PREMABASESiddhānta-kaumudī
Learner edition · Prakaraṇa 47

47. Tiṅanta divādi-prakaraṇa — Verbs of the fourth class: the roots beginning with div

This chapter takes the fourth class of roots, the divādi, "div and the rest". It runs from root 1107 divu "to play" to root 1246 gṛdhu "to covet". These roots take the class-sign śyan, heard as ya, in place of śap: dīvyati "he plays", nṛtyati "he dances", jāyate "he is born". After this chapter you will be able to build the sārvadhātuka forms of a divādi root with śyan, and say why the root vowel takes no guṇa before it. You will know four rules that act on the root in its śyan forms: lengthening by hali ca (dīvyati), loss of o (śyati), jā (jāyate; before any śit affix), and the long vowel of the śamādi (śāmyati). You will also know how three sub-groups of the class behave: the puṣādi take aṅ in the aorist (apuṣat); the radhādi take iṭ optionally (rarandhitha / raraddha); the śamādi lengthen their vowel (śāmyati). As in chapter 44, Bhaṭṭoji walks the root list and teaches each rule where it first bites. The rules therefore come from all over the Aṣṭādhyāyī. The chapter has 18 sūtras, SK 2505 to SK 2522.

Before you start

A. div: śyan for śap, and no guṇa before it — running example: div + śap + ti → div + śyan + ti → div + ya + ti → dīv + ya + ti → dīvyati

This group has one rule. After the roots of the div class, the class-sign is śyan, not śap. Because śyan counts as ṅit, the root vowel takes no guṇa. The running example is div "to play" in the present: dīvyati "he plays".

SK 2505 · दिवादिभ्यः श्यन् · divādibhyaḥ śyan (A 3.1.69)

दिवादिभ्यः श्यन्
divādibhyaḥ śyan · A 3.1.69
{$ {!1107 दिवु!} क्रिडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु$} । झृषन्ताः परस्मैपदिनः ॥ शपोऽपवादः । हलि च SK 354 इति दीर्घः । दीव्यति । दिदेव । देविता । देविष्यन्ति । दीव्यतु । अदीव्यत् । दीव्येत् । दीव्यात् । अदेवीत् । अदेविष्यत् ।{$ {!1108 षिवु!} तन्तुसन्ताने$} । परिषीव्यति । परिषिषेव । न्यपेवीत् । न्यसेवीत् ।{$ {!1109 स्रिवु!} गतिशोषणयोः$} ।{$ {!1110 ष्ठिवु!} निरसने$} । केचिदिहेमं न पठन्ति ।{$ {!1111 ष्णुसु!} अदने$} । आदान इत्येके । अदर्शन इत्यपरे । स्नुस्यति । सुष्णोस ।{$ {!1112 ष्णसु!} निरसने$} । स्नस्यति । सस्नाम ।{$ {!1113 क्नसु!} ह्वरणदीप्त्योः$} । ह्वरणं कौटिल्यम् । चक्नास ।{$ {!1114 व्युष!} दाहे$} । वुव्योष ।{$ {!1115 प्लुष!} दाहे$} ।{$ {!1116 नृती!} गात्रविक्षेपे$} । नृत्यति । ननर्त ॥

Rule. After div and the other roots of its class, the affix śyan comes before a sārvadhātuka affix in the sense of the agent. The ś and the n of śyan are it-markers, so it is heard as ya.

Two words are carried forward (anuvṛtti). "In the sense of the agent" comes from kartari śap (SK 2167). "Before a sārvadhātuka" comes from sārvadhātuke yak (SK 2756). Bhaṭṭoji calls śyan an apavāda, an exception, to śap.

Example.

div "to play", laṭ, third person singular: div + śap + ti

→ śyan replaces śap (this rule) → div + śyan + ti

→ ś and n are it-markers → div + ya + ti

→ śyan is not p-marked, so it counts as ṅit (SK 2234): no guṇa of the i

→ the i is lengthened before the consonant by hali ca (SK 354) → dīvyati.

The other sārvadhātuka forms are built the same way: loṭ dīvyatu, laṅ adīvyat, vidhiliṅ dīvyet. The āśīrliṅ is dīvyāt.

Applies when / blocked by. Śyan comes only before a sārvadhātuka affix. In liṭ, luṭ, lṛṭ, luṅ and lṛṅ the root stands without śyan and shows guṇa and iṭ: liṭ dideva, luṭ devitā, lṛṭ deviṣyati, luṅ adevīt, lṛṅ adeviṣyat. One of Bhaṭṭoji's commentators notes that devitā shows the root is seṭ.

Bhaṭṭoji opens the class with a note on the endings. The roots "ending with jhṝṣ" are parasmaipadin. One of Bhaṭṭoji's commentators fixes the range: roots 1107 to 1131.

Watch out. Do not write devyati. The e would be guṇa, and śyan, being ṅit, blocks it. The long ī of dīvyati is not guṇa either: it comes from hali ca.

The root list after the rule gives several points.

B. nṛt and four others: optional iṭ before an s-initial non-sic ārdhadhātuka — running example: nṛt + sya + ti → nart + i + ṣya + ti → nartiṣyati / nart + sya + ti → nartsyati; but luṅ anartīt (iṭ invariable)

This group has one rule. Five roots, nṛt among them, take iṭ only optionally before an ārdhadhātuka affix that begins with s. The aorist affix sic is left out of the rule. The running example is nṛt "to dance" in the future: nartiṣyati or nartsyati "he will dance", but always anartīt "he danced".

SK 2506 · सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः · se'sici kṛtacṛtacchṛdatṛdanṛtaḥ (A 7.2.57)

सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः
se'sici kṛtacṛtacchṛdatṛdanṛtaḥ · A 7.2.57
एभ्यः परस्य सिज्भिन्नस्य सादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् । नर्तिष्यति । नर्त्स्यति । नृत्येत् । नृत्यात् । अनर्तीत् ।{$ {!1117 त्रसी!} उद्वेगे$} । वा भ्राश - SK 2321 इति श्यन्वा । त्रस्यति । त्रसति । त्रेसतुः । तत्रसतुः ।{$ {!1118 कुथ!} पूतीभावे$} । पूतीभावो दौर्गन्ध्यम् ।{$ {!1119 पुथ!} हिंसायाम्$} ।{$ {!1120 गुध!} परिवेष्टने$} ।{$ {!1121 क्षिप!} प्रेरणे$} । क्षिप्यति । क्षेप्ता ।{$ {!1122 पुष्प!} विकसने$} । पुष्प्यति । पुपुष्प ।{$ {!1123 तिम!} {!1124 ष्टिम!} {!1125 ष्टीम!} आर्द्रीभावे$} । तिम्यति । स्तिम्यति । स्तीम्यति ।{$ {!1126 व्रीड!} चोदने लज्जायां च$} । व्रीड्यति ।{$ {!1127 इष!} गतौ$} । इष्यति ।{$ {!1128 षह!} {!1129 षुह!} चक्यर्थे$} । चक्यर्थस्तृप्तिः । सह्यति । सुह्यति ।{$ {!1130 जॄष्!} {!1131 झॄष्!} वयोहानौ$} । जीर्यति । जजरतुः । जेरतुः । जरिता । जरीता । जीर्येत । जीर्यात् । जॄस्तम्भु - SK 2291 इत्यङ्वा । ऋदृशोङि गुणः SK 2406 । अजरत् । अजारिष्टाम् । झीर्यति । जझरतुः । अझारीत् ।{$ {!1132 षूङ्!} प्राणिप्रसवे$} । सूयते । सुषुवे । स्वरितिसूति - SK 2279 इति विकल्पं बाधित्वा श्र्युकः किति SK 2381 इति निषेधे प्राप्ते । क्रादिनियमान्नित्यमिट् । सुषुविषे । सुषुविवहे । सोता । सविता ।{$ {!1133 दूङ्!} परितापे$} । दूयते ।{$ {!1134 दीङ्!} क्षये$} । दीयते ॥

Rule. After kṛt, cṛt, chṛd, tṛd and nṛt, an ārdhadhātuka affix that begins with s optionally takes iṭ. The affix sic is excepted.

