तिङन्तयङ्लुक्प्रकरणम्

—अनैमित्तिकोऽयमिति । अच्प्रत्यये विधीयमानो यङ्लुक् तु तन्निमित्त एव । तेन लोलुवः पोपुवः इत्यादौ ‘न धातुलोप—’ इति निषेधः सिध्यति ॥—यङन्तत्वादिति । ‘सन्यङोः’ इति षष्ठी न तु सप्तमी । अन्यथा यङो लुका लुप्तत्वेन प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेर्द्वित्वं न स्यादिति भावः । न चाङ्गाधिकारविहितकार्यस्यैव ‘न लुमता—’ इति निषेधाद्विलमत्र स्यादेवेति सप्तमीपक्षोऽपि निर्दुष्ट इति वाच्यम् । ‘न लुमता—’ इत्यत्राङ्गाधिकारो न गृह्यते किं तु आङ्गमनाङ्गं वा प्रत्यये परतः पूर्वस्य विधीयमानं सर्वमिति सिद्धान्तात् । अन्यथा राजपुरुष इत्यादौ नलोपो न स्यात्, लदुक्तरीत्या प्रत्ययलक्षणप्रवृत्तौ भवेन पदलवाधात् । यद्यपि ‘एकाचः—’ इति विधीयमानं द्वित्वं ‘इतिपाशपा—’ इत्यादिना निषिध्यते तथापि तत्स्यादेव । ‘गुणो यङ्लुकोः’, ‘रुग्रिकौ च लुकि’ इत्याद्यभ्यासकार्यविधिभिर्द्विलानिषेधस्य ज्ञापनात् ॥—प्रत्ययाप्रत्ययेति । प्रत्यये ङित्त्वं दृश्यते ‘ऋतेरीयङ्’ इत्यादिषु, अप्रत्ययेऽपि दृश्यते चित्रङादिषु । एवं च यङो लुकि प्रत्ययलक्षणेन यङाग्रितङित्त्वप्रयुक्तकार्यमात्मनेपदमत्र न शङ्क्यमिति भावः । ङित इत्यनुवन्धनिर्देशादिति परिहारस्त्वत्र नोक्तः शीङादीनामिव भू इत्यादिधातूनामनुवन्धेनानिर्दिष्टलात् । यङो लुकारस्य प्रत्ययानुवन्धत्वेन समुदायाननुवन्धलात् यङन्तोऽपि धातुरनुवन्धेनानिर्दिष्ट इति वोध्यम् ॥—सुदृपदिति । शोभना दृषदोऽस्मिन्निति वहुव्रीहौ दृषच्छब्दो जसन्तः ॥—दीघों नेति । असिति प्रत्ययोऽप्रत्ययश्चास्तीति प्रत्ययस्या-साधारणरूपानाश्रयणात्प्रत्ययलक्षणेनासन्तलाभावादिति भावः ॥—तेभ्योऽपीति । ये लनुदात्तेतः प्रत्ययलक्षणं विनैव ङितश्च तेभ्योऽपीत्यर्थः ॥—अदादौ पाठादिति । तथा च ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ इत्यनेन यङ्लुगन्तात्परस्य शपो लुगित्यर्थः

—यङो वा । ‘नाभ्यस्तस्याचि—’ इति सूत्रात्पिति सार्वधातुक इति ‘उतो वृद्धिः—’ इत्यतो हलीति चानुवर्तते ‘त्रुव ईट्’ इत्यत ईडिति च । तदेतदाह—यङन्तादित्यादि । यङो लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेनात्र यङन्तलम् । एतेन यङन्ताद्वलादिपित्सार्वधातुकं न संभवतीति यङ्शब्देन यङ्लुगन्तं लक्ष्यत इति व्याख्यानं परास्तम् । उक्तरीत्या यङन्तलानपायात् । किं च यङन्ताद्वलादिपित्र संभवतीति यङ्शब्देन यङ्लुगन्ते लक्षितेऽपि ‘सन्यङोः’ इति द्विलस्य यङन्ते चरितार्थतया यङ्लुगन्तलक्षणायां वीजाभावाद्यङ्लुकि द्विलाभावप्रसङ्गादिति दिक् ॥—छन्दसि निपातनादिति । गुणनिषेधे सिद्धे निपातनमिदं छन्दस्येव गुणनिषेधो नान्यत्रेति नियमार्थमित्यर्थः ॥—वोभूत्विति । समुदायस्यातिरिक्तलात् ‘भूसुवोः—’ इति गुणनिषेधो न प्राप्नोतीति निपातनमिदं न नियमार्थमित्याशङ्कायामाह—न चेति ॥—द्विःप्रयोग इति । तथा च प्रकृतिग्रहणे यङ्लगन्तस्यापि ग्रहणमित्येतन्यायसिद्धं नापूर्वं वचनमिति भावः ॥—वोभुवतीति । अदभ्यस्तादित्यत् ॥