PREMABASESiddhānta-kaumudī
Learner edition · Prakaraṇa 49

49. Tiṅanta tudādi-prakaraṇa — Verbs: the tud class, whose class-sign is śa

This chapter takes up the sixth class of roots, the tudādi, "the roots beginning with tud". Their class-sign (vikaraṇa) is śa, heard as a. It stands where the bhū class has śap. The difference is small but decisive: śa has no p as marker, so it counts as ṅit, and the root vowel takes no guṇa. So you get tudati, not todati. After this chapter you will be able to derive the present of any tudādi root. You will also see where the root goes back to its own rules, outside the present. You will meet bhrasj "to roast", with its optional augment ram (babharja or babhrajja). You will meet vij, whose iṭ-initial affixes are ṅit (udvijitā), and the optional ṣ of niḥṣphurati. The root mṛ "to die" takes the ātmanepada only in some lakāras (mriyate but mamāra). Then come the augment s of upaskirati, the optional l of gilati, and the n before śa in muñcati. Bhaṭṭoji walks the tudādi list of the Dhātupāṭha root by root, and teaches each rule where it first bites. The chapter has 9 sūtras, SK 2534 to SK 2542.

Before you start

A. tud and the svaritets: śa for śap, apit and therefore ṅit — running example: tud + śa + ti → tudati (no guṇa); bhrasj + śa + ti → bhṛsj-a-ti → bhṛjjati

The first rule gives the class-sign. After tud and the roots listed after it, śa comes where śap would. Because śa has no p, SK 2234 makes it ṅit. Two things follow at once. The root vowel takes no guṇa: tud gives tudati. And roots that take saṃprasāraṇa before a ṅit affix take it here: bhrasj gives bhṛjjati. The first six roots of the list are svaritet: they take both sets of endings.

SK 2534 · तुदादिभ्यः शः · tudādibhyaḥ śaḥ (A 3.1.77)

तुदादिभ्यः शः
tudādibhyaḥ śaḥ · A 3.1.77
{$ {!1281 तुद!} व्यथने$} ॥ इतः षट् स्वरितेतः ॥ तुदति । तुदते । तुतोद । तुतोदिथ । तुतुदे । तोत्ता । अतौत्सीत् । अतुत्त ।{$ {!1282 णुद!} प्रेरणे$} । नुदति । नुदते । नुनोद । नुनुदे । नोत्ता ।{$ {!1283 दिश!} अतिसर्जने$} । अतिसर्जनं दानम् । देष्टा । दिक्षीष्ट । अदिक्षत् । अदिक्षत ।{$ {!1284 भ्रस्ज!} पाके$} । ग्रहिज्या - SK 2412 इति संप्रसारणम् । सस्य श्चुत्वेन शः । शस्य जश्त्वेन जः । भृज्जति । भृज्जते ॥

Rule. After tud and the roots that follow it, the affix śa comes, in its own sense, when a sārvadhātuka affix denoting the agent follows. It is an exception (apavāda) to śap. Bhaṭṭoji's commentators supply this setting.

The ś of śa is an it, so śa is śit and sārvadhātuka; only a is heard. It has no p, so by SK 2234 it is ṅit.

Example. The root tud "to pain".

tud + laṭ → tud + tip (endings as in chapter 44)

→ tud + śa + ti (this rule; śa instead of śap)

→ śa is apit, so ṅit (SK 2234) → no guṇa of the light penultimate u

→ tudati "he pains". With the ātmanepada: tudate.

Outside the present system śa is gone, and the root behaves normally:

Applies when / blocked by. Why does guṇa not come first, before śa is added? Bhaṭṭoji's commentators answer that śa is nitya: it applies whether or not guṇa has applied. So it is made first, and then, being ṅit, it blocks guṇa. Scholars discuss a second ground for the same result.

Watch out. The present is tudati, never todati. That missing guṇa is the mark of the whole class.

The roots that follow. Bhaṭṭoji says six roots from tud on are svaritet. They are tud, ṇud, diś, bhrasj, kṣip and kṛṣ.

bhrasj + śa + ti

→ śa is ṅit, so SK 2412 gives saṃprasāraṇa: ṛ for the r, and the following a merges into it → bhṛsj + a + ti

→ the s becomes ś before the palatal j (ścutva) → bhṛśj + a + ti

→ the ś becomes j (jaśtva) → bhṛjjati "he roasts". Ātmanepada bhṛjjate.

Bhaṭṭoji's commentators close by setting up bhrasj + ṇal, the liṭ. That leads to the next rule.

B. bhrasj in the ārdhadhātuka: optional ram, and saṃprasāraṇa before a kit or ṅit affix; then kṣip, kṛṣ, ṛṣī, juṣī, ovijī — running example: bhrasj + ṇal → babharja / babhrajja; bhrasj + tās → bharṣṭā / bhraṣṭā; bhrasj + yāt → bhṛjjyāt

Outside the present, bhrasj has two shapes. Before an ārdhadhātuka affix, an augment ram may replace its r and penultimate s, giving bharj. Without it, the root stays bhrasj. So most forms come in pairs: babharja or babhrajja. But before a kit or ṅit affix, saṃprasāraṇa wins over ram: bhṛjjyāt. The group then runs on through kṣip and kṛṣ, with the many luṅ forms of kṛṣ.

SK 2535 · भ्रस्जो रोपधयोः रमन्यतरस्याम् · bhrasjo ropadhayoḥ ramanyatarasyām (A 6.4.47)

