Prakaraṇa 48 · SK 2523–2533

तिङन्तस्वादिप्रकरणम्

tiṅantasvādiprakaraṇam · 11 sūtras · Sanskrit source — translation forthcoming

SK 2523 · A 3.1.73V

स्वादिभ्यः श्नुः ॥ २५२३ ॥

svādibhyaḥ śnuḥ

Siddhānta-kaumudī

{$ {!1247 षुञ्!} अङिषवे$} । अभिषवः स्नपनं पीडनं स्नानं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः ॥ सुनोति । सुनुतः । हुश्नुवोः - SK 2387 इति यण् । सुन्वन्ति । सुन्वः । सुनुवः । सुन्वहे । सुनुवहे । सुषाव । सुषुवे । सोता । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनुयात् । सूयात् । स्तुसुधूञ्भ्यः - SK 2385 इतीट् । असावीत् । असोष्ट । अभिषुणोति । अभ्यषुणोत् । अभिसुषाव ॥

Bālamanoramā

स्वादिभ्यः श्नुः - स्वादिभ्यः श्नुः । कत्र्रर्थे सार्वधातुके स्वादिभ्यः श्नुः स्यादित्यर्थः । शपोऽपवादः । सुनोतीति । लटस्तिपि श्नुः, शकार इत् । शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् 'सार्वधातुकमपित्' इति ङित्त्वातत्स्मिन् परे धातोर्न गुणः । श्नोस्तु तिपमाश्रित्य गुण इति भावः । सुनुत इति । तसो ङित्त्वात् स्नोर्न गुण इति भावः । सुनु — अतीति स्थिते 'अचि श्नुधातु' इति उवङमाशङ्क्याह — हुश्नुवोरिति । सुनोषि सुनुथः सुनुथ । सुनोमि । वसि मसि चलोपश्चास्यान्यतकरस्यां म्वो॑रित्युकारलोपविकल्पं मत्वाह — सुन्वः सुनुव इति । सुन्मः सुनुम इत्यपि ज्ञेयम् । अथ लटस्तङि — सुनुते सुन्वाते सुन्वते । सुनुषे सुन्वाथे सुनुद्वे । सुन्वे । इति सिद्धवत्कृत्य आह — सुन्वहे सुनुवहे इति ।लोपश्चास्ये॑त्युकारलोपविकल्प इति भावः । सुन्महे सुनुमहे इत्यपि ज्ञेयम् । सुषावेति.सुषुवतुः सुषुवुः । सुषविथ — सुषोथ सुषुवथुः सुषुव । सुषाव — सुषव सुषुविव सुषुविम । अथ लिटस्तह्राह — सुषुवे इति । सुषुवाते सुषुविरे । सुषुविषे सुषुवाथे [सुषुविढवे] सुषुविधवे । सुषुवे सुषुविवहे सुषुविमहे ।सोतेति । अनिट्त्वसूचनमिदम् । सोष्यति सोष्यते । सुनोतु — सुनुतात् सुनुताम् सुन्वन्तु । इतिसिद्धवत्कृत्य आह — स#उनु इति ।उतश्च प्रत्यया॑दिति हेर्लुक् । सुनुतात् सुनुतम् सुनुत । सुनवानीति ।हुश्नुवो॑रिति यणं बाधित्वा परत्वाद्गुणः, आटः पित्तवेनाऽङित्त्वादिति भावः । सुनवाव सुनवाम । लोटस्तङि सुनुताम् सुन्वाताम् सुन्वताम् । सुनुष्व सुन्वाथाम् सुनुध्वम् । इति सिद्धवत्कृत्य आह — सुनवै इति ।हुश्नुवो॑रिति यणं बाधित्वा परत्वाद्गुणः, आटः पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावादिति भावः । सुनवावहै सुनवामहै । असुनोत् असुनुतामसुन्वन् । असुनोः । असुनवमसुनुव असुन्व । असुनुत असुन्वातामसुन्वत । इत्याद्यूह्रम् । विधिलिङ्याह — सुनुयादिति । यासुटो ङित्त्वात्श्नोर्न गुण इति भावः । सूयादिति । आशीर्लिङिअकृत्सार्वधातुकयो॑रिति दीर्घ इति भावः । सोषीष्ट । लुङि परस्मैपदे सिच इण्निषेधे प्राप्ते आह — स्तुसुधूञ्भ्य इतीडिति । असाविष्टामित्यादि । लुङस्तङ्याह — असोष्टेति । असोषातामित्यादि । असोष्यत् असोष्यतउपसर्गात्सुनोती॑ति षत्वं मत्वा आह — अभिषुणोतीति । षात्पर्तवाण्णत्वम् । अभ्यषुणोदिति ।प्राक् सितादड्व्यवायेऽपी॑ति षत्वम् । अभिसुषावेति ।स्थादिष्वभ्यासेने॑ति नियमादभ्यासस्य न षः ।आदेशप्रत्यययो॑रित्युत्तरखण्डस्य षः ।

