तद्धिताधिकारे पाञ्चमिकप्रकरणम्

—ब्रीहिशाल्योः—। अत्रापि निर्देशादेव षष्ठी समर्थविभक्तिः । सा च भवनापेक्षया कर्तरीत्यादिपूर्ववत्

—यवयवक—। अत्र प्रत्ययार्थसामर्थ्याल्लभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिः

—विभाषा—। खञि नित्ये प्राप्ते वचनम् ॥—औमीनं भाङ्गीनमिति । नन्नमाभङ्गयोर्धान्यलाभावात्कथमिह खञ् । ‘त्रीहयश्च मे यवाश्च मे’ इति चमकानुवाके हि द्वादशैव धान्यानि पठितानि, न तूमाभङ्गौ पठितौ इति चेत् । मैवम् । ‘शणसप्तदशानि धान्यानि’ इति स्मरणात् । तत्र चोमाभङ्गयोरपि पाठाद्धान्यलमस्तीति भाष्यादौ स्थितलात् । न च चमकानुवाके धान्यपरिगणनेनार्थः, तत्राधान्यानामप्याश्मादीनां पाठात् । धान्यानामपि केषांचित् कोद्रवादीनामपाठात् । तस्मादन्यत एव धान्यनिर्णय इति पूर्वोक्तस्मृत्या तयोर्धान्यलमस्तीति ज्ञेयम्

—सर्वचर्मणः—। ‘खश्च’ इत्येव तु नोक्तम् । यतोऽप्यनुकर्षः संभाव्येतेति ॥ अत्र तृतीया समर्थविभक्तिः । कृत इति प्रत्ययार्थे चर्मणः करणलस्योचितलात् ॥—सर्वश्चर्मणेति । सर्वेण चर्मणा कृत इत्यर्थे तद्धितो नेष्यत इति भावः

—यथामुख—। दृश्यतेऽस्मिन् दर्शनः । अधिकरणे ल्युट् । ‘असादृश्ये’ इति प्रतिपेधात्सादृश्ये यथाशब्दस्य कथं समासस्तत्राह—निपातनादिति । एतच्च वृत्तिग्रन्थमनुमृत्योक्तम् । भट्टिकाव्ये तु पदार्थानतिवृत्तौ यथाशब्द आश्रितः । तथा च मायामृगं प्रकम्योक्तम्—‘यथामुखीनः सीतायाः पुञ्जे बहु लोभयन्’ इति ॥—यथामुखं दर्शन इति । अव्ययीभावस्यापि यथामुखशब्दस्योन्मत्तगङ्गादिवत्सत्त्ववचनलात्कर्मशक्तियोगे सति कृचोगलक्षणा षष्ठी । तस्याः ‘नाव्ययीभावात्—’ इत्यमादेशः ॥—सर्वस्य मुखस्येति । ‘संमुखस्य’ इति नोक्तम् । प्रत्ययसंनियोगेनैव समशब्दस्यान्त्यलोपनिपातनात् । संशब्दस्तु समशब्दार्थे न दृश्यते ‘संमुखो भव’ इत्यत्र ‘अभिमुखः’ इत्यर्थप्रतीतेः । तत्र च खप्रत्ययस्याजनिष्यमाणलात् ॥ कथं तर्हि—‘संयुगे संमुखीनं तमुद्गदं प्रसहेत कः’ इति भट्टिः । अभिमुखावस्थानात्सामर्थ्याद्भविष्यतीति हरदत्तः