"Iṭ" and "of an ārdhadhātuka" are carried forward from SK 2184. "Optionally" (vā) comes from udito vā (SK 3328). One of Bhaṭṭoji's commentators explains that the rule makes optional an iṭ that would otherwise be obligatory.

Example.

nṛt, lṛṭ: nṛt + sya + ti, with the root vowel in guṇa: nart + sya + ti

→ with iṭ (this rule allows it) → nart + i + sya + ti → s becomes ṣ after i → nartiṣyati

→ without iṭ → nartsyati.

Vidhiliṅ nṛtyet, āśīrliṅ nṛtyāt.

Applies when / blocked by. The rule says "not sic" (asici). So before sic, iṭ stays obligatory. Bhaṭṭoji's commentators both point to this: luṅ anartīt, always with iṭ, because the rule excepts sic.

One of Bhaṭṭoji's commentators adds more forms from the five roots: ninartiṣati / ninṛtsati, and kartiṣyati / kartsyati from kṛt.

The root list after the rule gives several points.

C. dīṅ, mī/mi, lī/līṅ: yuṭ before a vowel-initial kṅit; ā in the domain of an ec — running example: dī-dī + e → didī + yuṭ + e → didīye; dī + tā → (e due) dā + tā → dātā; lī + tā → letā / lātā

This group has three rules about roots in ī and i. After dīṅ "to waste away", a vowel-initial kit or ṅit affix takes the augment yuṭ: didīye. Then mī, mi and dīṅ take ā where an affix would give them e: dātā. For lī this ā is optional: letā or lātā.

SK 2507 · दीङो युडचि क्ङिति · dīṅo yuḍaci kṅiti (A 6.4.63)

दीङो युडचि क्ङिति
dīṅo yuḍaci kṅiti · A 6.4.63
दीङः परस्याजादेः क्ङित आर्धधातुकस्य युट् स्यात् ।
वुग्युटावुवङ्यणोः सिद्धौ वक्तव्यौ
(वार्तिकम्) ॥ दिदीये ॥

Rule. After dīṅ, an ārdhadhātuka affix that begins with a vowel (ac) and is kit or ṅit receives the augment yuṭ. The ṭ of yuṭ is an it-marker and the u is for pronunciation, so it is heard as y. Being ṭ-marked, it goes at the front of the affix (SK 36).

"Ārdhadhātuka" is the heading of SK 2307. One of Bhaṭṭoji's commentators explains that "vowel" qualifies it: "an ārdhadhātuka that begins with a vowel".

Example.

dīṅ, liṭ, third person singular: the ending ta becomes e (SK 2241); it is kit (SK 2242)

→ the root is doubled → didī + e

→ yaṇ (ī → y) by SK 272 is due, and it is the later rule

→ but yuṭ applies first, because it is nitya: it applies whether or not the other has applied

→ didī + y + e → didīye.

Applies when / blocked by. A vārttika, a supplementary statement on a sūtra, follows the rule: vugyuṭāv uvaṅyaṇoḥ siddhau vaktavyau, "vuk and yuṭ should be stated to be valid with respect to uvaṅ and yaṇ". Bhaṭṭoji's commentators both explain why it is needed. Yuṭ falls in the ābhīya zone, so it would count as not yet done (asiddha). Then yaṇ would still apply, and give *\didyye, with the ī lost and two *y*s heard. The vārttika makes yuṭ count as done, so didīye stands.

One of Bhaṭṭoji's commentators gives counter-examples. Not vowel-initial: dedīyate. Not kit or ṅit: upadānam.

SK 2508 · मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च · mīnātiminotidīṅāṃ lyapi ca (A 6.1.50)

मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च
mīnātiminotidīṅāṃ lyapi ca · A 6.1.50
एषामात्वं स्यात् ल्यपि चकारादशित्येज्निमित्ते । दाता । दास्यते । अदास्त । अदास्थाः ।{$ {!1135 डीङ्!} विहायसा गतौ$} । डीयते । डिड्ये ।{$ {!1136 धीङ्!} आधारे$} । धीयते । दिध्ये । धेता ।{$ {!1137 मीङ्!} हिंसायाम्$} । हिंसात्र प्राणवियोगः । मीयते ।{$ {!1138 रीङ्!} श्रवणे$} । रीयते ।{$ {!1139 लीङ्!} श्लेषणे$} ॥

Rule. Ā replaces the vowel of mī (the root of mīnāti), mi (the root of minoti) and dīṅ before the affix lyap, the absolutive affix after a prefixed root. By the word ca "and", it also replaces it in the domain of an affix that is not ś-marked (aśit) and that would bring about an ec (e, o, ai, au).

Ā is carried forward from SK 2370. One of Bhaṭṭoji's commentators explains that ca gathers in two more words from SK 2370, "ec" and "not śit". Bhaṭṭoji's commentators construe the case-ending of "ec-causing" differently, "before" or "in the domain of", and scholars discuss this.

Example.

dīṅ, luṭ: dī + tā

→ tā would bring guṇa, e, which is an ec; so this is the domain of an ec-causing affix

→ ā replaces the ī (this rule) → dā + tā → dātā.

Lṛṭ dāsyate.

Applies when / blocked by. Luṅ adāsta, adāsthāḥ. Once dīṅ has ā, one of Bhaṭṭoji's commentators counts it as ghu (the name of dā and dhā). Then sthāghvor ic ca (SK 2389) would give *\adita, but a vārttika in the Bhāṣya bars that rule for dīṅ. Another commentator reports a view that dīṅ is never ghu at all; scholars discuss this.

One of Bhaṭṭoji's commentators gives forms with lyap: pramāya (from mī) and upadāya (from mi).

The root list after the rule gives several points.

SK 2509 · विभाषा लीयतेः · vibhāṣā līyateḥ (A 6.1.51)

विभाषा लीयतेः
vibhāṣā līyateḥ · A 6.1.51
लीयतेरिति यका निर्देशो न तु श्यना ॥ लीलीङोरात्वं वा स्यादेज्विषये ल्यपि च । लेता । लाता । लेष्यते । लास्येत । एज्विषये किम् । लीयते । लिल्ये ।{$ {!1140 व्रीङ्!} वृणोत्यर्थे$} । व्रीयते । विव्रिये । (गणसूत्रम् -) स्वादय ओदितः । तत्फलं तु निष्टानत्वम् ।{$ {!1141 पीङ्!} पाने$} । पीयते ।{$ {!1142 माङ्!} माने$} । मायते । ममे ।{$ {!1143 ईङ्!} गतौ$} । ईयते । अयांचक्रे ।{$ {!1144 प्रीङ्!} प्रीतौ$} । सकर्मकः । प्रीयते । पिप्रिये ॥ अथ परस्मैपदिनश्चत्वारः ।{$ {!1145 शो!} तनूकरणे$} ॥

Rule. For lī and līṅ, ā optionally replaces the vowel, in the domain of an ec-causing affix and before lyap. Ā is carried forward from SK 2370, and the other two conditions from SK 2508.

