Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — samāsāśrayavidhiprakaraṇam

SK 985 · A 6.3.43V

घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः ॥ ९८५ ॥

gharūpakalpacelaḍbruvagotramatahateṣu ṅyo'nekāco hrasvaḥ

gharūpakalpacelaḍbruvagotramatahateṣu ṅyo'nekāco hrasvaḥ — When gha [tarap, tamap], rūpa[p], kalpa[p], celaṭ, bruva, gotra, mata and hata follow, [a stem] ending in ṅī and having more than one vowel takes a short vowel.

Rule. A pūrvapada that ends in ṅī and has more than one vowel (anekāc) takes a short vowel. The ṅī must come after a bhāṣitapuṃska stem: one whose base is also used in the masculine in the same sense. The shortening happens before the affixes gha (tarap, tamap), rūpap and kalpap, and before the uttarapadas celaṭ, bruva, gotra, mata and hata.

Example.

brāhmaṇī → a stem ending in ṅī, with three vowels; brāhmaṇa is also masculine in the same sense

brāhmaṇī + tara → tarap (a gha affix, here in the sense of excess) follows

ī → i by this rule → brāhmaṇitarā

Likewise brāhmaṇitamā (tamap), brāhmaṇirūpā (rūpap, in praise), brāhmaṇikalpā (kalpap, "almost a brāhmaṇī"), brāhmaṇicelī. Bhaṭṭoji's text then prints brahmaṇibruvā and brahmaṇigotrā with a short first a; the expected forms are brāhmaṇibruvā, brāhmaṇigotrā. His commentators fill his "and so on" with brāhmaṇimatā, brāhmaṇihatā.

Applies when / blocked by. The five words celaṭ, bruva, gotra, mata, hata express contempt inside a compound, so the compound is a karmadhāraya by SK 732. In bruva, from brūñ with the affix ac (an affix, not the sound-group ac), the substitute vac and the guṇa vowel are both absent. Guṇa is the replacement of a vowel by a, e or o. Their absence is a nipātana, a form the rule itself lays down ready-made. Bhaṭṭoji's commentators add two points. Puṃvadbhāva would remove the ṅī before tarap, but jāteś ca (SK 842) forbids it for a word naming a class, such as brāhmaṇī. And uttarapade goes only with celaṭ and the rest; gha, rūpa and kalpa are affixes, not uttarapadas.

Why "ending in ṅī"? dattātarā: dattā ends in āp, so it keeps its ā.

Why "after a bhāṣitapuṃska"? āmalakītarā, kuvalītarā: as tree-names these words are always feminine. Scholars discuss whether āmalakī is a safe example, which is why kuvalī is added.

Siddhānta-kaumudī

भाषितपुंस्काद्यो ङी तदन्तस्यानेकाचो ह्रस्वः स्यात् घरूपकल्पप्रत्ययेषु परेषु चेलडादिषु चोत्तरपदेषु । ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । ब्राह्मणिरूपा । ब्राह्मणिकल्पा । ब्राह्मणिचेली । ब्रह्मणिब्रुवा । ब्रह्मणिगोत्रेत्यादि । ब्रूञः पचाद्यचि वच्यादेशगुणयोरभावो निपात्यते । चेलडादीनि वृत्तिविषये कुत्सनवाचीनि । तैः कुत्सितानि कुत्सनैः SK 732 इति समासः । ङ्यः किम् । दत्तातरा । भाषितपुंस्कात्किम् । आमलकीतरा । कुवलीतरा ॥

The ṅī [ṅīp, ṅīṣ or ṅīn] that comes after a bhāṣitapuṃska [stem, one whose base is also used in the masculine in the same sense]: [a pūrvapada] ending in that and having more than one vowel (anekāc) takes a short vowel (hrasva) when the affixes gha [tarap, tamap], rūpa[p] and kalpa[p] follow, and when celaṭ and the rest [bruva, gotra, mata, hata] follow as uttarapadas. brāhmaṇitarā. brāhmaṇitamā. brāhmaṇirūpā. brāhmaṇikalpā. brāhmaṇicelī. brahmaṇibruvā. brahmaṇigotrā [so the source; see textual note], and so on. For brūñ, when the pacādi [affix] ac follows, the absence of the substitute vac and of guṇa is stated as a nipātana. celaṭ and the rest, in the domain of a compound (vṛtti), express contempt (kutsana); the compound with them is by 'kutsitāni kutsanaiḥ' (SK 732). Why 'of ṅī'? dattātarā [dattā ends in āp, not ṅī]. Why 'after a bhāṣitapuṃska'? āmalakītarā. kuvalītarā.

