् यिक्ङिति SK 2649 । शय्यते ॥

Let ciṇ replace cli [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2222] when the ending ta (taśabda) [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2513] denoting bhāva or karma follows: abhāvi. [lṛṅ:] abhāviṣyata; abhaviṣyata. Since the karma is expressed by the tiṅ, the second case (dvitīyā) does not come for the karma: anubhūyate ānandaś caitreṇa tvayā mayā ca ('bliss is experienced by Caitra, by you and by me'). anubhūyete [sukhaduḥkhe, 'pleasure and pain']. anubhūyante [sukhāni, 'pleasures']. tvam anubhūyase ('you are experienced'). aham anubhūye ('I am experienced'). anvabhāvi. anvabhāviṣātām; anvabhaviṣātām. [From the causative,] elision of ṇi (ṇilopa): bhāvyate. bhāvayāṃcakre; bhāvayāṃbabhūve; bhāvayāmāse. Here, when eś has replaced ta and e has replaced iṭ [the first-person singular ending], h does not come [for the s of ās] by 'ha eti'. For, by association (sāhacarya) with tās, [the h-substitution] for as too, as in vyatihe, takes place only before a sārvadhātuka [e] by 'ha eti' (SK 2250) — so they say (ity āhuḥ). bhāvitā: since the ciṇvad-iṭ belongs to the ābhīya section, it is treated as not having taken effect (asiddha), [so 'aniṭi' does not bar it and] ṇi is elided. In the other option, bhāvayitā. bhāviṣyate; bhāvayiṣyate. bhāvyatām. abhāvyata. bhāvyeta. bhāviṣīṣṭa; bhāvayiṣīṣṭa. abhāvi. abhāviṣātām; abhāvayiṣātām. [From the desiderative:] bubhūṣyate. bubhūṣāṃcakre. bubhūṣitā. bubhūṣiṣyate. [From the intensive:] bobhūyyate. But from the [intensive with] yaṅ-luk: bobhūyate. bobhavāṃcakre. bobhāvitā; bobhavitā. Lengthening by 'akṛtsārvadhātukayor dīrghaḥ' (SK 2298): stūyate viṣṇuḥ ('Viṣṇu is praised'). tuṣṭuve. stāvitā; stotā. stāviṣyate; stoṣyate. astāvi. astāviṣātām; astoṣātām. Guṇa by 'guṇo 'rtisaṃyogādyoḥ' (SK 2380): aryate. smaryate. sasmare. Because guṇa, with r appended (rapara), is the later rule (para) and nitya, it is done [first]; and although [the base] then no longer ends in an ac, the ciṇvad-iṭ [comes] because 'upadeśa' is mentioned [in the rule]: āritā; artā. smāritā; smartā. Since it has been stated that 'nitya' is carried forward (anuvṛtti) into 'guṇo 'rti-' (SK 2380), there is no guṇa here: saṃskriyate. Elision of n by 'aniditām-' (SK 415): srasyate. But for an idit root: nandyate. Saṃprasāraṇa: ijyate. 'ayaṅ yi kṅiti' (SK 2649): śayyate.

Bālamanoramā
चिण् भावकर्मणोः - चिण्भावकर्मणोः । च्लेरिति ।च्लेः सि॑जित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । तशब्दे परे इति । तशब्दे परे इति । 'चिण् ते पदः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः अभावीति । च्लेश्चिणि कृतेचिणो लु॑गिति तशब्दस्य लोपः । चिण्विधौ तशब्दे किम् । अभाविषात् । अथ अनुपूर्वाद्धूधातोरुपभोगार्थकात्सकर्मकात्कर्मणि लकारे विशेषमाह - तिङोक्तत्वादिति । कर्तुस्त्वनभिहित्वात्तृतीयैवेति भावः । युष्मदस्मदुपात्तयोः कत्र्रोस्त्वनभिहितत्वातत्तृतीया । अनूभूयेते इति । 'सुखदुःखे' इति शेषः । अनुभूयन्ते इति ।सुखानी॑ति शेषः । णिलोप इति । भूधातोर्णौ वृद्दधौ आवादेशे भावीति ण्यन्तात्कर्मणि लटस्तादेशे यकि णिलोप इत्यर्थः । भावयामासे इति । प्रथमपुरुषैकवचने, उत्तमपुरुषैकवचने च रूपम् । इहेति । 'भावयामासे' इत्यत्र प्रथमैकवचनतशब्दस्यलिटस्तझयो॑रिति एशादेशे उत्तमपुरुषैकवचनस्य इटश्चटित आत्मनेपदाना॑मित्येत्त्वे च कृते भावयमामास् ए इति स्थितेह एती॑ति सकारस्य हकारः प्राप्तो न भवतीत्यर्थः । कुत इत्यत आह — तासीति ।ह एती॑त्यत्र तासस्त्योरित्यनुवर्तते । तत्र एधिताहे इत्यादौ तासेः सार्वधातुक एव एति परे हकार इति निर्विवादम् । तथाविधतासिसाहचर्यादस्तेरपि सकारस्य 'व्यत#इहे' इत्यादौ सार्वधातुक एव परे प्रवृत्तिः । अतोभावयामासे इत्यत्र नाऽस्तेः सकारस्य हकारः, एकारस्यार्धधातुकत्वादित्यर्थः । भावितेति । ण्यन्तात् भावि- ता इति स्थिते परत्वाद्वलादिलक्षणमिटं बाधित्वा चिण्विदिटि तस्याऽऽभीयत्वेनाऽसिद्धत्वादनिटीति निषेधाऽभावाण्णिलोपे भावितेति रूपम् । अतएव चिण्वदिड्विधौउपदेशे योऽ॑जित्येव व्याख्यातम्, नतुउपेदशे अजन्तस्ये॑ति, तथा सति हि णिजन्तस्य उपदेशाऽभावान्न स्यादिति भावः । वलादिलक्षणे इटि कृते तु तस्य अनाभीयत्वेन असिद्ध्तवाऽभावादनिटीति निषएधाण्णिलोपाऽभावे णेर्गुणाऽयादेशयोः कृतयोर्भावयितेति रूपमिति मत्वा आह — पक्षे भावयितेति । अथ सन्न्नताद्भूधातोर्भावलकारे उदाहरति — बूभूष्यते इति । यकि सनोऽकारस्य 'अतो लोपः' इति लोपः । बूभूषिता । बुभूषिष्यते इति । चिण्वदिटि वलादिलक्षणे इटि च रूपं तुल्यम् । चिण्वदिड्भावपक्षे ।ञपि तदतिदेशेन प्राप्तां वृद्धिं बाधित्वा परत्वादतो लोपः । अथ यङन्ताद्भूधातोर्भावलकारे उदाहरति — बोभूय्यते इति । यकि यङोऽकारस्य पूर्ववदतो लोपः । द्वियकारकं रूपम् । यङलुगन्ताद्बोभूयते इति एकयकारं रूपम् । ष्टुञ्धातोः कर्मलकारे यकि तस्यार्धधातुकत्वात्अतो दीर्घो यञी॑त्यप्राप्तावाह — अकृत्सार्वेति । स्ताविता स्तोतेति । चिण्वदिडभावपक्षेऽनिट्कत्वान्नेट् । अथ ऋधातोः कर्मणि लकारे यकि कृते कित्त्वाद्गुणनिषेधे प्राप्ते आह - गुणोऽर्तीति । अर्यते इति । गुणे कृते रपरत्वम् ।स्मृ॑धातोः कर्मणि लकारे आह — — स्मर्यते इति ।गुणेऽर्ती॑ति संयोगादित्वाद्गुणे रपरत्वमिति भावः । ननु लुटि ऋ ता, स्मृ इति स्थिते चिण्वदिटं बाधित्वा परत्वाद्गुणः प्राप्नोति, नित्यत्वाच्च, अकृते कृते च चिण्वदिटिगुणस्य प्राप्तेः । कृते तु गुणे रपरत्वेऽजन्तत्वाभावच्चिण्वदिडभावे अनिट्त्वाद्वलादिलक्षणेऽभावे अत स्मर्तेत्येव स्यात्, आरिता स्मारितेति न स्यादित्यत आह — परत्वादित्यादि । कृते गुणे रपरत्वे अजन्तत्वाऽभावेऽपि उपदेशे योऽच् तदन्तस्येत्युक्तेश्चिण्वदिण्निर्बाध इत्यर्थः । आरितेति । कृतेऽपि गुणे रपरत्वे चिण्वदिटि उपधावृद्धिः । अर्तेति । चिण्वदिडभावे रूपम् । एवं स्मारिता स्मर्तेत्यपि । ननु संपूर्वात्कृञः कर्मणि लकारे यकिरिङ् शयग्लिङक्षुट इति रिङादेशेसंपरिभ्यां करोतौ भूषणे, समवाये चे॑ति सुटि संस्क्रियते इति वक्ष्यते । तत्रगुणोऽर्ती॑ति संयोगादित्वाद्गुणः स्यादित्यत आह — नित्यग्रहणानुवृत्तेरिति ।नित्यं छन्दसी॑त्यतो नित्यमित्यनुवृत्तेः गुणो॑र्ती॑त्यत्र नित्यं यः संयोगादित्यस्यैव संयोगादिस्तस्यैव संयोगादिलक्षणो गुण इति लभ्यते । कृञ्तु न नित्यं संयोगादिः, संपरिपूर्वकत्वाऽभावे तदभावादिति भावः । अथ रुआंस्धातोर्भावलकारे यकि विशेषमाह — अनिदितामिति नलोप इति । इदितस्त्विति । 'टु नदि समृद्धौ' इत्यस्माद्भावलकारे यकि इदित्त्वान्नलोपो नेत्यर्थः । अथ यजधातो कर्मलकारे यकि विशेषमाह — संप्रसारणमिति ।वचिस्वपियजादीना॑मित्यनेनेति भावः । शीङ्धातोर्भावलकारे यकि विशेषमाह — अयडि क्ङितीति ।
translator notes
  • textual Our source reads 'cleś ciṇ svād bhāvakarmavācini'; NSP p. 465 (scan 0475) reads 'syād'. Translated as syāt ('let … come').
  • textual Our source reads 'bubhūpyate'; the desiderative form requires bubhūṣyate. NSP p. 465 (scan 0475) cannot separate ṣ from p here (the collation rates it 'very likely a slip'); BM's pratīka reads 'bubhūṣyate' (sic 'būbhūṣyate'). Translated as bubhūṣyate.
  • commentary BM: 'cleḥ' is carried forward from 'cleḥ sic' (SK 2222) and 'taśabde' from 'ciṇ te padaḥ' (SK 2513). Why 'before ta'? abhāviṣātām. Followed in sutra_en and k1.
  • commentary TB, filed in sk.2756.t1: 'cleḥ' from 'cleḥ sic', 'te' from 'ciṇ te padaḥ'; ciṇ is restated because its mention there is cut off by the prohibition 'na rudhaḥ' (SK 2770). Same anuvṛtti as BM; followed.
  • commentary BM: anu + bhū 'to experience' is transitive; in a karma-lakāra the agent remains unexpressed and takes the third case. BM supplies 'sukhaduḥkhe' with anubhūyete and 'sukhāni' with anubhūyante. Followed (the bracketed subjects).
  • commentary BM: bhāvyate is from bhāvi (causative of bhū) with ṇi elided before yak; bhāvayāmāse is both the third-person and the first-person singular. On 'iha': in bhāvayāmāse, ta becomes eś by 'liṭas tajhayor eśirec' (SK 2241) and iṭ becomes e by 'ṭita ātmanepadānāṃ ṭere' (SK 2233), giving bhāvayām-ās-e, where 'ha eti' would turn s to h; but in 'ha eti' 'tāsastyoḥ' is carried forward, and as tās gets h only before a sārvadhātuka e (edhitāhe), so does as (vyatihe), and this e is ārdhadhātuka. Followed for the bracketed '[for the s of ās]' and '[e]'.
  • commentary BM on bhāvitā: from bhāvi + tā, the ciṇvad-iṭ (para) blocks the valādi iṭ; being ābhīya it is asiddha, so the prohibition 'aniṭi' does not apply and ṇi is elided (ṇer aniṭi, SK 2313). This is why the rule was glossed 'upadeśe yo 'c' and not 'ajanta in upadeśa'. With the valādi iṭ (not asiddha), ṇi is not elided: bhāvayitā. Followed for the bracket.
  • commentary TB, filed in sk.2756.t1: 'ciṇvad iṭ' applies to a ṇyanta, though it has no upadeśa, because of the gloss 'upadeśe yo 'c'; 'paratvāt' = with respect to the ciṇvad-iṭ; guṇa stays nitya because, even after the ciṇvad-iṭ, guṇa blocks vṛddhi by 'aco ñṇiti' as para and vṛddhi by 'ata upadhāyāḥ' follows; 'upadeśagrahaṇāt': by its force, 'ending in the ac that was in upadeśa'. TB adds that smāritā is still a difficulty under this gloss, which is why the Manoramā offers the alternative 'aṅgasya' as a vyadhikaraṇa sixth: 'of an aṅga having as its part what is ajanta in upadeśa'. Recorded; the English keeps Bhaṭṭoji's 'because upadeśa is mentioned' without choosing between the glosses.
  • commentary BM on 'nityagrahaṇānuvṛtteḥ': 'nityam' comes from 'nityaṃ chandasi' (SK 3587), so 'guṇo 'rti-' applies only to what is always saṃyogādi; kṛ is saṃyogādi only with saṃ/pari (suṭ by 'saṃparibhyāṃ karotau bhūṣaṇe', SK 2550). BM also glosses the yak forms: srasyate (sraṃs), nandyate (ṭunadi, idit, so no n-elision), ijyate (by 'vacisvapiyajādīnāṃ kiti', SK 2409), śayyate (śīṅ). Followed.
  • commentary TB, filed in sk.2756.t1: 'nityam' from 'nityaṃ chandasi'; TB adds the Kāśikā's alternative reason — muṭ (= suṭ) is bahiraṅga and so asiddha, or is not a part of the aṅga, so the aṅga is not saṃyogādi. Recorded; the English follows Bhaṭṭoji's reason.
  • translator The bracketed labels [lṛṅ:], [From the causative,], [From the desiderative:], [From the intensive:] are the translator's, to mark where Bhaṭṭoji turns to a new base; BM names these bases in the same places (ṇyanta, sannanta, yaṅanta).
SK 2759 · A 6.4.44V
तनोतेर्यकि ॥ २७५९ ॥
tanoteryaki
tanoter yaki — For tan, when yak follows, [ā — 'āt' carried forward (anuvṛtti) from viḍvanor anunāsikasyāt, SK 2982] is [optionally — 'vibhāṣā' carried forward (anuvṛtti) from ye vibhāṣā, SK 2319] the substitute for the final.