भ्रस्जो रोपधयोः रमन्यतरस्याम्
bhrasjo ropadhayoḥ ramanyatarasyām · A 6.4.47
भ्रस्जे रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके । मित्तवादन्त्यादचः परः । स्थानषष्ठीनिर्देशाद्रोपधयोर्निवृत्तिः । बभर्ज । बभर्जतुः । बभर्जिथ । बभर्ष्ठ । बभर्जे । रमभावे । बभ्रज्ज । बभ्रज्जतुः । बभ्रज्जिथ । स्कोः - SK 380 इति सलोपः । व्रश्च - SK 294 इति षः । बभ्रष्ठ । बभ्रज्जे । भ्रष्टा । भर्ष्टा । भ्रक्ष्यति । भर्क्ष्यति ।
क्ङिति रमागमं बाधित्वा संप्रसारणं पूर्वविप्रतिषेधेन
(वार्तिकम्) ॥ भृज्ज्यात् । भृज्ज्यास्ताम् । भर्क्षीष्ट । भ्रक्षीष्ट । अभार्क्षीत् । अभ्राक्षीत् । अभर्ष्ट । अभ्रष्ट ।{$ {!1285 क्षिप!} प्रेरणे$} । क्षिपति । क्षिपते । क्षेप्ता । अक्षैप्सीत् । अक्षिप्त ।{$ {!1286 कृष!} विलेखने$} । कृषति । कृषते । क्रष्टा । कर्ष्टा । कृष्यात् । कृक्षीष्ट ॥ स्पृशमृशकृषेति सिज्वा । पक्षे क्सः । सिचि अम्वा । अक्राक्षीत् । अकार्क्षीत् । अकृक्षत् । तङि लिङ्सिचौ - SK 2300 इति कित्त्वादम्न । अकृष्ट । अकृक्षाताम् । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृक्षन्त ।{$ {!1287 ऋषी!} गतौ$} । परस्मैपदी । ऋषति । आनर्ष ।{$ {!1288 जुषी!} प्रीतिसेवनयोः$} ॥ आत्मनेपदिनश्चत्वारः । जुषते ।{$ {!1289 ओविजी!} भयचलनयोः$} । प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजते ॥

Rule. In place of the r and the penultimate (upadhā) of bhrasj, the augment ram optionally comes, when an ārdhadhātuka affix follows. "Ārdhadhātuka" is in force as a heading from SK 2307.

The a of ram is only for pronunciation, and the m is an it. So ram adds an r. Being marked with m, it comes after the last vowel (SK 37). The sūtra names the r and the penultimate "in place of" (a sthānaṣaṣṭhī, a sixth case of place). So those two cease to be pronounced.

Example. liṭ, with ram:

bhrasj → ram after the last vowel → bhra + r + sj

→ the old r and the penultimate s cease → bharj

→ doubling for liṭ, then ṇal → babharja "he roasted".

Likewise babharjatuḥ, babharje (ātmanepada).

In thal, iṭ is optional by Bhāradvāja's restriction: babharjitha. Without iṭ, j becomes ṣ (SK 294) and th becomes ṭh: babharṣṭha.

liṭ, without ram:

bhrasj → doubling → babhrasj + a

→ s becomes ś, then ś becomes j → babhrajja.

Likewise babhrajjatuḥ, babhrajjitha, babhrajje.

Without iṭ: the s is lost by SK 380, and j becomes ṣ by SK 294 → babhraṣṭha.

luṭ: bhraṣṭā (without ram) or bharṣṭā (with ram). lṛṭ: bhrakṣyati or bharkṣyati, with k by SK 295.

Applies when / blocked by. Why no saṃprasāraṇa in babharjatuḥ, though atus is usually kit? Bhaṭṭoji's commentators explain: after a root ending in a consonant cluster, a liṭ affix is not kit. So SK 2412 does not apply.

How can an augment take the "place" of two sounds? One of Bhaṭṭoji's commentators reads "place" as "occasion": where r and s would be pronounced, the r after the a is used instead. Scholars discuss this further.

A vārttika then settles a conflict.

Vārttika kṅiti ramāgamaṃ bādhitvā saṃprasāraṇaṃ pūrvavipratiṣedhena. Before a kit or ṅit affix, saṃprasāraṇa sets aside the augment ram. This is pūrvavipratiṣedha: in this conflict the earlier rule wins. Without the vārttika, ram, the later rule, would win and give the wrong bharjyāt. Bhaṭṭoji's commentators say so.

bhrasj + yāt (āśīrliṅ; the augment yāsuṭ is kit)

→ saṃprasāraṇa by SK 2412, not ram → bhṛsj + yāt

→ ś, then j → bhṛjjyāt "may he roast". Likewise bhṛjjyāstām.

In the ātmanepada āśīrliṅ the affix is not kit. So there is no saṃprasāraṇa, and ram is free: bharkṣīṣṭa or bhrakṣīṣṭa.

luṅ: abhārkṣīt or abhrākṣīt. Ātmanepada abharṣṭa or abhraṣṭa; the s of sic is lost by SK 2281.

Watch out. ram comes only before an ārdhadhātuka affix. It never touches bhṛjjati, and before a kit or ṅit affix it yields to saṃprasāraṇa.

The roots that follow.

C. vij: an iṭ-initial affix is ṅit; then the 101-root run olajī … sphula — running example: ud-vij + iṭ + tā → udvijitā (not *udvejitā)

One short sūtra makes the iṭ-initial affixes of vij ṅit, so its light penultimate i takes no guṇa. Bhaṭṭoji then walks a long stretch of the root list, about a hundred roots. Most entries give only a meaning and a present form. Where he gives more, the forms teach a handful of recurring lessons. Saṃprasāraṇa comes before śa and in the liṭ abhyāsa (vṛścati, vivyāca). Some roots keep their n before śa (tṛmphati). Some take iṭ optionally (lobhitā or lobdhā). And the kuṭādi roots begin, whose affixes are ṅit (cukuṭitha).

SK 2536 · विज इट् · vija iṭ (A 1.2.2)