SK 2524 · A 8.3.117V

सुनोतेः स्यसनोः ॥ २५२४ ॥

sunoteḥ syasanoḥ

Siddhānta-kaumudī

स्ये सनि च परे सुञः षो न स्यात् । विसोष्यति ।{$ {!1248 षिञ्!} बन्धने$} । सिनोति । विसिनोति । सिषाय । सिष्ये ।{$ {!1249 शिञ्!} निशाने$} । तालव्यादिः । शेता ।{$ {!1250 डुमिञ्!} प्रक्षेपणे$} । मीनातिमिनोति - SK 2508 इत्यात्वम् । ममौ । ममिथ । ममाथ । मिम्ये । माता । मीयात् । मासीष्ट । अमासीत् । अमासिष्टाम् । अमास्त ।{$ {!1251 चिञ्!} चयने$} । प्रणिचिनोति ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 416

—सुनोतेः स्यसनोः । ‘न रपर’- इत्यस्मान्नैत्यनुवर्तनादाह—षो न स्यादिति । सनि तु अभिषुटूः । सन्नन्तादस्यात्क्लिप्यतो लोपे रुत्वे कृते दीर्घः । सुसूषतीत्येतत्तु नोदाहरणम् ‘सौतिचैः’ । ‘चजोः’ इति सूत्रात्कुरनुवर्तते ‘सन्लिटोर्जैः’ इत्यतः चिञ् । चयनं रचनाविशेषः

Bālamanoramā

सुनोतेः स्यसनोः - सोढः । 'सोढ' इति सहेरोवत्वसंपन्नस्य षष्ठन्तम् । 'सहेः साडः सः' इत्यतः स इति षष्ठन्तमनुवर्तते ।न रपरे॑त्यतो नेति । 'मूर्धन्य' इत्यधिकृतम् । तदाह — सोढ्रूपस्येत्यादिना ।

SK 2525 · A 7.3.58V

विभाषा चेः ॥ २५२५ ॥

vibhāṣā ceḥ

Siddhānta-kaumudī

अभ्यासात्परस्य चिञः कुत्वं वा स्यात्सनि लिटि च । प्रणिचिकाय । चिचाय । चिक्ये । चिच्ये । अचैषीत् । अचेष्ट ।{$ {!1252 स्तृञ्!} आच्छादने$} । स्तृणोति । स्तृणुते । गुणोर्ति - SK 2380 इति गुणः । स्तर्यात् ॥

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 416–417

—विभाषा पति

Bālamanoramā

विभाषा चेः - विभाषा चेः ।चजोः कुघिम्ण्यतो॑रित्यतः कुग्रहणमनुवर्तते ।अभ्यासाच्चे॑त्यतोऽभ्यासादिति,सन्लिटोर्जे॑रित्यतः संन्लिटोरिति च । तदाह — अभ्यासादित्यादिना । स्तृञ् आच्छादने इति । अनिट् । लिटि तस्तार । अतुसादौऋतश्च संयोगादेर्गुणः॑ इति गुणः । वृद्धिविषयेऽपि परत्वादस्य प्रवृत्तिः । तस्तरतुः । ऋदन्तत्वात्थल्यपि नित्यंनेट् । तस्तर्थ.तस्तरिव । तस्तरे तस्तराते तस्तरिते । तस्तरिषे । तस्तरिवहे । स्तर्ता ।ऋद्धनोः स्ये॑ ।स्तरिष्यति । आशीर्लिङि परस्मैपदे यासुटः कित्त्वाद्गुणनिषेधे प्राप्ते आह — गुणोर्तीति गुण इति । तङि आशीर्लिङि स्तृ- षीष्ट इति स्थिते -