Rule. When yak follows, ā optionally replaces the final sound of tan. "Ā" is carried forward from SK 2982, taught later, and "optionally" (vibhāṣā) from ye vibhāṣā (SK 2319). Bhaṭṭoji's commentators both give these. Bhaṭṭoji's gloss fills in the rest: "let ā optionally be the substitute for the final".

Example.

tan + yak + te (in the karma: "it is stretched")

→ this rule: ā replaces the final n → tā + ya + te

→ tāyate.

In the other option the n stays → tanyate.

Bhaṭṭoji adds the parallel case by SK 2319 itself: jāyate / janyate.

Applies when / blocked by. Why "before yak"? One of Bhaṭṭoji's commentators gives the intensive taṃtanyate. There the y is that of yaṅ, so the rule does not act.

Watch out. Only yak triggers the rule. A ya of another affix leaves tan alone.

Siddhānta-kaumudī
आकारोऽन्तादेशो वा स्यात् । तायते । तन्यते । ये विभाषा SK 2391 । जायते । जन्यते ॥

Let ā [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2982] optionally [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2319] be the substitute for the final [of tan]: tāyate; tanyate. [By] 'ye vibhāṣā' (SK 2319): jāyate; janyate.

Tattvabodhinī
NSP p. 475
—तनोतेर्यकि । ‘विड्डनोः—’ इति सूत्रादादिति, ‘ये विभाषा’ इत्यतो विभाषेति चानुवर्तते । यकि किम् । तंतन्यते
Bālamanoramā
तनोतेर्यकि - तनोतेर्यकि ।विड्वनोरित्यत आदिति,ये विभाषे॑त्यतो विभाषेति चानुवर्तते । तदाह — आकारोऽन्तादेशो वा स्यादिति । शेषपूरणमिदम् । तायते तन्यते इति । कर्मणि लकारः ।
translator notes
  • textual Our source cross-references 'ye vibhāṣā' as SK 2391, which is vṝto vā. NSP p. 465 (scan 0475) prints 2319, and SK 2319 is ye vibhāṣā (A 6.4.43). Rendered as (SK 2319).
  • commentary BM: 'āt' is carried forward from 'viḍvanoḥ' (SK 2982) and 'vibhāṣā' from 'ye vibhāṣā' (SK 2319); Bhaṭṭoji's gloss fills in the remainder (śeṣapūraṇa). tāyate, tanyate are karma-lakāra forms. Followed in sutra_en and k1.
  • commentary TB: 'āt' from 'viḍvanoḥ', 'vibhāṣā' from 'ye vibhāṣā'. Why 'yaki'? taṃtanyate (the intensive, where the y is yaṅ's). Same as BM; followed.
SK 2760 · A 3.1.65V
तपोऽनुतापे च ॥ २७६० ॥
tapo'nutāpe ca
tapo 'nutāpe ca — For tap, [ciṇ — carried forward (anuvṛtti) from ciṇ te padaḥ, SK 2513 — does not — 'na' from na rudhaḥ, SK 2770 — replace cli — 'cleḥ' from cleḥ sic, SK 2222] when [the karma is agent — 'karmakartari' drawn in by 'ca' from acaḥ karmakartari, SK 2768], and in the sense of remorse (anutāpa).

Rule. For tap, ciṇ does not replace cli when the karma is the agent (karmakartṛ). And it does not replace it in the sense of remorse (anutāpa). Bhaṭṭoji's gloss: "for tap, ciṇ does not replace cli, when the karma is agent, and in the sense of remorse".

The sūtra says only "for tap, in remorse, and". The rest is carried forward. "Ciṇ" comes from SK 2513 and "in place of cli" from SK 2222. "Not" (na) comes from na rudhaḥ (SK 2770), taught later. The word ca "and" draws in "when the karma is agent" from acaḥ karmakartari (SK 2768), also taught later. Bhaṭṭoji's commentators both give this, the Bālamanoramā in full.

Example.

anu + tap + luṅ, third person singular → anu + a + tap + cli + ta

→ SK 2758 would bring ciṇ; this rule forbids it in the sense of remorse

→ sic (SK 2222) stays as the replacement of cli → anu + a + tap + s + ta

→ the s of sic is lost between two consonants, p and t (SK 2281, jhalo jhali) → anvatapta

→ anvatapta pāpena.

Bhaṭṭoji gives two readings of the sentence.

  • Pāpa "sin" is the agent, and the meaning is "he was struck by it". The luṅ is in the karma: the man is the object struck. One of Bhaṭṭoji's commentators says why: with anu, tap here means "to strike", which takes an object.
  • Or pāpena means "by a sinful man", as agent, and the meaning is "there was grieving" (aśocīt). Then the luṅ is in bhāva. Bhaṭṭoji's commentators both take it so. One of them adds that grieving takes no object.

The example for "when the karma is agent" comes in chapter 64. One of Bhaṭṭoji's commentators says so.

Two forms before yak, and one in liṭ. Bhaṭṭoji adds these under this sūtra.

  • Ī for the ā of dā and dhā by SK 2462: dā + ya + te → dīyate; dhīyate.
  • Glai "to be weary", in liṭ. Eś replaces ta (SK 2241). Does SK 2370 give ā for ai here? It is barred "before a śit" (aśiti). Bhaṭṭoji reads aśiti as a karmadhāraya compound: "before an affix whose initial is an ś that is a marker". Eś has its ś at the end, not the beginning. So the bar does not hold, and ā comes:

glai + eś → glā + e → doubling → jaglā + e → the ā is lost before the vowel-initial ending → jagle.

One of Bhaṭṭoji's commentators gives this construal: no bar, so ā does come before eś. He names āto lopa iṭi ca (SK 2372) for the loss of ā.

Watch out. This rule only forbids. The sic that stays is the ordinary aorist affix of chapter 44.

Siddhānta-kaumudī
तपश्चलेश्चिण्न स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च । अन्वतप्त पापेन । पापं कर्तृ । तेनाभ्याहत इत्यर्थः । कर्मणि लुङ् । यद्वा पापेन पुंसा कर्त्रा अशोचीत्यर्थः । घुमास्था-SK 2462 इतीत्वम् । दीयते । धीयते । आदेचः-SK 2370 इत्यत्राशितीति कर्मधारयादित्संज्ञकशकारादौ निषेधः । एष आदिशित्त्वाभावान्न तस्मिन् आत्वम् । जग्ले ॥

For tap, ciṇ does not replace cli [— 'ciṇ', 'na' and 'cleḥ' carried forward (anuvṛtti) from SK 2513, SK 2770 and SK 2222] when the karma is agent (karmakartṛ) [— drawn in by 'ca' from SK 2768], and in the sense of remorse (anutāpa): anvatapta pāpena. [Here] pāpa ('sin') is the agent; the meaning is 'he was struck by it'. [It is] luṅ in the karma. Or else, [with luṅ in bhāva,] pāpena [means] 'by a sinful man (pāpena puṃsā) as agent', the meaning being 'there was grieving' (aśocīt). The ī-substitution by 'ghumāsthā-' (SK 2462): dīyate; dhīyate. In 'ādeca-' (SK 2370), 'aśiti' [is taken] as a karmadhāraya, so the prohibition [holds] before [an affix] whose initial is an ś that is an it. Since eś does not have an it-ś at its beginning, [the prohibition does] not [hold] before it, [so] ā is substituted: jagle.

Tattvabodhinī
NSP p. 475–476
—तपोऽनु—चकारेण ‘अचः कर्मकर्तरि’ इत्यतः कर्मकर्तरीत्येतदनुकृष्यते । कर्मण्युदाहरणमिति ध्वनयति—अभ्याहत इत्यर्थं इति । भावेऽपीदमुदाहरणमित्याह—पापेन पुंसेति । अविचार्यं कर्म कृत्वा पश्चादशोचीत्यर्थः । कर्मकर्तरे तु तत्प्रक्रियायामुदाहरिष्यति—आतो युक्—। ‘अचो ञ्णिति’ इत्यतोञ्णितीत्यनुवर्तते तच्च कृतो विशेषणं न तु चिणः । तस्य णित्त्वेनाव्यभिचारात् । चिण्कृतोः किम् । चौडिः । बालाकिः । बाह्वादित्वादिञ् । ददौ । ञ्णितीति किम् । पानीयम् । दानीयम्
translator notes
  • textual Our source reads 'tapaścaleś ciṇ'; NSP p. 465 (scan 0475) prints the conjunct 'tapaśc-leś' (tapaḥ + cleḥ). Translated as tapaḥ cleḥ.
  • textual Our source reads 'eṣa ādiśittvābhāvān na tasmin ātvam'; NSP p. 465 (scan 0475) reads 'eśa' (the liṭ substitute eś), the ś being clearly distinct on the scan. Both ours and the print have 'na' (Wikisource's text lacks it). Translated as eś.
  • translator 'eśa ādiśittvābhāvān na tasmin ātvam' is construed as 'na tasmin [niṣedhaḥ]; ātvam', the 'niṣedhaḥ' of the previous sentence being understood, since jagle (glai, liṭ, eś) requires that ā be substituted. Read as 'na tasmin ātvam' ('no ā before it') the sentence would contradict the example. BM (Wikisource uttara-3/0006.txt) supports this construal: 'eśaḥ śittve 'pi ādibhūtaśakāretkatvābhāvān niṣedhābhāvāt tasmin eśi pare ātvaṃ bhavaty eva' (no prohibition, so ā does come before eś), then ātaḥ lopa iṭi ca for jagle.
  • commentary TB: by 'ca', 'karmakartari' is drawn in (anukṛṣyate) from 'acaḥ karmakartari' (SK 2768). Followed in sutra_en and k1. (Our BM layer for this unit is empty, and no BM on tapo 'nutāpe ca is filed in sk.2759 or sk.2761; the BM is in Wikisource, see the next note.)
  • commentary BM, missing from our corpus, is in Wikisource (uttara-3/0005.txt l.29 to 0006.txt l.22): 'cleḥ' is carried forward from 'cleḥ sic', 'ciṇ' from 'ciṇ te [padaḥ]' and 'na' from 'na rudhaḥ'; by 'ca', 'karmakartari' is gathered in from 'acaḥ karmakartari'. Followed: the anuvṛtti brackets in sutra_en and k1.
  • commentary BM (Wikisource only, uttara-3/0005–0006): with anu, tap meaning remorse would make no sense with pāpa as agent (sin has no power to burn, like the sun), and meaning grief it would be intransitive; hence 'abhyāhata': through the upasarga, anu + tap here means striking, which is transitive, so the lakāra is in the karma. Taking the grief sense, Bhaṭṭoji then gives luṅ in bhāva ('bhāve vā luṅ'): pāpena puṃsā kartrā, 'having done something rash he afterwards suffered', grief being intransitive. Agrees with TB; followed: 'struck by it' and '[with luṅ in bhāva]'.
  • commentary TB: 'abhyāhata ity arthaḥ' hints that the first is an example in the karma; 'pāpena puṃsā' shows the same form is also an example in bhāva — 'having done an act without reflection, he grieved afterwards'; the karmakartṛ example will be given in that prakriyā. Followed: '[with luṅ in bhāva]' is supplied from TB.
  • textual The TB on 'āto yuk ciṇkṛtoḥ' (SK 2761) is printed at the tail of sk.2760.t1. The part of the TB on SK 2761–2762 that was filed in sk2760's editorial_notes (sk.2760.n1) was re-filed to sk.2761.t1 and sk.2762.t1 on 2026-10-05; it is used there.
SK 2761 · A 7.3.33V
आतो युक् चिण्कृतोः ॥ २७६१ ॥
āto yuk ciṇkṛtoḥ
āto yuk ciṇkṛtoḥ — [To an aṅga — 'aṅgasya' under adhikāra, SK 200] ending in ā the augment yuk is added when ciṇ follows, or a kṛt [marked with ñ or ṇ — 'ñṇiti' carried forward (anuvṛtti) from aco ñṇiti, SK 254, qualifying kṛt only].

Rule. An aṅga ending in ā takes the augment yuk when ciṇ follows, or a kṛt affix marked with ñ or ṇ. The u and k are markers; y is added. "Marked with ñ or ṇ" (ñṇiti) is carried forward from SK 254.

Bhaṭṭoji's commentators both say that ñṇiti qualifies the kṛt affix only. Ciṇ is always marked with ṇ, so the word adds nothing for it.

Example.

dā + luṭ, in the karma → dā + tās + …

→ SK 2757: treated as before ciṇ, with the joint iṭ

→ this rule: yuk before ciṇ, here by that treatment → dā + y + i + tā

→ dāyitā.

Without the treatment there is no yuk, and dā takes no iṭ → dātā.

Likewise: dāyiṣīṣṭa / dāsīṣṭa. Luṅ with ciṇ itself: dā + ciṇ → yuk → adāyi.

Dual of the luṅ, with sic: adāyiṣātām. Without the treatment, SK 2389 (sthāghvor icca) gives i for the ā: adiṣātām. Bhaṭṭoji's commentators both explain that the joint iṭ, as the later rule, blocks SK 2389 in the first form.

So too dhā: adhāyiṣātām / adhiṣātām; and glai: aglāyiṣātām / aglāsātām.

Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators gives counter-examples. Why "before ciṇ or a kṛt"? cauḍiḥ, bālākiḥ (a taddhita affix iñ) and dadau (a liṭ ending) take no yuk. Why "marked with ñ or ṇ"? pānīyam, dānīyam.

han. Present hanyate. With the treatment:

han + tās → treated as before ciṇ

→ SK 2574 replaces the n of han by t, but not before ciṇ. So here too the n stays

→ gh for h by SK 358, reached through the treatment

→ vṛddhi of the penultimate a, with the joint iṭ → ghānitā.