विज इट्
vija iṭ · A 1.2.2
विजेः पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता । उद्विजिष्यते ।{$ {!1290 ओलजी!} {!1291 ओलस्जी!} व्रीडायाम्$} । लजते । लेजे । लज्जते । ललज्जे ॥ अथ परस्मैपदिनः ।{$ {!1292 ओव्रश्चू!} छेदने$} । ग्रहिज्या - SK 2412 । वृश्चति । वव्रश्च । वव्रश्चतुः । वव्रश्चिथ । वव्रष्ठ । लिट्यभ्यासस्य - SK 2408 इति संप्रसारणम् । रेफस्य ऋकारः । उरत् SK 2244 तस्य अचः परस्मिन् - SK 50 इति स्थानिवद्भावात् । न संप्रसारणे - SK 363 इति वस्योत्वं न । व्रश्चिता । व्रष्टा । व्रश्चिष्यति । व्रक्ष्यति । वृश्च्यात् । अव्रश्चीत् । अव्राक्षीत् ।{$ {!1293 व्यच!} व्याजीकरणे$} । विचति । विव्याच । विविचतुः । व्यचिता । व्यचिष्यति । विच्यात् । अव्याचीत् । अव्यचीत् ॥
व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते
(वार्तिकम्) ॥ अनसीति पर्युदासेन कृन्मात्रविषयत्वात् ।{$ {!1294 उछि!} उञ्छे$} । उञ्छति ।{$ {!1295 उच्छी!} विवासे$} । उच्छति ।{$ {!1296 ऋच्छ!} गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु$} । ऋच्छत्यॄताम् SK 2383 इति गुणः । द्विहल्ग्रहणस्यानेकहलुपलक्षणत्वान्नुट् । आनर्छ । आनर्छतुः । ऋच्छिता ।{$ {!1297 मिच्छ!} उत्क्लेशे$} । उत्क्लेशः । पीडा । मिमिच्छा । अमिच्छीत् ।{$ {!1298 जर्ज!} {!1299 चर्च!} {!1300 झर्झ!} परिभाषणभर्त्सनयोः$} ।{$ {!1301 त्वच!} संवरणे$} । तत्वाच ।{$ {!1302 ऋच!} स्तुतौ$} । आनर्च ।{$ {!1303 उब्ज!} आर्जवे$} ।{$ {!1304 उज्झ!} उत्सर्गे$} ।{$ {!1305 लुभ!} विमोहने$} । विमोहनमाकुलीकरणम् । लुभति । लोभिता । लोब्धा । लोभिष्यति ।{$ {!1306 रिफ!} कत्थनयुद्धमनिन्दायहिंसादानेषु$} । रिफति । रिरेफ । रिहेत्येके । शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ।{$ {!1307 तृप!} {!1308 तृम्फ!} तृप्तौ$} । आद्यः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितायान्तः । द्वावपि द्वितीयान्तावित्यन्ये । तृपति । ततर्प । तर्पिता ॥ स्पृशमृशेति सिज्विकल्पः पौषादिकस्यैव अङपवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिच् । अतर्पीत् । तृम्फति । शस्य ङित्त्वात् अनिदिताम् - SK 415 इति नलोपे ।
शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः
(वार्तिकम्) ॥ आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः । तृम्फति । ततृम्फ । तृफ्यात् ।{$ {!1309 तुप!} {!1310 तुम्प!} {!1311 तुफ!} {!1312 तुम्फ!} हिंसायाम्$} । तुपति । तुम्पति । तुफति । तुम्फति ।{$ {!1313 दृप!} {!1314 दृम्फ!} उत्क्लेशे$} । प्रथमः प्रथमान्तः । द्वितायो द्वितायान्तः । प्रथमो द्वितीयान्त इत्येके । दृपति । दृम्फति ।{$ {!1315 ऋफ!} {!1316 ऋम्फ!} हिंसायाम्$} । ऋफति । आनर्फ । ऋम्फति । ऋम्फांचकार ।{$ {!1317 गुफ!} {!1318 गुम्फ!} ग्रन्थे $}। गुफति । जुगोफ । गुम्फति । जुगुम्फ ।{$ {!1319 उभ!} {!1320 उम्भ!} पूरणे$} । उभति । उवोभ । उम्भति । उम्भांचकार ।{$ {!1321 शुभ!} {!1322 शुम्भ!} शोभार्थे$} । शुभति । शुम्भति ।{$ {!1323 दृभी!} ग्रन्थे$} । दृभति ।{$ {!1324 चृती!} हिंसाग्रन्थनयोः$} । चर्तिता । सेसिचि - SK 2506 इति वेट् । चर्तिष्यति । चर्त्स्यात् । अचर्तीत् ।{$ {!1325 विध!} विधाने$} । विधति । वेधिता ।{$ {!1326 जुड!} गतौ$} । तवर्गपञ्चमान्त इत्येके । जुडति । मरुतो जुनन्ति ।{$ {!1327 मृड!} सुखने$} । मडति । मर्डिता ।{$ {!1328 पृड!} च$} । पृडति ।{$ {!1329 पृण!} प्रीणने$} । पृणति । पपर्ण ।{$ {!1330 वृण!} च $}। वृणति ।{$ {!1331 मृण!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1332 तुण!} कौटिल्ये$} । तुतोण ।{$ {!1333 पुण!} कर्मणि शुभे$} । पुणति ।{$ {!1334 मुण!} प्रतिज्ञाने$} ।{$ {!1335 कुण!} श्ब्दोपकरणयोः$} ।{$ {!1336 शुन!} गतौ$} ।{$ {!1337 द्रुण!} हिंसागतिकौटिल्येषु$} ।{$ {!1338 घुण!} {!1339 घूर्ण!} भ्रमणे$} ।{$ {!1340 षुर!} ऐश्वर्यदीप्त्योः$} । सुरति । सुषोर । आशिषि सूर्यात् ।{$ {!1341 कुर!} शब्दे$} । कुरति । कूर्यात् । अत्र न भकुर्छुरम् SK 1629 इति निषेधो न । करोतेरेव तत्र ग्रहणादित्याहुः ।{$ {!1342 खुर!} छेदने$} ।{$ {!1343 मुर!} संवेष्टने$} ।{$ {!1344 क्षुर!} विलेखने$} ।{$ {!1345 घुर!} भीमार्थशब्दयोः$} ।{$ {!1346 पुर!} अग्रगमने$} ।{$ {!1347 वृहू!} उद्यमने$} । दन्त्योष्ठ्यादिः । पवर्गीयादिरित्यन्ये ।{$ {!1348 तृहू!} {!1349 स्तृहू!} {!1350 तृंहू!} हिंसार्थाः$} । तृहति । ततर्ह । स्तृहति । तस्तर्ह । स्तहिंता । स्तर्ढा । अतृंहीत् । अतार्ङ्गक्षीत् । अतार्ण्ढाम् ।{$ {!1351 इष!} इच्छायाम्$} । इषुगमि - SK 2400 इति छः । इच्छति । एषिता । एष्टा । एषिष्यति । इष्यात् । ऐषीत् ।{$ {!1352 मिष!} स्पर्धायाम्$} । मिषति । मेषिता ।{$ {!1353 किल!} श्वैत्यक्रीडनयोः$} ।{$ {!1354 तिल!} स्नेहने$} ।{$ {!1355 चिल!} वसने$} ।{$ {!1356 चल!} विलसने$} ।{$ {!1357 इल!} स्वप्नक्षेपणयोः$} ।{$ {!1358 विल!} संवरणे$} । दन्त्योष्ठ्यादिः ।{$ {!1359 बिल!} भेदने$} । ओष्ठ्यादिः ।{$ {!1360 णिल!} गहने$} ।{$ {!1361 हिल!} भावकरणे$} ।{$ {!1362 शिल!} {!1363 षिल!} उञ्छे$} ।{$ {!1364 मिल!} श्लेषणे$} ।{$ {!1365 लिख!} अक्षरविन्यासे$} । लिलेख ।{$ {!1366 कुट!} कौटिल्ये$} । गाङ्कुटादिभ्यः - SK 2461 इति ङित्वम् । चुकुटिथ । चुकोट । चुकुट । कुटिता ।{$ {!1367 पुट!} संश्लेषणे$} ।{$ {!1368 कुच!} सङ्कोचने$} ।{$ {!1369 गुज!} शब्दे$} ।{$ {!1370 गुड!} रक्षायाम्$} ।{$ {!1371 डिप!} क्षेपे$} ।{$ {!1372 छुर!} छेदने$} । न भकुर्छुराम् SK 1629 इति न दीर्घः । छुर्यात् ।{$ {!1373 स्फुट!} विकसने$} । स्फुटति । पुस्फोट ।{$ {!1374 मुट!} आक्षेपमर्दनयोः$} ।{$ {!1375 त्रुट!} छेदने$} । वाभ्रास - SK 2321 इति श्यन्वा । त्रुट्यति । त्रुटति । तुत्रोट । त्रुडिता ।{$ {!1376 तुट!} कलहकर्मणि$} । तुटति । तुतोट । तुटिता ।{$ {!1377 चुट!} {!1378 छुट!} छेदने$} ।{$ {!1379 जुड!} बन्धने$} ।{$ {!1380 कड!} मदे$} ।{$ {!1381 लुट!} संश्लेषणे$} ।{$ {!1382 कृड!} घनत्वे$} । घनत्वं सान्द्रता । चकर्ड । कृडिता ।{$ {!1383 कुड!} बाल्ये$} ।{$ {!1384 पुड!} उत्सर्गे$} ।{$ {!1385 घुट!} प्रतिघाते$} ।{$ {!1386 तुड!} तोडने $}। तोडनं भेदः ।{$ {!1387 थुड!} {!1388 स्थुड!} संवरणे$} । थुडति । तुथोड । तुस्थोड । खुड छुड इत्येके ।{$ {!1389 स्फुर!} {!1390 स्फुल!} संचलने$} । स्फुर स्फुरणे । स्फुल संचलन इत्येके ॥