SK 2526 · A 7.2.43V

ऋतश्च संयोगादेः ॥ २५२६ ॥

ṛtaśca saṃyogādeḥ

Siddhānta-kaumudī

ऋदन्तात्संयोगादेः परयोर्लिङ्सिचोरिड्वा स्यात्तङि । स्तरिषीष्ट । स्तृषीष्ट । अस्तरिष्ट । अस्तृत ।{$ {!1253 कृञ्!} हिंसायाम्$} । कृणोति । कृणुते । चकार । चकर्थ । चक्रे । क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । अकृत ।{$ {!1254 वृञ्!} वरणे$} ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417

—ऋतश्च संयोगादेः । ‘इद् सनि वा’ इत्यत इद् वेत्यनुवर्तते । ‘लिङ्सिचोः—’ इति सूत्रादात्मनेपदेष्विति च तदाह—इद् वा स्यात्तङीति । तङि किम् । अस्तार्षीत्

Bālamanoramā

ऋतश्च संयोगादेः - ऋतश्च संयोगादेः ।लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु॑ इत्यनुवर्तते ।इट् सनि वे॑त्त इड्वेति । तदाह — ऋदन्तादित्यादिना । लुङि परस्मैपदे — अस्तार्षीत् लुङस्तङि त्वाह - अस्तरिष्ट अस्तृतेति ।ऋतश्च संयोगादे॑रिति इट्पक्षे गुणः । इडभावपक्षे तुह्रस्वादङ्गा॑दिति सिचो लोपः । कृञ् हिंसायाम् । चकर्थेति । 'कृसृभृवृ' इति थल्यपि नित्यमिण्निषेधः । चकृव । क्रियादिति.आशीर्लिङि 'रिङ् शयग्लिङ्क्षु' इति रिङ् । कृषीष्टेति ।उश्चे॑ति कित्त्वान्न गुणः । अकार्षीदिति.सिचि वृद्धि । रपरत्वम् । अकृतेति ।ह्रस्वादङ्गा॑दिति सिचो लोपः । वृञ् वरणे ।सेट् । ववार । वव्रतुः । वव्रुः ।

SK 2527 · A 7.2.64V

बभूथाततन्थजगृम्भववर्थेति निगमे ॥ २५२७ ॥

babhūthātatanthajagṛmbhavavartheti nigame

Siddhānta-kaumudī

एषां वेदे इडभावो निपात्यते । तेन भाषायां थलीट् । ववरिथ । ववृव । ववृवहे । वरिता ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417

—वभूथाततन्थ—। भूथातोस्तनोतेश्च थलि इङभावो निपात्यते । ‘त्वं हि होता प्रथमो वभूथ’ । ‘येनान्तरिक्षमुवर्ततन्थ’ । भाषायां तु वभूविथ । तेनिथ । ‘जगम्भाते दक्षिणमिन्द्र हस्तम्’ । भाषायां तु जगृहिम । वृणोतेस्थलि क्रादिसूत्रेणेण्निषेधे सिद्धेऽपि निगम एव निषेधो नान्यत्रेति नियमार्थं ववर्थप्रहणम् । ‘ववर्थं त्वं हि ज्योतिषाम्’ । भाषायां ववरिथ । ववृषे ॥—लिङ्सिचोः—। वृत इत्यनुवर्तते । आत्मनेपदेषु किम् । अवारीत् । अवारिष्टाम् । अवारिषुः । ‘सिचि च परस्मैपदेषु’ इति निषेधादिह ‘वृतो वा’ इति न दीर्घः

Bālamanoramā

बभूथाततन्थजगृम्भववर्थेति निगमे - निगमो- वेदः । तदाह — एषां वेदे इति । ननु 'कृसृभृवृ' इतिनिषेधादेव थलि ववर्थेति सिद्धे किमर्थं ववर्थग्रहणमित्यत आह — तेन भाषायां थलीडिति । निगमे एव वृणोतेस्थलि इण्निषेध इति नियमलाभादिति भावः । व्रवे व्रवाते । ववृषे । 'वृतो वा' इति मत्वाह — वरितावरीतेति ।