Without the treatment: hantā. Likewise ghāniṣyate / haniṣyate.

Liṅ of blessing. SK 2433 replaces han by vadha before liṅ. But here the treatment wins: it is the exception (apavāda) to vadha. Bhaṭṭoji's reason: it is specifically enjoined in the clause "before sīyuṭ, an ārdhadhātuka". So ghāniṣīṣṭa; in the other option, vadha: vadhiṣīṣṭa.

Bhaṭṭoji's commentators explain "specifically" in two ways.

  • The Bālamanoramā reads the rule as four clauses for each root: before sya, before sic, before sīyuṭ, before tās. For han the sīyuṭ-clause has no other place to act (niravakāśa). So it must set vadha aside.
  • The Tattvabodhinī compares the two triggers. Liṅ belongs to both sets of endings; sīyuṭ comes only in the ātmanepada. So the treatment is the more specific rule.

Luṅ: aghāni. Dual aghāniṣātām / ahasātām. In the other option, vadha: avadhi, avadhiṣātām. Lṛṅ: aghāniṣyata / ahaniṣyata.

Could the treatment itself bring vadha in sya and the rest? No, says Bhaṭṭoji. Because of the heading SK 200, only an operation on the aṅga is extended. One of his commentators adds that vadha is taught in the second book, outside that heading.

grah. Present gṛhyate. The joint iṭ is not lengthened. SK 2562 lengthens only the iṭ in its own context: the ordinary iṭ before a val-initial affix. So:

grāhitā / grahītā; grāhiṣyate / grahīṣyate; agrāhi; agrāhiṣātām / agrahīṣātām.

In the liṅ of blessing the text gives grāhiṣīṣṭa / grahiṣīṣṭa; whether the second should be long, as SK 2562 would make it, scholars discuss this.

dṛś. Present dṛśyate. Luṅ adarśi; dual adarśiṣātām. Without the treatment: sic is marked as kit by SK 2300. So the augment am of SK 2405 does not come, since it needs an affix that is not kit: adṛkṣātām.

gṝ in the luṅ, before dhvam: a hundred and four forms. Bhaṭṭoji counts them.

  • With an iṭ there are three bases. The joint iṭ, not lengthened, gives agāridhvam. The ordinary iṭ, optionally long by SK 2391, gives agarīdhvam and agaridhvam.
  • Each of the three takes five optional operations. They are l for r (latva), ḍh for dh (ḍhatva), and three doublings. Each option doubles the count: three bases × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 make ninety-six.
  • The ordinary iṭ is itself optional here (SK 2528). Without it, sic is kit by SK 2368. The ṝ becomes i, with r after it. Bhaṭṭoji does not name the step ṝ → i; one of his commentators supplies it (SK 2390). The i is lengthened by SK 354. Ḍh comes, now invariably, by SK 2247. So agīrḍhvam.
  • That form allows three optional doublings, of ḍh, v and m: eight forms.
  • Ninety-six and eight make a hundred and four.

Bhaṭṭoji sums it up in a verse. The eight options are the iṭ, its lengthening, the joint iṭ, latva, ḍhatva and the three doublings. Both of his commentators set out the count step by step, in slightly different orders, and name the rule for each option.

Watch out. Keep the two *iṭ*s apart. With the joint iṭ of SK 2757, the root takes vṛddhi from the treatment, and the iṭ is not lengthened: grāhitā, agāridhvam. With the ordinary iṭ, the root takes guṇa. That iṭ is long for grah (SK 2562): grahītā. It is optionally long for gṝ (SK 2391): agarīdhvam / agaridhvam.

A causative in the karma. Bhaṭṭoji closes the sūtra with śam "to be calm" + the causative ṇic (his hetumaṇṇic). Its lakāra is in the karma; yak comes; the ṇi is deleted:

śami + yak + te → śamyate moho mukundena "delusion is calmed by Mukunda".

One of Bhaṭṭoji's commentators explains why the karma: a causative stem always takes an object.

Siddhānta-kaumudī
आदन्तानां युगागमः स्याच्चिणि ञिति णिति कृति च । दायिता । दाता । दायिषीष्ट । दासीष्ट । अदायि । अदायिषाताम् । स्थाघ्वोरिच्च SK 2389 । अदिषाताम् । अधायिषाताम् । अधिषाताम् । अग्लायिषाताम् । अग्लासाताम् । इत्यते । अचिण्णलोः SK 2574 इत्युक्तेर्हनस्तो न । हो हन्तेः-SK 358 इति कुत्वम् । घानिता । हन्ता । धानिष्यते । हनिष्यते । आशीर्लिङि वधादेशस्यापवादश्चिण्वद्भावः । आर्धधातुके सीयुटीति विशेषविहितत्वात् । घानिषीष्ट । पक्षे वधिषीष्ट । अघानि । अघानिषाताम् । अहसाताम् । पक्षे वधादेशः । अवधि । अवधिषाताम् । अघानिष्यत । अहनिष्यत । न च स्यादिषु चिण्वदित्यतिदेशाद्वधादेशः स्यादिति वाच्यम् । अङ्गस्य SK 200 इत्यधिकारादाङ्गस्यैवातिदेशात् । गृह्यते । चिण्वदिटो न दीर्घत्वम् । प्रकृतस्य वलादिलक्षणस्यैवेटो ग्रहोऽलिटि-SK 2562 इत्यनेन दीर्घविधानात् । ग्राहिता । ग्रहीता । ग्राहिष्यते । ग्रहीष्यते । ग्राहिषीष्ट । ग्रहिषीष्ट । अग्राहि । अग्राहिषातम् । अग्रहीषाताम् । दृश्यते । अदर्शि । अदर्शिषाताम् । सिचः कित्त्वादम्न । अदृक्षाताम् । गिरतेर्लुङि ध्वमि चतुरधिकं शतम् । तथा हि चिण्वदिटो दीर्घो नेत्युक्तम् । अगारिध्वम् । द्वितीये त्विटि वॄतो वा SK 2391 इति वा दीर्घः । अगरीध्वम् । अगरिध्वम् । एषां त्रायाणां लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रयं चेति पञ्च वैकल्पिकानि । इत्थं षण्णवतिः । लिङ्सिचोः SK 2528 इति विकल्पत्वादिडभावे उश्च SK 2368 इति कित्त्वम् । रपरत्वं हलि च SK 354 इति दीर्घः । इणः षीध्वं-SK 2247 इति नित्यं ढत्वम् । अशीढ्र्वम् । ढवमानां द्वित्वविकल्पे अष्टौ । उक्तषण्णवत्या सह संकलने उक्ता संख्येति ॥ इङ् दीर्घश्चिण्वदिट् लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रिकं तथा । इत्याष्टानां विकल्पेन चतुर्भिरधिकं शतम् ॥ हेतुमण्ण्यन्तात्कर्मणि लः । यक् । णिलोपः । शभ्यते मोहो मुकुन्देन ॥

Let the augment yuk be added to [aṅgas] ending in ā when ciṇ follows, or a kṛt marked with ñ or ṇ [— carried forward (anuvṛtti) from SK 254]: dāyitā; dātā. dāyiṣīṣṭa; dāsīṣṭa. adāyi. adāyiṣātām. [Without the ciṇvad-iṭ,] 'sthāghvor icca' (SK 2389): adiṣātām. adhāyiṣātām; adhiṣātām. aglāyiṣātām; aglāsātām. hanyate. Since 'aciṇṇaloḥ' (SK 2574) is said, [the substitution of] t for [the n of] han does not occur [where it is treated as before ciṇ]. ku-substitution (kutva) by 'ho hanteḥ-' (SK 358): ghānitā; hantā. ghāniṣyate; haniṣyate. In the āśīrliṅ the ciṇvat-treatment is an exception (apavāda) to the substitution of vadha, because it is specifically enjoined [in the clause] 'ārdhadhātuke sīyuṭi': ghāniṣīṣṭa. In the other option, vadhiṣīṣṭa. aghāni. aghāniṣātām; ahasātām. In the other option, the substitution of vadha: avadhi. avadhiṣātām. aghāniṣyata; ahaniṣyata. And it should not be argued that, through the extension 'as before ciṇ' in sya and the rest, the substitution of vadha would come; for, because of the heading (adhikāra) 'aṅgasya' (SK 200), only an operation on the aṅga (āṅga) is extended. gṛhyate. The ciṇvad-iṭ is not lengthened, because 'graho 'liṭi-' (SK 2562) enjoins lengthening only for the iṭ that is in context (prakṛta), namely the one occasioned by a valādi [affix]: grāhitā; grahītā. grāhiṣyate; grahīṣyate. grāhiṣīṣṭa; grahiṣīṣṭa. agrāhi. agrāhiṣātām; agrahīṣātām. dṛśyate. adarśi. adarśiṣātām. Since sic is kit, there is no am: adṛkṣātām. Of gṝ in the luṅ, before dhvam, [there are] a hundred and four [forms]. Thus: it has been said that the ciṇvad-iṭ is not lengthened: agāridhvam. But with the second [kind of] iṭ, optional lengthening by 'vṝto vā' (SK 2391): agarīdhvam; agaridhvam. For these three, five operations are optional: l for r (latva), ḍh for dh (ḍhatva), and the three doublings (dvitvatraya). In this way, ninety-six. Since [the iṭ] is optional by 'liṅsicoḥ' (SK 2528), when there is no iṭ, [sic is] kit by 'uś ca' (SK 2368); [i for ṝ]; r appended (raparatva); lengthening by 'hali ca' (SK 354); ḍh obligatorily by 'iṇaḥ ṣīdhvaṃ-' (SK 2247): agīrḍhvam. With optional doubling of ḍh, v and m: eight. Added to the ninety-six already stated, [this gives] the number stated. iṭ, lengthening, the ciṇvad-iṭ, latva, ḍhatva, and likewise the set of three doublings — thus from the options of [these] eight, a hundred plus four. From the causative (hetumaṇ-ṇyanta), the l[akāra] in the karma; yak; ṇi-elision: śamyate moho mukundena ('delusion is calmed by Mukunda').