—अवोभूवीदिति । केचिदिह ‘भुवो वुक्—’ इति सूत्रे ‘ओः सुपि’ इत्यत ओरित्यनुवर्तते । तथा च । उवर्णान्तस्य भुवो बुगित्यर्थात् गुणे कृते वुकः प्राप्तिर्नास्तीत्यनित्यो वुक् । स च पराभ्यां गुणवृद्धिभ्यां वाध्यते । तेन वोभवीदिति रूपमाहुः । तच्चिन्त्यम् । भुवो वुको नित्यत्वादिति भाष्यग्रन्थविरोधात् । तस्माद्वुको नित्यत्वमाश्रित्य ‘इन्धिभवतिभ्यां च’ इति सूत्रं प्रत्याख्यातवतो भाष्यकृत ओरित्यनुवर्तनमसंमतमेव । आत इति नियमाज्जुसभावमाशङ्क्याह—अभ्यस्ताश्रय इति । अयं भावः । ‘सिजभ्यस्त—’ इति सूत्रेण सिचः परत्वमाश्रित्य यो जुस् प्राप्तस्तस्यैवायं नियमो न त्वभ्यस्ताश्रयस्य जुस इति ॥ ‘जुसि च’ इति गुणमाशङ्क्याह—नित्यत्वाद्वुगिति ॥—अवोभुवुरिति । न चात्र परत्वात् ‘अदभ्यस्तात्’ इति अदादेशः स्यादिति वाच्यम् । अभ्यस्ताश्रयजुसोऽदादेशापवादत्वात् ॥—पास्पर्धीतीति । स्पर्धं सङ्घर्षे । ‘दीर्घोऽकितः’ इत्यभ्यासस्य दीर्घः । ‘यङो वा’ इति ईड्डिकल्पः । इडभावपक्षे ‘झषस्तथोः—’ इति धत्वं, ‘झरो झरि सवर्णे’ इति वा धलोपः । लिटि पास्पर्धाचकार । पास्पर्धिता । लृटि पास्पर्धिष्यति । लोटि पास्पर्धीतु पास्पर्धु । पास्पर्धात् । पास्पर्धाम् । पास्पर्धतु । पास्पर्धीति । हेर्धित्वे वा धिलोपः । तङि इडागमपक्षे अपास्पर्धीत् ॥—रुत्वपक्षे इति । पक्षान्तरे तु अपास्पर्त् अपास्पर्द् । लिङि । पास्पर्ध्यात् । पास्पर्ध्यास्ताम् । पास्पर्ध्यास्ताम् । लुङि । ‘अस्तिसिचोऽपृक्ते’ इति नित्यमिद् । ‘इट ईटि’ इति सलोपः । अपास्पर्धीत् । अपास्पर्धिष्ठाम् । अपास्पर्धिषुः । लङ्कि अपास्पर्धिष्यत् ॥—जागाद्धीति । गाधृ प्रतिष्ठादौ । ईद्पक्षे तु जागाधीति ॥—जाघात्सीति । ‘एकाच’ इति भव्भावः । धस्य चत्वम् । लोटि जागाधीतु जागाद्धु । जागाद्धां । जागाधतु । लङ्कि । अजागाधीत् । अजाघात् । अजागाद्धाम् । अजागाधुः । लङ्कि । अजागाधीत् । अजागाधिष्ठाम् । नाथृ नाथृ याच्यादौ ॥—नानात्तीति । ईद्पक्षे नानाधीति । दध धारणे । ईद्पक्षे दादधीति । लङ्कि ‘अतो हलादेः’ इति वा वृद्धिः ॥—चोस्कुन्तीति । स्कुदि आप्रवणे । ‘इदितः’ इति नुम् । ईडभावे ‘झरो झरि सवणे’ इति वा लोपः । लङ्कि ईद्पक्षे । अचोस्कुन्दीत् । लङ्कि तु ‘अस्तिसिचः’ इति नित्यमिद् । अचोस्कुन्दीत् । अचोस्कुन्दिष्ठाम् ॥—मोमुदीतीति । मुद हवें । ‘नाभ्यस्तस्याचि’ इति लघूपधगुणनिषेधः ॥—मोमोदितेति । न चात्र ‘न धातुलोप’ इति गुणनिषेधः शङ्क्यः । वहुलग्रहणेन प्राप्तस्य यङ्लुकोऽनैमित्तिकत्वात् ॥—लुङ्कि गुण इति । सिज्जिमित्तकोऽयं गुणस्तेन ‘नाभ्यस्तस्याचि’ इति निषेधो न शङ्कनीय इति भावः ॥—चोकूर्तीति । कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायाम् । लङ्कि तिपि । ईद्पक्षे अचोकूर्दीत् । अचोखूर्दीत् । अजोगूर्दीत् ॥—पक्षे अचोकूरिति । ‘दध्व’ इति रुलपक्षे इत्यर्थः ॥ वनीवञ्चीतीति । वङ्ग गतौ । ‘नित्यं कौटिल्ये गतौ’ इति यङ् । ‘नीग्वङ्गु’ इत्यभ्यासस्य नीगागमः । यङो लुका लुप्तत्वात् न तदाश्रितो नलोपः ॥