Bālamanoramā

घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः - अथ समासाश्रयविधिर्निरूप्यते — घरूप । 'उत्तरपदे' इत्यधिकृतं चेलडादिष्वन्वेति, नतु घरूपकल्पेषु , घशब्दवाच्यतरप्तमपोः रूपप्कल्पपोश्च प्रत्ययत्वात् । नच तदन्तग्रहणे सति तेषूत्तरपदत्वं संभवतीति वाच्यं,ह्मदयस्य हल्लेखे॑त्यत्र उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाऽभाव इति भाष्ये उक्तत्वात् ।स्त्रियाः पुंव॑दित्यतो भाषित पुंस्कादित्यनुत्तम् । ङ्य इतितदन्तग्रहणं, केवस्यानेकाच्त्वाऽभावात् । तदाह -भाषितपुंस्काद्यो ङीति । एतदर्तमेवस्त्रियाः पुंव॑दित्यत्र बाशितपुंस्कादिति पञ्चम्यन्तमुपात्तं ष तत्रभाषितपुंस्काद्यो ङीति । एतदर्थमेवस्त्रियाः पुंव॑दित्यत्र भाषितपुंस्कादिति पञ्चम्यन्तमुपात्तं । तत्रभाषितपुंस्काद्यो ङीति । एतदर्थमेवस्त्रियाः पुंव॑दित्यत्र भाषितपुंस्कादिति पञ्चम्यन्तमुपात्तं । तत्र 'भाषितपुंस्काया' इति षष्ठन्तोपादाने तु इह तदनुवत्तिर्न स्यात्, असंभवात् । नहि ङीप्प्रत्ययस्य तदन्तस्य भाषितपुंस्कत्वमस्ति । नच तत्रापि नार्थवत्स्यात्, अनूङिति पर्युदासात्स्त्रीप्रत्ययलाभेन तदन्तस्य भाषितपुंस्कत्वाऽभावादिति वाच्यम्, तत्र स्त्रिया॑इत्यस्वरितत्वात्स्त्रीप्रत्ययग्रहणं नेत्य#उक्तत्वात् । ब्राआहृणितरा ब्राआहृणितमेति । अतिशायने तरप्तमपौ । नचतसिलादिष्वि॑ति पुंवत्त्वेन ङीफो निवृत्तिः सङ्ख्याः,जातेश्चे॑ति निषेधात् । ब्राआहृणिरूपेतिप्रशंसायां रूपप् । ब्राआहृणिकल्पेति ।ईषदसमाप्तौ॑इति कल्पप् । ब्राआहृणिचेलीति । 'चिल वसने' तस्मादचि चेलडिति पचादौ पठितम् । टित्त्वान्ङीप् । इत्यादीति । ब्राआहृणिमता । ब्राआहृणिहता । ब्राऊञ इति । ब्राऊञ्धातोरचि कृतेब्राउवो वचि॑रिति वच्यादेशस्य लघूपधगुणस्य च अभावो निपात्यत इत्यर्थः । चेलडादीनीति । समासवृत्तिविषये चेलङ् ब्राउवगोत्रहता इत्युत्तरपदानि कुत्सनवाचीनीति कृत्वाकुत्सितानि कुत्सनै॑रिति कर्मधारय इत्यर्थः । आमलकोतरेति । आमलकीशब्दस्य वृक्षवाचित्वे नित्यस्त्रीलिङ्गत्वाद्भाशितपुंस्कत्वाऽभावेन न ह्रस्व इति भावः । ननुन पदान्ते॑ति सूत्रे भाष्ये बिम्बबदर्यामलकशब्दानां भाषितपुंस्कत्वावगमात्कथमामलकीशब्दस्य वृक्षविशेषे नित्यस्त्रीलिङ्गत्वमित्यरुचेराह — कुवलीतरेति । बृक्षनिषेशे नित्यस्त्रीलिङ्गोऽयमिति भावः । अमरस्तुकर्कन्धूर्बदरी कोली घोण्टा 'कुबलफनिले' इति नपुंसकत्वमाह ।