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 476–477
—अदायिषातामिति । ‘स्थाध्वोरिच्च’ इत्येतद्वाधित्वा परत्वाच्चिण्वदिटि कृते ‘धुमास्था—’इतीत्वं न भवति । अजादित्वात् । ‘स्थाध्वोरिच्च’ इत्यपि पुनर्न भवति । अज्झलादित्वादित्याहुः । तेषामयमाशयः । ‘इको झल्’ इति सूत्रात् झलनुवर्तते । तथा च झलादिरेव सिच् किन्न त्वयमिडादिः सिच् । एवं च तत्संनियोगशिष्टलादित्वमप्यत्र न भवतीति । वस्तुतस्तु सत्यपि तस्मिन्नेह काचित्कृतिः । सिचः कित्त्वेऽप्यनिग्लक्षणाया अनिषेधात् ‘अचो ञ्णिति’ इति वृद्ध्या रूपनिष्पत्तेः ॥—आशीर्लिङीति । न तु लुङि । तत्र चिण्वद्भावात् ‘आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्’इति वधादेशस्यापि वैकल्पिकतया येन नाप्राप्तिन्यायाभावादिति भावः ॥—आर्धधातुके सीयुटीत्यादि । यद्यपि ‘हनो वध लिङि’इत्यत्रापि आर्धधातुकाधिकारादार्धधातुके लिङीत्यपि समानं, तथापि लिङिति पदद्वयसाधारणं सीयुट् तु आत्मनेपद एवेति विशेषविहितत्वमस्तीति भावः ॥—अहसातामिति । ‘चिण्वदिटोऽभावे ‘हनः सिच्’ इति कित्त्वात् ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यनुनासिकलोपः । चिणि वधादेशस्य दृष्टलाच्चिण्वद्भावेन स्यादिषु प्राप्तिमाशङ्क्य परिहरति—नचेत्यादिना ॥—अदर्शिषातामिति । ‘न दृशः’ इति क्सस्य निषेधादिह सिचि चिण्वदिट् ॥—सिचः कित्त्वादिति । ‘लिङ्सिचावात्मनेपदेषु’ इत्यनेन ॥—लत्वमिति । ‘अचि विभाषा’ इति गिरते रेफस्य लत्वे षट् ॥—ढत्वमिति । ‘विभाषेटः’ इत्यनेन षण्णां ढत्वे द्वादश ॥ द्वित्वत्रयं चेति । ‘अनचि च’ इति द्वादशानां मध्ये षण्णां ढस्य षण्णां धस्य च द्वित्वे चतुर्विंशतिः । मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठीति पक्षे वकारस्य द्वित्वे अष्टचत्वारिंशत् । ‘अनचि च’ इति मकारस्य द्वित्वे षण्णवतिः ॥ नामिति। ‘अचो रहाभ्याम्—’ इति ढस्य द्वित्वे द्वयम् । द्वयोरपि वस्य ‘यणो मयः—’ इति द्वित्वे चत्वारि। चतुर्णामपि मस्य ‘अनचि च’ इति द्वित्वे अष्टौ ॥
Bālamanoramā
आतो युक् चिण्कृतोः - आतोयुक् । अङ्गस्येत्यत्यधिकृतमाता विशेषितं, तदन्तविधिः ।अचो ञ्णिती॑त्यो ञ्णितीत्यनुवृत्तं कृतएव विशेषणं, नतु चिणः, तस्य णित्त्वाऽव्यभिचारात् । तदाह — आदन्तानामित्यादि । दायितेति.चिण्वदिट्पक्षे युक् । अदायिषातामिति ।स्थाध्वोरिच्चे॑त्येतद्बाधित्वा परत्वाच्चिम्वदिटि कृतेघुमास्थे॑तीत्त्वं न, अजादित्वात्त्वं न, अजादित्वात् । पुनःस्थाध्वोरिच्चे॑रिति तु न भवति, अझलादित्वात् । तत्र हिइको झ॑लिति सूत्रझलित्यनुवृत्तं । तथा च झलादिरेव सिच् किदिति लाभादिडादिः सिज्न कित्, तत्संनियोगादित्त्वमपि न भवतीत्याहुः । वस्तुतस्तु सत्यपि तस्मिन्नाऽत्र काचित् क्षतिः । सिचः कित्तवेऽप्यनिग्लक्षणया वृद्ध्या रूपसिद्धेरिति दिक् । अथ हनधातोः कर्मलकारे आह — हन्यते इति । अचिण्णलोरिति । लुटि चिण्वदिटि वृद्धौहनस्तोऽचिण्णलो॑रिति हनो नकारस्य तकारो न भवति, चिण्ववत्त्वादित्यर्थः । कुत्वमिति । तस्यणिति विहितस्याऽत्र चिण्वत्त्वात्प्राप्तिरिति भावः । घानिष्यते इति ।ऋद्धनो॑रिति बाधित्वा नित्यत्वाच्चिण्वदिट ।ऋद्धनो॑रिति तु चिण्वदिटि कृते न भवतीत्यनित्यं, तत्र वलीत्यनुवृत्तेरिति भावः । नन्वाशीर्लिङि घानिषीष्टेत्यत्र हन् सीष्ट इत#इ स्थिते परमपि चिण्वत्त्वं बाधित्वा वधादेशः प्राप्नोति, आर्धधातुके विवक्षिते विहितत्वेन वधादेशस्याऽन्तरङ्गत्वादित्यत आह — आशीर्लिङीत्यादि । नु घानितेत्यादौ अप्राप्तेऽपि वधादेशे आरम्भात्कथं वधादेशस्य चिण्वद्भावोऽपवादः स्यादित्यत आह — आर्धधातुके सीयुटीति ।स्यसिच्सीयु॑डिति सूत्रे अजन्तस्य स्ये, अजन्तस्य सिचि, अजन्तस्य आर्धधातुके, सीयुटि, अजन्तस्य तासौ, इत्यजन्तस्य चत्वारि वाक्यानि । एवं हनग्रहदृशामप्येकैकस्य चत्वारि वाक्यानीति स्थितिः । तत्र हन आर्धधातुके सीयुटिचिण्वदिड्विधिर्निरवकाशत्वाद्वधादेशापवादः, अप्राप्त एव वधादेशे आरम्भात् । वधादेशस्तु न चिण्वदिटोऽपवादः, तस्य वध्यादित्यत्रकर्तरि लिङि चरितार्थत्वादिति भावः । पक्षे इति । चिण्वत्त्वाऽभावपक्षे ।हनो वध लिङी॑ति वधादेशे वलादिलक्षणे इटि अतो लोपे रूपम्, वधादेशस्याऽदन्तत्वात् । न च हनधातोरनुदात्तत्वादुपदेशे एकाच्त्वात्तदीयवधादेशस्यापि तथाविधत्वादिह कथं वलादिलक्षम इडिति वाच्यम्, 'एकाच उपदेशे' इत्यत्र 'अच' इत्येकत्वसामर्थ्यादेकत्वे सिद्धे पुनरेकग्रहणबलेन इटि अतो लोपे रूपम्, वधादेशस्याऽदन्तत्वात् । न च हनधातोरनुदात्तत्वादुपदेशे एकाच्त्वात्तदीयवधादेशस्यापि तथाविधत्वादिह कथं वलादिलक्षण इडिति वाच्यम्, 'एकाच उपदेशे' इत्यत्र 'अच' इत्येकत्ववसामर्थ्यादेकत्वे सिद्धे पुनरेकग्रहणबलेन य उपदेशे एकाजेव नतु कदाप्यनेका॑जिति लभ्यते । तेन वधेर्हन्त्युपदेशमादाय एकाचोऽपि न निषेधः । आदेशोपदेशे अनेकाच्त्वादित्युक्तं प्राक् । लुङि तु सिचश्चिणि उपधावृद्धौ कुत्वेन घः । आत्मनेपदेष्वन्यतरस्या॑मिति वधादेशाऽभावः । अघानिषातामिति । चिण्वदिटि वधादेशाऽभावपक्षे रूपम् ।अहसातामिति । चिण्वदिडभावपक्षेहनः सि॑जिति कित्त्वादनुदात्तोपदेशेत्यनुनासिकलोपः । पक्षे अवधीति ।आत्मनेपदेष्वन्यतस्या॑मिति वधादेशपक्षे इत्यर्थः अवधिषातामिति ।आत्मनेपदेष्वन्यतस्या॑मिति वधादेशस्यापि पाक्षिकतयाऽप्राप्तेपि वधादेशे चिण्वत्त्वस्यारम्भन्नापवादत्वमिति भावः । ननु चिणि वधादेशस्य दृष्टत्वात्स्यादिषु चिण्वत्त्वाद्वधादेशः स्यादित्याशङ्क्य परिहरति — न चेत्यादिना । आङ्गस्यैवेति । वधादेशस्तु द्वैतीयीकः, न त्वङ्गाधिकारस्थ इति भावः । अथ 'ग्रह उपादाने' इत्यस्माददुपधात्कर्मलकारे उदाहरति — गृह्यते इति ।ग्रहिज्ये॑ति संप्रसारणम् । अथ लुटि तासि चिण्वदिटिग्रहोऽलिटी॑ति दीर्घमाशङ्क्याह — चिण्वदिटो न दीर्घत्वमिति । कुत इत्यत आह — प्रकृतस्येति । वलादिलक्षणस्य इटः प्रकृतत्वात्तस्यैवग्रहोऽलिटी॑ति दीर्घविधौ ग्रहणं नतु चिण्वदिट इति भाष्ये स्पष्टम् । अथ दृशेः कर्मलकारे उदाहरति — दृश्यते इति । लिटि- ददृशे । लुटि तासि चिण्वदिट्पक्षे — दर्शिता । चिण्वत्त्वाऽबावेसृजिदृशो॑रित्यम् । द्रष्टा.दर्शिष्यते । द्रक्ष्यते । दर्शिषीष्ट । चिण्वदिडभावे तुलिङ्सिचावात्मनेपदेषु॑ इति सिचः कित्त्वात्सृजिदृशो॑रित्यम्न । नापि लघूपधगुणः । दृक्षीष्ट । अदर्शीति.चिणि लघूपधगुणः । अदर्शिषातामिति । चिण्वदिटि रूपम् । चिण्वत्त्वाऽभावे त्वाह — सिचः कित्त्वादम्नेति ।लिङ्सिचावात्मनेपदेषु॑ इति सिचः कित्त्वात्सृजिदृशो॑रित्यम्न भवति, अकितीति पर्युदासादित्यर्थः । अथ गृधातोः कर्मलकारे यकि ऋत इत्त्वेहलि चे॑ति दीर्घे — गीर्यते । जगरे । लुटि तासि चिण्वत्त्वपक्षे — गारिता । चिण्वत्त्वाऽभावे वलादिलक्षणे इटि गुणे रपरत्वे — गरिता गरीता ।वृतो वे॑ति वा दीर्घः । गारिष्यते गरिष्यते गरीष्यते । गीर्यताम् । अगीर्यत । गीर्येत । गारिषीष्ट । चिण्वत्त्वाऽभावपक्षे तुलिङ्सिचोरात्मनेपदेषु॑ इति इड्विकल्पः । इडभावपक्षेउश्चे॑ति कित्त्वम् । इत्त्वम् । रपरत्वम् ।हलि चे॑ति दीर्घः । षत्वम् । गीर्षीष्ट । इट्पक्षे तु — गारिषीष्ट । लुङि — अगारि । अगारिषाताम् । अगीर्षाताम्- अगरिषातामिति सिद्धवत्कृत्य आह — लुङि ध्वमि चतुरधिकं शतमिति ।रूपाणी॑ति शेषः । तदेवोपपादयति — तथाहिति । अगारिध्वमिति । गृ स् ध्वम् इति स्थिते चिण्वदिटि वृद्धौ रपरत्वेधिचे॑ति सलोपे रूपमिति भावः । द्वितीये त्विटीति । चिण्वदिडभावपपक्षे वलादितलक्षणे सिच इटि ऋकारस्य गुणे रपत्वेधि चे॑ति सलोपे 'वतो वा' इति दीर्घविकल्पे अगरिध्वम्, अगरीध्वमिति रूपद्वयमित्यर्थः । एषामिति । एषां त्रयाणां मध्ये एकैकस्मिन् रेफस्यअचि विभाषे॑ति लत्वम् । 'विभाषेटः' इति वा धस्य ढत्वम् । तथा धस्य,तदादेशढस्य,वस्य, मस्य च द्वित्वत्रयमित्येवं पञ्च वैकल्पिकानीत्यर्थः तत्र धढयोर्मस्य चअनचि चे॑ति द्वित्वविकल्पः । वकारस्य तु 'मय' इति पञ्चमीमाश्रित्य 'यणो मयः' इति द्वित्वविकल्पैति विवेकः । यद्यपि धढयोर्वस्य मसय् च द्वित्वचतुष्टयमिति वक्तुमुचितं, तथापि ढस्य धस्थानिकतया धढयोरेकत्वमभिप्रेत्यद्वित्वत्रय॑मित्युक्तिः । इत्थमिति । एवं च त्रयाणामेषां लत्वविकल्पे रेफवन्ति त्रीणि, लकारवन्ति त्रीणीति षट् (६) । एषु षट्सु धस्य द्वित्वविकल्पे एकधानि षट्, द्विधानि च षडिति द्वादश (१२) । तथा रेफवत्सु त्रिषु लकारवत्सु च त्रिषु ढस्य द्वित्वविकल्पे एकढानि षट्, द्विढानि च षडिति द्वादश (१२) । उभयेषामपि द्वादशानां मेलने चतुर्विंशतिः । (२४) । एषु वस्य द्वित्वविकल्पे एकवानि चतुर्विंशति, द्विवानि चतुर्विंशतिरित्यष्टाचत्वारिंशत् । (४८) । एषु मस्यद्वित्वविकल्पे एकमान्यष्टाचत्वारिंशत्,द्विमान्यष्टाचत्वारिंशदिति (९६) षण्णवतिरित्यर्थः । लिङ्सिचोरितीति । चिण्वदिडभावपक्षे वलादिलक्षणस्य इटोलिङ्सिचोरिति विकल्पितत्वात्तदभावपक्षे 'उश्चे' ति सिचः कित्त्वाद्गुणाऽभावे ऋत इत्त्वे रपरत्वेहलि चे॑तिदीर्गे रेफादिणः परत्वात्इणः षीध्व॑मिति नित्यं ढत्वे अर्गीढ्वमिति रूपमित्यर्थः । ढवमानामिति । ढस्यअचो रहाभ्या॑मिति द्वित्वविकल्पे एकढं द्विढमिति द्वे रूपे । तयोर्वस्य 'यणो मयः' इति द्वित्वविकल्पे एकवे द्वे , द्विवे द्वे इति चत्वारि (४) । एषु चतुर्षु मस्यअनचि चे॑ति द्वित्वविकल्पे एकमानि चत्वारि, द्विमानि चत्वारीत्यष्टौ (८) रूपाणीत्यर्थः । षण्णवत्येति । उक्तषण्णवत्या अष्टानां मेलने सति या सङ्ख्या सिध्यति सा चतुरुत्तरशतसङ्क्या (१०४) उक्तेति ज्ञेयमित्यर्थः । उक्तप्रक्रियां श्लोकेन सङ्गृह्णाति — इट्दीर्घ इत्यादिना । वलादिलक्,ण इट्,वृतो वे॑ति दीर्घः । अजन्तलक्षणश्चिण्वदिट्,अचि विभाषे॑ति लत्वं, 'विभाषेट' इति वा ढत्वं, धढवमानां द्वित्वत्रिकमित्यष्टानां विकल्पाच्चतुरधिकं शतं रूपाणीत्यर्थः ।शम्यते मोहो मुकुन्देने॑त्यत्र प्रक्रियां दर्शयति — हेतुमण्ण्यन्तादिति । शमधातोर्हेतुमण्णौ उपधावृद्धौ मन्तत्वेन मित्त्वाद्ध्रस्वे शमीत्यस्मात्कर्मणि लः, नतु भावे, हेतुमण्ण्यन्तस्य सकर्मकत्वनियमादिति भावः । यगिति । तङि कृतेसार्वधातुके य॑गित्यनेन॑ति शेषः । णिलोप इति ।णेरनिटीत्यनेने॑ति शेषः । लुटि तासि शमि इ ता इति स्थिते अमन्तत्वेन मित्त्वान्नित्यमुपधाह्रस्वे प्राप्ते -
translator notes
  • textual Our source reads 'ityate'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'hanyate', which the following sentence on han requires. Translated as hanyate.
  • textual Our source reads 'dhāniṣyate'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'ghāniṣyate' (kutva, as in ghānitā). Translated as ghāniṣyate.
  • textual Our source reads 'agrāhiṣātam'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'agrāhiṣātām'. Translated as agrāhiṣātām.
  • textual Our source and NSP p. 466 (scan 0476, read at enlargement) both have short 'grahiṣīṣṭa' after grāhiṣīṣṭa. The non-ciṇvat iṭ should be lengthened by 'graho 'liṭi dīrghaḥ' (SK 2562), as the parallel grahītā, grahīṣyate, agrahīṣātām here show, and SK 2562 itself gives grahīṣīṣṭa; Wikisource also reads grahīṣīṣṭa. Kept as transmitted in the English; grahīṣīṣṭa is probably intended. Mūla, for the Print Check.
  • textual Our source reads 'eṣāṃ trāyāṇāṃ'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'trayāṇāṃ' ('of these three'). Translated accordingly.
  • textual Our source reads 'aśīḍhrvam' (r written after ḍh). NSP p. 466 (scan 0476, read at enlargement) reads 'aśīrḍhvam', with the repha over ḍh, and clearly has ś. The root is gṝ ('girater luṅi'), so the form must be agīrḍhvam; BM's gloss of this step has g (garbled 'argīḍhvam'), as does Wikisource. Translated as agīrḍhvam. Print and ours share the ś: mūla, for the Print Check.
  • textual Our source reads the verse opening as 'iṅ dīrghaś'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'iḍ dīrghaś ciṇvadiḍ' (no dot on the ḍ; the collation rates ours very likely a slip), and BM's gloss begins 'iṭ dīrgha'. Translated as iṭ.
  • textual Our source reads 'ity āṣṭānāṃ'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'ity aṣṭānāṃ' (iti + aṣṭānām). Translated as 'of eight'.
  • textual Our source reads 'śabhyate moho mukundena'; NSP p. 466 (scan 0476) reads 'śamyate' (root śam). Translated as śamyate.
  • textual Between 'kittvam' and 'raparatvam' neither our source nor NSP p. 466 (scan 0476) has a word for the i-substitution of ṝ (Wikisource adds 'itvaṃ'). The step is supplied in brackets as '[i for ṝ]' from BM, which gives it ('ṛta ittve', i.e. 'ṝta id dhātoḥ', SK 2390).
  • commentary BM: ā (in āt) qualifies 'aṅgasya', which is in force, with tadantavidhi; 'ñṇiti' is carried forward from 'aco ñṇiti' (SK 254) and qualifies only kṛt, not ciṇ, which is always ṇit. Followed in sutra_en and k1.
  • commentary TB, printed under sk.2760.t1: 'ñṇiti' is carried forward from 'aco ñṇiti' and qualifies kṛt, not ciṇ, since ciṇ never lacks ṇ. Why 'ciṇkṛtoḥ'? cauḍiḥ, bālākiḥ (taddhita iñ by bāhvādi), dadau. Why 'ñṇiti'? pānīyam, dānīyam. Same as BM; followed.
  • commentary BM on dāyitā: yuk in the ciṇvad-iṭ option. adāyiṣātām: the ciṇvad-iṭ (para) blocks 'sthāghvor icca'; then ī by 'ghumāsthā-' does not apply (the affix is vowel-initial), nor 'sthāghvor icca' again, because there 'jhal' is carried from 'iko jhal' and an iṭ-initial sic is not kit — 'so they say'; BM adds that even if it were, vṛddhi would give the form. Followed for the bracketed '[Without the ciṇvad-iṭ,]' before adiṣātām.
  • commentary TB, printed under sk.2761.t1: the same account of adāyiṣātām as BM, including 'ity āhuḥ' and the 'vastutas tu' rider. Agrees with BM; followed.
  • commentary BM on 'aciṇṇaloḥ': in luṭ with the ciṇvad-iṭ and vṛddhi, n is not replaced by t (hanas to 'ciṇṇaloḥ, SK 2574) because of the ciṇvat-treatment; kutva because 'ho hanteḥ' (applying before ṇit) is here reached by the ciṇvat-treatment. ghāniṣyate: the ciṇvad-iṭ, being nitya, blocks 'ṛddhanoḥ sye' (SK 2366). Followed for '[where it is treated as before ciṇ]'.
  • commentary BM on 'āśīrliṅi … viśeṣavihitatvāt': the objection is that vadha (enjoined for an ārdhadhātuka in prospect, hence antaraṅga) would block the ciṇvat-treatment in ghāniṣīṣṭa. Answer: the rule contains four clauses for each root — before sya, before sic, 'ārdhadhātuke sīyuṭi', before tās; the clause for han 'ārdhadhātuke sīyuṭi' has no other scope (niravakāśa), so it is an apavāda of vadha; vadha is not an apavāda of the ciṇvat-treatment, having scope in active vadhyāt. In luṅ, vadha is itself optional by 'ātmanepadeṣv anyatarasyām' (SK 2696), so there the ciṇvat-treatment is no apavāda. Recorded: the English keeps 'specifically enjoined [in the clause] ārdhadhātuke sīyuṭi', which both BM and TB support, without choosing between their explanations.
  • commentary TB, printed under sk.2761.t1: 'āśīrliṅi', not luṅ, because in luṅ vadha is optional and the yena nāprāpti principle fails. 'viśeṣavihitatvāt': although 'hano vadha liṅi' too falls under the ārdhadhātuka heading, liṅ is common to both padas, whereas sīyuṭ occurs only in the ātmanepada — so the ciṇvat-rule is the more specific. Differs from BM's four-clause account of the same phrase; recorded neutrally (§16).
  • commentary BM: ahasātām — without the ciṇvad-iṭ, sic is kit by 'hanaḥ sic' (SK 2697) and the nasal is elided by 'anudāttopadeśa-' (SK 2428); avadhi, avadhiṣātām — in the vadha option. On 'na ca …': vadha is a second-book (dvaitīyīka) operation, not under the aṅga-adhikāra. On gṛhyate: saṃprasāraṇa by 'grahijyā-'. On 'prakṛtasya': only the valādi iṭ, which is in context, is meant in 'graho 'liṭi dīrghaḥ' — clear in the Bhāṣya. Followed.
  • commentary TB, printed under sk.2761.t1: on adarśiṣātām — the ciṇvad-iṭ comes on sic here because 'na dṛśaḥ' (SK 2407) bars ksa; 'sicaḥ kittvāt' — by 'liṅsicāv ātmanepadeṣu'. Followed.
  • commentary BM on 'sicaḥ kittvād am na': sic is kit by 'liṅsicāv ātmanepadeṣu', so am by 'sṛjidṛśor jhaly amakiti' (SK 2405) does not come, its condition being 'akiti'. Followed.
  • commentary BM's count of the 104: agāridhvam (ciṇvad-iṭ, vṛddhi, r, s elided by 'dhi ca'); agaridhvam, agarīdhvam (valādi iṭ, guṇa, r, 'vṝto vā'). Each of the three takes optional l for r ('aci vibhāṣā') → 6; these six with dh, doubled or not → 12, and the same six with ḍh (by 'vibhāṣeṭaḥ'), doubled or not → 12, together 24; doubling of v by 'yaṇo mayaḥ' (mayaḥ as fifth case) → 48; doubling of m by 'anaci ca' → 96. dh and ḍh count as one doubling, ḍh replacing dh, hence 'three doublings'. Without iṭ: 'uś ca' → kit, ṛ → ir ('ṛta ittve'), lengthening by 'hali ca', ḍh obligatorily by 'iṇaḥ ṣīdhvaṃ-' (the r being iṇ) → agīrḍhvam; doubling of ḍh ('aco rahābhyām'), v, m → 8; 96 + 8 = 104. Verse: iṭ = the valādi iṭ, dīrgha = by 'vṝto vā', the ciṇvad-iṭ = the one for ajanta. Followed.
  • commentary TB (sk.2761.t1; its last part, on ḍh-v-m doubling, was re-filed here from sk.2760.n1 on 2026-10-05): l for r by 'aci vibhāṣā' → 6; ḍh by 'vibhāṣeṭaḥ' → 12; doubling by 'anaci ca' → 24; v doubled taking 'mayaḥ' as fifth and 'yaṇaḥ' as sixth → 48; m by 'anaci ca' → 96; then ḍh by 'aco rahābhyām' → 2, v by 'yaṇo mayaḥ' → 4, m by 'anaci ca' → 8. Same count as BM by a slightly different ordering; followed.
  • commentary BM on śamyate moho mukundena: śam + hetumaṇ-ṇic, upadhā-vṛddhi then shortening (mit), giving śami; the lakāra is in the karma, not in bhāva, because a hetumaṇ-ṇyanta is always transitive; yak by 'sārvadhātuke yak' (SK 2756), ṇi elided by 'ṇer aniṭi' (SK 2313). Followed.
SK 2762 · A 6.4.93V
चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम् ॥ २७६२ ॥
ciṇṇamulordīrgho'nyatarasyām
ciṇṇamulor dīrgho 'nyatarasyām — When [ṇi — 'ṇau' carried forward (anuvṛtti) from doṣo ṇau, SK 2604] followed by ciṇ or ṇamul follows, the long vowel optionally replaces [the penultimate — 'upadhāyāḥ' carried forward (anuvṛtti) from ūd upadhāyā gohaḥ, SK 2364] [of mit roots — 'mitām' carried forward (anuvṛtti) from mitāṃ hrasvaḥ, SK 2568].