Rule. An affix beginning with iṭ that follows vij is treated as ṅit (ṅidvat). "ṅit" is carried forward (anuvṛtti) from SK 2461.

How does the bare word iṭ come to mean "an affix beginning with iṭ"? Bhaṭṭoji's commentators agree on the sense, but scholars discuss how the sūtra yields it. Some later grammarians, as one commentator reports, point out that the augment iṭ by itself being ṅit would achieve nothing.

Example.

ud + vij + tā (the luṭ ending, as in chapter 44) → iṭ is added → ud + vij + i + tā

→ the affix begins with iṭ, so it is ṅit (this rule) → no guṇa of the penultimate i

→ udvijitā "he will fear". Likewise lṛṭ udvijiṣyate. Bhaṭṭoji's commentators add udvijiṣīṣṭa and udavijiṣṭa.

Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators says the vij meant is ovijī of this class (and of the rudhādi). It is not the vij of the juhotyādi class. So that root keeps guṇa: vivejitha.

Watch out. Not udvejitā. The guṇa is blocked only because the affix begins with iṭ.

The roots that follow: laj, lasj. laj and lasj (taught olajī, olasjī) mean "to be ashamed". They close the four ātmanepadin roots. laj gives lajate, liṭ leje; lasj gives lajjate, liṭ lalajje.

Saṃprasāraṇa before śa and in the abhyāsa: vraśc. From vraśc on, the roots are parasmaipadin. vraśc (taught ovraścū) means "to cut".

vraśc + śa + ti → śa is ṅit, so SK 2412 gives ṛ for the r → vṛścati "he cuts".

liṭ singular:

vraśc + ṇal → doubling → abhyāsa vra-

→ saṃprasāraṇa in the abhyāsa by SK 2408: ṛ for the r

→ that ṛ becomes a by urat (SK 2244)

→ that a is treated as the ṛ it replaced, by SK 50

→ so the v takes no saṃprasāraṇa: SK 363 forbids a saṃprasāraṇa before a saṃprasāraṇa

→ vavraśca "he cut".

Bhaṭṭoji's commentators ask why the r takes saṃprasāraṇa first, and not the v. One answers that the prohibition of SK 363 itself shows it (it is a jñāpaka). Scholars discuss this route.

vyac. vyac "to feign".

Vārttika vyaceḥ kuṭāditvam anasi: "vyac counts as a kuṭādi root, except before as." Bhaṭṭoji says this does not operate here. anasi "not before as" is an exclusion of the kind called paryudāsa. Because of that, the vārttika covers kṛt affixes only. That is why vyacitā has no saṃprasāraṇa. One of Bhaṭṭoji's commentators gives udvicitum as a kṛt form where it does come.

Roots read twice: uch, ucch. uch "to glean" gives uñchati; ucch "to end" gives ucchati. Both are also read in the bhū class. Bhaṭṭoji's commentators say they are read here to get śa. Then the feminine of the present participle gets an optional n by SK 445: uñchatī or uñchantī. The bhvādi reading serves the accent. (The same holds for kaḍa "to be intoxicated", later in the run.)

Guṇa and nuṭ: ṛcch. ṛcch means "to go", "to fail in the senses", "to become solid".

Bhaṭṭoji also gives the liṭ ānarca from ṛc "to praise", and later ānarpha from ṛph "to harm".

Other liṭ forms. micch "to afflict": mimiccha, luṅ amicchīt. tvac "to cover": tatvāca.