The root is cited as līyati, with the affix yak (SK 2756), not with śyan. Bhaṭṭoji says so in his first sentence. Yak is the passive class-sign, and both roots take it. So the rule covers the divādi līṅ and also lī "to cling" of the ninth class, which takes śnā. One of Bhaṭṭoji's commentators adds: had śyan been meant, the sūtra would have said just līṅaḥ.

Example.

lī, luṭ: lī + tā → tā would bring guṇa, e

→ with ā (this rule) → lā + tā → lātā

→ without it, guṇa → letā.

Lṛṭ leṣyate or lāsyate. With lyap, one of Bhaṭṭoji's commentators gives vilāya or vilīya.

Applies when / blocked by. Why "in the domain of an ec"? Where no affix brings e, there is no ā: līyate, liṭ lilye.

The root list after the rule gives several points.

D. śo, cho, ṣo, do: o lost before śyan — running example: śo + śyan + ti → ś + ya + ti → śyati; outside śyan śo → śā: śaśau, śātā

This group has one rule. Four roots end in o. Before śyan that o is deleted: śyati "he sharpens". Elsewhere SK 2370 turns the o into ā: śaśau, śātā.

SK 2510 · ओतः श्यनि · otaḥ śyani (A 7.3.71)

ओतः श्यनि
otaḥ śyani · A 7.3.71
लोपः स्यात् । श्यनि । श्यति । श्यतः । श्यन्ति । शशौ । शशतुः । शाता । शास्यति । विभाषा घ्राधेट् - SK 2376 इतीट्सकौ । अशात् । अशाताम् । अशुः । अशासीत् । अशासिष्टाम् ।{$ {!1146 छो!} छदने$} । छयति ।{$ {!1147 षो!} ऽन्तकर्मणि$} । स्यति । ससौ । अभिष्यति । अभ्यष्यत् । अभिससौ ।{$ {!1148 दो!} अवखण्डने$} । द्यति । ददौ । प्रणिदाता । देयात् । अदात् ॥ अथात्मनेपदिनः पञ्चदश ॥{$ {!1149 जनी!} प्रदुर्भावे$} ॥

Rule. The final o of a root is deleted (lopa) before śyan. "Deletion" is carried forward from ghor lopo leṭi vā (SK 3584).

Example.

śo, laṭ: śo + śyan + ti → śo + ya + ti

→ the o is deleted before śyan (this rule) → ś + ya + ti → śyati.

Dual śyataḥ, plural śyanti.

Applies when / blocked by. The rule needs śyan. Outside the śit domain, ā replaces the o by SK 2370. In liṭ the ending ṇal becomes au after ā (SK 2371):

liṭ śaśau, śaśatuḥ; luṭ śātā; lṛṭ śāsyati.

In luṅ there are two series. By SK 2376, sic is optionally deleted by luk: aśāt, aśātām, aśuḥ. In aśuḥ the ending is us (SK 2227). Where sic is kept, SK 2377 gives iṭ and the augment sak: aśāsīt, aśāsiṣṭām.

The root list after the rule gives several points.

E. janī … liśa (the ātmanepada block): jā before a śit affix; no vṛddhi of jan before ciṇ; ciṇ after pad before ta — running example: jan + śyan + te → jā + ya + te → jāyate; a-jan + ciṇ + ta → a-jan-i-(ta) → ajani (not *ajāni); pra-ni-a-pad + ciṇ + ta → praṇyapādi

This group has three rules, met as Bhaṭṭoji walks the ātmanepada roots. Jan "to be born" becomes jā before śyan: jāyate. In the aorist with ciṇ, jan keeps a short vowel: ajani, not *\ajāni. And after pad "to go", ciṇ is obligatory before the ending ta: praṇyapādi. The block ends with the roots that are parasmaipadin to the end of the class.

SK 2511 · ज्ञाजनोर्जा · jñājanorjā (A 7.3.79)

ज्ञाजनोर्जा
jñājanorjā · A 7.3.79
अनयोर्जादेशः स्याच्छिति । जायते । जज्ञे । जज्ञाते । जज्ञिरे । जनिता । जनिष्यते । दीपजन - SK 2328 इति वा चिण् ॥

Rule. Jā replaces jñā "to know" and jan "to be born" before a śit affix. "Before a śit affix" is carried forward from SK 2320.

Example.

jan, laṭ: jan + śyan + te → jan + ya + te

→ śyan is śit, so jā replaces jan (this rule) → jā + ya + te → jāyate "he is born".

For jñā, which takes śnā: jānāti "he knows".

Applies when / blocked by. Outside the śit domain there is no jā. One of Bhaṭṭoji's commentators gives jñātā for jñā. For jan: liṭ jajñe, jajñāte, jajñire; luṭ janitā; lṛṭ janiṣyate. In jajñe, one of Bhaṭṭoji's commentators explains, the penultimate a is deleted by SK 2363, and the n becomes ñ after j.

In luṅ, ciṇ replaces cli optionally, by SK 2328. With a-jan-i-ta standing, vṛddhi of the penultimate would then be due. The next rule stops it.

Watch out. Why is the substitute long jā, not short ja? A short ja would be lengthened before ya by SK 2170 anyway. Bhaṭṭoji's commentators both treat the long jā as a jñāpaka, a sign in the wording. It shows a principle: once an operation on the stem (aṅga) has been done, another stem operation is not done on top of it.

SK 2512 · जनिवध्योश्च · janivadhyośca (A 7.3.35)

