तिङन्तयङ्प्रकरणम्

—यस्य हलः ॥—संघातग्रहणमिति । तेन ईर्ध्वता अहर्यादित्यादौ यलोपो न । संघातग्रहणेन चार्थवग्रहणपरिभाषोपस्थित्या पुत्रकाम्येत्यादौ नातिप्रसङ्गः । वर्णग्रहणे तु उक्तपरिभाषाया अनुपस्थित्या स्यादेवात्र यलोप इति भावः । हलः किम् । लोल्यिता । पोपूयिता

—दीर्घोऽकितः । अकितः किम् । यंयम्यते । रंरम्यते । ननु दीर्घश्रुत्योपस्थितेनाचा ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ इत्यतोऽनुवृत्तमभ्यासस्येत्येतद्विशिष्येत । ततश्चाजन्ताभ्यासस्य दीर्घो भवतीत्यर्थात् पापच्यत इत्यादावेव दीर्घो भवेन्न तु यंयम्यते जङ्घनीतीत्यादौ । तत्र हि परलाभुक्ति कृतेऽभ्यासस्याजन्तलाभावादीर्घस्य प्रसक्तिरेव नास्तीति किमनेनाकित इत्यनेन । न चाभ्यासावयवस्याचो दीर्घ इति वैयधिकरण्यान्वये स्वीकृतेऽकिंश्चन प्रयोजनवदिति वाच्यम् । संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् । येन नाप्राप्तिन्यायेन नुको दीर्घापवादलस्वीकाराच्च । तस्मादकित इति व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । डोढौक्यते इत्यत्राभ्यासहस्रं वाधित्वा परत्वात् ‘दीर्घोऽकितः’ इति दीर्घे कृते डोढौक्यत इति स्यात् । तस्माद् अभ्यासविकारेषु उत्सर्गविधीन् वाधका न वाधन्त इति ज्ञापनायाकित इति ग्रहणं कर्तव्यमिति । तथा चोक्तंज्ञापकनिर्वाहाय ‘दीर्घोऽकितः’ इत्यत्राभ्यासस्याच इति वैयधिकरण्यपक्षस्याश्रयणात् यंयम्यत इत्यादौ दीर्घात्प्रागेव नुकिं कृतेऽपि दीर्घः स्यात्, तद्वारणार्थमकित इत्यावश्यकमिति दिक् ॥—अटाट्यत इति । इह व्यशब्दस्य द्वित्वम् ॥—यङ्कि च । इह ‘गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः’ इत्येतत्सर्वमप्यनुवर्तते ॥—यकारपरस्येति । यदि भाष्योदाहरणं सामान्यापेक्षं ज्ञापकं स्यात्तदाऽर्यमाख्यत् आरर्यदित्यादि सिध्यति

—नित्यं कौटिल्ये । नित्यंशब्दोऽवधारणार्थक इत्याह—कौटिल्य एवेति । तक्रकौण्डिन्यन्यायेनैवेष्टे सिद्धे नित्यग्रहणं तस्य न्यायस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च’ इति वर्तमाने क्तेनावाधनात्पूजार्थेभ्यो भूते क्तः सिध्यति । ततश्च ‘क्तस्य च वर्तमाने’ इति षष्ठी न प्रवर्तत इति ‘पूजितो यः सुरासुरैः’ इति तृतीया साधुरेव ॥—इत्यादीति । जंजभ्यते । दंदश्यते । दंदह्यते । वंभज्यते । पस धातुर्दन्त्यान्तः सौत्रो गत्यर्थं इति सश वाधनसर्वानयोरित्यत्र भाधवः । पंपस्यते । काशिकायां तु तालव्यान्तः क्वचिद्दृश्यते । एवं जजपीति । जज्जमीति । दन्दहीतीत्यादि यङ्लुकि उदाहर्तव्यम्

—ग्रो यङि । ‘कृपो रो लः’ इत्यतो रो ल इति वर्तते तदाह—रेफस्य लत्वमिति ॥—चेकीयते इति । परलाद्रीङि कृते द्विर्वचनम् ॥—संचेस्कीयते इति । रीङि द्वित्वे च सुट् । न च संकृ इत्यस्यामवस्थायां द्विलात्परलात्सुटि कृते संयोगादित्वेन रीङ्प्रवृत्तेः प्राक् गुणः स्यादिति वाच्यम् । अङ्म्यासव्यवायेऽपीत्यस्यारम्भे अङ्म्यासयोः कृतयोरेव सुट् न तु ततः प्रागिति सिद्धान्तात् । एतेन सुटो वहिरङ्गलाघ्न संयोगादित्वेन गुण इति केषांचित्समाधानं परास्तम् । अभ्यासात्परस्य सुटि कृते साभ्यासस्याङ्गस्य संयोगादिलमृदन्तत्वं च नास्तीति गुणप्राप्तेरभावात् । ननु ‘अङ्म्यासव्यवायेऽपि सुट् कात्पूर्वः’ इति वार्तिकप्रत्याख्यानाय ‘पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते’ इति पक्षं स्वीकृत्य भाष्यकृता संचस्करतुरित्यादावन्तरङ्गलात्सुटि ससुट्कस्यैव द्विलाभ्युगमात् संचेस्कियते इति न सिध्येत् । तत्र हि सुटि कृते रीङं वाधित्वा परत्वात् ‘यङि च’ इति गुणे संचस्कर्यत इत्यनिष्ठरुपप्रसङ्गात् । यदि तु इष्टानुरोधेन पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेति मताश्रयणेन रीङादेशं द्वित्वं च कृत्वा पश्चात्सुटि इष्टं रूपं सिध्यतीत्युच्यते, तर्हि ‘अङ्म्यासव्यवायेऽपि’ इति वचनं स्वीकर्तव्यमेव स्यादिति चेत् । अत्राहुः । अङ्म्यासे-त्यादिवार्तिकं विनापि संचस्करतुरित्यादिरूपसिद्धये भाष्यकृता ‘पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते’ इति पक्ष आश्रितः । संचेस्की-यते समचेस्कियत इत्यादिसिद्धिस्तु वार्तिकायत्तैवेति