translator notes

commentary BM: the adhikāra word 'uttarapade' construes only with celaṭ and the rest, not with gha, rūpa, kalpa, since tarap/tamap (denoted by gha), rūpap and kalpap are affixes, and (Bhāṣya on 'hṛdayasya hṛllekhe') in the uttarapada-adhikāra the mention of an affix does not take in what ends in it. 'bhāṣitapuṃskāt' is carried forward (anuvṛtti) from 'striyāḥ puṃvad bhāṣitapuṃskād anūṅ' (A 6.3.34), which for this very reason states it in the pañcamī; 'ṅyaḥ' is a tadanta-grahaṇa, since ṅī alone cannot have more than one vowel. Followed for the bracketed expansions.
commentary BM: in brāhmaṇitarā / brāhmaṇitamā the affixes are tarap/tamap in atiśāyana; the ṅī affix is not removed by puṃvadbhāva under 'tasilādiṣu...' because of the prohibition 'jāteś ca' (A 6.3.41, na continuing from A 6.3.37; jāti-word); brāhmaṇirūpā has rūpap in praśaṃsā, brāhmaṇikalpā kalpap in īṣad-asamāpti; celaṭ is the pacādi affix ac after 'cila vasane' (celaṭ; ṭit, hence ṅīp in -celī); 'ityādi' covers brāhmaṇimatā, brāhmaṇihatā. bruva: after brūñ with ac, the vac substitute of 'bruvo vaci' and laghūpadha-guṇa are both absent by nipātana. The uttarapadas celaṭ, bruva, gotra, hata express contempt in a compound, hence the karmadhāraya by 'kutsitāni kutsanaiḥ'.
commentary BM: āmalakī as a tree-name is always feminine (nitya-strīliṅga), so it is not bhāṣitapuṃska and no shortening applies; since the Bhāṣya on 'na padānte...' takes bimba, badarī, āmalaka as bhāṣitapuṃska, Bhaṭṭoji, disliking that example, adds kuvalītarā, kuvalī being always feminine as a tree-name (Amara treats the fruit kuvala as neuter).
textual The source reads brahmaṇibruvā and brahmaṇigotra- (short a in the first syllable) beside brāhmaṇitarā etc.; the sense and BM's gloss (brāhmaṇimatā, brāhmaṇihatā for 'ityādi') require brāhmaṇibruvā, brāhmaṇigotrā. Transmitted reading kept in the English.

SK 986 · A 6.3.44V

नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् ॥ ९८६ ॥

nadyāḥ śeṣasyānyatarasyām

nadyāḥ śeṣasyānyatarasyām — For the remaining nadī [stem, i.e. one not covered by the preceding rule, the short vowel occurs] optionally [when gha and the rest follow].

Rule. The "remaining" nadī-final pūrvapadas shorten their final optionally before the same items. "Remaining" means those not covered by SK 985: a nadī-final that does not end in ṅī, and a ṅī-final with only one vowel (ekāc).

Example.

brahmabandhū → its ū is the affix ūṅ (SK 521), a nadī that is not ṅī

brahmabandhū + tara → optionally ū → u → brahmabandhutarā or brahmabandhūtarā

strī → ṅī-final but of one vowel → stritarā or strītarā

Applies when / blocked by. The condition bhāṣitapuṃska of SK 985 is not carried into this rule, as Bhaṭṭoji's commentators note; that is why strī can be an example.

A vārttika — a supplementary statement on the sūtra — adds kṛnnadyā na: a nadī that ends in a kṛt affix (an affix added to a root) does not shorten. So lakṣmītarā keeps its ī. His commentators explain that the ī of lakṣmī is an affix of the Uṇādi list, with the augment muṭ.

Siddhānta-kaumudī

अङ्यन्तनद्या ङ्यन्तस्यैकाचश्च घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् । ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रह्मबन्धूतरा । स्त्रितरा । स्त्रीतरा ।

[A pūrvapada] ending in a nadī [ending] that is not ṅī, and one ending in ṅī but having a single vowel (ekāc), optionally take a short vowel when gha and the rest [rūpap, kalpap, celaṭ, bruva, gotra, mata, hata] follow. brahmabandhutarā / brahmabandhūtarā. stritarā / strītarā.

vārttika

कृन्नद्या न

(vārttika) kṛnnadyā na — "[The short vowel does] not [occur] for a nadī [stem] that ends in a kṛt [affix]."

(वार्तिकम्) ॥ लक्ष्मीतरा ॥

(vārttika) lakṣmītarā.