—वनीवक्त इति । तसो ङित्त्वादिह स्यादेव ‘अनिदिताम्’ इति नलोपः । लोटि वनीवश्रीतु । वनीवङ्गु । वनीवक्तात् । वनीवक्ताम् । वनीवचतु । वनीवग्धि । वनीवध्वानि ॥—जङ्गमीतीति । ‘जुगतोऽजुनासिकान्तस्य’ इति जुक् ॥—जङ्गमतीति । ‘गमहन’ इत्युपधालोपः—अजङ्गन्निति । ईद्पक्षे लजङ्गमीत् । अजङ्गताम् । अजङ्गमः । अजङ्गमीः । अजङ्गतम् । अजङ्गम् । अजङ्गम् । अजङ्गम् । अजङ्गम् । अजङ्गम् । —सामान्यापेक्षेति । अयं भावः । एकाच इत्यत्रैकाज्प्रहणाद्युड्लुकि द्विर्वचनं न कुत्रापि प्राप्नोति । तथा च ‘गुणो यड्लुकोः’ इत्यभ्यासस्य विधीयमानो गुणो द्विर्वचनं विना निवेशमलभमानः सन् ‘श्तिपाशपा’ इति सर्वेषामपि निषेधानां क्वचिद्यड्लुक्यप्रवृत्तिं ज्ञापयतीति । तथा च प्रयुज्यते ‘राजा वृत्रं जङ्घनत्’ इत्यादि ॥—द्वित्वं तु न भवतीति । वध्यात् अवधीदित्यत्र कृतद्विर्वचनस्य ‘हनो वध लिङि, लुङि’ च’ इति वधादेशात्पुनर्द्वित्वं न भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह—स्थानिवत्त्वेनेति ॥—आङ्पूर्वादिति । प्रकृतिग्रहणे यड्लुगन्तस्यापि ग्रहणादिति भावः ॥—चञ्चूर्तीति । चरतिर्गतौ भक्षणे च । ‘चरफलोश्च’ इत्यभ्यासस्य उक्तं । ‘उत्परस्यातः’ इत्युत्तम् । ‘हलि च’ इति दीर्घः । अचञ्चूरित्यत्र तु पदान्तविषयत्वात् ‘वोरुपधायाः’ इति दीर्घः ॥—चञ्चूर्नीति । खतु अवदारणे ॥—चञ्चूर्नीति इति । यतु केचिद्धातुग्रहणेन कृतं कार्यं यड्लुकि वेति ‘जनसन’ इत्यात्वाभावे ‘अनुनासिकस्य क्विजलोः’ इति दीर्घोऽपि न भवति । क्विप्साहचर्याद्धि जलादिः कृदेव तत्र गृह्यते न तु तिङित्यभ्युपेत्य चञ्चूर्नीति इति रूपमाहुस्तदयुक्तम् । धातुग्रहणेन कृतस्य यड्लुक्यप्रवृत्तौ मानाभावात् । सत्यपि प्रमाणे आत्वं वेति विकल्पोक्त्या चञ्चूर्नीति इति रूपं केन वार्यताम् । यच्चोक्तम् । ‘अनुनासिकस्य’ इति सूत्रे क्विप्साहचर्याज्जलादिरपि कृदेव गृह्यते इति तदप्ययुक्तमेव । यदि हि कृदेव क्विप् स्यात्तदा साहचर्योक्तिः सङ्गच्छेत किं तु कृद्भिन्नोऽप्यस्येवाचारक्रिप् । अत एव राजानति चर्माणति इत्यादौ माधवादिभिः क्विनिमित्तो दीर्घ उक्तः ॥—चञ्चूर्नीति । हेरपित्त्वेन ङित्त्वात् ‘जनसन’ इत्यात्वम् ॥—अचञ्चूर्नीति । ‘अतो हलादेः’ इति वा वृद्धिः ॥—जाहेतीत्यादि । हाड्हाकोस्तुत्यानि रूपाणि । ङित्त्वप्रयुक्तस्यात्मनेपदस्य यड्लुक्यप्रवृत्तेः । ‘भृष्यामित्’ इति हाड् इत्यस्य दलनिमित्ताभ्यासस्यैव विहितत्वाच्च । नच अकित इति निषेधेन हाकोऽभ्यासस्य दीर्घो दुर्लभ इति कथमुभयोस्तुत्यरूपतेति शङ्काम् । अकित इत्यत्र हि न विद्यते किद्यस्याभ्यासस्येति वहुव्रीहिराश्रीयते, तेन ‘द्विःप्रयोगो द्विर्वचनं षांष्ठम्’ इत्यभ्युपगमाद्धातोः कित्त्वे अभ्यासस्य कित्त्वेऽपि वनीवच्चीतीत्यादाविव कित्त्वाभावान् दोषः । किं च द्वित्वाभावे केवलस्यार्थवत्त्वेऽपि द्वित्वे सति समुदाय एवार्थवानिति हि सर्वसंमतम् । तथा कित्त्वमपिः समुदायस्यैवास्तु न तु प्रत्यवयवमिति नास्त्येव दीर्घे प्रतिवन्धः ॥—जाहीयादिति । ‘इं हल्यधोः’ इतीत्वम् ॥—लुकालुत इति । सर्वविधिभ्यो लुग्विधेर्वलीयस्त्वादकृतव्यूहपरिभाषया च लुकः पूर्वं न शङ्कामेवेति भावः ॥—उत्त्वं नेति । फलितार्थकथनमिदम् । ‘स्वपिस्यमीत्यादिना विधीयमानं यत्संप्रसारणं तन्नेत्यर्थः ॥—असास्वापीदिति । ‘अतो हलादेः’ इति विकल्पेन वृद्धिः