Optional iṭ.

sic obligatory: tṛp. tṛp "to be satisfied": tṛpati, tatarpa, tarpitā. The vārttika spṛśa-mṛśa… makes sic optional, but only for the tṛp of the puṣādi group (a group of divādi roots that take aṅ, SK 2343). The vārttika is an exception to aṅ, so it works only where aṅ would come. Here sic is obligatory: atarpīt.

num restored before śa: tṛmph.

tṛmph + śa + ti → śa is ṅit, so SK 415 deletes the n → tṛph + a + ti …

Vārttika śe tṛmphādīnāṃ num vācyaḥ: before śa, tṛmph and the rest get num. So the n returns: tṛmphati.

"And the rest" here means "of that kind": the roots in this stretch that have an n. So tumpati, tumphati, dṛmphati, ṛmphati, gumphati, umbhati, śumbhati. Outside śa the n stays deleted: tatṛmpha, tṛphyāt.

The roots of this kind that begin with a vowel and are heavy take ām in liṭ (SK 2237): ṛmphāṃcakāra, umbhāṃcakāra.

Variant readings. Bhaṭṭoji records several.

Lengthening in āśīrliṅ, and its bar. sur "to rule, to shine": surati, suṣora, āśīrliṅ sūryāt. kur "to sound": kurati, kūryāt. The vowel is lengthened by SK 354, hali ca.

SK 1629, na bhakurchurām, forbids that lengthening for kur and chur. Yet it does not touch this kur. Bhaṭṭoji reports the view that the kur there means kṛ "to do" only. One of his commentators admits that only the commentators' explanation settles this. The bar does reach chur "to cut": churyāt, not lengthened.

likh. likh "to write": lilekha. One of Bhaṭṭoji's commentators says it is not a kuṭādi root. So lekhitā stands, and likhitum is an error.

The kuṭādi begin: kuṭ. From kuṭ "to be crooked" the kuṭādi roots begin. By SK 2461 their affixes, unless ñit or ṇit, are ṅit. So there is no guṇa.

The run closes with sphur and sphul, which lead into the next rule.

D. sphur, sphul: optional ṣ after nir, ni, vi; then the kuṭādi close and pṛṅ — running example: nis + sphurati → niḥṣphurati / niḥsphurati

After the prefixes nir, ni and vi, the s of sphur and sphul may become ṣ. Then Bhaṭṭoji finishes the kuṭādi roots, with gu (jugutha, gutā) and kuṅ, and marks their end. He closes with pṛ "to exert oneself", whose ṅit present gives vyāpriyate.

SK 2537 · स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निविभ्यः · sphuratisphulatyornirnivibhyaḥ (A 8.3.76)

स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निविभ्यः
sphuratisphulatyornirnivibhyaḥ · A 8.3.76
षत्वं वा स्यात् । निःष्फुस्फुरति । निःस्फुरति । स्फर इत्यकारोपधं केचित्पठन्ति । पस्फार ।{$ {!1391 स्फुड!} {!1392 चुड!} {!1393 व्रुड!} संवरणे$} ।{$ {!1394 क्रुड!} {!1395 भृड!} निमज्जन इत्येके$} ।{$ {!1396 गुरी!} उद्यमने$} । अनुदात्तेत् । गुरते । जुगुरे । गुरिता ।{$ {!1397 णू!} स्तवने$} । दीर्घान्तः । परिणूतगुणोदयः ॥ इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः ॥ नुवति । अनुवीत् ।{$ {!1398 धू!} विधूनने$} । धुवति ।{$ {!1399 गु!} पुरीषोत्सर्गे$} । जुगुविथ । जुगुथ । गुता । गुष्यति । अगुषीत् । ह्रस्वादङात् SK 2369 । अगूताम् । अगुषुः ।{$ {!1400 ध्रु!} गतिस्थैर्ययोः$} । ध्रुव इति पाठान्तरम् । आद्यस्य ध्रुवतीत्यादि गुवतिवत् । द्वितीयस्तु सेट् । दुध्रुविथ । ध्रुविता । ध्रुविष्यति । ध्रूव्यात् । अध्रुवीत् । अध्रुविष्टाम् ।{$ {!1401 कुङ्!} शब्दे$} । दीर्घान्त इति कैयटादयः । कुविता । अकुविष्ट । ह्रस्वान्त इति न्यासकारः । कुता । अकुत । वृत् । कुटादयो वृत्ताः ।{$ {!1402 पृङ्!} व्यायामे$} । प्रायेण व्याङ्पूर्वः । रिङ् । इयङ् । व्याप्रियते । व्यापप्रे । व्यापप्राते । व्यापरिष्यते । व्यापृत । व्यापृषाताम् ।{$ {!1403 मृङ्!} प्राणत्यागे$} ॥

Rule. After nir, ni and vi, a retroflex (mūrdhanya) optionally replaces the s of sphur and sphul. The retroflex for s is ṣ. "Retroflex" is in force as a heading from SK 210. "Optionally" is carried forward from SK 2359, sivādīnāṃ vā. Bhaṭṭoji's commentators say so.

Example.

nis + sphurati (the prefix nir, split as nis in the sūtra, appears as niḥ before the s) → s becomes ṣ optionally (this rule)

→ niḥṣphurati or niḥsphurati.

Likewise with sphul, and after ni and vi.

Watch out. The ṣ is optional, so both forms are correct. And the rule covers only these two roots, after only these three prefixes.

Some read the root as sphar, with a as its penultimate. Its liṭ is pasphāra.

The roots that follow. sphuḍ, cuḍ, vruḍ mean "to cover"; kruḍ and bhṛḍ mean "to sink", according to some.

gur "to exert" (taught gurī) has an anudātta it, so it is ātmanepadin: gurate, jugure, guritā.

ṇū "to praise" ends in a long vowel. Bhaṭṭoji cites pariṇūtaguṇodayaḥ "one whose rise of virtues has been praised". There is no iṭ in pariṇūta, by SK 2381. Its ṇ is from the upadeśa.

From here four roots are parasmaipadin.

kuṅ "to sound". Kaiyaṭa and others say it ends in a long vowel, so it takes iṭ: kuvitā, akuviṣṭa. The author of the Nyāsa says it ends in a short vowel: kutā, akuta.