—तत्सर्वादेः—। तदिति द्वितीया समर्थविभक्तिः व्याप्नोतीति प्रत्ययार्थः । परिशिष्टं प्रकृतिविशेषणम् । तत्र केवलानां पथ्यादीनां सर्वादिलासंभवात्प्रातिपदिकैरपि तैस्तदन्तविधिः । तदाह—पथ्याद्यन्तादिति । पथ्यक्रमं पत्रपात्रान्तात्प्रातिपदिकादित्यर्थः ॥—सर्वपथीन इति । ‘पूर्वकालैक—’ इति समासः । ‘क्रुक्पूः—’ इति समासान्तः । तस्य पथ्यन्तसमासग्रहणेन ग्रहणाद्भवति खप्रत्ययः ॥—अनुपदसर्वान्नायानयम्—। इत्यत्र निपातनात्तिङन्तेन सह द्वन्द्वः ॥ द्वितीयान्तेभ्योऽनुपदादिभ्यो यथासंख्यं वद्धादिष्वर्थेषु खः स्यात् ॥—अनुरायाम इत्यादि । ‘यस्य चायामः’ इति ‘यथार्थेऽव्ययम्’ इति वा अव्ययीभाव इत्यर्थः ॥—सर्वान्नीन इति । प्रकारकात्स्न्यं सर्वशब्दः । यान्यन्नानि लभ्यन्ते उष्णानि शीतलानि सरसानि नीरसानि वा सर्वाणि भक्षयतीत्यर्थः ॥ ‘अयः प्रदक्षिणगमनम् । अनयः प्रसव्यगमनम् । प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणां यस्मिन्परैरसमावेशः सोऽयमायानयः’ इति काशिका ॥—तन्नेय इति । नयतेर्द्विकर्मकलादप्रधाने कर्मणि द्वितीया ॥—आयानयीनः शार इति । ‘फलकशिरसि स्थित इत्यर्थः’ इति काशिका ॥—अवरस्येति । आदेरिति शेषः ॥ उत्वे कृते ‘आहुणः’ । केचित्तु ओत्वं परशब्दस्य निपात्यते तस्मात्परस्यात् ‘एङः पदान्तात्’ इति पूर्वरूपादेश इति पक्षान्तरमाहुः

—अवारपार—॥—गामीति । ‘गमेरिनिः, आङि णिच्च’ इति बहुलवचनात्केवलादपि णिनिः । ‘भविष्यति गम्यादयः’ इति भविष्यत्कालता ॥ न्यासकारस्तु ‘आवश्यके णिनिः सोऽपि भविष्यत्येव’ इत्याह ॥—अवारपारमिति । ‘अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः’ इति षष्ठीप्रतिषेधः ॥ केचित्तु ‘गत्यर्थकर्मणि—’ इति सूत्रे द्वितीयाग्रहणमपवादविषये विधानार्थम् । तेन कृद्योगषष्ठी न भवति ‘प्रामं गन्ता’ इतिवदिति व्याचर्च्युः । तदसत् । ‘अकेनोः—’ इति प्रतिषेधे षष्ठीप्रसङ्गस्यैवाभावात् ॥—अवारीण इत्यादि । ‘विगृहीताद्विपरीतादपीष्यते’ इति भावः ॥—अत्यन्तमिति । क्रियाविशेषणम् ॥—अनुकाममिति । काम इच्छा तस्य सदृशमनुकामम् । कामानुरूपमित्यर्थः । ‘अव्ययं विभक्ति—’ इति यथार्थेऽव्ययीभावः

—समांसमाम् ॥—यलोप इति । ‘समायाम्’ इत्यत्र यकारलोप इत्यर्थः ॥—पूर्वपदे निपात्यत इति । अन्यथा तद्धिते उत्पन्ने यथोत्तरपदे सुपो लुग् भवति ‘सुपो धातुप्रातिपदिकयोः’ इति तथा पूर्वपदेऽपि स्यादिति भावः ॥—समांसमीनेति । वीप्सायां द्विर्वचनम् । सुवन्तसमुदायः प्रकृतिः ॥ विजायत इत्येतद्व्याचष्टे—प्रसूयत इति । विपूर्वको जनिर्गर्भविमोचने वर्तत इति भावः । गर्भविमोचने कृत्स्नायाः समाया व्याप्त्यभावात् ‘अत्यन्तसंयोगे च’ इति द्वितीया न भवतीत्याशयेनाह—समायामित्यादि ॥— खप्रत्ययानुत्पत्ताविति । पदद्वयेऽपीति शेषः ॥ वार्तिकेन समांसमामिति सौत्रप्रयोगस्तूपपत्र इति भावः

— अद्यश्वीना—। अविभक्तिको निर्देशो न तु स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽयम् । अद्यश्वीनो गोसमूहः । अद्यश्वीनं गोमण्डलमित्यादावपीष्टलात् ॥—अद्य श्वो वेति । निपातनाद् वार्थे समासोऽयमिति भावः ॥ ‘अवाच्चालम्बना—’ इति सूत्रेण आविर्द्ध्ये स्तम्भेः षलविधानादवष्टव्यशब्द आसन्नपरः ॥ ‘विजायते’ इति हि वर्तते । स च गर्भविमोचनार्थकस्तदाह—आसन्नप्रसवेत्यर्थ इति ॥—कर्मकर इति । यस्तु प्रातर्गा गृहीत्वा गच्छति गोपालस्तस्मिन्नित्यर्थः ॥—गोः प्रत्यर्पणप- यन्तमिति । गोशब्दो लक्षणया गोः प्रतिदाने वर्तते इति भावः