—रुग्रिकौ च—। चकारेण ‘रीगदुपधस्य’ इत्यतो रीगनुकृष्यते । रुक उकार उच्चारणार्थः

—ऋतश्च—। ऋताऽनुवर्तमानमङ्गं विशेष्यते । ऋदन्तस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्येत्यर्थः । ऋदन्ताद्धातोरिति पाठस्तु फलितार्थकथनपरतया नेयः । लोटि । वर्वृतीतु ३ । वर्वेर्तु ३ । वर्वृतात् । वर्वृताम् ३ । वर्वृततु ३ । वर्वृद्धि ३ ॥— अङ्नेति । ‘पुषादिद्युतादि-’ इत्यनेन ॥ चर्करीतीति । डुकृञ् करणे ॥चर्कयादिति । सार्वधातुकलात् ‘अकृत्सार्व-’ इति न दीर्घः । लुङि ‘सिचि वृद्धिः-’ इति वृद्धिः । अचर्कारीत् ३ । अचर्कारिष्टाम् ३ । अचर्कारिपुः ३ । अचर्कारीः ३ ॥—चाकर्तीति । इदपक्षे चाकरीति । लोटि । चाकरीतु । चाकर्तु । चाकीर्तात् चाकीर्ताम् । चाकिरतु । चाकीर्हि । लुङि अचाकरीत् । अचाकः । अचाकीर्ताम् । अचाकरुः । लिङि । चाकीर्यात् । आशिषि तु चाकीर्यास्ताम् । लुङि अचाकारीत् । अचाकारिष्टाम् । एवं तातरीतीत्यादि ॥—अर्तेरिति । भौवादिकजौहोत्यादिकयोर्प्रहणम् ॥—उरदत्वमिति । केचित्तु ‘गुणो यङ्लुकोः’ इत्यभ्यासस्य गुणमाहुः । फले तु न विशेषः ॥—रिगरीकोस्त्विति । एवं च अरियतीति रूपमुभयोस्तुत्यमिति भावः ॥—आरतीति । ‘रो रि’ इति लोपे ‘दूलोपे-’ इति दीर्घः । ‘दीघोऽकितः’ इति दीर्घस्तु न भवति कित्वात् ॥—अरियतीति । परलात्पूर्वमियङ् । ततो यण् रिप्रीकोस्तुत्यमिदम् । मध्यमोत्तमयोस्तु । अरर्षि । अरियर्षि । अररीषि । अरियरीषि । अर्कृथः । अरियृथः । अरर्मि । अरियर्मि । अररीमि । अरियरीमि । अर्कृवः । अरियृवः । लिटि अररांचकार । रिप्रीकोस्तु । अरियरांचकार । लुटि । अररिता । रिप्रीकोस्तु । अरियरिता । अररिष्यति । ४ अरियरिष्यति । अरर्तु । अरियर्तु । अर्कृतात् । अरियृतात् । अर्कृताम् । अरियृताम् । आरतु । अरिय्रतु । अर्कृहि । अरियृहि । अरराणि । अरियराणि । अरराव । अरियराव । लुङि । आरः । आरियः । आररीत् । आरियरीत् । आर्कृताम् । आरियृताम् । आररुः । आरियरुः । आरः । आरियः । आररीः । आरियरीः । आर्कृतम् । आरियृतम् । आर्कृत । आरियृत । आररम् । आरियरम् । आर्कृव । आरियृव । विधिलिङि । अर्कृयात् । अरियृयात् । अरियृयाताम् । अर्कृयुः ॥—लिङीति । आशीर्लिङीत्यर्थः ॥