SK 2528 · A 7.2.42V

लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु ॥ २५२८ ॥

liṅsicorātmanepadeṣu

Siddhānta-kaumudī

वृङ्वृञ्भ्यामॄदन्ताच्च परयोर्लिङ्सिचोरिड्वा स्यात्तङि ॥

Bālamanoramā

लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु - ॒इट् सनि वा॑ इत्यत इड्वेत्यनुवर्तते ।वृतो वे॑त्यतो 'वृत' इति । तदाह — वृङ्वृञ्भ्यामित्यादिना ।

SK 2529 · A 7.2.39V

न लिङि ॥ २५२९ ॥

na liṅi

Siddhānta-kaumudī

वॄतो लिङ इटो दीर्घो न स्यात् । वरिषीष्ट । वृषीष्ट । अवारीत् । अवरिष्ट । अवरीष्ट । अवृत ।{$ {!1255 धुञ्!} कम्पने$} । धुनोति । धुनुते । अधौषीत् । अधोष्यत् । दीर्घान्तोऽप्ययम् । धूनोति । धूनुते । स्वरतिसूति - SK 2279 इति वेट् । दुधविथ । दुधोथ । किति लिटि तु श्र्युकः - SK 2389 इति निषेधं बाधित्वा क्रादिनियमान्नित्यमिट् । दुधुविव । स्तुसुधूञ्भ्यः - SK 2385 इति नित्यमिट् । अधावीत् । अधविष्ट । अधोष्ट ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥{$ {!1256 टुदु!} उपतापे$} । दुनोति ।{$ {!1257 हि!} गतौ वृद्धौ च$} ॥

Bālamanoramā

न लिङि - न लिङि ।वृतो वेत्यतो 'वृत' इत्यनुवर्तते । लिङीति षष्ठर्थे सप्तमी ।आर्धधातुकस्ये॑डित्यत इडित्यनुवृतं षष्ठ्या विपरिणम्यते ।ग्रहोऽलिटी॑त्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते । तदाह - वृत इति । वृङ्वृञ्भ्यामृकारान्ताच्चेत्यर्थः । विरषीष्टेति । इट्पक्षेवृतो वे॑ति प्राप्तो दीर्घो न भवति । वृषीष्टेति । इडभावपक्षेउश्चे॑ति कित्त्वान्न गुणः । अवारीदिति । लुङि परस्मैपदे सिचि वृद्धिः । अवारिष्टामवारिषुः ।सिचि च परस्मैपदेषु॑ इति निषेधादिहवृतो वे॑ति न दीर्घः । लुङस्तङि सिचिलिङ्सिचो॑रिति इट्पक्षेवृतो वे॑ति दीर्घविकल्पं मत्वा आह - अवरिष्ट अवरीष्टेति । अवृतेति । इडभावपक्षेह्रस्वादङ्गा॑दिति सिचो लोपः । धुञ् कम्पन इति । ह्रस्वान्तोऽयमनिट् । षुञ इव रूपाणि । दीर्गान्तोऽप्ययमित्यादि । व्यक्तम् । अथ परस्मपैदिन इति ।राध साध संसिद्धा॑वित्येतत्पर्यन्ता इत्यर्थ । 'टु दु उपतापे' इत्यारभ्य 'स्मृ इत्येके' इत्येतत्पर्यन्ता धातवो ह्रस्वान्ताः । हि गताविति ।प्रहिणोती॑त्यत्र भिन्नपदत्वाण्ण्तवेऽप्राप्ते आह —

SK 2530 · A 8.4.15V

हिनुमीना ॥ २५३० ॥

hinumīnā

Siddhānta-kaumudī

उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य एतयोर्नस्य णः स्यात् । प्रहिणोति ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417

—हिनु मीना । प्रमीणाति

Bālamanoramā

हिनुमीना - हिनुमीना । हिनु मीना अनयोद्र्वन्द्वात्षष्ठीद्विवचनस्य आर्षो लुक् । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यनुवर्तते । 'उपसर्गादसमासेऽपि' इत्यत उपसर्गादिति च । तदाह — उपसर्गस्थादिति ।