—आगवीन इति । ‘आज्ञार्यादाभिविध्योः’ इत्यव्ययीभावे ‘गोस्त्रियोः—’ इति ह्रस्वे कृते खप्रत्ययः । ‘ओर्गुणः’

—अनुग्वलं—। ख इत्यनुवर्तते । अनुगुणव्दात् ‘अलंगामी’ इत्यस्मिन्नर्थे खः स्यात् ॥—गोः पश्चादिति । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः ॥—पर्याप्तमिति । क्रियाविशेषणम् । अत्र हरदत्तः । अनुग्वित्यस्य क्रियाविशेषणत्वाद् द्वितीयान्तादिह प्रत्ययः । न चालंगामीत्यस्य ‘सुप्यजातौ—’ इति णिनिप्रत्ययान्ततया कृद्योगलक्षणा षष्ठी स्यादिति वाच्यम् । क्रियाविशेषणात्तदाप्रवृत्तेः शोभनं पाचक इत्यादौ तथादर्शनादित्याह ॥ अत्र केचित्—धातूपात्तव्यापारजन्यफलाश्रयत्वं यत्र तन्मुख्यं कर्म, यत्र तु व्यापारजन्यत्वमात्रं तदौपचारिकम् । ततश्च तण्डुलानां पाचक इत्यत्र मुख्ये कर्मणि कृद्योगलक्षणा षष्ठी भवति । मृदुपाचकः शोभनं पाचक इत्यत्र तु सा न भवति । फलव्यापारयोः क्रियाकर्मभावव्यवहारे सत्यपि फलस्यौपचारिककर्मत्वात्, तद्विशेषणत्वाच्च मृद्वादेरिति तस्याशय इत्याहुः ॥ अन्ये त्वेवं तर्हि तुल्यन्यायेन क्रियाविशेषणात् द्वितीयाया अप्यप्रवृत्तिः स्यात् । तस्मात्, ‘तदर्हम्’ इति निर्देशादनित्या कृद्योगपृष्ठीति क्रियाविशेषणात्सा न स्वीक्रियत इति हरदत्ताशयः कथंचिद्वर्णनीय इत्याहुः ॥ वस्तुतस्तु पश्चादर्थेऽव्ययीभावोऽयमिति निर्विवादम् । पश्चादिति चास्तात्यर्थे निपातितम् । तच्च यद्यपि विभक्तित्रयसाधारणम् । तथापीह योग्यतावलत्सप्तम्यर्थवृत्तिः । अतस्तस्य कर्मत्वायोगात्प्रथमान्तादेवेह प्रत्यय इति वक्तुमुचितम्, कृद्योगलक्षण- पृष्ठीशङ्काप्यत एव नेति बोध्यम्

—अभ्यमित्रात्—। अभ्यमित्रशब्दो ‘लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये’ इत्यव्ययीभावः । क्रियाविशेषणलाद्वितीया समर्थविभक्तिः

—गोष्ठात्खञ् । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति गोष्ठः । ‘घन्यें कविधानम्’ इत्यधिकरणे कः । ‘अम्बाम्बगोभूमि’—इति षलम्, पूर्वं भूतो भूतपूर्वः ‘सुप्सुपा’ इति समासः

—अश्वस्य—। कर्तरि षष्ठीयं निर्देशादेव समर्थविभक्तिः ॥—एकाहगम इति । ‘कर्तृकरणे कृता’ इति समासः ॥ नन्विह ‘प्रहृद्वृहनिश्चिगमश्च’ इत्यपं वाधित्वा ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः’ इति घन् प्राप्नोति, अस्ति चात्र परिमाणाख्या ‘एकाहेन गम्यत’ इति परिच्छेदावनमात्’ अत्राहुः । अस्मादेव निपातनादव् द्रष्टव्य इति

—शालीनकौपीने । इमौ खप्रत्ययान्तत्वेन निपात्येते । रूढिशब्दावेतौ कथंचिद्धृत्पाद्याविति नात्रावयवार्थेऽभिनिवेशः कार्यः ॥—शालाप्रवेशमिति । अप्रागल्भ्यादन्यत्र गन्तुमशक्तः शालामेव प्रवेष्टुमर्हतीत्यर्थः ॥—कूपपतनमिति । यदकार्यं तत्प्रच्छादनीयलात्कूपावतरणमर्हतीत्यर्थः ॥—तदाच्छादनमिति । वासःखण्ड इत्यर्थः ॥ अन्ये लाहुः अकार्यशब्देभ्यः करोति स क्रियासामान्यवचनः, तेन लज्जाहेतुत्वेन अद्रष्टव्यलात्पुरुषलिङ्गं कौपीनम् । अस्पृश्यलात्तदाच्छादनमिति