Then vṛt: the kuṭādi roots end here.

pṛ "to exert oneself" (taught pṛṅ) is ṅit, so ātmanepadin. It is generally used with vi and āṅ.

vi + ā + pṛ + śa + te → riṅ: ri for ṛ (SK 2367) → iyaṅ: iy for i (SK 271)

→ vyāpriyate "he exerts himself".

liṭ vyāpapre, vyāpaprāte. lṛṭ vyāpariṣyate, with iṭ by SK 2366. luṅ vyāpṛta, vyāpṛṣātām.

Then comes mṛ "to die" (taught mṛṅ), which leads into the next rule.

E. mṛṅ: ātmanepada only in luṅ, liṅ and before a śit affix; then ri … kṝ — running example: mṛ + śa + te → mri-y-a-te → mriyate; but mamāra, mariṣyati; and mṛṣīṣṭa, amṛta

mṛ is marked with ṅ, so it should take the ātmanepada everywhere. The sūtra restricts that. mṛ takes the ātmanepada only in luṅ, in liṅ, and before a śit affix, such as śa. Everywhere else it takes the parasmaipada. Then come seven parasmaipadin roots, ending with kṝ "to scatter".

SK 2538 · म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च · mriyaterluṅliṅośca (A 1.3.61)

म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च
mriyaterluṅliṅośca · A 1.3.61
लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् नान्यत्र । ङित्त्वं स्वरार्थम् । म्रियते । ममार । ममर्थ । मम्रिव । मर्तासि । मरिष्यति । मृषीष्ट । अमृत ॥ अथ परस्मैपदिनः सप्त ॥{$ {!1404 रि!} {!1405 पि!} गतौ$} । अन्तरङ्गत्वादियङ् । रियति । पियति । रेता । पेता ।{$ {!1406 धि!} धारणे$} ।{$ {!1407 क्षि!} निवासगत्योः$} ।{$ {!1408 षू!} प्रेरणे$} । सुवति । सविता ।{$ {!1409 कॄ!} विक्षेपे$} । किरति । किरतः । चकार । चकरतुः । करिता । करीता । कीर्यात । अकारीत् ॥

Rule. After mṛ, when it is the base of luṅ, of liṅ, or of a śit affix, the ātmanepada comes; not elsewhere. "Ātmanepada" is carried forward from SK 2157. The word ca "and" draws in "śit" from SK 2362, śadeḥ śitaḥ.

Bhaṭṭoji writes taṅ, meaning the ātmanepada as a whole. So the participle affix āna is included: mriyamāṇa.

The ṅ-marking alone would give the ātmanepada everywhere. So this sūtra is a restriction (niyama). Why then is mṛ marked with ṅ at all? Bhaṭṭoji answers: for the accent. One of his commentators cites SK 3730 and the form mā hi mṛta.

Example.

mṛ + laṭ → śa is śit, so the ātmanepada (this rule) → mṛ + śa + te

→ riṅ: ri for ṛ (SK 2367) → mri + a + te

→ iyaṅ: iy for i (SK 271) → mriyate "he dies".

Elsewhere, the parasmaipada:

In liṅ and luṅ, the ātmanepada again: āśīrliṅ mṛṣīṣṭa, luṅ amṛta.

Watch out. mriyate and mamāra are both correct. The same root changes its set of endings with the lakāra.

The roots that follow. Seven parasmaipadin roots.

F. kṝ after upa and prati: suṭ before the k — running example: upa + kirati → upa-s-kirati → upaskirati; upa + a-kirat → upāskirat

Two sūtras add an s before the k of kṝ. After upa, it comes in the sense of cutting. After prati, and again after upa, it comes in the sense of injuring. A vārttika lets the s stand before the k even when the augment a of the past or the reduplicated syllable comes between: upāskirat, upacaskāra.

SK 2539 · किरतौ लवने · kiratau lavane (A 6.1.140)

किरतौ लवने
kiratau lavane · A 6.1.140
उपात्किरतेः सुडागमः स्याच्छेदेऽर्थे । उपस्किरति ॥
अडभ्यासव्यवायेऽपि सुट् कात्पूर्व इति वक्तव्यम्
(वार्तिकम्) ॥ उपास्किरत् । उपचस्कार ॥

Rule. In the sense of cutting (lavana), the augment suṭ is added to kirati (the root kṝ) after upa. It is placed before the k. "After upa" is carried forward from SK 2552, and "suṭ before k" from SK 2553. Both are taught later in the Kaumudī. Bhaṭṭoji's commentators say so.

suṭ is an augment marked with ṭ; only s is heard.

Example.

upa + kirati (sense: cutting)

→ suṭ before the k (this rule) → upa + s + kirati

→ upaskirati "he cuts".

Applies when / blocked by. In any other sense there is no s: upakirati "he scatters". One of Bhaṭṭoji's commentators gives this counter-example.

Vārttika aḍabhyāsavyavāye 'pi suṭ kāt pūrva iti vaktavyam. It should be stated that suṭ comes before the k even when aṭ or the abhyāsa intervenes (vyavāya). aṭ is the augment a of laṅ and luṅ.

laṅ: upa + a + kirat → suṭ before the k, across the a → upāskirat.

liṭ: upa + ca + kāra → suṭ before the k of the root, across the abhyāsa → upacaskāra.

SK 2540 · हिंसायां प्रतेश्च · hiṃsāyāṃ prateśca (A 6.1.141)

हिंसायां प्रतेश्च
hiṃsāyāṃ prateśca · A 6.1.141
उपात्प्रेतश्च किरतेः सुट् स्याद्धिंसायाम् । उपस्किरति । प्रतिस्किरति ।{$ {!1410 गॄ!} निगरणे$} ॥

Rule. In the sense of injuring (hiṃsā), suṭ is added to kirati after prati, and, by ca "and", after upa. Bhaṭṭoji's own gloss supplies kirati and suṭ. Bhaṭṭoji's commentators read ca as bringing in upa.

Example.

prati + kirati (sense: injuring) → suṭ before the k → pratiskirati "he injures".

upa + kirati (sense: injuring) → upaskirati.

One of Bhaṭṭoji's commentators cites the poet Māgha: uro vidāraṃ praticaskare nakhaiḥ. There praticaskare is liṭ in the object sense, with guṇa by SK 2383.