Rule. Take a ṇi that is followed by ciṇ or by ṇamul. Before it, the penultimate vowel of a mit root is optionally long. Ṇamul is a kṛt affix, taught later.

The sūtra says only "before ciṇ or ṇamul, a long vowel, optionally". The rest is carried forward: "before ṇi" from SK 2604, "of the penultimate" from SK 2364, and "of mit roots" from SK 2568. One of Bhaṭṭoji's commentators gives these.

Example.

śam + ṇic → vṛddhi, then shortening because śam is mit (SK 2568) → śami

→ luṭ, in the karma → śami + tās + …

→ SK 2757: treated as before ciṇ, with the joint iṭ. So the ṇi is followed by ciṇ

→ this rule: the penultimate a is optionally long → śāmi

→ the ṇi is deleted before the joint iṭ, as in bhāvitā → śāmitā.

In the other option the a stays short → śamitā.

Without the treatment of SK 2757 → śamayitā.

Likewise śāmiṣyate / śamiṣyate / śamayiṣyate.

Applies when / blocked by. Why does the sūtra say "long"? Could it not simply make the short vowel of SK 2568 optional? Bhaṭṭoji answers no. That would fail where the ṇi follows a stem that already ends in ṇi. There the first ṇi is deleted. In a rule of shortening, the deleted ṇi counts as still present (sthānivat), and it stands between. In a rule of lengthening it does not count, so the lengthening goes through. The Bālamanoramā names SK 50 for sthānivat, and SK 51 (na padānta…), which bars it in a rule of lengthening. The Tattvabodhinī also points to SK 51.

Bhaṭṭoji then reports the Bhāṣya. The Bhāṣya relies on a principle: a substitute is not sthānivat in a rule of the section that is asiddha to what precedes it (pūrvatrāsiddhīya). With that principle it rejects several words of SK 51 as superfluous: doubling, savarṇa, anusvāra, lengthening, jaś and car. On that view "ṇau" names the class "ṇi-ness" (jātipara), present in both *ṇi*s. So the Bhāṣya would drop a mention of "long". Which mention, the one in SK 51 or the one in this sūtra, scholars discuss this.

Yaṅ, then ṇic. From the intensive śaṃśamya + ṇic: śaṃśamyate; śaṃśāmitā / śaṃśamitā / śaṃśamayitā. From the yaṅluk stem + ṇic, the same.

On the Bhāṣya's view there is one difference. From the yaṅ-stem, with the joint iṭ, there is no lengthening. Bhaṭṭoji's commentators both explain: the lost a of yaṅ counts as still present and keeps the ṇi from following directly. One of them concludes that, since the results differ, the Bhāṣya's rejection is not right; scholars discuss this.

Without ṇic. Śam alone takes no object, so its lakāra is in bhāva: śamyate muninā "there is calm on the sage's part". Bhaṭṭoji's commentators both give this reason.

Watch out. The rule needs ṇi. For plain śam before ciṇ, see SK 2763.

Siddhānta-kaumudī
चिण् परे णमुल्परे च णौ मितामुपधाया दीर्घो वा स्यात् । प्रकृतो मितां ह्रस्वः-SK 2568 एव तु न विकल्पितः । ण्यन्ताण्णौ ह्रस्वविकल्पस्यासिद्धेः । दीर्घविधौ हि णिचो लोपो न स्थानिवदिति दीर्घः सिध्यति । ह्रस्वविधौ तु स्थानिवत्त्वं दुर्वारम् । भाष्ये तु पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवदित्यवष्टभ्य द्विर्वचनसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चरः प्रत्याख्याताः । णाविति जातिपरो निर्देशः । दीर्घग्रहणं मास्तु इति तदाशयः । शामिता । शमिता । शमयिता । शामिष्यते । शमिष्यते । शमयिष्यते । यङन्ताण्णिच् । शंशम्यते । शंशामिता । शंशमिता । शंशमयिता । यङ्लुगन्ताण्णिच्यप्येवम् । भाष्यमते तु यङन्ताच्चिण्वदिटि दीर्घो नास्तीति विशेषः । ण्यन्तात्वाभावे शस्यते मुनिना ॥

When a ṇi [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2604] follows that is itself followed by ciṇ or by ṇamul, the penultimate (upadhā) [— carried forward from SK 2364] of mit [roots] [— carried forward from SK 2568] is optionally long. It is not simply the short vowel in context, [from] 'mitāṃ hrasvaḥ' (SK 2568), that is made optional; for an option of the short vowel would not be achieved where the ṇi follows a ṇyanta. For in a rule of lengthening (dīrghavidhi) the elision of ṇic is not treated as the original (sthānivat), so the lengthening is achieved; but in a rule of shortening, sthānivattva cannot be warded off. In the Bhāṣya, however, relying on [the principle] 'there is no sthānivattva in [a rule of] the section that is asiddha to what precedes (pūrvatrāsiddhīya)', doubling (dvirvacana), savarṇa, anusvāra, lengthening (dīrgha), jaś and car are rejected [as superfluous in 'na padānta-', SK 51]. [On that view] 'ṇau' is an expression referring to the class (jātipara). 'Let there be no mention of dīrgha (dīrghagrahaṇa)' — that is its intention. śāmitā; śamitā; śamayitā. śāmiṣyate; śamiṣyate; śamayiṣyate. ṇic from the yaṅanta: śaṃśamyate. śaṃśāmitā; śaṃśamitā; śaṃśamayitā. With ṇic from the yaṅ-luk form too, the same. In the Bhāṣya's view, however, the difference is that from the yaṅanta, with the ciṇvad-iṭ, there is no lengthening. Where [the root] is not ṇyanta, [the lakāra is in bhāva]: śamyate muninā ('there is calm on the sage's part').