—शरीरायासेनेति । भारवहनादिनेत्यर्थः । यद्यपि त्रातशब्दो लोके संघातवचनः, तथाप्यत्रत्यभाष्यादिग्रन्थपर्यालोचनया अयमेवार्थं इहोचित इति भावः

—साप्तपदीनम्—। योग्यतया समर्थविभक्तिस्तृतीयेति दर्शयति—सप्तभिः पदैरिति । पदमिह संभाषणं पादविक्षेपो वा । तद्धितार्थं द्विगुः । अवाप्यत इत्यर्थं खन्

—हैयंगवीनम्—॥—ह्योगोदोहस्येति । गोदोहो गोदोहः षष्ठीसमासः । तेन सह ह्यसशब्दस्य ‘सुप्सुपा’ इति समासः । ततो विकारे अनुदात्तलक्षणस्यानोऽपवादः खन् । अत्र ह्यःशब्देन कालप्रत्यासत्तिर्विवक्षिता ॥—नवनीतमिति । यद्यपि वृत्तौ वृत्तमित्युक्तं तथैव चामरेणापि—‘तत्तु हैयंगवीनं यत् ह्योगोदोहोद्भवं वृत्तम्’ इत्युक्तम् । तथापि वृत्तशब्देन नवनीतमेव विवक्षितमिति हरदत्तग्रन्थानुरोधेनेदमुक्तम्

—तस्य पाक—। पाकः परिणामः । मूलमुपक्रमः । ‘तस्येदम्’ इत्यणादिषु प्राप्तेष्वयमारम्भः । जाहचो जकारस्य प्रयोजनाभावान्नेत्वम् । पीलु कर्कन्धु शमी करीर कुवल वदर अश्वत्थ खदिर पील्वादिः ॥ कर्णं अक्षि नख मुख केश पाद गुल्फ भ्रू शृङ्ग दन्त ओष्ठ पृष्ठ कर्णादिः ॥—मूलप्रहणमात्रमिति । एकादेशे खरितलप्रतिज्ञानादिति भावः

—पक्षतिरिति । प्रतिपत् पक्षिणां पक्षमूलं च ॥—तेन वित्तः—। वित्तः प्रतीतः । ‘वित्तो भोगप्रत्यययोः’ इति निपातनात् ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः’ इति नत्वं न

—लुप्तनिर्दिष्ट इति । ‘बुद्ध्याः प्रत्ययस्य’ इति वक्तव्ये पृथग्योगकरणात् ‘बुद्ध्’ इत्येतदनित्यमिति समाधानान्तरमप्याहुः ॥—नानाजाविति । नानो जकारो वृद्ध्यर्थः खरार्थश्च । ‘न सह’ इति प्रकृतिविशेषणं, न प्रत्ययार्थं इत्याशयेनाह —असहार्थं इत्यादि । यदि प्रत्ययार्थः स्यात्ततो ‘द्वौ प्रतिषेधौ प्रकृतमर्थं गमयतः’ इति सहार्थो गम्येत ‘न न सह’ अपि तु सहैवेति । तस्मात्प्रकृतिविशेषणम् । एतच्च व्याख्यानाल्लभ्यते ॥ यद्येवं सहेत्येव प्रत्ययोस्तु, विनन्नोः प्रतिषेधार्थत्वादिष्टसिद्धेः ‘विगर्दभरथकः’ इत्यादौ विशब्दस्यापि प्रतिषेधवृत्तिर्दृष्टैवेति । सत्यम् । क्रियावाचिनो विशब्दात्सहार्थे प्रत्ययो विज्ञायेत । विगतेन सह विकृतेन सहेति । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम् । एतच्च हरदत्तग्रन्थे स्पष्टम् ॥—स्वार्थं इति । अनिर्दिष्टार्थत्वादिति भावः