जनिवध्योश्च
janivadhyośca · A 7.3.35
अनयोरुपधायावृद्धिर्न स्याच्चिणि ञ्णिति कृति च । अजनि । अजनिष्ठ ।{$ {!1150 दीपी!} दीप्तौ$} । दीप्यते । दिदीपे । अदीपि । अदीपिष्ट ।{$ {!1151 पूरी!} आप्यायने$} । पूर्यते । अपूरि । अपूरिष्ट ।{$ {!1152 तूरी!} गतित्वरणहिंसनयोः$} । तूर्यते ।{$ {!1153 धूरी!} {!1154 गूरी!} हिंसागत्योः$} । धूर्यते । दुधूरे । गूर्यते । जुगूरे ।{$ {!1155 घूरी!} {!1156 जूरी!} हिंसावयोहान्योः$} ।{$ {!1157 शूरी!} हिंसास्तम्भनयोः$} ।{$ {!1158 चूरी!} दाहे$} ।{$ {!1159 तप!} ऐश्वर्ये वा$} । अयं धातुरैश्वर्ये वा तङ्श्यनौ लभते । अन्यदा तु शब्विकरणः परस्मैपदीत्यर्थः । केचित्तु वाग्रहणं वृतुधारोराद्यवयवमिच्छन्ति । तप्यते । तप्ता । तप्स्यते । पतेति व्यत्यासेन पाठान्तरम् । द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः ।{$ {!1160 वृतु!} वरणे$} । वृत्यते । पक्षान्तरे वावृत्यते । ततो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षतेति भट्टिः ।{$ {!1161 क्लिश!} उपतापे$} । क्लिश्यते । क्लिशिता ।{$ {!1162 काशृ!} दीप्तौ$} । काश्यते ।{$ {!1163 वाशृ!} शब्दे$} । वाश्यते । ववाशे ॥ अथ पञ्च स्वरितेतः ।{$ {!1164 मृष!} तितिक्षायाम्$} । मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष । ममृषे ।{$ {!1165 ईशुचिर्!} पूतीभावे$} । पूतीभावः क्लेदः । शुच्यति । शुच्यते । शुशोच । शुशुचे । अशुचत् । अशोचीत् । अशोचिष्ट ।{$ {!1166 णह!} बन्धने$} । नह्यति । नह्यति । ननाह । ननद्ध । नेहिथ । नेहे । नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् ।{$ {!1167 रञ्ज!} रागे$} । रज्यति । रज्यते ।{$ {!1168 शप!} आक्रोशे$} । शप्यति । श्प्यते ॥ अथैकादशानुदात्तेताः ॥{$ {!1169 पद!} गतौ $}। पद्यते । पेदे । पत्ता । पद्येत । पत्सीष्ट ॥

Rule. For jan and vadh, vṛddhi of the penultimate does not take place before ciṇ, or before a kṛt affix (one that makes a noun from a root) marked with ñ or ṇ.

Five words are carried forward, one of Bhaṭṭoji's commentators explains. "Of the penultimate" comes from SK 2282, "vṛddhi" from SK 2473, and "not" from SK 2763. "Before ciṇ or a kṛt" comes from SK 2761, and "marked with ñ or ṇ" from SK 254.

Example.

jan, luṅ, third person singular: a + jan + cli + ta

→ ciṇ replaces cli (SK 2328) → a-jan-i-ta

→ vṛddhi of the penultimate a would be due (SK 2282); this rule blocks it

→ ta is deleted after ciṇ (SK 2329) → ajani "he was born".

With sic instead of ciṇ: ajaniṣṭa.

One of Bhaṭṭoji's commentators gives the kṛt forms: janaḥ with ghañ, and janakaḥ, with a ṇ-marked affix.

The root list after the rule gives several points.

SK 2513 · चिण् ते पदः · ciṇ te padaḥ (A 3.1.60)

चिण् ते पदः
ciṇ te padaḥ · A 3.1.60
पदश्च्लेश्चिण्स्यात्तशब्द परे । प्रणयपादि । अपत्साताम् । अपत्सत् ।{$ {!1170 खिद!} दैन्ये$} । खिद्यते । चिखिदे । खेत्ता । अखित्त ।{$ {!1171 विद!} सत्तायाम्$} । विद्यते । वेत्ता ।{$ {!1172 बुध!} अवगमने$} । बुध्यते । बुबुधे । बोद्धा । भोत्स्यते । भुत्सीष्ट । अबोधि । अबुद्ध । अभुत्साताम् ।{$ {!1173 युध!} संप्रहारे$} । युध्यते । युयुधे । योद्धा । अयुद्ध । कथं युध्यतीति । युधमिच्छतीति क्यच् ॥ [(परिभाषा - ) अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्] इति वा ।{$ {!1174 अनो!} रुध कामे$} । अनुरुध्यते ।{$ {!1175 अण!} प्राणने$} । अण्यते । आणे । अणिता । अनेति दन्त्यान्तोऽमित्येके ।{$ {!1176 मन!} ज्ञाने$} । मन्यते । मेने । मन्ता ।{$ {!1177 युज!} समाधौ$} । समाधिश्चित्तवृत्तिनिरोधः । अकर्मकः । युज्यते । योक्ता ।{$ {!1178 सृज!} विसर्गे$} । अकर्मकः । संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः । ससृजिषे । स्रष्टा । स्रक्ष्यते । लिङसिचौ - SK 2300 इति कित्त्वान्नगुणोनाप्यम् । सृक्षीष्ट । असृष्ट । असृक्षाताम् ।{$ {!1179 लिश!} अल्पीभावे$} । लिश्यते । लेष्टा । लेक्ष्यते । लिक्षीष्ट । अलिक्षत । अलिक्षाताम् ॥ अथागणान्ताः परस्मैपदिनः ॥{$ {!1180 राधो!} ऽकर्मकाद्वृद्धावेव $}। एवकारो भिन्नक्रमः । राधौऽकर्मकादेवश्यन् । उदाहरणमाह वृद्धाविति । यन्मह्यमपराध्यति । द्रुह्यतीत्यर्थः । विराध्यन्तं क्षमेत कः । कृष्णाय राध्यति । दैवं पर्यालोचयतीत्यर्थः । दैवस्य धात्वर्थेऽन्तर्भावाज्जीवत्यादिवदकर्मकत्वम् । रराध । रराधतुः । रराधिथ । राधो हिंसायाम् SK 2532 इत्येत्वाभ्यासलोपाविह न । हिंसार्थस्य सकर्मकतया दैवादिकत्वायोगात् । राद्धा । रात्स्यति । अयं स्वादिश्चुरादिश्च ।{$ {!1181 व्यध!} ताडने$} । ग्रहिज्या SK 2412 इति संप्रसारणम् । विध्यति । विव्याध । विविधतुः । विव्यद्ध । विव्यधिथ । व्यद्धा । व्यत्स्यति । विध्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् ।{$ {!1182 पुष!} पुष्टौ$} । पुष्यति । पपोष । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादि SK 2343 इत्यङ् । अपुषत् ।{$ {!1183 शुष!} शोषणे$} । अशुषत् ।{$ {!1184 तुष!} प्रीतौ$} ।{$ {!1185 दुष!} वैकृत्ये$} ।{$ {!1186 श्लिष!} आलिङ्गने$} । श्लिष्यति । शिश्लेष । श्लेष्टा । श्लेक्ष्यति ॥

Rule. After pad, ciṇ replaces cli when the ending ta follows. Cli is carried forward from SK 2222. Bhaṭṭoji's commentators both say that ta here means the ātmanepada third person singular.

Example.

pad with pra and ni, luṅ, third person singular: pra-ni + a + pad + cli + ta

→ ciṇ replaces cli (this rule) → pra-ni-a-pad-i-ta

→ vṛddhi of the penultimate a before the ṇ-marked ciṇ (SK 2282) → pād

→ ta is deleted after ciṇ (SK 2329)

→ n becomes ṇ after pra by SK 2285, and i + a gives ya → praṇyapādi.

Applies when / blocked by. Only before ta. In the dual and plural, sic comes: apatsātām, apatsata. One of Bhaṭṭoji's commentators gives the second person singular, apatthāḥ, as another counter-example.

Watch out. The rule is not optional. Contrast SK 2328, where ciṇ is only optional for jan, budh and others.

The root list after the rule gives several points.