SK 2531 · A 7.3.56V

हेरचङि ॥ २५३१ ॥

heracaṅi

Siddhānta-kaumudī

अभ्यासात्परस्य हिनोर्हस्य कुत्वं स्यान्न तु चङि । जिघाय ।{$ {!1258 पृ!} प्रीतौ$} । पृणोति । पर्ता ।{$ {!1259 स्पृ!} प्रीतिपालनयोः$} । प्रीतिचलनयोरित्यन्ये । चलनं जीवनमिति स्वामी । स्पृणोति । पस्पार । स्मृ इत्येके । स्मृणोति । पृणोत्यादयस्त्रयश्छान्दसा इत्याहुः ।{$ {!1260 आप्लृ!} व्याप्तौ$} । आप्नोति । आप्नुतः । आप्नुवन्ति । आप्नुवः । आप । आप्ता । आप्नुहि । लृदित्त्वादङ् । आपत् ।{$ {!1261 शकॢ!} शक्तौ$} । अशकत् ।{$ {!1262 राध!} {!1263 साध!} संसिद्धौ$} । राध्नोति ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417

—हेरचङि । जेषीयते । अचङीति किम् । अजीहयत् । इह ण्यन्तस्य धालन्तरलात्केवलस्य लभ्यासनिमित्तप्रत्ययपरलाभावात्कुलप्राप्तिरेव नास्तीत्यचङीति निषेधो व्यर्थः सन् ज्ञापयति ण्यधिकस्यापि कुत्वं भवतीति । तेन जिघापयिषतीत्यादि सिद्धम् ॥—आमुहीति । संयोगपूर्वलात् ‘उतश्च प्रत्ययात्—’ इति हेर्लङ् न

Bālamanoramā

हेरचङि - हेरचङि । 'चजोः' इति सूत्रात्कुग्रहणमनुवर्तते ।अभ्यासाच्चे॑त्यतोऽभ्यासादिति ।हो हन्ते॑रित्यतो ह इति षष्ठन्तमनुवर्तते । तदाह — अभ्यासात्परस्येति । जिघायेति । जिघ्यतुः । जिघयिथ — जिघेथ । जिघ्यिव । आप्लृ व्याप्तौ । अनिट् । आप्नुवन्तीति । संयोगपूर्वकत्वादेवउतश्च प्रत्यया॑दिति हेर्न लुक् । शक्लृ शक्ताविति । शक्नोति । शशाक । शेकतुः । शशक्थः शेकिथ । शेकिव.शक्ता । शक्ष्यति । अशकदिति । लृदित्त्वादङ् । राध साध संसिद्धौ । अनिटौ । दीर्घाकारवत्त्वात्अत एकह॑लिकत्यप्राप्तावाह —

SK 2532 · A 6.4.123V

राधो हिंसायाम् ॥ २५३२ ॥

rādho hiṃsāyām

Siddhānta-kaumudī

एत्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च । अपरेधतुः । रेधुः । रेधिथ । राद्धा । साध्नोति । साद्धा । असात्सीत् । असाद्धाम् ॥ अथ द्वावनुदात्तेतौ ॥{$ {!1264 अशू!} व्याप्तौ संघाते च$} । अश्नुते ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417

—राधो हिंसायाम् । अत इत्यनुवर्तमानेऽपि सामर्थ्यादकारमात्रं स्थानित्वेनाश्रीयते

Bālamanoramā

राधो हिंसायाम् - राधो हिंसायां ।ध्वसो॑रित्यत एदिति, अभ्यासलोप इति चानुवर्तते ।गमहने॑त्यतः कितीति, 'अत एकहल्मध्ये' इत्यतो लिटीति,थलि च सेटी॑ति सूत्रं चानुवर्तते । तदाह — एत्त्वेत्यादिना । अपरेधतुरिति । उपसर्गवशादिह हिंसायां वृत्तिः । अन्यत्र रराधतुः । थल्यपि क्रादिनियमान्निट् । 'उपदेशेऽत्वतः' इत्यत्र तपरकरणादिह नेण्निषेधः । तदाह -रेधिथेति । राद्धेति । 'झषस्तथोः' इति धः ।अशू व्याप्ताविति । ऊदित्तवाद्वेट् । अश्नुते इति । अश्नुवते ।संयोगपूर्वकत्वात्हुश्नुवो॑रिति न यण् ।