—संप्रोदश्च—। क्रियाविशिष्टसाधनवाचकात्स्वार्थे प्रत्ययः । संकटं संहतम्, संवाध इत्यर्थः । प्रकटं प्रज्ञातम्, प्रकाशत इत्यर्थः । उत्कटं उद्भूतं, विकटं विकृतं, रूढशब्दाश्चैते कथंचिद्ध्युत्पाद्यन्ते ॥—अलावूतिलेत्यादि । एभ्यः पञ्चभ्यो रजस्यभिधेये कटच् प्रत्ययो भवति । रजसो विकारलाद्विकारे प्रत्ययानामपवादोऽयम् ॥—अलावूकटमिति । ‘ओरञ्’ ‘मयङ्कैतयोः’ इति मयङ्केह प्राप्तः ॥—तिलकटमिति । ‘असंज्ञायां तिलयवाभ्यां’ इति मयद्प्राप्तः ॥ उमाशब्दाद् घृतादिलादन्तोदात्तात् ‘अनुदात्तादेश्व-’ इत्यञ्, ‘उमोर्णयोर्वा’ इति वुश्च प्राप्तः ॥ भङ्गाशब्दात् ‘तृणधान्यानां च ध्रवाम्’ इत्याद्युदात्तलादण्मयङ्का प्राप्त इत्येवं यथासंभवं प्रत्ययप्राप्तिरूह्या ॥ हरदत्तस्तु तिलशब्दस्य घृतादिलादन्तोदात्तलमङ्गीकृत्य ततः ‘अनुदात्तादेश्व’ इत्यञ्, ‘असंज्ञायां तिलयवाभ्याम्’ इति मयङ्का प्राप्त इत्याह, तत्र तिलशब्दस्य घृतादिलकल्पने वीजं चिन्त्यम् । ‘तृणधान्यानां च ध्रवाम्’ इति फिट्सूत्रेणाद्युदात्तस्यैव न्याय्यत्वात् । ‘तिलाश्व मे’ इत्यत्र तथैव वेदे पाठाच्च ॥—गोष्ठजादय इति । ‘संघाते कटच्’ इत्यादीन्यस्यैव प्रपञ्चः । इहोभयत्रादिशब्दः प्रकारे ॥ —पशुनामभ्य इति । ‘पशुनामादिभ्यः’ इति भाष्ये प्रचुरः पाठः ॥—गवां स्थानमिति । ‘तस्येदम्’ इत्यत्रार्थे ‘सर्वत्र गोरजादिप्रसङ्गे’ इति यति प्राप्ते गोष्ठच् ॥—संघात इति । अप्रसृतावयवः समूहः संघातः । प्रसृतावयवस्तु विस्तारः । कटच्पटचौ द्वावपि सामूहिकानामपवादौ ॥—द्वित्वे इति । प्रकृत्यर्थस्य द्वित्वे द्योत्य इत्यर्थः ॥—उष्ट्रगोयुगमिति । द्वयं युगमित्यादिवद् ध्रवयवसंघातप्राधान्यादेकवचनम् । एवमप्रेऽपि ॥—नतमिति । नपुंसके भावे क्तः ॥—नमनमिति । नीचैस्त्वमित्यर्थः ॥—अवटीटमिति । नासिकासाधनके नमने वर्तमानादवशब्दात्स्वार्थे प्रत्ययः ॥ कथं तर्हि नासिकायां पुरुषे चावटीटशब्दस्य प्रयोग इत्यत आह—तद्योगादिति ॥—नेर्विडच्—। ‘नते नासिकायाः संज्ञायाम्’ इति वर्तते निशब्दानासिकाया नतेऽभिधेये विडज्विरीसचौ स्तः ॥—निविडमिति । तद्योगान्निविडा नासिका निविरीसा ॥ कथं तर्हि ‘निविडाः केशाः, निविडं वल्लम्’ इति । उपमानाद्भविष्यति । एतच्च काशिकायां स्पष्टम् । केचित्तु उक्तप्रयोगानुरो- धेनेह सूत्रे ‘नते नासिकायाः—’ इति नानुवर्तत इति व्याचक्षते ॥—प्रकृतेरिति । निशब्दस्येत्यर्थः ॥—आदेशौ चेति । प्रत्ययौ तत्संनियोगेन यथासंख्यमिमावादेशौ च स्त इत्यर्थः ॥—चिकिनमिति । इनच्प्रत्ययसंनियोगेन चिकादेशः ॥—चिपिटमिति । पिटच्प्रत्ययसंनियोगेन चि इत्यादेशः ॥—क्लिन्नस्येति । चिल् पिल् इत्येतावादेशौ भवतो लक्ष्य प्रत्ययः ‘अस्य चक्षुषी’ इत्येतस्मिन्नर्थे ॥ चुल् चेति । चाल्लप्रत्ययः ॥—चुल्ल इति । क्लिन्ने अस्य चक्षुषी इति पूर्वोक्त एव विग्रहः ॥ कथं तर्हि ‘स्युः क्लिन्नाक्षे चुल्लचिल्लपिल्लाः क्लिन्नेऽक्षिण चाप्यमी’ इत्यमर इति चेत् । अत्राहुः । पुरुषे व्युत्पादितानां तदवयवे लक्षणा बोध्या ॥ अन्ये लाहुः—अस्य चक्षुषी इत्यत्र ‘अस्य’ इति न वक्तव्यम् । क्लिन्ने चक्षुषी चिल्ले पिल्ले पुरुषे तु मत्वर्थेच् । अर्शादिषु ‘स्वाङ्गादीनात्’ इति सूत्रितलादिति ॥—उपाधिभ्याम्—। संज्ञाधिकारादिह नियतविषयमासनारूढं गृह्यत इत्याशयेनाह—पर्वतस्येति । आसन्नं समीपम् । आरूढमुच्चस्थानम् ॥—उपत्यकेति । ‘प्रत्ययस्थात्—’ इतीत्वं तु न भवति, ‘त्यक्तनक्ष निषेधः’ इत्युक्तलात्