—अरिय्रियादिति । रिप्रीकोः अरियृ इति स्थिते लिङि रिङ् । वहिरङ्गत्वेन रिडोऽसि-द्वलावलोपो न भवति ‘अचः परस्मिन्-’ इति स्थानिवत्वाच्च । न च ‘न पदान्त-’ इति निषेधः शङ्क्यः । स्वरदीर्घय-लोपेषु लोपरूपाजादेश एव न स्थानिवदित्युक्तलात् । न च अकृतव्यूहपरिभाषया इयङ् नेति शङ्क्यम् । रिङः स्थानि-वत्त्वेन निमित्तविनाशाभावाद् उक्तपरिभाषाया अप्रवृत्तेः । अत एव अरियतीत्यपि सिद्धम् । तत्रापि यणः स्थानिवत्त्वेन निमित्तविनाशाभावात् तत्परिभाषाऽप्रवृत्तेरियङो निर्वाधलात् । क्वचित्तु मूलपुस्तकेषु परलात्रित्यलाच्च पूर्वं रिङि कृते इयङोऽप्रवृत्तिरित्याशयेन आरिरियात् आरीरियादिति पठ्यते तदापाततः । अरियतीति रूपासिद्ध्या पूर्वोत्तरप्रन्थयोर्विरो-धापत्तेः । लुङि । आरारीत् । आरियारीत् । लुङि आररिष्यत् । आरियरिष्यत् ॥—जर्गृहीतीति । ‘नाभ्यस्तस्याचि-’ इति गुणनिषेधः । मध्यमोत्तमयोस्तु जर्गृहीषि ३ । जर्गृही ३ । जर्गृहः ३ जर्गृहीमि ३ जर्गृही ३ जर्गृहः ३ जर्गृहः ३ । जर्गृ-हांचकार । जर्गृहिता । जरीगृहिता । इहानुवन्धनिर्देशाद्ददिल्लक्षण इच्छिकत्यो न । जर्गृहीतु । जर्गृहे । जर्गृहाम् । जर्गृहतु ३ जर्गृहि ३ । मिपि । जर्गृहाणि ३ । लुङि अजर्गृहीत् ३ । ईडभावे ‘एकाच-’ इति भष्मावः । अजर्घर्द् ३ । यद्यपि इह यत्रैकाज्प्रहणं चेति निषेधाद्भष्मावो दुर्लभस्तथापि ‘गुणो इङ्लुकोः’ इत्यनेन ‘रितपा शपा-’ इत्यादिनिषेधस्यानित्यल-ह्यापनात् भष्मावोऽत्र प्रवर्तते इत्याहुः । अजर्गृहाम् । अजर्गृहुः ३ । अजर्गृहीः । अजर्घर्द् ३ अजर्गृहे ३ अजर्गृहम् ३ । अजर्गृह ३ । जर्गृहात् ३ । अजर्गृहीत् । अजर्गृहिष्टाम् ३ । अजर्गृहिष्यत् ॥—जाग्रहीतीति । ग्रह उपादाने । यङो लुका-लुक्तलात्तन्निमित्तं ‘प्रहिज्या-’ इति संप्रसारणमिह नेति भावः ॥—जर्गृह इति । ‘उरत्’ । ‘दीघोऽकितः’ । तत्रैकाच इति अनुवर्तत इति ‘एकाचो द्वे’ इति अस्मिन् सूत्रे हरदत्तेनोक्तलादिति भावः ॥—माधवस्त्विति । अयं भावः । ‘प्रहोऽलिटि-’ इति सूत्रे यङ्लोपे चोक्तमिति वार्तिकतदीयभाष्यकैयटादिपर्यालोचनया जरीगृहितेत्यादिषु प्रहेर्यङन्तात्तृच-स्तासेवां य इद तस्य दीघोभावे युक्तिद्वयं लभ्यते । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भाव इत्येके । प्रहेर्विहितो य इद् तस्य दीर्घ इत्यपरे । तत्राद्यः पक्षो भाष्यवार्तिककाररीत्या । ताभ्यां हि ‘पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्’ इत्यवश्यम् दीघोदिग्रहणस्य प्रत्याख्यानात् । त्रैपादिकदीर्घातिरिक्तदीर्घेऽस्मिन् कर्तव्ये स्थानिवद्भावस्य तन्मते सुवचलात् । द्वितीयस्तु सूत्ररीत्या, तेन तु सामान्यतो दीर्घविधौ स्थानिवद्भावस्य निषिद्धतात्तन्मते स्थानिवद्भावस्य वक्तुमशक्यतात् । एवं च यङ्लुकि दीर्घप्रवृत्तौ न किञ्चिद् बाधकम् । यङ्लुकोऽन्नैमित्तिकतात् अज्झलादेशत्वाच्च स्थानिवद्भावयोगात् । ‘द्विःप्रयोगो द्विवचनं षाष्टम्’ इति सिद्धान्ताद्यङ्लुगन्ताद् गृह्णातेर्वहितस्य प्रहेर्विहितलानपायाच्च ॥