—सिचो यङि । अभ्याससकारस्य ‘उपसर्गात्सुनोति—’ इति, ततः परस्य तु ‘स्थादिष्वभ्यासेन च—’ इति पत्वे प्राप्ते निषेधोऽयम् । यङि किम् । अभिषिषिक्षति

—न कवतेर्यङि । इह कोरित्येव वाच्ये कवतेरिति शपा निर्देशात्कुङ् शब्द इति भ्वादिरेव गृह्यते न तु कु शब्द इति अदादिः कूङ् शब्द इति तुदादिश्चेत्याशयेनाह—कौतिकुवत्योस्त्विति । ननु कोरित्युक्तेऽपि कूङः प्रसङ्गो नास्ति दीर्घान्तलाङ्गुविकरणपरि-भाषया च कौतेरपि प्रसङ्गो नास्तीति चेत् । अत्राहुः । कोरित्युक्ते तु निरनुवन्धपरिभाषाया अपि जागरूकत्वादुभयोर्प्र-हणं स्यादिति कौतिव्यावृत्त्यर्थं शपा निर्देशः कर्तव्यः । कृते च तस्मिन्कुवतिमपि व्यावर्तयतीत्यत्र तात्पर्यमिति कुङ इत्ये-वात्र सुवचम् ॥—इत्यादीति । दनीध्वस्यते । वनीध्रस्यते । चनीकस्यते । पनीपत्यते । पनीपत्यते । चनीस्कथते । एवं वनीवश्वीति । सनीसंसीति । दनीध्वंसीतीत्यादि यङ्लुक्युदाहर्तव्यम् ॥—ग्रीभाव इति । ह्रीभावे कृतेऽपि ‘अभ्यासाच्च’ इति कुत्वेन जेघ्रीयत इति सिध्यति, तथापि प्रक्रियालाघवाय घ्री इत्युक्तमिति मनोरमा । अन्ये तु ‘सेहिंः’ ‘मेर्निः’ इति इकारोच्चारणसामर्थ्याद्यथा ‘एहः’ इत्युत्वं न भवति तथा ह्रीभावे हि कृते ‘अभ्यासाच्च’ इति कुत्वं न स्यादित्याशयेन ग्रीभावः कृत इत्याहुः । अत्र च दिग्यादेशेनैव ग्रीभावेन द्वित्वं न वाध्यते पुनःप्रसङ्गविज्ञानादिति केचित् । वस्तुतस्तु यङन्तावयवस्य द्वितीयाजवधिकस्य द्वित्वं ग्रीभावस्तु प्रकृतिमात्रस्येति विपयभेदाद्वित्वं निर्वाधमेव

—रीगृदुपधस्य च । कदिति किम् । चेकीत्यर्थं । णिजभावपक्षे एकाचूलाद्यङ्

—स्वपिस्यमि—। यङि किम् । स्वप्नक् ॥—सेसि-म्यते इति । स्यसु शब्दे दन्त्याजन्तसादिलाभाचेनाप्रदेकत्वात् स्वपिस्यमि—यङि किम् । स्वप्नक् ॥—सेसि-अकृत्सार्व— इति वा दीर्घः

—चायः की । यङि परे चायः की स्यात् । दीघोच्चारणं यङ्लुगर्थम् । अत एव ‘न लुमता—’ इति निषेधोऽपि न प्रवर्तत इति यङ्लुक्यपि चायः की स्यादेव । चेकीतः

—ई घ्राध्मोः । दीघोच्चारणं प्राग्वत् । जेघ्रीतः । ‘अस्य च्चौ’ इत्याद्यर्थं दीर्घप्रहणमिति तु सुवचम्

—शाशय्यते इति । परलादन्तरङ्गलाच्चायङादेशे कृते द्विलम् ॥ इति यङन्तप्रक्रिया ॥ यङोऽचि च ॥ यङा साहचर्यादचीति प्रत्ययो गृह्यते नतु प्रत्याहारः । ‘ण्यक्षत्रियार्षं—’ इत्यतोऽत्र लुगनुवर्तते । तदाह—अच्प्रत्यये लुक् स्यादिति । चकारेण ‘वहुलं छन्दसि’ इत्यतो वहुलमित्यनुकृष्यत इत्याह—वहुलं लुक् स्यादिति । केचित्तु छन्दसीत्यनुकर्पन्ति तेषामपि मते क्वचिद्भाषायां यङ्लुगभवत्येव । भूसुवोरिति गुणनिषेधे सिद्धे वोभूत्विति छन्दसि निपातनाज्ज्ञापकात् । एतच्च मूले एव स्फुटीभविष्यति