—कर्मणि घटो—। सप्तम्यन्तात्कर्मनशब्दाद् ‘घटते’ इत्यर्थेऽठच् स्यात् ॥—कर्मठ इति । ‘ठस्येक’ इतीह न भवति । अठचि ठस्याप्रत्ययत्वेनाङ्गसंज्ञानिमित्तलाभावात् ॥—तारकितमिति । एवं पुष्पितं फलितं पुलकितं रोमाञ्चितमित्याद्युदाहार्यम्

—प्रमाणे द्वयसज्—। प्रमाणे विद्यमानात्प्रथमान्तात् ‘अस्य’ इति निर्दिष्टे प्रमेयेऽर्थे त्रयः प्रत्ययाः स्युः । प्रमाणमिह परिच्छेदकमात्रम् । तत्र मात्रच् । द्वयसच्द्वयचौ तूर्ध्वमान एव भवतः । ‘प्रथमश्च द्वितीयश्च ऊर्ध्वमाने मतौ मम’ इति भाष्यात् । ऊर्ध्वावस्थितेन येन मीयते तदूर्ध्वमानम् ऊर्वादि । तेन तिर्यज्जानादौ ‘दण्डद्वयसं क्षेत्रम्’ इत्यादि न प्रयुज्यते, यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यात् ॥ अत एव ‘द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः’ इत्यत्र ‘द्वयसचो लुक्’ इति प्राचोक्तं नादर्तव्यमित्यवोचाम् ॥—प्रमाणे ल इति । लुक् एषा पूर्वाचार्यसंज्ञा । प्रमाणत्वेन ये प्रसिद्धास्ततः परस्यैवायं लुगित्युदाहरति—शमः । दिष्टिः । वितस्तिरिति । शमः प्रमाणमस्येत्यादिविग्रहः । एषु मात्रचो लुक्, इतरयोरसंभवात् । शमादीनामनूर्ध्वमानलात् ॥—द्विगोर्नित्यमिति । द्विगोरप्रमाणलात्तदन्तविध्यभावाच्च पूर्वेणाप्राप्तो लुग्विधीयते ॥ ननु विकल्पस्याप्रकृतलान्नित्यप्रहणमिह निरर्थकमिति चेत् । अत्राहुः । अनुपदं संशये वक्ष्यमाणो मात्रच् शममात्रमित्यादौ यथा न लुप्यते, ‘प्रमाणे लः’ इत्यस्य ‘प्रमाणे द्वयसच्’ इति यः पूर्वविधिस्तद्विषयलात्, एवं द्विगोरपि न लुप्येत । इष्यते च लुक् । द्वौ शमौ स्यातां न वा द्विशम इति । तथा चाधिकसंग्रहार्थं नित्यप्रहणमिति ॥ अत्र केचिद् ‘द्विगोर्लः’ इत्युक्तेऽपि पुनर्लग्नहणं नित्यार्थमधिकसंग्रहार्थमिति व्याख्यातुं शक्यत इति वैचित्र्यार्थं नित्यप्रहणमित्याहुः ॥—शममात्रमित्यादि । शमः स्यान्न वेत्यादिविग्रहः