SK 2533 · A 7.4.72V

अश्नोतेश्च ॥ २५३३ ॥

aśnoteśca

Siddhānta-kaumudī

दीर्घादभ्यासावर्णात्परस्य नुट् स्यात् । आनशे । अशिता । अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत । अक्षीष्ट । अशिषीष्ट । आशिष्ट । आष्ट । आक्षाताम् ।{$ {!1265 ष्टिघ!} आस्कन्दने$} । स्तिघ्नुते । तिष्टिघे । स्तेघिता ॥ अथ आगणन्तात्परस्मैपदिनः ॥{$ {!1266 तिक!} {!1267 तिग!} गतौ च$} । चादास्कन्दने । तिक्नोति । तिग्नोति ।{$ {!1268 षघ!} हिंसायाम्$} । सघ्नोति ।{$ {!1269 ञिधृषा!} प्रागल्भ्ये$} । धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता ।{$ {!1270 दम्भु!} दम्भने$} । दम्भनं दम्भः । दभ्नोति । ददम्भ । श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्युक्तम् । अनिदिताम् - SK 415 इति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्वाभ्यासलोपयोरप्राप्तौ ।

vārttika

दम्भेश्च एत्वाभ्यासलोपौ वक्तव्यौ

(वार्तिकम्) ॥ देभतुः । ददम्भतुः । इदं कित्त्वं पिदपिद्विषयकमिति सुधाकरादयः । तन्मते तिप्सिप्मिप्सु । देभ । देभिथ । देभेति रूपान्तरं बोध्यम् । ददम्भ । ददम्भिथ । ददम्भेत्येव । दभ्यात् ।{$ {!1271 ऋधु!} वृद्धौ$} । तृप प्रीणन इत्येके ॥ क्षुभ्नादित्वाण्णत्वं न । तृप्नोति । (गणसूत्रम् -) छन्दसि । आगणन्तादधिकारोऽयम् ।{$ {!1272 अह!} व्याप्तौ$} । अह्नोति ।{$ {!1273 दघ!} घातने पालने च$} । दघ्नोति ।{$ {!1274 चमु!} भक्षणे$} । चम्नोति ।{$ {!1275 रि!} {!1276 क्षि!} {!1277 चिरि!} {!1278 जिरि!} {!1279 दाश!} {!1280 दृ!} हिंसायाम्$} । रिणोति । क्षिणोति । अयं भाषायामपीत्येके । नतद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । ऋक्षीत्येक एवाजादिरित्यन्ये । ऋक्षिणोति । चिरिणोति । जिरिणोति । दाश्नोति । वृत् ॥