Tattvabodhinī
NSP p. 476–477
—चिण्णमुलोः । शामितेत्यादौ ‘जनीजृष्—’ इत्यादिना मित्त्वेन मितामुपधाया नित्यं ह्रस्वे प्राप्ते दीर्घोऽनेन विकल्प्यते—ण्यन्ताण्णाविति। णिलोपस्य स्थानिवत्त्वेन व्यवधानादिति भावः ॥—दीर्घः सिध्यतीति। ‘न पदान्त—’ इति निषेधादित्यर्थः । ननु त्रिपादीस्थे दीर्घे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वाभावः ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इत्यनेनैव सिद्ध इति दीर्घग्रहणस्योपयोगाभावेऽपि ण्यन्ताण्णौ ‘चिण्णमुलोः—’ इति दीर्घे कर्तव्ये स्थानिवद्भावनिवारणाय दीर्घग्रहणमावश्यकमित्यत आह—जातिपरो निर्देश इति ॥ इदं मास्त्विति । हस्वविकल्पेनापीष्टं सिध्यतीति भावः । वस्तुतस्तु ‘चिण्णमुलोः—’ इति सूत्रे दीर्घग्रहणं कर्तव्यमेव । तथा हि । हेड् अनादरे घटादिः । मितां ह्रस्वे कर्तव्य एव इक् । हिडयति । अत्र चिण्णमुलोः कृतयोर्ह्रस्वे विकल्प्यमाने अहिडि अहेडि इति स्यात् । दीर्घे तु अहिडि अहीडीति भवति । एतत्वान्नैव सूत्रे कैयटे स्पष्टम् ॥—शंशामितेत्यादि । चिणि, अशंशामि अशंशामि । णमुलि, शशमंशशमं शशामंशशाममित्यादि द्रष्टव्यम् ॥—दीर्घो नास्तीति । यङोऽल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन णिच्परत्वाभावादुपधादीर्घस्योपधावृद्धेश्चाप्रवृत्तेः । तथा च फलभेदाद्दीर्घग्रहणप्रत्याख्यानं न युज्यत इति भावः ॥—शम्यते मुनिनेति । अकर्मकत्वात् भाव लः
Bālamanoramā
चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम् - चिण्णमुलोः । 'दोषो णौ' इत्यतो णाविति, 'ऊदुपधाया गोहः' इत्यस्मादुपधाया इति, 'मितां ह्रस्वः' इत्यतो मितामिति चानुवर्तते । तदाह — चिण्परे इत्यादिना । नन्विह दीर्घ ग्रहणं व्यर्थं,चिण्णमुलोरन्यतरस्या॑मित्येतावतैव 'मितां ह्रस्वः' इति पूर्वसूत्रादनुवृत्तस्य ह्रस्वस्यविकल्पे दीर्घविकल्पस्य सिद्धेरित्यत आह — प्रकृत इत्यादि । कुत इत्यत आह — ण्यन्ताण्णाविति । शमदातोण्र्यन्ताण्णौ पूर्वणेर्लोपे लुटि तासि ण्यन्तस्याऽजन्तत्वाच्चिण्वदिटि तस्याऽऽभीयत्वेनाऽसिद्धतया 'अनिटी' ति निषेधाऽभावाण्णिलोपे दीर्घविकल्पे सति शमिता शामितेति रूपद्वयमिष्यते । ह्रस्वविकल्पस्य विधौ तु ह्रस्वविकल्पो न स्यात्, प्रथमणिलोपस्यअचः परस्मि॑न्निति स्थानिवत्त्वेन व्यवहिततया चिण्परकणिपरकत्वाऽभावादित्यर्थः । दीर्घविकल्पविधौ तु न दोष इत्याह — दीर्घविधाविति । दीर्घविकल्पविधौ हि प्रथमस्य णिचो लोपो न स्थानिवत्, दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधात्, अतोऽत्र दीर्घविकल्पः सिध्यति । ह्रस्वविधौ तु प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्त्वं दुर्वारं, तत्र स्थानिवत्त्वनिषेधाऽभावादित्यर्थः । भाष्ये त्विति । न पदान्तसूत्रभाष्ये तुपूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदि॑त्येव सिद्धत्वान्न पदान्तसूत्रे द्विर्वचनसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चरः प्रत्याख्याताः । 'सुद्ध्युपास्य' इत्यत्रअनचि चे॑ति द्विर्वचनस्य, शिण्ढीत्यत्रनश्चे॑त्यनुस्वारस्य,अनुस्वारस्य ययी॑ति परसवर्णस्य च, प्रतिदीब्न इत्यत्रहलि चे॑ति दीर्घस्य, सग्धिरित्यत्रझलां जश् झशी॑ति जश्त्वस्य, जक्षतुरित्यत्रखरि चे॑ति चर्त्वस्य च पूर्वत्राऽसिद्धीयत्वादित्यर्थः । ननु ण्यन्ताण्णौचिण्णमुलो॑रिति दीर्घे कर्तव्ये प्रथमणिलोपस्य स्थानिवत्त्वं दुर्वारम्, 'चिण्णमुलोः' इति दीर्घस्य पूर्वत्रासिद्धीयत्वाऽभावात् । ततश्च प्रथमणिचा व्यवहितत्वाद्दीर्घाऽनापत्तिः । एवं च तत्र दीर्गे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिवारणाय दीर्घग्रहणस्यावश्यकत्वात्कथं दीर्घग्रहणप्रत्याख्यातमित्यताअह — णावितीति ।चिण्णमुलो॑रिति दीर्घविधौ चिण्परे णमुल्परे च 'णौ' इत्यत्र णाविति णित्वजातिप्रधानो निर्देशः । चिण्णमुल्परकणित्वजातौ परत इति लभ्यते । णित्वजातिश्च णिद्वयेऽस्तीति प्रथमणेः स्थानिवत्त्वेऽपि दीर्घो निर्बाध इतिन पदान्त॑सूत्रे दीर्गग्रहणप्रत्याख्यानभाष्यस्याशय इत्यर्थः । शामिता शमितेति । शमधातोण्र्यन्ताल्लुटि तासि चिण्वदिटि दीर्गविकल्पः । शमियितेति । चिण्वत्त्वाऽभावे वलादिलक्षणे इटि रूपम् । यङन्तादिति । शमधातोर्यङि शंशम्येत्येतस्माद्धेतुमण्णौ 'यस्य हलः' इति यकारलोपे अतो लोपे शंशमीत्यस्मात्कर्मलकारे णिलोपे 'शंशम्यते' इति रूपमित्यर्थः । शंशामिता शंशमितेति ।चिण्मुलो॑रिति दीर्घविकल्पः । शंशमयितेति । चिण्वत्त्वाऽबावे वलादिलक्,णे इटि रूपम् । भाष्यमते त्विति ।न पदान्त॑सूत्रे दीर्गग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यमते त्वित्यर्थः । यङन्तादिति ।ण्यन्ता॑दिति शेषः । यङन्ताण्णिचि यलोपे अल्लोपे च कृतेशंशमी॑त्यस्माल्लुटि तासि चिण्वदिटि कृते तस्याऽसिद्धत्वाण्णिलोपेशंशमिते॑त्यत्र अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन णिच्परकत्वाऽबावात्चिण्णमुलो॑रिति दीर्घो नास्ति, भाष्यमतेन पदान्त॑सूत्रे दीर्घग्रहणाऽभावेन स्थानिवत्त्वनिषेधाऽभावादित्यर्थः । शम्यते मुनिनेति । अकर्मकत्वाद्भावे ल इति भावः ।
translator notes
  • textual Our source reads 'ṇyantātvābhāve śasyate muninā'; NSP p. 467 (scan 0477) reads 'ṇyantatvābhāve śamyate muninā' (root śam; BM's pratīka also has 'śamyate muninā'). Translated accordingly.
  • commentary BM: 'ṇau' is carried forward from 'doṣo ṇau' (SK 2604), 'upadhāyāḥ' from 'ūd upadhāyā gohaḥ' (SK 2364), 'mitām' from 'mitāṃ hrasvaḥ' (SK 2568). Followed in sutra_en and k1.
  • commentary BM: the objection is that 'dīrgha' is superfluous, since 'ciṇṇamulor anyatarasyām' would make the carried-forward short vowel optional. Answer: in śam + ṇic + ṇic (ṇic after a ṇyanta) in luṭ with the ciṇvad-iṭ, the first ṇi's elision is sthānivat by 'acaḥ parasmin' (SK 50) and intervenes, so the ṇi would not be followed by ciṇ; in a dīrgha-rule sthānivattva is barred ('na padānta-', SK 51), so the optional lengthening works. Followed.
  • commentary BM on 'bhāṣye tu': in the Bhāṣya on 'na padānta-' the items dvirvacana (suddhyupāsya), anusvāra and savarṇa (śiṇḍhi), dīrgha (pratidīvnaḥ), jaś (sagdhiḥ), car (jakṣatuḥ) are rejected, the pūrvatrāsiddha principle sufficing. Objection: 'ciṇṇamuloḥ' is not pūrvatrāsiddhīya, so the first ṇi's sthānivattva would block its lengthening. Answer: 'ṇau' denotes the class ṇi-ness, present in both ṇis. So for BM the 'dīrghagrahaṇa' that the Bhāṣya would drop is the one in 'na padānta-'. Recorded; the English leaves the reference open.
  • commentary TB (sk.2762.t1, re-filed from sk.2760.n1 on 2026-10-05; NSP p. 466, scan 0476): 'dīrghaḥ sidhyati' — because of the prohibition in 'na padānta-'; 'jātiparo nirdeśaḥ' answers the objection that 'dīrgha' in 'ciṇṇamuloḥ' is needed to block sthānivattva; TB's pratīka 'idaṃ māstu' is glossed 'the desired form is obtained even by an option of the short vowel' — i.e. TB takes the dropped mention to be the 'dīrgha' of 'ciṇṇamuloḥ' itself. TB then dissents: 'dīrgha' must be kept in 'ciṇṇamuloḥ', because for ghaṭādi heḍ, shortened as mit, an optional short vowel would give ahiḍi/aheḍi, but the rule gives ahiḍi/ahīḍi (the passage continues on the next page). This differs from BM on which 'dīrghagrahaṇa' is meant; the English is kept neutral (§16).
  • commentary BM: śaṃśamyate = śam + yaṅ → śaṃśamya, + hetumaṇ-ṇic, y elided by 'yasya halaḥ' (SK 2631) and a by 'ato lopaḥ' (SK 2308), giving śaṃśami, with ṇi elided before yak. 'bhāṣyamate tu': in śaṃśamitā the elision of a is sthānivat, so the ṇi is not directly preceded as required, and without 'dīrgha' in 'na padānta-' sthānivattva is not barred — hence no lengthening on the Bhāṣya's view. Followed.
  • commentary TB (sk.2762.t1, re-filed from the tail of sk.2761.t1 on 2026-10-05): on śaṃśāmitā — ciṇ aśaṃśāmi/aśaṃśami and ṇamul forms likewise; on 'dīrgho nāsti' — the elision of yaṅ's a, being sthānivat, keeps the ṇic from following directly, so the upadhā-lengthening does not apply; 'therefore, since the results differ, rejecting the mention of dīrgha is not right'. Recorded (TB's own verdict against the Bhāṣya).
  • commentary BM: 'śamyate muninā' — the lakāra is in bhāva because the root is intransitive (akarmaka). Followed for the bracket.
  • commentary TB (sk.2762.t1): 'śamyate muninā' — 'akarmakatvāt bhāve laḥ'. Same as BM; followed.
SK 2763 · A 7.3.34V
नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ २७६३ ॥
nodāttopadeśasya māntasyānācameḥ
nodāttopadeśasya māntasyānācameḥ — [vṛddhi — carried forward (anuvṛtti) from mṛjer vṛddhiḥ, SK 2473 — of the penultimate — 'upadhāyāḥ' carried forward (anuvṛtti) from ata upadhāyāḥ, SK 2282] does not occur for an m-final [root] that is udātta in upadeśa, except ācam, [when ciṇ or a kṛt — 'ciṇkṛtoḥ' carried forward (anuvṛtti) from āto yuk ciṇkṛtoḥ, SK 2761 — marked with ñ or ṇ — 'ñṇiti' carried forward (anuvṛtti) from aco ñṇiti, SK 254, qualifying kṛt only — follows].

Rule. Take a root that ends in m and is udātta in upadeśa, other than ācam. Its penultimate vowel takes no vṛddhi before ciṇ, or before a kṛt affix marked with ñ or ṇ.

Carried forward: "vṛddhi" from SK 2473, "of the penultimate" from SK 2282, "before ciṇ or a kṛt" from SK 2761, and "marked with ñ or ṇ" from SK 254, for the kṛt only. One of Bhaṭṭoji's commentators gives these. He adds that "udātta in upadeśa" means every root not listed as anudātta, and that ācam is cam with ā.

Example.

śam + luṅ, in bhāva → a + śam + ciṇ + ta

→ SK 2282 would give vṛddhi of the penultimate a before the ṇ-marked ciṇ

→ this rule: śam ends in m and is udātta in upadeśa, so no vṛddhi

→ the ta is deleted (SK 2329) → aśami.

Likewise dam: adami.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's counter-examples:

  • Why "udātta in upadeśa"? agāmi: gam is anudātta.
  • Why "ending in m"? avādi: vad ends in d.
  • Why "except ācam"? ācāmi.

A vārttika widens the exception: "It should be stated: except ācam, kam and vam." So kam and vam take vṛddhi too.

  • Kam normally takes ṇiṅ, but before an ārdhadhātuka it is optional (SK 2305). Without ṇiṅ: akāmi. With ṇiṅ or ṇic, the ṇi is deleted and the form is the same. Bhaṭṭoji's commentators both explain this.
  • Vam: avāmi.

Two more forms with ciṇ, which Bhaṭṭoji adds:

  • The root vadh "to kill" (listed as vadha) ends in a consonant. SK 2512, janivadhyoś ca, forbids its vṛddhi: avadhi. One of Bhaṭṭoji's commentators says this is a root of its own, not the vadha that replaces han (SK 2761).
  • Jāgṛ: SK 2480 excludes ciṇ, so the root takes no guṇa from that rule. Its vowel then takes vṛddhi (SK 254): ajāgāri.

Watch out. The prohibition is for the penultimate vowel only. Śam in SK 2762 has its own rule for length before ṇi.

Siddhānta-kaumudī
उपाधाया वृद्धिर्न स्याच्चिणि ञिति णिति कृति च । अशमि । अदमि । उदात्तोपदेशस्येति किम् । अगामि । मान्तस्य किम् । अवादि । अनाचमेः किम् । आचामि ।

Vṛddhi of the penultimate (upadhā) does not occur when ciṇ follows, or a kṛt marked with ñ or ṇ: aśami; adami. Why 'udātta in upadeśa'? agāmi. Why 'm-final'? avādi. Why 'except ācam'? ācāmi.

vārttika
अनाचमिकमिवमीनामिति वक्तव्यम्

(vārttika) It should be stated: 'except ācam, kam and vam' (anācamikamivamīnām).