—पुरुषहस्तिभ्यामण्च । ‘इनप्यनपत्ये’ इति प्रकृतिभावः । हस्ती प्रमाणमस्य हास्तिनम् ॥ अत्र काशिकायामुक्तं ‘द्विगोर्नित्यं लुक् द्विपुरुषमुदकम्’ इत्यादि ॥ व्याख्यातं च हरदत्तेन—यद्यपि ‘प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यम्’ इत्यस्य नायमनुवदः, पुरुषहस्तिनोः शमादिवत्प्रमाणत्वेनाप्रसिद्धलात्, अत एव हि पुरुषद्वयसमित्यादौ ‘प्रमाणे लः’ इति लुक् न भवति । ‘तथाप्यपूर्वोऽत्र लुग्विधीयते’ इति ॥ एतच्चासंगतम् । ‘द्विगोर्नित्यं लुक्’ इत्यपूर्ववचनस्य मुनित्रयानुक्तलात् ॥ वस्तुतस्तु विधीयत इत्यस्यानुमीयत इत्यर्थः । अयं भावः । ‘द्विगोः’ ‘तद्धितलुकि’ इत्यनुवर्तमाने ‘पुरुषात्प्रमाणेऽन्यतरस्याम्’ इति कीचिद् कल्प्यते तदेव लुकमनुमापयतीति

—यत्तदेतेभ्यः—॥—यावानित्यादि । ‘आ सर्वनाम्नः’ इत्यात्वे ‘उगिदचाम्—’ इति नुम् ‘अलसन्तस्य च’ इति दीर्घः । हलङ्घादिलोपसंयोगान्तलोपौ । ‘प्रमाणे’ इत्यनुवर्तमाने परिमाणग्रहणं प्रमाणपरिमाणयोर्भेदात्कृतम् । तथा च वार्तिकम्—‘डावतोरर्थवैशेष्यान्निर्देशः पृथगुच्यते । मात्राग्रप्रतिधाताय भावः सिद्धेश्च डावतोः’ इति ॥ अस्यार्थः—इह शास्त्रे वतुपं विधाय तस्मिन् परे आत्वं विहितम् । पूर्वाचार्यास्तु डावतुं विदधिरे तद्रीत्या निर्देशोऽयं डावताविति । विशेष्यत इति विशेषस्तस्य भावो वैशेष्यं तस्मात्, अर्थभेदादित्यर्थः । अर्थभेदस्तु ‘परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात्’ इति प्रागेवोक्त इति भावः ॥ नन्वनयोरर्थभेदे सति यावानध्वा यावती रज्जुरित्यादि न सिद्ध्येत्, अत्र ह्यायाममात्रं गम्यते । यद्युपमानाद्भविष्यतीति ब्रूषे, तर्हि प्रमाणग्रहणमेवानुवर्त्यताम्, यावानध्वेत्यादिप्रयोगाश्च मुख्याः सन्तु । ये तु परिमाणे प्रयोगाः ‘यावान् धान्यराशिः’ इत्यादयः, त एवोपमानाद्भवन्तु तत्राह—‘मात्रादीति’ । ‘यत्तदेतेभ्यः—’ इति विशेषविहितो हि वतुप् सामान्यविहितान् मात्रजादीन् वाधेत । तेन तन्मात्रमित्यादि न स्यात् । परिमाणग्रहणे सति तु भिन्नोपाधिकलाद्भतुपः प्रमाणे विहितमात्रजादिभिः सह वाध्यवाधकभावो नेति भावः ॥ नन्वेवमपि वाधः स्यादेव । ‘प्रमाणे द्वयसच्’ इत्यत्र प्रस्थमात्रमित्यादिसिद्धये प्रमाणग्रहणस्य परिच्छेदकमात्रपरतया व्याख्यातत्वेन वतुपो यत्तदेतेभ्यो विहितत्वेन विशेषविहितलानपायात् । तस्मात् ‘यत्तदेतेभ्यो वतुप् च’ इत्येव सूत्र्यताम्, मास्तु परिमाणग्रहणम्, अस्तु च प्रमाणे इत्यर्थाधिकारः, तेन यावती रज्जुर्यावान् धान्यराशिरित्यादिप्रयोगाः सर्वेऽप्युपचारं विनैव निर्वहन्तीत्यपरमनुकूलमत आह—‘भावः सिद्धश्चेति’ ॥—डावतोरिति पञ्चम्यन्तम् । अर्थभेदे सति वलन्तान्मात्रजादीनामुत्पत्तिः सिद्ध्यति । तत्परिमाणमस्य तावद्धान्यं राशीकृतम् । तावत्प्रमाणमस्य कुञ्चादेः, तावन्मात्रम् । यादृग्राशीकृतस्य धान्यादेर्दैर्घ्यं तादृशं कुञ्चादेरपीत्यर्थः । एकविषयत्वे तु वतुपैव विशिष्टस्य प्रमेयस्योक्तलाद्वतुवन्तान्मात्रजादयो न स्युः । यस्य हि तावत्प्रमाणं तस्य तदपि प्रमाणम् । जानुप्रमाणकं जलादि यस्य प्रमाणं तदपि जानुप्रमाणकमिति वक्तुं शक्यत्वात् । एवं च तावच्छब्द एव प्रयुज्येत, न तु तावन्मात्रमित्यादि । अन्यथा तत्प्रमाणमस्य तन्मात्रम् । तन्मात्रं प्रमाणमस्य तन्मात्रमात्रमित्येवं मात्रजादिभ्यः प्रत्ययमालाप्रसङ्गात्