—तद्भाष्यादिविरुद्धमिति । आदिशब्देन कैयटहरदत्तौ गृह्येते । विरोधश्चात्र मनोरमायामुपपादितः । तथा हि ‘एकाचो द्वे प्रथमस्य’ इति सूत्रे प्रहेरङ्गादिति भाष्यमुपादाय कैयट आह ‘तृचो हि जरीगृहीत्यङ्गं न तु प्रहिः, विशेषणसामर्थ्याद्धि यथाश्रुतरूपाश्रयण’मिति । यद्यपि तत्र यङन्तं प्रक्रम्येदमुक्तं, तथापि युक्तिसाम्याद्यङ्लुगन्तेऽपि न दीर्घ इति लक्ष्यते । एकाज्प्रहणमनुवर्तयन् हरदत्तोऽप्यत्रानुकूलः । न ह्यस्मिन्पक्षे यङ्लुकि दीर्घस्य प्रसक्तिरस्ति । एवं च पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भाव इति प्रहेर्विहितस्य य इद तस्य दीर्घ इति च प्रायुक्तसमाधानमुपायस्योपायान्तरादूषकत्वादिति न्यायेन यङन्तांशे उपायान्तरपरतया नेयम् । न च प्रहीति यथाश्रुतरूपाश्रयणे गृहीत इत्यादाविटो दीर्घो न स्यादिति वाच्यम् । अङ्गसंज्ञाप्रवृत्तिवेलायां यथाश्रुतरूपस्यैव सत्त्वात् । प्राहितमित्यादौ तु नैवम् । एकाच इति समाधानं तु णिज्भिन्नविषयकमेव, ‘निष्ठायां सेटि’ इति णिलोपे प्राहितमित्यादावेकाच्लानपायात् । तदित्थम्—‘यङ्लुगन्ताणिजन्ताच्च यङन्ताच्च प्रहेरिटः । द्विधा त्रिधा चतुर्धा च दीर्घप्राप्तिः समाहिता’ । अस्यार्थः । यङ्लुगन्तादीर्घे प्राप्ते समाधानद्वयम् । प्रहेरङ्गादिति व्याख्यानमेकाच इत्यनुवृत्तिश्चेति । णिजन्तात्तु प्रहित्यरूपाभावः, विहितविशेषणं, स्थानिवद्भावश्चेति समाधानत्रयम् । यङन्तात्समाधानचतुष्टयम् । ‘एकाचः—’ इत्यनुवृत्तिः, पूर्वोक्तसमाधानत्रयं चेति ॥—अजर्घा इति । गृध्रु अभिकाङ्क्षायाम् । इह अपदान्तस्यापि रेफस्य ‘रो रि’ इति लोपो भवत्येव, तत्र मण्डूकश्चत्या पदस्येत्यनुवर्तनात् ॥—पापप्रष्टोति । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । ‘त्रश्च—’ इति षः । पापच्छिता । पापच्छिष्यति । पापष्टु । पापष्टात् । पापष्टाम् । पापच्छतु । पापइति । पापच्छानि । अपापच्छीत् । अपाप्रद् । अपाप्रष्टाम् । अपाप्रच्छुः । अपाप्रच्छीः । अपाप्रद् । अपाप्रष्टम् । अपाप्रष्ट । अपाप्रच्छम् । अपाप्रच्छु । अपाप्रश्म ॥—भाष्ये ध्वनितमिति । ‘छ्वोः शूङ्—’ इति सूत्रे भाष्ये किद्प्रहणमनुवर्तते न वेति विकल्प काश्चिद्दोषानुद्भाव्य परिहत्य चोक्तम् । एतावानेव विशेषः । अनुवर्तमाने किद्प्रहणे ‘च्छः षत्वं वक्तव्यम्’ इति । अननुवर्तमानेत्वेन च्छः सत्वे कृते शान्तत्वादेव षो भविष्यतीति प्रष्टा प्रष्टुमित्यादिसिद्धये त्रश्चादिसूत्रे छप्रहणं न कर्तव्यमिति भावः । एवं हि वदता भाष्यकृता उद्भाविभ्यो यङ्लुक् नास्तीत्युक्तप्रायम् । अन्यथा दिवेर्यङ्लुकि इंडभावपक्षे देदेति देदेषि इत्यादौ कठो भावाभावाभ्यां महान् विशेषः स्यात् । तत्र किद्प्रहणाननुवृत्तावूढः प्रवृत्त्या देद्योति देद्योषीत्यादिरूपविशेषलाभात् । ततश्चैतावानेवेत्येवकारो विरुध्येत ॥—स्त्रिविमव्योस्त्विति । सिद्ध गतिशोषणयोः । मव वन्धने ॥—जाहामीति । इदपक्षे । जाहयीमि । लोटि । जाहयीतु । जाहतु । जाहतात् । जाहताम् । जाहयतु । जाहहि । जाहतात् । जाहयानि । जाहयाव । जाहयाम । लङि । अजाहयीत् । अजाहत् । अजाहताम् । अजाहयुः । अजाहयीः । अजाहः । अजाहतम् । अजाहत । अजाहयम् । अजाहाव । अजाहाम । जाहयात् । ‘इयन्तक्षण—’ इति वृद्धिनिषेधः । अजाहयीत् । अजाहयिष्टाम् । अजाहयिष्यत् ॥—ज्वरत्वर—ज्वर रोगे । यित्वरा संभ्रमे । अत्र वृत्तौ झलादौ क्वितीत्युक्तं तत्र क्वितीत्येतद्रमसकृतमेवेत्याह—क्वितीति नानुवर्तत इति ॥