F. śliṣ: ksa, and only in the sense of embracing — running example: a-śliṣ + ksa + t → a-śliṣ-sa-t → aślikṣat (ṣ → k before s, s → ṣ) "embraced"; not embracing: sam-a-śliṣ + aṅ + t → samaśliṣat

This group has one rule, read as two. Śliṣ is a puṣādi root, so its parasmaipada luṅ would take aṅ. This rule gives it ksa instead, but only in the sense of embracing: aślikṣat kanyāṃ devadattaḥ "Devadatta embraced the girl". Where the root means "stick together", aṅ stays: samaśliṣaj jatu kāṣṭham "the lac and the wood stuck together".

SK 2514 · श्लिष आलिङ्गने · śliṣa āliṅgane (A 3.1.46)

श्लिष आलिङ्गने
śliṣa āliṅgane · A 3.1.46
(श्लिषः)स्मात्परस्यानिटश्च्लेः क्सः स्यात् । पुषाद्यङोऽपवादो न तु चिणः । पुरस्तादपवादन्यायात् ॥(आलिङ्गने) श्लिषश्च्लेरालिङ्गन एव क्सो नान्यत्र । योगविभागसामर्थ्याच्छल इगुपधादित्यस्याप्ययं नियमः । अश्लिक्षत्कन्यां देवदत्तः । आलिङ्गन एवेति किम् । समश्लिषज्जतु काष्ठम् । अङ् । प्रत्यासत्ताविह श्लिषिः । कर्मणि अनालिङ्गने सिजेव न तु क्सः । एकवचने चिण् । अश्लेषि । अश्लिक्षाताम् । अश्लिक्षत । अश्लिष्ठाः । अश्लिढ्वम् ।{$ {!1187 शक!} विभाषितो मर्षणे$} । विभाषित इत्युभयपदीत्यर्थः । शक्यति । शक्यते हरिं द्रष्टुं भक्तः । शशाक । शेकिथ । शशक्थ । शेके । शक्ता । शक्ष्यति । शक्ष्यते । अशकत् । अशक्त । सेट्कोऽयमित्येके । तन्मतेनानिट्कारिकासु लृदित्पठितः । शकिता । शकिष्यति ।{$ {!1188 ष्विदा!} गात्रप्रक्षरणे$} । घर्मस्रुतावित्यर्थः । अयं ञीदिति न्यासकारादयः । नेति हरदत्तादयः । स्विद्यति । सिष्वेद । सिष्वेदिथ । स्वेत्ता । अस्विदत् ।{$ {!1189 क्रुध!} क्रोधे$} । क्रोद्धा । क्रोत्स्यति ।{$ {!1190 क्षुध!} बुभुक्षायाम्$} । क्षोद्धा । कथं क्षुधित्त इति । संपदादिक्विबन्तात्तारकादित्वादितजिति माधवः । वस्तुतस्तु वसतिक्षुधोः - SK 3046 इतीट् वक्ष्यते ।{$ {!1191 शुध!} शौचे$} । शुध्यति । शुशोध । शोद्धा ।{$ {!1192 षिधु!} संराद्धौ$} । ऊदित्पाठः । प्रामादिकः । सिध्यति । सेद्धा । सेत्स्यति । असिधत् ।{$ {!1193 रध!} हिंसासंराद्ध्योः$} । संरीद्धिर्निष्पत्तिः । रध्यति । रधिजभोरचि SK 2302 इति नुम् । ररन्धतुः ॥

Rule. Bhaṭṭoji splits the sūtra into two rules (yogavibhāga).

1. Śliṣaḥ: after śliṣ, when the root is aniṭ, ksa replaces cli.

2. Āliṅgane: after śliṣ, ksa replaces cli only in the sense of embracing, not elsewhere.

"Cli" is carried forward from SK 2222. "When aniṭ" and "ksa" come from SK 2336. One of Bhaṭṭoji's commentators explains why "aniṭ" is needed. It keeps out the seṭ root śliṣu "to burn" of the first class, whose luṅ is aśleṣīt.

Example.

śliṣ "to embrace", luṅ, third person singular: a + śliṣ + cli + t

→ the sense is embracing, so ksa replaces cli (this rule) → a + śliṣ + sa + t

→ ṣ becomes k before s, and the s becomes ṣ → aślikṣat.

aślikṣat kanyāṃ devadattaḥ "Devadatta embraced the girl".

Applies when / blocked by. SK 2336 would already give ksa to śliṣ. Why teach it again? One of Bhaṭṭoji's commentators answers: to set aside the puṣādi aṅ (SK 2343). Bhaṭṭoji says the same: this ksa is an exception to the puṣādi aṅ, not to ciṇ. He grounds this on the purastād apavāda maxim, a maxim on how far an exception reaches.

The second rule is a restriction (niyama). Bhaṭṭoji says that, by the force of the split, it binds the ksa of SK 2336 too. His commentators both explain why: if only the first rule's ksa were limited, the split would serve no purpose.

So, where the sense is not embracing, there is no ksa:

sam + a + śliṣ + aṅ + t → samaśliṣaj jatu kāṣṭham "the lac and the wood stuck together".

Here śliṣ means contact, and the puṣādi aṅ comes. One of Bhaṭṭoji's commentators reads samāśliṣat, with the prefix ā; scholars discuss this.

In the passive, in a sense other than embracing, only sic comes, not ksa. One of Bhaṭṭoji's commentators explains: the puṣādi aṅ is for the parasmaipada only, and the passive takes ātmanepada. The singular takes ciṇ: aśleṣi. The other forms take sic:

Watch out. The root must be aniṭ, and the sense must be embracing. The aniṭ condition is carried into the first part from SK 2336. The embracing condition is the second part.

The root list after the rule gives several points.

G. The radh group (radh, naś, tṛp, dṛp, druh, muh, ṣṇuh, ṣṇih): optional iṭ; num governed for radh and naś; no ṇ for a ṣ-final naś — running example: ra-radh + tha → rarandhitha / raraddha; radh + i + tā → radhitā (no num); na-naś + tha → na-naṃś + tha → nanaṃṣṭha; pra + naṃṣ + tā → pranaṃṣṭā (no ṇ)

This group has four rules. Eight roots, the radhādi, take iṭ only optionally: rarandhitha or raraddha. Then two rules govern the augment num, an n added after the root vowel (written ṃ before ś and ṣ). Radh refuses it before an iṭ outside liṭ: radhitā. Naś "to disappear, to perish" takes it before a consonant of the jhal class: nanaṃṣṭha. Last, the n of naś does not become ṇ when naś ends in ṣ: pranaṃṣṭā.

SK 2515 · रधादिभ्यश्च · radhādibhyaśca (A 7.2.45)

रधादिभ्यश्च
radhādibhyaśca · A 7.2.45
रध् नश् तृप् दृप् द्रुह् मुह् ष्णुह् ष्णिह् एभ्यो वलाद्यार्धधातुकस्य वेट् स्यात् । ररन्धिथ-ररद्ध । ररन्धिव-रेध्व ॥

Rule. After radh and the rest, an ārdhadhātuka affix beginning with val (any consonant but y) takes iṭ optionally. The eight roots are radh, naś, tṛp, dṛp, druh, muh, ṣṇuh and ṣṇih. A root with optional iṭ is called veṭ.