The root that follows. gṝ "to swallow". One of Bhaṭṭoji's commentators glosses it as "to eat". It leads into the next rule.

G. gṝ: optional l for r before a vowel; then dṛṅ … mucḷ — running example: gṝ + śa + ti → gir-a-ti → girati / gilati

The r of gṝ may become l before a vowel-initial affix: girati or gilati. Then come dṛ "to respect" and dhṛ "to remain", two more ṅit roots with riṅ and iyaṅ. Then pracch, the last of the five kirādi roots. Sixteen parasmaipadin roots follow, among them sṛj, masj and spṛś. The group ends at muc.

SK 2541 · अचि विभाषा · aci vibhāṣā (A 8.2.21)

अचि विभाषा
aci vibhāṣā · A 8.2.21
गिरते रेफस्य लत्वं वा स्यादजादौ । गिरति । गिलति । जगार । जगाल । जगरिथ । जगलिथ । गरिता । गरीता । गलिता । गलीता ।{$ {!1411 दृङ्!} आदरे$} । आद्रियते । आद्रियेते । आदद्रे । आदद्रिषे । आदर्ता । आदरिष्यते । आदृषीष्ट । आदृत । आदृषाताम् ।{$ {!1412 धृङ्!} अवस्थाने$} । ध्रियते ॥ अथ परस्मैपदिनः षोडश ॥{$ {!1413 प्रच्छ!} ज्ञीप्सायाम्$} । पृच्छति । पप्रच्छ । पप्रच्छतुः । पप्रच्छिथ । पप्रष्ठ । प्रष्टा । प्रक्ष्यति । अप्राक्षीत् । वृत् । किरादयो वृत्ताः ।{$ {!1414 सृज!} विसर्गे$} । विभाषा सृजिदृशोः SK 2404 ससर्जिथ । सस्रष्ठ । स्रष्टा । स्रक्ष्यति । सृजिदृशोर्झल्यमकिति SK 2405 इत्यमागमः । सृजेत् । सृज्यात् । अस्राक्षीत् ।{$ {!1415 टुमस्जो!} शुद्धौ$} । मज्जति । ममज्ज । मस्जिनशोर्झलि SK 2517 इति नुम् ।
मस्जेरन्त्यात्पूर्वो नुम्वाच्यः
(वार्तिकम्) ॥ संयोगादिलोपः । ममङ्क्थ । ममज्जिथ । मङ्क्ता । मङ्क्ष्यति । अमाङ्क्षीत् । अमाङ्क्ताम् । अमाङ्क्षुः ।{$ {!1416 रुजो!} भङ्गे$} । रोक्ता । रोक्ष्यति । अरौक्षीत् । अरौक्ताम् ।{$ {!1417 भुजो!} कौटिल्ये$} । रुजिवत् ।{$ {!1418 छुप!} स्पर्शे$} । छोप्तां । अच्छौप्सीत् ।{$ {!1419 रुश!} {!1420 रिश!} हिंसायाम्$} । तालव्यन्तौ । रोष्टा । रोक्ष्यति । रेष्टा । रेक्ष्यति ।{$ {!1421 लिश!} गतौ$} । अलिक्षत् ।{$ {!1422 स्पृश!} संस्पर्शने$} । स्प्रष्टा । स्पर्ष्टा । स्प्रक्ष्यति । स्पर्क्ष्यति । अस्प्राक्षीत् । अस्पार्क्षीत् । अस्पृक्षत् ।{$ {!1423 विच्छ!} गतौ$} । गुपूधूप - SK 2303 इत्यायः । आर्धधातुके वा । विच्छायति । विच्छायांचकार । विविच्छ ।{$ {!1424 विश!} प्रवेशने$} । विशति । वेष्टा ।{$ {!1425 मृश!} आमर्शने$} । आमर्शनं स्पर्शः । अम्राक्षीत् । अमार्क्षीत् । अमृक्षत् ।{$ {!1426 णुद!} प्रेरणे$} । कर्त्रभिप्रायेऽपि फले परस्मैपदार्थः पुनः पाठः ।{$ {!1427 षद्लृ!} विशरणगत्यवपसादनेषु$} । सीदतीत्यादि भौवादिकवत् । इह पाठोनुम्विकल्पार्थः । सीदति । सीदन्ती । ज्वालादौ पाठस्तु णार्थः । सादः । स्वरार्थश्च । शबनुदात्तः । शस्तूदात्तः ।{$ {!1428 शदॢ!} शातने$} । स्वरार्थ एव पुनः पाठः । शता तु नास्ति । शदेः शितः - SK 2362 इत्यात्मनेपदोक्तेः ॥ अथ षट् स्वरितेतः ॥{$ {!1429 मिल!} सङ्गमे$} । मिल संश्लेषणे इति पठितस्य पुनः पाठः कर्त्रभिप्राये तङर्थः । मिलति । मिलते । मिमेल । मिमिले ।{$ {!1430 मुच्लृ!} मोक्षणे$} ॥

Rule. Before a vowel-initial affix, l optionally replaces the r of gṝ. "Of gṝ" is carried forward from SK 2639, gro yaṅi, taught later. "l for r" is carried forward from SK 2350, kṛpo ro laḥ.

The word aci "before a vowel" describes the affix. So the rule looks at an affix that begins with a vowel (a tadādividhi). One of Bhaṭṭoji's commentators says it therefore does not reach a noun form like girau. There the vowel au is a case ending, not an affix added after the root.

Example.

gṝ + śa + ti → ir for ṝ (SK 2390) → gir + a + ti

→ the r stands before the vowel-initial affix a: l optionally (this rule)

→ girati or gilati "he swallows".

liṭ jagāra or jagāla; thal jagaritha or jagalitha.

luṭ garitā, garītā, galitā, galītā. The l is optional, and the iṭ is optionally long by SK 2391.

Watch out. The l is optional everywhere the condition holds. So one luṭ has four correct forms.

The roots that follow: dṛ, dhṛ. dṛ "to respect" (taught dṛṅ) is ṅit and takes no iṭ. Bhaṭṭoji gives its forms with ā (āṅ):

dhṛ "to remain" (taught dhṛṅ): dhriyate.

pracch. Sixteen parasmaipadin roots follow. The first is pracch "to wish to know".