Tattvabodhinī

NSP p. 417–419

—अश्रोतेश्च । ‘तस्मान्नुङि’त्यनुवर्तत इत्याह—दीर्घादिति । श्रुविकरणनिर्देशः किम् । क्यादेश भोजन इत्यस्य माभूत् । आश । आशतुः । अिधृषा । शूलेन धृष्णोति प्रगल्भते इति शूलधृक् । शूलधृषौ । ‘ऋलिक्दधृक्—’ इति किनो विधानादन्यत्रापि पदान्तविषये कुलम् । दम्भु । लोकवञ्चनाय विहितकर्मानुष्ठानं दम्भः । तृप । अयं सेट्कः । अनुदात्तेषु द्वयना निर्दे- शात् । अह व्याप्तौ । अस्मात् ‘ऋहलोर्ण्यत्’ ह्यादिपाठेन ते ‘तस्यादित उदात्तमर्धहस्तम्’ इत्यन्नास्माभिरुपपादितम् । अन्ये लाहुः । ‘शतचक्रं यो १ ह्यो वर्तनिः’ इत्यर् चित्सति । पश्यन्तमेव । ‘घेङिति’ इति गुणस्तु अहिशब्दस्य च्छान्दस-लात्रेति । रिक्षि । एते षट् धातवः । एक एवाजादिरिति मते तु पञ्च धातवः ॥ इति स्वादयः ॥ तुदतीति । परमपि लघूपधगुणं वाधित्वा नित्यत्वात् श इत्येके । अकृतव्यूहपरिभाषया गुणो न प्रवर्तत इत्यन्ये । अस्ज पाके । भर्जनरूपः पाकोऽत्र धात्वर्थो न लोदनादेः पाकस्तत्र प्रयोगाभावादित्याहुः । अस्जो इति केषांचित्पाठे तु ‘ओदितश्च’ इति निष्ठानलप्रसक्त्या भृष्टः भृष्टवानिति न सिध्येत् ॥—अस्जो रोपधयोः—। रम्यकार उच्चारणार्थः । रमित्यस्यान्त्यादचः परत्वे ‘रोपधयोः’ इति षष्ठीनिर्देशस्य वैयर्थ्यमाशङ्क्याह—निवृत्तिरिति । अयं भावः—स्थानविशेष-लाभाय मित्त्वस्य करणान्न रोपधयोः स्थाने रम् भवति । यत्र ह्यनिर्धारितः स्थानपश्च्या निर्दिश्य विधीयते स तत्स्थाने भवति । यथा ‘इको यणचि’ इत्यादौ यणादिः । प्रकृते तु रमो निर्दिष्टस्थानिकलाक्षोपधयोः स्थाने न भवति । एवं चास्य आदेशागमत्वे भवतो यथा श्रमः प्रत्ययागमत्वे इति । अन्ये त्वेतादग् व्याख्यानमयुक्तमिति मत्वा ‘सनः किञ्चि’ इत्यतो लोपमनुवर्त्य अस्जो रोपधयोर्लोपः रम् तु आगम एवेत्याहुः । अपरे तु ‘अस्जो रसरन्यतरस्याम्’ इत्येव सूत्रमस्तु । रसः ऋ इति च्छेदः । रस इति रेफाकारसकाराणां यः संघातस्तस्य ऋ इत्यादेशः स्यादित्यर्थः । ततश्च अक्रिति भर्जको भर्जनं वभर्जेत्यादि सिध्यति । ऋकाराभावपक्षे तु भ्रजको भ्रजनं वभ्रजेत्यादि । क्रिति तु ऋकारपक्षे भृष्टिः भृज्यादित्यादि । तदभावे संप्रसारणे सति तदेव रूपम् । एवं च वरीभृज्यत इत्यादौ रीको रेफस्य निवृत्तिं वारयितुम् ‘अनुदात्तोपदेश—’ इत्यत उपदेशप्रहणमनुवर्त्यमिदानीं तु नानुवर्त्य, क्रिति रमागमं वाधित्वा संप्रसारणमिति पूर्वविप्रतिषेधश्च न कर्तव्य इति महदेव लाघवमित्याहुः । इदं च रसोर्वचनात्सिद्धमिति वार्तिकाशयवर्णनमेव न त्वपूर्वम् । वचनादित्यस्य वा ऋवचनादिति छेदः । भाष्यकारैस्तु ‘सूत्रं भिद्यते यथान्यासमेवास्तु’ इति वदद्भिरस्यां कल्पनायां दुष्टत्वं सूचितं तच्च मनोरमायां स्पष्टमेव । तथा हि रेफाकारसमुदायस्य ऋभावे पञ्च दोषाः । अपिल्लिटि वभर्जतुः वभर्जुरित्यादीष्यते, वभृजतुः वभृजुरित्यादि स्यात् । न चात्र गुणेन निर्वाहः । ऋभावे सति ‘असंयोगाल्लिट् कित्’ इति कित्त्वप्रवृत्त्या तन्निषेधात् । ‘सनीवन्त—’ इति इङ्ग्रिकल्पाद्विभक्षतीत्यादि इष्यते, विभृक्षतीत्यादि स्यात् । ऋभावे ‘हलन्ताच्च’ इति सनः कित्त्वप्रवृत्तेः । लिङ्सिचोस्तङि भक्षीष्ट अभष्टेत्यादीष्यते । भृक्षीष्ट अभृषेत्यादि स्यात् । ‘लिङ्सिचावात्मनेपदेषु’ इति कित्त्वाद् णिजन्ताच्चङि अवभर्जदितीष्यते । अवीभृजदित्यपि स्यात् । इररारामपवादत्वेन ‘उर्ऋत्’ इति ऋत्वप्रवृत्तौ ‘सन्वल्लघुनि—’ इति सन्वङ्गावात् ‘सन्यतः’ इतीत्वे ‘दीघो लघोः’ इति प्रवृत्तेः । यद्यपि ‘उर्ऋत्’ इत्यस्य वैकल्पिकलादवभर्जदिति मित्त्वमन्वेन नानुवर्त्य ये । तर्हि अस्जे रसोरिति पठित्वा रसिति समुदायस्य अरेव विधीयतां तथा च न कोपि दोष इति । अयमत्र संग्रहः—‘रस ऋचेदपिल्लिद्सनलिङ्सिच्चङ्परणिशु ते । दोषो अस्जेर्धृजौ चैवं दोषो यङ्छुकि चाधिकः ॥ साभ्यासस्य हि भृज्भावो भवेद्धन्तेर्विधिर्यथा । द्वित्वं पुनर्न लभ्येत स्थानिवत्त्वाद्वधेरिव ॥ तस्मादस्तु यथान्यासं स्वातच्छ्रयेऽस्तु रसोरिति’