"Iṭ for a val-initial ārdhadhātuka" is carried forward from SK 2184. "Optionally" comes from SK 2279. One of Bhaṭṭoji's commentators notes that iṭ would otherwise be obligatory.

Example.

radh, liṭ, second person singular: ra-radh + tha

→ with iṭ → ra-radh + i + tha → before the vowel, num by SK 2302 → rarandhitha

→ without iṭ → raraddha.

First person dual: rarandhiva or redhva.

Applies when / blocked by. One of Bhaṭṭoji's commentators adds a point about the intensive. Because the eight roots are named as a group, the intensive with luk of yaṅ has only rāradhitā.

In luṭ, with iṭ, num by SK 2302 would be due before the vowel. The next rule stops it.

SK 2516 · नेट्यलिटि रधेः · neṭyaliṭi radheḥ (A 7.1.62)

नेट्यलिटि रधेः
neṭyaliṭi radheḥ · A 7.1.62
निड्वर्जे इटि रधेर्नुम्न स्यात् । रधिता । रद्धा । रधिष्यति । रत्स्यति । अङि नुम् । अनिदिताम् - SK 415 इति नलोपः । अरधत् ।{$ {!1194 णश!} अदर्शने$} । नश्यति । ननाश । नेशतुः । नेशिथ ॥

Rule. Radh does not take the augment num before an iṭ that is not part of liṭ. "Num" is carried forward from SK 2262.

Example.

radh, luṭ, with iṭ: radh + i + tā

→ num would come before the vowel (SK 2302); this rule blocks it

→ radhitā.

Without iṭ: raddhā. Lṛṭ: radhiṣyati or ratsyati.

Applies when / blocked by. The iṭ of liṭ is excepted, so there num comes: rarandhiva. One of Bhaṭṭoji's commentators explains why the n then stays. The affix follows a conjunct, so it is not kit (SK 2242), and the n is not deleted. He also gives randhakaḥ: there is no iṭ there, so num comes.

Before aṅ, num comes by SK 2302, and then its n is deleted by SK 415: luṅ aradhat.

The root list goes on with ṇaśa "to disappear, to perish": naśyati, liṭ nanāśa, neśatuḥ. Second person neśitha, with iṭ (optional by SK 2515), and e with loss of the abhyāsa by SK 2261. Without iṭ, nanaś + tha stands; the next rule takes it up.

SK 2517 · मस्जिनशोर्झलि · masjinaśorjhali (A 7.1.60)

मस्जिनशोर्झलि
masjinaśorjhali · A 7.1.60
नुम् स्यात् । ननष्ट । नेशिव । नेश्व । नेशिम । नेश्म । नशिता । नंष्टा । नशिष्यति । नङ्क्ष्यति । नश्येत् । नश्यात् । अनशत् । प्रणश्यति ॥

Rule. Masj "to sink" and naś "to disappear, to perish" take the augment num before an affix beginning with a jhal. "Num" is carried forward from SK 2262.

Example.

naś, liṭ, second person singular, without iṭ: na-naś + tha

→ tha begins with a jhal, so num comes (this rule) → na-naṃś + tha (the n of num is written ṃ before ś)

→ ś becomes ṣ, and th becomes ṭh after it → nanaṃṣṭha.

Our text and the printed kaumudī read nanaṣṭa, which has neither the num nor the ṭh. One of Bhaṭṭoji's commentators and other texts read nanaṃṣṭha, the form that shows the rule; scholars discuss this.

Applies when / blocked by. Where iṭ comes, the affix no longer begins with a jhal, and there is no num. Nor is there num before v or m, which are not jhal. First person dual neśiva or neśva; plural neśima or neśma. Luṭ naśitā or naṃṣṭā; lṛṭ naśiṣyati or naṅkṣyati. Vidhiliṅ naśyet, āśīrliṅ naśyāt, luṅ anaśat.

One of Bhaṭṭoji's commentators adds a point on naṃṣṭā. The velar substitute of the rule naśer vā is taught only at the end of a word. So it does not act here.

With pra, the n becomes ṇ: praṇaśyati. The next rule says when it does not.

SK 2518 · नशेः षान्तस्य · naśeḥ ṣāntasya (A 8.4.36)

नशेः षान्तस्य
naśeḥ ṣāntasya · A 8.4.36
णत्वं न स्यात् । प्रणंष्टा । अन्तग्रहणं भूतपूर्वप्रतिपत्त्यर्थम् । प्रनङ्क्ष्यति । नशिष्यति ।{$ {!1195 तृप!} प्रीणने$} । प्रीणनं तृप्तिस्तर्पणा च । नाग्निस्तृप्यति काष्ठानाम् । पितॄनतार्प्सीदिति भट्टिः । इत्युभयत्र दर्शनात् । ततर्पिथ । तत्रप्थ । ततर्प्थ । तर्पिता । तर्प्ता । त्रप्ता ॥ स्पृशमृशकृषेति सिज्वा । अतार्प्सीत् । अत्राप्सीत् । अतर्पीत् । अतृपत् ।{$ {!1196 दृप!} हर्षमोहनयोः$} । मोहनं गर्वः । दृष्यतीत्यादि । रधादित्वादिमौ वेट्कावमर्थमनुदात्तता ।{$ {!1197 द्रुह!} जिघांसायाम्$} । वा द्रुहमुह - SK 327 इति वा घः । पक्षे ढः । दुद्रोग्ध । दुद्रोढ । दुद्रोहिथ । द्रोहिता । द्रोग्धा । द्रोढा । द्रोहिष्यति । ध्रोक्ष्यति । ढत्वघत्वयोस्तुल्यं रूपम् । अद्रुहत् ।{$ {!1198 मुह!} वैचित्ये$} । वेचित्यमविवेकः । मुह्यति । मुमोहिथ । मुमोग्ध । मुमोढ । मोग्धा । मोढा । मोहिता । मोहिष्यति । मोक्ष्यति । अमुहत् ।{$ {!1199 ष्णुह!} उद्गिरणे$} । स्नुह्यति । सुष्णोह । सुष्णोहिथ । सुष्णोग्ध । सुष्णोढ । सुष्णुहिव । सुष्णुह्व । स्नोहिता । स्नोग्धा । स्नोढा । स्नोहिष्यति । स्नोक्ष्यति । अस्नुहत् ।{$ {!1200 ष्णिह!} प्रीतौ$} । स्निह्यति । सिष्णेह । वृत् । रधादयः समाप्ताः । पुषादधस्तु आ गणान्तादिति सिद्धान्तः ।{$ {!1201 शमु!} उपशमे$} ॥

Rule. The n of naś does not become ṇ when naś ends in ṣ. Bhaṭṭoji's gloss, "ṇatva does not take place", spells out two carried-forward words. "Ṇ for n" comes from SK 235, and "not" from SK 2840.

Example.

naś with pra, luṭ, without iṭ: pra + naś + tā

→ num (SK 2517) → pra + naṃś + tā → ś becomes ṣ → pra + naṃṣ + tā

→ the root now ends in ṣ, so the n does not become ṇ (this rule)

→ pranaṃṣṭā.

Applies when / blocked by. Why "ending in ṣ"? Where the root ends in ś, ṇ comes: praṇaśyati.