—अवतेस्तुनीति । ‘ज्वरत्वर—’ इत्युपधावकारयोरुठि गुणे च कृते ओतुरिति सिद्ध्यति नान्यथा । तेनात्र क्वितीति नानुवर्तनीयमिति भावः ॥—अवतेरिति । उपधावकारयोरूढि गुणे च कृते मन्प्रत्ययस्य टिलोपे चोमिति सिध्यतीत्यर्थः । ज्वरादेरुदाहरणं क्विपि जूः जुरौ जुरः । झलादौ तु । जूतिः । जूणः । जूणवान् । त्वर । तूः । तुरौ । तुरः । तूर्तिः । तूणः । तूणवान् । स्त्रिवि । सूः । सुवौ । सुवः । सुतिः । अवि । ऊः । उवौ । उवः । ऊतिः । मव । मूः । मुवौ । मुवः । मूतः । मूतिः ॥—मामोषीत्यादि । ईद्पक्षे मामवीषि । मामवीमि । मामवीतु । अमामवीत् । अमामवीरिति वोध्यम् ॥—राल्लोपः । ‘छ्वोः श्रुङ्— इत्यतः छ्वोरित्यनुवर्तते । क्वानुदाहरणम् । तूः । तुरौ । तुरः । धुर्वी । धूः । धुरौ । धुरः । मुर्छा । मूः । मुरौ । मुरः

—न धातुलोप—। आर्धधातुके धातुलोपो नास्तीति लक्षणया व्याचष्टे—धात्वंशेति । यद्यपि ‘दुरिणो लोपश्च’ इत्यौ-णादिके रक्प्रत्यये धातुलोपः प्रसिद्धस्तथापि प्रयोजनवानप्रसिद्धः । इणो लुप्तलादेव गुणाप्रसङ्गात् । प्रत्ययसन्नियोगेन धातुलोपविधानात् आर्धधातुकस्य निमित्तलमपि नास्ति । अत एव दूरमित्यत्र ‘दूलोपे—’ इति दीर्घे कर्तव्ये धातुलोपस्य स्थानिवत्त्वं नास्ति, इह धातोलोपो यस्मिन्निति वहुव्रीहिर्विशेष्यं चार्धधातुकमित्याशयेनाह—लोपनिमित्ते इति ।—गुणवृद्धी न स्त इति । यद्यपि ‘क्विति च’ इति सूत्रे लैगवायन इत्यत्र गुणनिषेधो माभूदिति ‘इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः’ इति व्याख्यातं, तथापि इह प्रयोजनाभावादिग्लक्षण इति नोक्तम् । धात्विति किम् । ल्ल् । लविता । पूञ् । पविता । नन्वत्रानुवन्धलोपनिमित्तमार्धधातुकं न भवतीति द्यङ्गविकलमिदमिति चेत् । अत्राहुः । धातुग्रहणे सति धातो-लोपो यस्मिन् इति वहुव्रीहिलाभात् लोपनिमित्त इत्यर्थो लभ्यते, तदभावे तु लोपे सत्यार्धधातुक इत्यर्थाल्लवितेत्यादौ दोषः स्यादेवेति । यदा तु लोपयतीति लोपः तस्मिँल्लोपनिमित्ते आर्धधातुके इको गुणवृद्धी न स्त इति व्याख्यायते, तदा धातुग्र-हणं स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । उत्सृष्टानुवन्धस्य धातुलमिति कैयाटादिमते तु धातुलोप इत्यत्र वहुव्रीह्याश्रयणं विनापि धात्व-यवलोपे सत्यार्धधातुक इति व्याख्यायां लवितेत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति वोध्यम् । आर्धधातुके किम् । ‘त्रिधा वद्धो वृषभो रोरवीति’ । रु शब्द इत्यस्मात् ‘धातोरेकाच—’ इति यङि तस्य लुक् यङन्तस्य धातुत्वे यङो धात्वयवलाल्लुप्त-लाच्चात्रापि निषेधः स्यात्तन्माभूदिति । नन्वत्र यङ्लुकोऽनैमित्तिकलादिको लोपनिमित्तपरत्वं नास्तीति द्यङ्गविकलमिति चेत् । अत्राहुः । आर्धधातुकग्रहणे सति अन्यपदार्थलाभात् वहुव्रीहिर्लभ्यते, तदभावे लवयवलोपे सति गुणवृद्धी न स्त इत्यर्थाद्रोरवीतीत्यत्र दोषः स्यादेवेति । केचित्तु धातुं लोपयतीति धातुलोपः, ‘दूलोपे—’ इत्यत्रेव ‘कर्मण्यण्’ इत्यभ्युपेत्य व्यधिकरणवहुव्रीह्याश्रयणं विनैव धात्वयवलोपनिमित्ते गुणवृद्धी न स्त इति व्याचक्षते । इक इति किम् । रागः, अभाञि । ‘घञि च भावकरणयोः’ इति रजेर्नलोपे कृते वृद्धिः । अभाजीत्यत्र तु ‘भजेश्च चिणि’ इति नलोपे वृद्धिः । तेन नेह निषेध इति । सूत्रस्योदाहरणं तु लोलुवः, पोपुवः, मरीमृज इत्यादि वोध्यम् । तत्र लोल्लयपोपूयशब्दाभ्यां पचायचि ‘यङोऽचि च,’ इति यङ्लुकि कृते अच्प्रत्ययमाश्रित्य प्राप्तो गुणो निषेध्यते, मरीमृज इत्यत्र तु वृद्धिः । ननु लोल्लयादिभ्योऽच्प्रत्यये ‘अतो लोपः’ इत्यल्लोपे यकारस्य ‘यङोऽचि च’ इति लुक्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादच्प्रत्ययनिमित्तः ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः’ इति गुणो ‘मृजेर्वृद्धिः’ इति वृद्धिश्च न भवेदिति किमनेन निषेधसूत्रेण । न चैवमपि लोलुव इत्यादावुवङि कृते लघूपधगुणः स्यात् तद्वारणाय निषेधोऽयमावश्यकः । उवङ आदिष्टादचः पूर्वत्वेन लघूपधगुणे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वाभावादिति वाच्यम् । स्थानिद्वारानादिष्टादचः पूर्वत्वेन उवङो दृष्टत्वात् । स्थानिद्वारा दृष्टत्वेऽपि स्थानिवद्भवतीत्येतत् ‘न पदान्त—’ इति सूत्रे सवर्णग्रहणेन ज्ञापितम् । न हि शिण्डि इत्यत्र स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेनानुसारो दृष्टः किं तु स्थानिद्वारा । तथा च अनु-सारस्य परसवर्णे कर्तव्ये श्रम अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वनिषेधाय तत्र सवर्णग्रहणं कृतमितीह स्थानिवद्भावः सिद्धः । नोनावे-त्यत्र तु लिङ्गत्पत्तेः प्रागेव वहुलग्रहणादकारविशिष्टस्य यङो लुकि स्थानिवद्भावाप्रसक्त्या न वृद्ध्यभावशङ्केति ‘न धातुलोप—’ इति सूत्रस्य न किञ्चित्प्रयोजनमिति चेत् । सत्यम् । अत एव भाष्ये प्रत्याख्यातमिदमिति संक्षेपः ॥—तोतोतीति । यद्यप्यत्र ‘लोपो व्योः—’ इत्यनेन वलोपः सिध्यति, तथापि तोतूर्ते इत्यादौ वलोपार्थं ‘राल्लोपः’ इत्युपन्य-स्तम् । अन्यथा तत्र ‘लोपो व्योः—’ इति लोपं वाधित्वा वस्य ‘च्छ्वोः श्रुङ्—’ इति ऊठ् स्यात् ॥—तोथोर्तीत्यादि । धुर्वी धुर्वी हिंसायाम् । मुर्छा मोहसमुच्छ्रययोः । मोमूर्छीपि । मोमोर्षि । मोमूर्थः । मोमूर्थ । मोमूर्छीमि । मोमोर्मि । मोमूर्छ्यः । मोमूर्मः । मोमूर्छाचकार । मोमूर्छिता । मोमूर्छीतु । मोमोर्तु । मोमूर्तात् । मोमूर्हि । अमोमूर्छीत् । अमोमोः । अमोमूर्छ्यः । मोमूर्छ्यात् । अमोमोर्छीत् । अमोमूर्छिष्यत् । अमोमूर्छिष्यत् ॥ ॥ इति यङ्लुगन्तप्रक्रिया ॥ सुप आत्मनः क्यच् ॥ ‘धातोः कर्मणः—’ इति पूर्वसूत्रात् कर्मण इच्छायां वेल्युवर्तते । ततश्च सन्निधानादिच्छा-कर्मण एव भवतीत्याह—इपिकर्मण इति । परस्य पुत्रमिच्छतीत्यत्रातिप्रसङ्गवारणाय सूत्रे आत्मशब्द उपात्तः । स तु स्वशब्दपर्यायः स्वश्च क इत्याकाङ्क्षायामिच्छायाः सन्निधापितलादेपितैव गृह्यते तदाह—एषितृसंवन्धिन इति । सुवन्तस्योक्तविशेषणद्वयमर्थद्वारकं बोध्यम्