(वार्तिकम्) ॥ चिणि आयादयः -SK 2305 इति णिङभावे । अकामि । णिङ्णिचोरप्येवम् । अवामि । वध हिंसायाम् । हलन्तः । जनिवध्योः SK 2512 इति न वृद्धिः । अवधि । जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु SK 2480 इत्युक्तेर्न गुणः । अजागारि ॥

When ṇiṅ is absent before ciṇ by 'āyādayaḥ-' (SK 2305): akāmi. With ṇiṅ or ṇic too, the same. avāmi. vadha, in the sense of killing (hiṃsā): it ends in a consonant. By 'janivadhyoḥ' (SK 2512) there is no vṛddhi: avadhi. Since 'jāgro 'viciṇṇalṅitsu' (SK 2480) is stated, there is no guṇa: ajāgāri.

Tattvabodhinī
NSP p. 477
—नोदात्तोपदेशस्य—। ञिति कृति । शमः । दमः । घञ् । णिति कृति । शमकः । दमकः । ण्वुल् । उपदेश इति किम् । शमी । दमी । इह घिनुणि कृते वर्ज्यमानस्वरेण उदात्तत्वाभावान्निषेधो न स्यात् । कथं तर्हि ‘हरेर्यदकामि पदैककेन खम्’ इति श्रीहर्षप्रयोग इति चेत् । अत्राहुः । निवृत्तप्रेषणाद्धातोः प्रकृतेऽर्थे णिचि ततश्चिण् बोध्यः । तथा च णिचोऽकृत्त्वाद्वृद्धेरनिषेधः । मितामिति ह्रस्वस्तु न भवति ‘वा चित्तविरागे’ इत्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति घटादावुक्तत्वात् । किं च ह्रस्वे जातेऽपि न क्षतिः । ‘चिण्णमुलोः’ इति दीर्घविकल्पनात् इति कथमड उद्यमे यम उपरमे इति प्रयोगः । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभाव इति ज्ञेयम् । अथवा उद्यमोपरमशब्दौ घञर्थे कविधानाद् बोध्यौ ॥—णिङ्गिचोरप्येवमिति । णिङन्ताण्णिजन्ताद्वा कमेश्चिणि ‘णेरनिटि’ इति णिलोपे सति रूपं तुल्यमिति भावः
Bālamanoramā
नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः - नोदात्तोपदेशस्य ।मृजेर्वृद्धि॑रित्यतो वृद्धिरिति, 'अत उपधायाः' इत्यत उपधाया इति,अचो ञ्णिती॑त्यतो ञ्णितीति, 'आतो युक्' इत्यततश्चिण्णकृतोरिति चानुवर्तते । तत्र णितीति कृतएव विशेषणं, न तु चिणः, अव्यभिचारात् । तदाह — उपधाया इत्यादिना । अनुदात्तोपदेशाः - सङ्गृहीताः । ततोऽन्यः सर्वोऽपि धातुरुदात्तोपदेशः । आङ्पूर्वश्चमिराचमिः, तद्वर्जस्येत्यर्थः । अशमि अदमीति । शमधातोर्दमधातोश्च लुङि चिणि 'अत उपधायाः' इति वृद्धिर्न । अगामीति । गमेरनुदात्तोपदेशत्वादिति भावः । अवादीति । वदधातुर्न मान्त इति भावः । आचामीति ।अनाचमे॑रित्युक्तेरिह नोपधावृद्धिनिषेधः । अनाचमिकमिवमीनामिति । आचामिकमिवमिवर्जानामित्यर्थः । एवं च कमिवम्योरपि न निषेध इति फलितम् । ननु कर्मेर्णिङन्तत्वात्केवलस्य तस्य चिणादौ प्रयोग एव नास्तीत्यत आह — चिण्यायादय इति । णिङणिचोरप्येवमिति । णिङन्ताण्णिजन्ताद्वा कमेश्चिणि णिलोपे सति पूर्ववद्रूपं शिष्यते इत्यर्थः । ननुजनिवध्योश्चे॑ति वधेरुपधावृद्धिनिषेधो व्यर्थः, वधादेशस्याऽदन्ततया अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादेव अवधीत्यादौ उपधावृद्ध्यभावसिद्धेरित्याशङ्क्य वधर्धात्वन्तरं हलन्तमेवजनिवध्योश्चे॑त्यत्र गृह्रत इत्यभ#इप्रेत्य आह - वध हिंसायां हलन्त इति ।
translator notes
  • textual Our source reads 'upādhāyā vṛddhir na syāt'; NSP p. 467 (scan 0477) reads 'upadhāyā'. Translated as upadhā.
  • textual Our k3 opens with the tag '(vārttikam)', which is editorial: NSP p. 467 (scan 0477) has no such word and instead marks 'anācamikamivamīnām iti vaktavyam' with the vārttika sign before it. The tag is dropped from the English and the label put on k2.
  • commentary BM: 'vṛddhiḥ' is carried forward from 'mṛjer vṛddhiḥ' (SK 2473), 'upadhāyāḥ' from 'ata upadhāyāḥ' (SK 2282), 'ñṇiti' from 'aco ñṇiti' (SK 254) and 'ciṇkṛtoḥ' from 'āto yuk' (SK 2761); 'ṇiti' qualifies kṛt only, not ciṇ, which never lacks ṇ. Udātta-in-upadeśa = every root other than the listed anudātta ones; 'anācameḥ' = except cam with āṅ. Followed in sutra_en and k1.
  • commentary BM: aśami, adami — luṅ with ciṇ of śam and dam, no vṛddhi by 'ata upadhāyāḥ'; agāmi — gam is anudātta in upadeśa; avādi — vad is not m-final; ācāmi — because of 'anācameḥ' the prohibition does not apply. Followed.
  • commentary BM: 'anācamikamivamīnām' = 'of all except ācam, kam and vam', so the prohibition does not apply to kam and vam either. Followed.
  • commentary BM: since kam is a ṇiṅ-root, how can bare kam appear before ciṇ? Hence 'ciṇi āyādayaḥ': in the option without ṇiṅ, akāmi. 'ṇiṅṇicor apy evam': from the ṇiṅanta or the ṇijanta, with ṇi elided before ciṇ, the same form remains. On vadha: the objection is that 'janivadhyoś ca' is pointless, since the vadha-substitute is a-final and the sthānivat elision of a would already stop vṛddhi in avadhi; BM answers that 'janivadhyoś ca' takes the separate consonant-final root vadh, which is why Bhaṭṭoji says 'vadha hiṃsāyām, halantaḥ'. Followed.
  • commentary TB: 'ṇiṅṇicor apy evam' — from the ṇiṅanta or the ṇijanta kam, before ciṇ, with ṇi elided by 'ṇer aniṭi' (SK 2313), the form is the same. Same as BM; followed.
  • translator 'jāgro 'viciṇṇalṅitsu' excludes ciṇ, so jāgṛ does not take that rule's guṇa before ciṇ; the form ajāgāri then has vṛddhi by 'aco ñṇiti'. Bhaṭṭoji states only the first step; avāmi illustrates vam, which the vārttika (k2) removes from the prohibition.
SK 2764 · A 6.4.33V
भञ्जेश्च चिणि ॥ २७६४ ॥
bhañjeśca ciṇi
bhañjeś ca ciṇi — For bhañj too, when ciṇ follows, [elision of n — 'na', its sixth case dropped (luptaṣaṣṭhīka), and 'lopa' carried forward (anuvṛtti) from śnān nalopaḥ, SK 2544] [optionally — 'vibhāṣā' carried forward (anuvṛtti) from jāntanaśāṃ vibhāṣā, SK 3330].

Rule. For bhañj too, when ciṇ follows, the n is optionally elided. Bhaṭṭoji's gloss: "let elision of n optionally occur".

"N" and "elision" are carried forward from SK 2544, śnān nalopaḥ. "Optionally" comes from SK 3330, taught later. One of Bhaṭṭoji's commentators gives this.

Example.

bhañj + luṅ, in the karma → a + bhañj + ciṇ + ta

→ this rule: the n (heard as ñ) is elided → a + bhaj + i + ta

→ now a is the penultimate, and takes vṛddhi before the ṇ-marked ciṇ (SK 2282) → a + bhāj + i + ta

→ the ta is deleted (SK 2329) → abhāji.

In the other option the n stays → abhañji.

One of Bhaṭṭoji's commentators states the vṛddhi step.

Watch out. The vṛddhi depends on the elision. With the n kept, a is not the penultimate, so abhañji has a short a.

Siddhānta-kaumudī
नलोपो वा स्यात् । अभाजि । अभञ्जि ॥

Let elision of n [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2544] optionally [— carried forward (anuvṛtti) from SK 3330] occur: abhāji; abhañji.

Bālamanoramā
भञ्जेश्च चिणि - भञ्जेश्च चिणि । 'श्नान्नलोपः' इत्यतो नेति अभाजीति । नलोपपक्षे उपधावृद्धिः ।
translator notes
  • commentary BM: from 'śnān nalopaḥ' (SK 2544) 'na', with its sixth case dropped (luptaṣaṣṭhīka), and 'lopa' are carried forward; taking 'vibhāṣā' from 'jāntanaśāṃ vibhāṣā' (SK 3330), Bhaṭṭoji fills in the rest: 'nalopo vā syāt'. abhāji: in the option with n elided, the penultimate takes vṛddhi. Our sk.2764.b1 is truncated after 'śnān nalopaḥ ity ato na iti'; the full text is in Wikisource BM (uttara-3/0011.txt l.34–35). Followed in sutra_en and k1.
  • textual No TB on this sūtra is printed (NSP p. 467, scan 0477, passes from SK 2763 to 2765).
SK 2765 · A 7.1.69V
विभाषा चिण्णमुलोः ॥ २७६५ ॥
vibhāṣā ciṇṇamuloḥ
vibhāṣā ciṇṇamuloḥ — [For labh — 'labheḥ' carried forward (anuvṛtti) from labheś ca, SK 2582] [the augment num — carried forward (anuvṛtti) from idito num dhātoḥ, SK 2262] optionally [comes] when ciṇ or ṇamul follows.

Rule. Labh optionally takes the augment num when ciṇ or ṇamul follows. Num is heard as n, placed after the root's vowel. "Of labh" is carried forward from SK 2582, and "num" from SK 2262. Both of Bhaṭṭoji's commentators give "of labh"; the Bālamanoramā also gives num from SK 2262.

Example.

labh + luṅ, in the karma → a + labh + ciṇ + ta

→ this rule: num → a + lambh + i + ta; the n of num is heard as m before bh

→ the a is no longer the penultimate, so it takes no vṛddhi, as in abhañji

→ the ta is deleted (SK 2329) → alambhi.

In the other option there is no num. The penultimate a takes vṛddhi → alābhi.

Applies when / blocked by. The option is fixed in its domain (vyavasthitavikalpa). After pra and the rest, num is obligatory: prālambhi. One of Bhaṭṭoji's commentators takes "pra and the rest" as all the upasargas, and traces this to a vārttika and the Bhāṣya.

With ṇamul, one of Bhaṭṭoji's commentators gives lābhaṃlābham without num. After pra only pralambhaṃpralambham.

Watch out. An option fixed in its domain is not a free choice. Without an upasarga both forms are right; with one, only the num-form.

Siddhānta-kaumudī
लभेर्नुमागमो वा स्यात् । अलम्भि । अलाभि । व्यवस्थितविकल्पत्वात्प्रादेर्नित्यं नुम् । प्रालम्भि । द्विकर्मकाणां तु । गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मताः । गौर्दुह्यते पयः । अजा ग्रामं नीयते । ह्रियते । कृष्यते । उह्यते । बोध्यते माणवकं धर्मः । माणवके धर्ममिति वा । देवदत्तो ग्रामं गम्यते । अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां कर्मणि भावे च लकार इष्यते । मासो मासं वा आस्यते देवदत्तेन । णिजन्तात्तु प्रयोज्ये प्रत्ययः । मासमास्यते माणवकः ॥

Let the augment num optionally be added to labh [— carried forward (anuvṛtti) from SK 2582 and SK 2262]: alambhi; alābhi. Because the option is fixed in its domain (vyavasthitavikalpa), num is obligatory after pra and the rest: prālambhi. As for dvikarmaka [roots], however: 'In the secondary (gauṇa) karma for duh and the rest; in the principal (pradhāna) [karma] for nī, hṛ, kṛṣ and vah; for those meaning cognition (buddhi) or eating (bhakṣa), and for those whose karma is speech (śabdakarmaka), at one's own choice; in the karma that is the one caused to act (prayojyakarman) for the others, when they are ṇyanta — [there] the lakāras and the rest are held [to come].' gaur duhyate payaḥ ('the cow is milked of [her] milk'). ajā grāmaṃ nīyate ('the goat is led to the village'). hriyate. kṛṣyate. uhyate. bodhyate māṇavakaṃ dharmaḥ ('dharma is taught to the boy'), or māṇavako dharmam ('the boy is taught dharma'). devadatto grāmaṃ gamyate ('Devadatta is made to go to the village'). For intransitive [roots] that have time and the like as karma, the lakāra is desired in the karma and in bhāva: māso māsaṃ vā āsyate devadattena ('the month is sat through by Devadatta', or 'there is sitting for a month by Devadatta'). But from the ṇijanta, the affix [comes] in the one caused to act (prayojya): māsam āsyate māṇavakaḥ ('the boy is made to sit for a month'). [Thus ends the section on bhāva and karma (bhāvakarmaprakriyā).]