Why the word anta "ending in"? It brings in a root that was ṣ-final (bhūtapūrva). In pranaṅkṣyati the ṣ has become k, yet the n stays. One of Bhaṭṭoji's commentators adds that anta would otherwise be superfluous, so it is a jñāpaka. With iṭ the root keeps its ś: naśiṣyati.

Watch out. Compare pranaṃṣṭā with praṇaśyati. The same root after the same prefix takes ṇ in one and not the other.

The root list after the rule gives several points.

H. The śam group (śam, tam, dam, śram, bhram, kṣam, klam, mad): a long vowel before śyan — running example: pra-ni + śam + śyan + ti → pra-ni + śām + ya + ti → praṇiśāmyati

This group has one rule. Eight roots, the śamādi, lengthen their vowel before śyan: śāmyati "he becomes calm", mādyati "he rejoices". Outside śyan the vowel stays short: śamitā.

SK 2519 · शमामष्टानां दीर्घः श्यनि · śamāmaṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani (A 7.3.74)

शमामष्टानां दीर्घः श्यनि
śamāmaṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani · A 7.3.74
शमादीनामित्यर्थः । प्रणिशाम्यति । शेमतुः । शेमिथ । शमिता । अशमत् ।{$ {!1202 तमु!} काङ्क्षायाम्$} । ताम्यति । तमिता । अतमत् ।{$ {!1203 दमु!} उपशमे$} । उपशम इति ण्यन्तस्य । तेन सकर्मकोऽयम् । न तु शमिवदकर्मकः । अदमत् ।{$ {!1204 श्रमु!} तपसि खेदे च$} । श्राम्यति । अश्रमत् ।{$ {!1205 भ्रमु!} अनवस्थाने$} । वा भ्राश - SK 2321 इति श्यन्वा । तत्र कृते शमामष्टानाम् - SK 2519 इति दीर्घः । भ्राम्यति । लुङ्यङ् । अभ्रमत् । शेषं भ्वादिवत् ।{$ {!1206 क्षमू!} सहने$} । क्षाम्यति । चक्षमिथ । चक्षन्थ । चक्षमिव । चक्षण्व । चक्षमिम । चक्षण्म । क्षमिता । क्षन्ता । अयमवित् । भ्वादिस्तु षित् । अषितः क्षाम्यति क्षान्तिः क्षमूषः क्षमते क्षमा ।{$ {!1207 क्लमु!} ग्लानौ$} । क्लाम्यति । क्लामति । शपीव श्यन्यपि ष्ठिवुक्लमु - SK 2320 इत्येव दीर्घे सिद्धे शमादिपाठो घिनुणर्थः । अङ् । अक्लमत् ।{$ {!1208 मदी!} हर्षे$} । माद्यति । अमदत् । शमादयोऽष्टौ गताः ॥ ।{$ {!1209 असु!} क्षेपणे$} । अस्यति । आस । असिता ॥

Rule. The vowel of the eight roots śam and the rest is lengthened before śyan. The plural śamām means "of śam and the rest". Bhaṭṭoji's commentators list the eight: śam, tam, dam, śram, bhram, kṣam, klam and mad.

Example.

śam with pra and ni, laṭ: pra-ni + śam + śyan + ti

→ the a is lengthened before śyan (this rule) → pra-ni + śām + ya + ti

→ śāmyati is named in SK 2285, so the n of ni becomes ṇ → praṇiśāmyati.

Applies when / blocked by. Only before śyan. Elsewhere the vowel is short: liṭ śematuḥ, śemitha; luṭ śamitā; luṅ aśamat, with the puṣādi aṅ.

The root list after the rule gives several points.

Watch out. Bhram and klam also stand in SK 2321, so śyan is optional for them. For bhram, the long vowel of bhrāmyati comes from this rule, and only once śyan has come. For klam, SK 2320 gives the long vowel before śyan and śap alike: klāmyati, klāmati.

I. as and yas: thuk before aṅ; optional śyan for yas — running example: as + aṅ + t → as-thuk + a + t → (āṭ) āsthat; yas + śyan/śap + ti → yasyati / yasati; sam + yas → saṃyasyati / saṃyasati; but pra + yas → prayasyati only

This group has three rules and closes the class. As "to throw" takes the augment thuk before aṅ: āsthat "he threw". Then yas "to strive" takes śyan only optionally, without a prefix or after sam: yasyati or yasati. After any other prefix, śyan is obligatory: prayasyati.

SK 2520 · अस्यतेस्थुक् · asyatesthuk (A 7.4.17)

अस्यतेस्थुक्
asyatesthuk · A 7.4.17
अहि परे । आस्थत् । अस्य पुषादित्वादङि सिद्धे अस्यतिवक्ति - SK 2438 इति वचनं तङर्थम् । तङ् तु उपसर्गादस्यत्यूह्योरिति वक्ष्यते । पर्यास्थत ।{$ {!1210 यसु!} प्रयत्ने$} ॥

Rule. As "to throw" receives the augment thuk when aṅ follows. "When aṅ follows" is carried forward from SK 2406. The k of thuk is an it-marker and the u is for pronunciation. Being k-marked, it goes at the end of the root (SK 36).

Example.

as, luṅ, third person singular: as + cli + t → aṅ replaces cli, as as is a puṣādi root → as + a + t

→ thuk is added to the root (this rule) → as-th + a + t

→ with the augment ā of a vowel-initial root → āsthat.

Applies when / blocked by. As already gets aṅ as a puṣādi root. Why then is it named in SK 2438, which also gives aṅ? Bhaṭṭoji answers: for aṅ with ātmanepada endings, where the puṣādi aṅ cannot reach. Those endings come optionally after a prefix, by the vārttika upasargād asyatyūhyor vā, given under SK 2701. So with pari: paryāsthata.

The next root is yasu "to strive".

SK 2521 · यसोऽनुपसर्गात् · yaso'nupasargāt (A 3.1.71)

यसोऽनुपसर्गात्
yaso'nupasargāt · A 3.1.71

Rule. After yas, when no prefix (upasarga) precedes it, śyan comes optionally. "Śyan" is carried forward from SK 2505, and "optionally" from SK 2321. Bhaṭṭoji writes no gloss of his own for this rule; he glosses it together with the next.

Example.

yas + ti, no prefix → with śyan → yasyati

→ with the ordinary śap → yasati.

Applies when / blocked by. "Not after a prefix" (anupasargāt) is a paryudāsa: it names the case "other than after a prefix". So after a prefix the option does not hold, and the general rule SK 2505 gives śyan obligatorily: prayasyati. One of Bhaṭṭoji's commentators reports a view that the two sūtras could be worded more briefly; scholars discuss this.