Bālamanoramā

अश्नोतेश्च - अश्नोतेश्च ।अत्र लोपःट इत्यतो अभ्यासस्येत्यनुवर्तते,तस्मान्नु॑डिति च । तच्छब्देनअत आदे॑रिति कृतदीर्घोऽकारः परामृश्यते । तदाह — दीर्घादिति । आनशे इति । आनिशिषे आनक्षे । आनशिवहे - आनआहे । अष्टेति । व्रश्चादिना शस्य षत्वे ष्टुत्वम् । विधिलिङ्याह — अश्नुवीतेति । आशीर्लिङि ऊदित्त्वादिड्विकल्पं मत्वाह — — अक्षीष्ट अशिषीष्टेति । लुङि सिच इट्पक्षे आह — आशिष्टेति । अनिट्पक्षेझलो झली॑ति सिचो लोपं मत्वाह - आष्टेति । ष्टिघ धातुः षोपदेशः । सेट् । आ गणान्तादिति । स्वादिगणसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः । इत्युक्तमिति । भ्वादाविति भावः । कित्त्वपक्षे आह - अनिदितामिति नलोप इति । नन्वनिदितामिति नलोपे सति 'अत एकहल्मध्ये' इत्येत्त्वसिद्धेःदम्भेश्चे॑ति व्यर्थमित्यत आह — तस्याभीयत्वादिति । नलोपस्येत्यर्थः । दभ्यादिति । आशीर्लिङिअनिदिता॑मिति नलोपः । छन्दसीति । गणसूत्रमिदम् । तद्व्याचष्टे - आ गणान्तादिति । रि क्षि इति । रि क्षि चिरि जिरि दाश दृ इति षट् धातवः । आद्यद्वितीयवेकारक्षरौ । तदाह — रिणोति । क्षिणोतीति । अयं भाषायामपीति । क्षिधातुरित्यर्थः । तत्र प्रयोगं दर्शयति — न तद्यश इति । वृदिति । स्वादयो वृत्ता इत्यर्थः । इति स्वादयः ।॥ इति बालमनोरमायाम् स्वादयः॥अथ स्वार्थिकाः । — — — — -

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 418 बोध्यम् । ऋजिभृजी भर्जने इति भ्वादेस्तादृशं रूपमिष्टमिति चेत् । भैवम् । भर्जनार्थं हि तादृग् रूपमिष्टं न तु पाकसामान्ये । उभयोरेकार्थलाभ्युपगमेऽपि प्राचीनाश्वलारो दोषास्तु दृढा एव । न हि तेऽपि धालन्तरेण सुपरिहंराः । अपिल्लिटि भृजेरपि धातोर्गुणाभावादगुदात्तत्वेन आत्मनेपदिलाच्च वभर्जनुरित्यादिरूपस्य तेनाप्यसिद्धेः । तथा भृजेरुदात्तत्वेन ततः परेषां सन्नलिङ्सिचामिडागमध्रौव्यात् । विभर्क्षति भक्षीष्ट अभष्टेत्यादिरपि तेन न सिध्यति । एतेन भ्रस्जेर्भृजिरादेश इति पक्षोऽपि निरस्तः । पूर्वोक्तदूषणगणप्रसङ्गात् । किं च अस्मिन्पक्षे यङ्छुकि अधिको दोषः । वधादेशवत्साभ्यासस्य भृज्यादेशे पुनर्द्विर्वचनस्य दुर्लभलात्स्थानिवत्त्वेनानभ्यासस्येति निषेधात् । स्वीकृतेऽपि द्विर्वचने रुप्रिथीकोऽभ्यासस्य स्युरेवेति रुगादिरहितं वाभर्जिता वाभर्जिप्यतीत्यादि रूपं नैकं सिध्येत् । By Saraman Kosha

NSP p. 419 अक्रुक्षन्तेति—क्सादेशोऽनत श्त्युक्तेरदादेशो न भवतीति·बोध्यम् ।

← all prakaraṇas