—किमिदंभ्याम्—॥—वतुप्स्यादिति । वकारस्य घविधिसामर्थ्याद्वतुपमनुवर्त्य सोऽप्यत्र विधीयत इति भावः ॥ ‘अङ्गोः परस्य’ इत्येव सिद्धे ‘वः’ इति वचनमादेशप्रतिपत्त्यर्थम् । इतरथा घं प्रत्ययान्तरं विज्ञायेत ॥—कियानिति । ‘इदंकिमोरीश्की’ । ‘यस्येति च’ इति लोपः ॥—इयानिति । ईशादेशस्य ‘यस्य’ इति लोपे प्रत्ययमात्रमवशिष्यते । पठन्ति च—उदितवति परस्मिन् प्रत्यये शास्त्रयोनौ गतवति विलयं च प्राकृतेऽपि प्रपञ्चे । सपदि पदमुदीतं केवलः प्रत्ययो यत् तदियदिति मिमीते को हृदा पण्डितोऽपि ॥ वैयाकरणानामौपनिषदानां च प्रक्रियामाश्रित्य प्रवृत्तो द्व्यर्थोऽयं श्लोकः

—किमः संख्या—। ‘तदस्य—इत्यनुवर्त्तत एव । संख्यायाः परिमाणं परिच्छेदः, तस्मिन् कर्तव्ये यः प्रश्नस्तस्मिन्वर्त्तमानात्किमः प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थं डतिः स्यात् ॥ संख्यापरिमाणे किम् । क्षेपे माभूत् । का संख्येयमेषां दशानाम् । ‘अत्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिषत्वं न विद्यते’ इत्येवं संख्येयद्वारेणात्र संख्यायाः कुत्सा वोध्या

—संख्याया—। अवयवे वर्तमाना या संख्या तद्वाचिनः प्रथमान्तात्षष्ठ्यर्थे तयप् स्यात् । यं प्रत्यवयवः सोऽवयवी प्रत्ययार्थः । ‘अस्य’ इत्यधिकारात् ॥ यथा द्वयसजादिषु प्रमाणे प्रकृत्यर्थे प्रमेयं प्रत्ययार्थस्तद्वत् ॥—त्रयमिति । ननु ‘त्रयोऽवयवाः तन्तवो यस्य त्रयं सूत्रम्’ इति प्रयोगे संभवत्यपि ‘मुनित्रयम्’ इति प्रयोगो न संगच्छते, अन्यपदार्थस्यावयविनोऽभावादिति चेत् । अत्राहुः । अवयवी त्वत्र समुदाय एव ॥ स चातिरिक्तो वाऽनतिरिक्तो वेति विचारान्तरम् ॥ एवं च समुदायस्यातिरिक्तत्वपक्षेऽपि समुदायघटकत्वेन मुनीनां प्रत्यभिज्ञानान्मुनित्रयनमस्कारस्य विघ्नविघातकलमस्त्येवेति

—उभादुदात्तो नित्यम् । इह ‘चितः’ इत्यनेनैवान्तोदात्तत्वं सिद्धम् । सर्वोदात्तत्वं तु ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इति वचनाद्वाधितम् । न च हे उभयेति संवुच्यन्ते आमन्त्रिताद्युदात्तत्वं वाधितुं वचनमिति शङ्क्यम् । पुरस्तादपवादन्यायेन चित्स्वरस्यैव वाध्यता, न लामन्त्रिताद्युदात्तत्वस्येति सुवचत्वात् । तस्मादुदात्तवचनसामर्थ्यादादेरेवायम् । प्रयुज्यते च तथा ‘उभयं शृण्वन्न न’ इति । तदेतत्सकलमभिप्रेत्याह—स चेति