SK 2522 · संयसश्च · saṃyasaśca (A 3.1.72)

संयसश्च
saṃyasaśca · A 3.1.72
श्यन्वा स्यात् । यस्यति । यसति । संयस्यति । संयसति । अनुपसर्गात्किम् । प्रयस्यति ।{$ {!1211 जसु!} मोक्षणे$} । जस्यति ।{$ {!1212 तसु!} उपक्षये$} ।{$ {!1213 दसु!} च$} । तस्यति । अतसत् । दस्यति । अदसत् ।{$ {!1214 वसु!} स्तम्भे$} । वस्यति । ववास । ववसतुः । न शसदद - SK 2263 इति निषेधः । बशादिरयमिति मते तु बेसतुः । बेसुः ।{$ {!1215 व्युष!} विभागे$} । अयं दाहे पठितः । अर्थभैदेन त्वर्ङ्गथं पुनः पठ्यते । अव्युषत् । ओष्ठ्यादिर्दन्त्यान्तोऽयं प्युस इत्यन्ये । अपकारो युस इत्यपरे ।{$ {!1216 प्लुष!} दाहे$} । अप्लुषत् । पूर्वत्र पाठः सिजर्थ इत्याहुः । तद् भ्वादिपाठेन गतार्थमिति सुवचम् ।{$ {!1217 बिस!} प्रेरणे$} । बिस्यति । अबिसत् ।{$ {!1218 कुस!} संश्लेषणे$} । अकुसत् ।{$ {!1219 बुस!} उत्सर्गे$} ।{$ {!1220 मुस!} खण्डने$} ।{$ {!1221 मसी!} परिणामे$} । परिणामे विकारः । समी इत्येके ।{$ {!1222 लुठ!} विलोडने$} ।{$ {!1223 उच!} समवाये$} । रउच्यति । उवोच । ऊचतुः । मा भवानुचत् ।{$ {!1224 भृशु!} {!1225 भ्रंशु!} अधः पतने$} । बभर्श । अभृशत् । अनिदिताम् - SK 415 इति नलोपः । भ्रश्यति । अभ्रशत् ।{$ {!1226 वृश!} वरणे$} । वृश्यति । अवृशत् ।{$ {!1227 कृश!} तनूकरणे$} । कृश्यति ।{$ {!1228 ञितृषा!} पिपासायाम्$} ।{$ {!1229 हृष!} तृष्टौ$} । श्यन्नङौ भौवादिकाद्विसेषः ।{$ {!1230 रुष!} {!1231 रिष!} हिंसायाम्$} । तीषसह - SK 2340 इति वेट् । रोषिता । रोष्टा । रेषिता । रेष्टा ।{$ {!1232 डिप!} क्षेपे$} ।{$ {!1233 कुप!} ग्रोदे$} ।{$ {!1234 गुप!} व्याकुलत्वे$} ।{$ {!1235 युप!} {!1236 रुप!} {!1237 लुप!} विमोहने$} । युप्यति । रुप्यति । लुप्यति । लोपिता । लुप्यतिः । सेट्कः । अनिट्कारिकासु लिपिसाहचर्यात्तौदादिकस्यैव ग्रहणात् ।{$ {!1238 लुभ!} गार्ध्ये$} । गार्ध्यमाकाङ्क्षा । तीषसह - SK 2340 इति वेट् । लोभिता । लोब्धा । लोभिष्यति । लुभ्येत् । लुभ्यात् । अलुभत् ॥ भ्वादेरवृक्तृतत्वाल्लोभतीत्यपीत्याहुः ।{$ {!1239 क्षुभ!} संचलने$} । क्षुभ्यति ।{$ {!1240 णभ!} {!1241 तुभ!} हिंसायाम्$} । क्षुभिनभितुभयो द्युतादौ क्र्यादौ च पठ्यन्ते । तेषां द्युतादित्वादङ् सिद्धः । क्त्यादित्वात्पक्षे सिज्भवत्येव । इह पाठस्तु श्यनर्थः ।{$ {!1242 क्लिदू!} आर्द्रीभावे$} । क्लिद्यति । चिक्लेदिथ । चिक्लेत्थ । चिक्लिदिव । चिक्लिद्व । चिक्लिदिम । चिक्लिद्म । क्लेदिता । क्लेत्ता ।{$ {!1243 ञिमिदा!} स्नेहने$} । मिदेर्गुणः SK 2346 । मेद्यति । अमिदत् । द्युतादिपाठादेवामिदत् अमेदिष्टेति सिद्धे इह पाठोऽमेदीदिति माभूदिति । द्युतादिभ्यो बहिरेवात्मनेपदिषु पाठस्तूचितः ।{$ {!1244 ञिक्ष्विदा!} स्नेहनमोचनयोः$} ।{$ {!1245 ऋधु!} वृद्धौ$} । आनर्ध । आर्धत् ।{$ {!1246 गृधु!} अभिकाङ्क्षायाम्$} । अगृधत् । वृत् । पुषादयो दिवादयश्च वृत्ताः । केचित्तु पुषादिसमाप्त्यर्थमेव वृत्करणम् ॥ दिवादिस्तु भ्वादिवदाकृतिगणः । तेन क्षीयते । मृग्यतीत्यादिसिद्धिरित्याहुः ॥ इति दिवादयः ॥

Rule. After yas preceded by sam, śyan also comes optionally. Bhaṭṭoji's gloss for both sūtras is "śyan comes optionally".

Example.

sam + yas + ti → with śyan → saṃyasyati

→ with śap → saṃyasati.

Applies when / blocked by. Without this rule, sam would count as a prefix under SK 2521, and śyan would be obligatory. One of Bhaṭṭoji's commentators explains that this is why the rule is made.

Watch out. Three cases: no prefix, optional; sam, optional; any other prefix, obligatory.

The root list closes the class.

The class closes: "the puṣādi and the divādi are finished". Some say the vṛt marks only the end of the puṣādi. On that view the divādi is, like the bhvādi, an ākṛtigaṇa, a class known by its type rather than a closed list. That accounts for forms like kṣīyate and mṛgyati. "Here end the divādi roots."

Terms used in this chapter

Summary

SKWhat it doesExample
2505After the div class, śyan replaces śap; being ṅit, it blocks guṇadīvyati, nṛtyati
2506After kṛt, cṛt, chṛd, tṛd, nṛt: optional iṭ before an s-initial ārdhadhātuka other than sicnartiṣyati / nartsyati; but anartīt
2507After dīṅ: augment yuṭ before a vowel-initial kit or ṅit affixdidīye
2508Mī, mi, dīṅ: ā before lyap and in the domain of an ec-causing aśit affixdātā, adāsta, pramāya
2509Lī, līṅ: the same ā, optionallyletā / lātā
2510Root-final o deleted before śyanśyati, chyati, syati, dyati
2511Jñā, jan → jā before a śit affixjāyate, jānāti
2512Jan, vadh: no vṛddhi of the penultimate before ciṇ or a ñ/ṇ-marked kṛtajani, janaḥ
2513After pad: ciṇ for cli before tapraṇyapādi; but apatsata
2514After aniṭ śliṣ: ksa, and only in the sense of embracingaślikṣat; but samaśliṣat, passive aśleṣi
2515After the eight radhādi: optional iṭrarandhitha / raraddha
2516Radh: no num before a non-liṭ iṭradhitā; but rarandhiva
2517Masj, naś: num before a jhalnanaṃṣṭha, naṃṣṭā
2518Naś ending in ṣ (even formerly): no ṇpranaṃṣṭā, pranaṅkṣyati; but praṇaśyati
2519The eight śamādi: long vowel before śyanpraṇiśāmyati, mādyati
2520As: augment thuk before aṅāsthat, paryāsthata
2521Yas without a prefix: śyan optionalyasyati / yasati; but prayasyati
2522Yas after sam: śyan optional toosaṃyasyati / saṃyasati
← textbook contentsreading page (Technical) →