Tattvabodhinī
NSP p. 477–478
—विभाषा—। ‘लभेश्च’ इत्यतो लभेरिति वर्तते । णमुलि । लभंलभम् । लाभंलाभम् । प्रादेस्तु प्रलम्भंप्रलम्भमित्येव । अथ ये द्विकर्मकास्तेषु लकृत्यक्तखलर्थाः किं मुख्ये कर्मणि, उत गौणे, किं बोभयोरिति संदेहे व्यवस्थामाह—द्विकर्मकाणां त्विति ॥—दुह्यादेरिति । दुह्याच्पजिति श्लोके पूर्वार्धोपात्ता द्वादश दुह्यादयस्तेभ्यो गौणे कर्मणि लादयो मता इत्यन्वयः । ‘अकथितं च’ इति सूत्रेण यस्य कर्मसंज्ञा तद्गौणम् । ‘गतिबुद्धि-’ इति सूत्रेण ये द्विकर्मकास्तत्र व्यवस्थामाह- बुद्धिभक्षार्थयोरिति ॥—निजेच्छयेति । गौणे वा मुख्ये वा कर्मणीत्यर्थः । इह ‘गतिबुद्धि-’ इति सूत्रेण यस्य कर्मसंज्ञा तद् गौणम् ॥—प्रयोज्येति । अणौ कर्तुणां कर्मसंज्ञा यस्य तत्प्रयोज्यकर्म ॥—अन्येषामिति । गत्यर्थाकर्मकहृकरोतीनाम् ॥—लादय इति । कृत्यक्तखलर्था आदिशब्देन ग्राह्याः ॥—गौर्दुह्यते इति । देवदत्तेनेति शेषः । कृत्यादिषु गौर्दोग्धव्या दोहनीया पयः । गौः सुदोहा दुर्दोहा पयः । अजा ग्रामं नेतव्या । नयनीया । हर्तव्या । हरणीया । अजा ग्रामं नेया इत्याद्युदाहर्तव्यम् ॥—ग्रामं गम्यत इति । यज्ञदत्तेनेत्यध्याहारः ॥—माणवक इति । अयं प्रयोज्यः कर्ता देवदत्तेनेति प्रयोजकस्त्वध्याहर्तव्यः ॥ ॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥
Bālamanoramā
विभाषा चिण्णमुलोः - विभाषा चिण्णमुलोः ।लभेश्चे॑त्यतो लभेरिति,इदतो नु॑मित्यतो नुमिति चानुवर्तते इति मत्वा शेषं पूरयति — लभेर्नुमागमो वेति । ननु प्रालम्भि उपालम्भीत्यादौ उपसर्गपूर्वस्यापि लभेर्नुम्विकल्पः स्यादित्यत आह — व्यवस्थितेति । प्रादेरुपसर्गात्परस्य लभेर्नित्यं नुम्, अनुपसर्गात्परस्ये॑ति वार्तिकात्, भाष्ये 'उपसर्गात् खल्घञो' रित्यतौपसर्गादितिन सुदुभ्र्या॑मित्यतो नेति चानुवर्त्त्य उपसर्गात्परस्य लभेःविभाषा चिण्णमुलो॑रिति नेति व्याख्यातम् । एतेन प्रपूर्वस्य लभेर्नित्यं नुमिति व्याख्यानं परास्तम् ।लः कर्मणी॑ति लकाराविहिताः, तथातयोरेवे कृत्यक्तखलर्थाः॑ इति कर्मणि कृत्यादिप्रत्यया वक्ष्यन्ते । ते तावद्द्वकर्मकधातुषु कतरस्मिन् कर्मणि भवन्तीत्यत्र व्यवस्थामाह — द्विकर्मकाणां त्विति ।कर्मप्रत्ययव्यवस्था वक्ष्यतेट इति शेषः । तां व्यवस्थां साद्र्धश्लोकेन दर्शयति — गौणे कर्मणीत्यादिना । दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिब्राऊशासुजिमथ्मुषां गौणे कर्मणि लादयो मता इत्यन्वयः ।अकथितं चे॑ति सूत्रेण यस्य कर्मसंज्ञा तद्गौणं कर्मेति बोध्यम् । प्रधाने इति । नीहृकृष्वहां प्रधाने कर्मणि लादयो मता इत्यन्वयः ।अकथितं चे॑ति सूत्रादन्येन यस्य कर्मसंज्ञा तत्प्रधां कर्मेति बोध्यम् । अथगतिबुद्धी॑ति सूत्रेण ये द्विकर्मकास्तेषु व्यवस्थामाह — बुद्धीति । बुद्ध्यर्थकस्य भक्षार्थकस्य शब्दकर्मकाणां च प्रधाने वा गौणे वा कर्मणि स्वेच्छया लादयो मता इत्यन्वयः । इहगतिबुद्धी॑त्यनेन यस्य कर्मसंज्ञा तद्गौणं कर्म । तदितरत्तु प्रधानं कर्म । प्रयोज्येति । अन्येषां = गत्यर्थानामकर्मकाणां हृक्रो॑रिति सूत्रोपात्तहृकृञोश्च प्रयोज्यकर्मणि लादयो मता इत्यन्वयः । अयं साद्र्धश्लोकःअकथितं चे॑ति सूत्रस्थवार्तिकभाष्यसङ्ग्रह इति बोध्यम् । गौर्दुह्यते पय इति ।गोपेने॑ति शेषः । अत्र गोरप्रधानकर्मत्वात्तस्मिन् कर्मणि लकारः । तिङाऽभिहितत्वाद्गोः प्रथमा । प्रधानकर्मत्वात्पय इति द्वितीयान्तं, तस्य तिङाऽनभिहितत्वात् । बलिर्याच्यते वसुधाम् । अविनीतो विनयं याच्यते । तण्डुला ओदनं पच्यन्ते । गर्गाः शतं दण्डन्ते । व्रजो रुध्यते गाम् । माणवकः पन्थानं पृच्छ्यते । वृक्षोऽवचीयते फलानि । माणवको धर्ममुच्यते, शिष्यते वा । शंत जीयते देवदत्तः । सुधां क्षीरोदधिर्मथ्यते । देवदत्तः शतं मुष्यते । एतेषु गौणकर्मण लकारः । अथप्रधाने नीहृकृष्वहा॑मित्यत्रोदाहरति — अजा ग्रामं नीयते इत्यादि । प्रतिक्रियमजा ग्राममित्यन्वेति । उह्यत इत्यत्र वहतेर्यजादित्वात्संप्रसारणम् । अत्र अजायां प्रधानकर्मणि लकारः, ग्रामस्याऽनभिहितत्वाद्द्वितीया । बुद्ध्यर्थस्योदाहरति — बोध्यते माणवकं धर्मः, माणवको धर्ममिति वेति ।गुरुणे॑ति शेषः । अत्र माणवके गौणकर्मणि, धर्मे वा प्रधानकर्मणि ण्यन्ताल्लकारः । भक्षार्थस्य तु अश्यन्ते देवा अमृतं हरिणा, अश्यतेऽमृतं देवानिति वा उदाहार्यम् । शब्दकर्मस्य तु वेदोऽध्याप्यते विधिं हरिणा, वेदमध्याप्यते विधिरिति वेत्युदाहार्यम् । यदुक्तंगत्यर्थानामकर्मकाणां हृकृञोश्चेत्येतेषां प्रयोज्यकर्मणि लकार॑ इति । तत्र गत्यर्थस्योदाहरति — देवदत्तो ग्रामं गम्यते इति ।यज्ञदत्तेने॑ति शेषः । अत्र प्रयोज्यकर्मणि देवदत्ते गमेण्र्यन्ताल्लः । ननु अकर्मकाणां ण्यन्तानां प्रयोज्यकर्मण्येव लादय इति वयवस्था व्यर्था । तत्र प्रयोज्यं विना अन्यस्य कर्मण्योऽभावादित्याशङ्क्यअकर्मकधातुभिर्योगे देशः कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्य॑मिति वार्तिकेन अकर्मकधातू#आनमपि देशकालादिकर्मत्वेन ण्यन्तानां तेषां द्विकर्मकतया प्रयोज्यकर्मण्येव तत्र लादय इति व्यवस्था प्रयोजनवतीत्यभिप्रेत्य 'मासमास्यते माणवक' इति ण्यन्ते प्रयोज्यकर्मणि माणवके एव लो, न तु मासे कर्मणीत्युदाहरिष्यते । एवं तर्हि अण्यन्तेष्कर्मकेषुमासमास्यते देवदत्तेने॑ति भावे लकारो न स्यात्,सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च ल॑ इति नियमात् ।मास आस्यते देवदत्तेने॑त्येव कर्मणि लकारः स्यादित्याशङ्क्य आह — अकर्मकाणामित्यादि.ये अकर्मकाःकर्तुरीप्सिततमं कर्म॑,तथायुक्तं चानीप्सित॑मिति सूत्रसिद्धकर्मरहिताःआस उपवेशने॑, 'वृतु वर्तने' इत्यादयः, तेषाम्अकर्मकधातुभिर्योगे॑ इति वार्तिकसिद्धकर्मणां कर्मणि भावे च लकार इष्यते इत्र्थः । न चेदं वार्तिकमिति भ्रमितव्यं, भाष्ये अदर्शनात् । किंतु न्यायमूलकमेव, अकर्मधातुभिर्योगे देशकालादीनां कर्मसंज्ञाविकल्पस्य भाष्याद्यभिमतत्वात् । यथा चैतत्तथा कारकाधिकारेअकर्मकधातुभिर्योगे॑ इति वचनव्याख्यावसरे अवोचाम । तदाह — मासो मासं वा आस्यते देवदत्तेनेति । अत्र मासस्य कर्मत्वपक्षे कर्मणि लकारः, मासस्याऽभिहितत्वात्प्रथमा । मासस्य कर्मत्वाऽभावपक्षे तु भावे लकारः । मास इति सप्तमी । मासमिति त्वपपाठः । अथ प्रकृतनुमसरति — णिजन्तात्त्विति । आसधातो प्रकृतिसिद्धकर्मरहितत्वेन अकर्मकाण्णौ मासस्य कर्मत्वपक्षेऽपि प्रयोज्यकर्मण्येव लकार इत्यर्थः । मासमास्यते माणवक इति । ण्यन्तात्प्रयोज्यकर्मणि माणवके लः । मासस्याऽनभिहितत्वाद्द्वितीया । हृक्रोस्तु हार्यते वा भृत्यः कटं देवदत्तेन । इति भावकर्मप्रक्रिया ।अथ भावकर्मार्थाः । — — — — — -
translator notes
  • textual Our source reads 'māṇavake dharmam iti vā'; NSP p. 467 (scan 0477) reads 'māṇavako dharmam iti vā', which the alternative requires (the first-case word (prathamānta) māṇavakaḥ as the karma expressed by the tiṅ); BM's pratīka also reads 'māṇavako dharmam'. Translated accordingly.
  • textual The bracketed colophon is missing from our kaumudī. NSP p. 467 (scan 0477) prints '|| iti bhāvakarmaprakriyā ||' in kaumudī type after 'māsam āsyate māṇavakaḥ ||'. In our source the phrase survives only in the TB (sk.2765.t1) and in BM's closing words. Supplied in square brackets; mūla gap for the Print Check.
  • commentary BM: 'labheḥ' is carried forward from 'labheś ca' (SK 2582) and 'num' from 'idito num' (SK 2262), and Bhaṭṭoji fills in the rest accordingly. Followed in sutra_en and k1.
  • commentary TB: 'labheḥ' from 'labheś ca'. ṇamul: labhaṃlabham / lābhaṃlābham; after pra only pralambhaṃpralambham. Agrees with BM on labheḥ; followed.
  • commentary BM on 'vyavasthita': after an upasarga num is obligatory by a vārttika ('… anupasargāt'); in the Bhāṣya 'upasargāt' is carried from 'upasargāt khalghañoḥ' (SK 3306) and 'na' from 'na sudurbhyām' (SK 3307), so the option of this rule is denied after an upasarga — which refutes the view that only pra- gives obligatory num. Followed: 'pra and the rest' read as the upasargas.
  • commentary BM on the verse: 'duh and the rest' = duh, yāc, pac, daṇḍ, rudh, pracch, ci, brū, śās, ji, math, muṣ; the gauṇa karma is the one named karma by 'akathitaṃ ca' (SK 539), the pradhāna the one named by another rule; for the 'gatibuddhi-' roots (SK 540) the gauṇa karma is the one named by that sūtra; 'the others' = roots of motion, intransitives, and hṛ and kṛ of 'hṛkror anyatarasyām' (SK 541); 'lādayaḥ' = the lakāras and the kṛtya, kta and khalartha affixes. The 1½ verses summarize the vārttika-Bhāṣya on 'akathitaṃ ca'. Followed for gauṇa/pradhāna/prayojya.
  • commentary TB: twelve 'duh and the rest' (the first half of the 'duhyāc-pac' verse); gauṇa = named karma by 'akathitaṃ ca', and for 'gatibuddhi-' the karma it names; 'nijecchayā' = in the gauṇa or the mukhya karma; prayojya = the one which, as agent of the non-causative, gets the karma-name; 'the others' = roots of motion, intransitives, hṛ and kṛ; 'ādi' takes in kṛtya, kta and khalartha. Same as BM; followed.
  • commentary BM supplies agents: 'gopena' with gaur duhyate payaḥ, 'guruṇā' with bodhyate, 'yajñadattena' with devadatto grāmaṃ gamyate. gauḥ is in the first case as the gauṇa karma expressed by the tiṅ, payaḥ in the second as unexpressed. Recorded (not inserted in the English).
  • commentary TB supplies 'devadattena' (not BM's 'gopena') with gaur duhyate, 'yajñadattena' with grāmaṃ gamyate, and with māsam āsyate māṇavakaḥ says māṇavaka is the prayojya agent while the prayojaka 'devadattena' is to be supplied. Recorded (not inserted in the English).
  • commentary BM: 'akarmakāṇāṃ kālādikarmakāṇām …' is not a vārttika (it is not in the Bhāṣya) but rests on reasoning: the roots meant (ās, vṛt etc.) lack a karma by 'kartur īpsitatamam' (SK 535) or 'tathāyuktaṃ cānīpsitam' (SK 538) and get one only by 'akarmakadhātubhir yoge deśaḥ kālo …'. Followed: not labelled as a vārttika.
  • commentary BM on 'māso māsaṃ vā āsyate': where the month is karma, the lakāra is in the karma and māsaḥ is in the first case; where it is not karma, the lakāra is in bhāva and [the word should be] seventh-case 'māse' — 'māsam iti tv apapāṭhaḥ', 'māsam is a wrong reading'. NSP p. 467 (scan 0477) prints 'māsaṃ', but the Wikisource kaumudī reads 'māso māse vā' (uttara-3/0013.txt l.7), agreeing with BM against the print. Recorded; the English keeps the transmitted māsam (§16).
← all prakaraṇasoutline →