Then vṛt: the kirādi roots end here. They are five: kṝ, gṝ, dṛ, dhṛ and pracch. Another rule names them as five (kiraś ca pañcabhyaḥ); Bhaṭṭoji's commentators say the number serves the rule after it.

sṛj. sṛj "to emit" takes no iṭ.

masj. masj "to cleanse" (taught ṭumasjo).

Vārttika masjer antyāt pūrvo num vācyaḥ. The num of masj stands before its final sound. Bhaṭṭoji then gives the loss of the s at the head of the cluster (saṃyogādilopa, SK 380).

mamasj + tha (liṭ, thal, no iṭ)

→ the s is lost (SK 380) → mamaj + tha

→ j becomes g (kutva) → num before the final → mamang + tha

→ the n becomes anusvāra, then ṅ to match the g (parasavarṇa) → g becomes k (cartva)

→ mamaṅktha. With iṭ: mamajjitha.

Likewise luṭ maṅktā, lṛṭ maṅkṣyati, luṅ amāṅkṣīt, amāṅktām, amāṅkṣuḥ.

Applies when / blocked by. mamaṅktha would come out the same even if num stood after the vowel. Bhaṭṭoji's commentators give the vārttika's real use: in magna the n must be penultimate, so that it can be deleted.

ruj to spṛś.

vicch. vicch "to go" takes the affix āya by SK 2303, and in the ārdhadhātuka it does so optionally.

viś, mṛś. viś "to enter": viśati, veṣṭā. mṛś "to touch": luṅ amrākṣīt or amārkṣīt (with sic, am optional), or amṛkṣat (with ksa).

Roots read again. Several roots of this stretch were read before. Each second reading has a purpose.

The next root, muc "to release" (taught mucḷ), leads into the last sūtra.

H. muc and the rest: num before śa — running example: muc + śa + ti → mu-n-c-a-ti → muñcati

The last sūtra gives an n to muc and the roots after it, before śa: muñcati, lumpati, vindati, limpati, siñcati, kṛntati, khindati, piṃśati. These are the mucādi. With them the tudādi class ends.

SK 2542 · शे मुचादीनाम् · śe mucādīnām (A 7.1.59)

शे मुचादीनाम्
śe mucādīnām · A 7.1.59
नुम् स्यात् । मुञ्चति । मुञ्चते । मोक्ता । मुच्यात् । मुक्षीष्ट । अमुचत् । अमुक्त । अमुक्षाताम् ।{$ {!1431 लुपॢ!} छेदने$} । लुम्पति । लुम्पते । अलुपत् । अलुप्त ।{$ {!1432 विदॢ!} लाभे$} । विन्दति । विन्दते । विवेद । विविदे । व्याघ्रभूत्यादिमते सेट्कोऽयम् । वेदिता । भाष्यादिमतेऽनिट्कः । वेत्ता । परिवेत्ता । परिर्वर्जने । ज्येष्ठं परित्यज्य दारानग्नींश्च लब्धवानित्यर्थः । तृन्तृचौ ।{$ {!1433 लिप!} उपदेहे$} । उपदेहो वृद्धिः । लिम्पति । लिम्पते । लेप्ता । लिपिसिचि - SK 2418 इत्यङ् । तङि तु वा । अलिपत् । अलिपत । अलिप्त ।{$ {!1434 षिच!} क्षरणे$} । सिञ्चति । सिञ्चते । असिचत् । असिचत । असिक्त । अभिषिञ्चति । अभ्यषिञ्चत् । अभिषिषेच ॥ अथ त्रयः परस्मैपदिनः ॥{$ {!1435 कृती!} छेदने$} । कृन्तति । चकर्त । कर्तिता । कर्तिष्यति । कर्त्स्यति । अकर्तीत् ।{$ {!1436 खिद!} परिघाते$} । खिन्दति । चिखेद । खेत्ता । अयं दैन्ये दिवादौ रुधादौ च ।{$ {!1437 पिश!} अवयवे$} । पिंशति । पेशिता । अयं दीपनायामपि । त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । वृत् । मुचादयो वृत्ताः तुदादयश्च ॥

Rule. When śa follows, the augment num is added to muc and the roots after it. "num" is carried forward from SK 2262, idito num dhātoḥ.

num is marked with m, so it comes after the last vowel (SK 37). Only n is heard.

Example.

muc + śa + ti → num after the vowel (this rule) → mu + n + c + a + ti

→ the n becomes anusvāra, then ñ to match the palatal c (parasavarṇa, as in mamaṅktha)

→ muñcati "he releases". Ātmanepada muñcate.

Outside śa there is no n:

Watch out. The n belongs to the present system only. muñcati, but moktā and amucat.

The roots that follow.

Then three parasmaipadin roots.

Then vṛt: the mucādi roots end, and with them the tudādi roots. Here end the tudādi roots.

Terms used in this chapter

Summary

SKwhat it doesexample
2534śa for śap after tud and the rest; śa is apit, so ṅit, so no guṇatud + śa + ti → tudati; bhrasj → bhṛjjati
2535bhrasj: augment ram optionally for its r and s, before an ārdhadhātukababharja / babhrajja; bharṣṭā / bhraṣṭā
vārttika on 2535before a kit or ṅit affix, saṃprasāraṇa beats rambhṛjjyāt
2536an iṭ-initial affix after vij is ṅitudvijitā
vārttika on 2536vyac is kuṭādi before kṛt affixes onlyvyacitā (no saṃprasāraṇa)
vārttika on 2536num before śa for tṛmph and the liketṛmphati, but tṛphyāt
2537optional ṣ for the s of sphur, sphul after nir, ni, viniḥṣphurati / niḥsphurati
2538mṛ takes the ātmanepada only in luṅ, liṅ and before a śit affixmriyate, mṛṣīṣṭa, amṛta; but mamāra
2539suṭ before the k of kṝ after upa, in the sense of cuttingupaskirati
vārttika on 2539suṭ even across aṭ or the abhyāsaupāskirat, upacaskāra
2540suṭ after prati and upa, in the sense of injuringpratiskirati
2541optional l for the r of gṝ before a vowel-initial affixgirati / gilati
vārttika on 2541the num of masj stands before its finalmamaṅktha
2542num before śa for muc and the restmuñcati, lumpati, siñcati
← textbook contentsreading page (Technical) →