Tattvabodhinī

NSP p. 224

—नद्याः । उक्तादन्यः शेषः, स च द्विधेत्याह—अज्झन्तेति । उपलक्षणमेतत् । ‘भाषितपुंस्क’ इत्यपि नेह संबध्यते इत्याशयेनाह—स्त्रीतरेति

Bālamanoramā

नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् - नद्याः शेषस्या । उक्तादन्यः शेषः । 'ङ्यन्तस्यानेकाच' इति पूर्वसूत्रे स्थितं, तदन्यत्वं च अनेकाचो ङ्यन्तत्वाऽभावे ङ्यन्तस्यानेकाच्त्वाभावेऽपि संभवति । तदाह — अङ्यन्तनद्या ङ्यन्तस्यैकाचश्चेति । 'ऊङुतः' इति ब्राहृबन्धुशब्द ऊङन्तः । भाषितपुंस्कस्येति तु नैहानुवर्तत इत्यबिप्रेत्योदाहरति — स्त्रितरेति । कृन्नाद्या नेति । कृदन्ता या नदी तस्या ह्रस्वो नेतिवाच्यमित्यर्थः । लक्ष्मीतरेति । 'लक्षेर्मुट् च' इति औणादिके ईप्रत्यये मुडागमे च लक्ष्मीशब्दः कृदन्त इति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'śeṣa' means what is other than the case already stated; 'ṅyantasyānekācaḥ' stands in the preceding sūtra (A 6.3.43), and being other than that arises in two ways — an anekāc stem that is not ṅī-final, or a ṅī-final stem that is not anekāc — which is what 'aṅyantanadyā ṅyantasyaikācaś ca' spells out. brahmabandhu is ūṅ-final by 'ūṅ utaḥ' (A 4.1.66). 'bhāṣitapuṃskāt' is NOT carried forward (nehānuvartate) into this rule, which is why strītarā is given as an example. Followed.
commentary TB agrees: the two-fold analysis of 'śeṣa' is an upalakṣaṇa (illustrative, not exhaustive), and 'bhāṣitapuṃska' is not connected here, hence strītarā. Followed.
commentary BM: the vārttika is completed with 'vācyam' (is to be stated); lakṣmī is kṛt-final because it has the uṇādi affix ī with the augment muṭ by 'lakṣer muṭ ca', so it does not shorten. Followed for the label of k3 as the vārttika's example.

SK 987 · A 6.3.45V

उगितश्च ॥ ९८७ ॥

ugitaśca

ugitaś ca — And [a stem ending in] a nadī [ending] that follows an ugit [stem optionally takes a short vowel when gha and the rest follow].

Rule. A nadī that stands after an ugit stem also shortens optionally before gha and the rest. An ugit stem is one whose affix carries a marker u, ṛ or ḷ.

Example.

viduṣī → from the affix vasu (an ugit), with ṅīp by ugitaś ca (SK 455)

viduṣī + tara → optionally ī → i → viduṣitarā

In the other alternative the stem is treated as masculine by tasilādiṣv ākṛtvasucaḥ (SK 836): vidvas + tara → vidvattarā. The printed text has viddhattarā; the sense needs vidvattarā.

Watch out. The Vṛtti (the Kāśikā commentary) and other works also cite viduṣītarā. Bhaṭṭoji calls that baseless. His commentators explain why: when the ī is not shortened, puṃvadbhāva cannot be avoided, so the long ī never survives before tarap. Note also that viduṣī has more than one vowel, so SK 986 does not reach it; this rule is needed.

Siddhānta-kaumudī

उगितः परा या नदी तदन्तस्य घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् । विदुषितरा । ह्रस्वाभावपक्षे तु तसिलादिषु- SK 836 इति पुंवत् । विद्धत्तरा । वृत्त्यादिषु विदुषीतरेत्यप्युदाहृतम् तन्निर्मूलम् ॥

The nadī [ending] that comes after an ugit [stem]: [a pūrvapada] ending in that optionally takes a short vowel when gha and the rest follow. viduṣitarā. But in the alternative without shortening, [the pūrvapada is] puṃvat by 'tasilādiṣu...' (SK 836): vidvattarā [source: viddhattarā]. In the Vṛtti and the rest, viduṣītarā too has been cited as an example; that is baseless (nirmūla).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 224–225

—उगितः परा या नदीति । ईदृतोः केवलयोरपि नदीसङ्ख्याश्रित्येदमुक्तम् ॥—विदुषितरेति । ‘उगितश्च’ इति डीपि ‘वसोः संप्रसारणम्’ ॥—वृत्त्यादिष्विति । प्रक्रियातब्धाख्यानानि चादिशब्दप्राह्लाणि ॥—अणन्तस्य ग्रहणमिति । अण्प्रत्ययसाहचर्याल्लेखशब्दोऽणन्त एव निर्दिष्ट इति भावः ॥ नन्वेवं लेखग्रहणमेव व्यर्थं स्यादप्युक्तं सङ्घणैव सिद्धेरत आह—ज्ञापकमिति । अत एव ‘घरूपकल्पेषु तदन्तप्रहणं न’ इति व्याख्यातम् ॥—सौहार्द्यमिति । ब्राह्मणादिलात् व्यञ्, ‘हृद्भगसिन्ध्वन्ते’ इत्युभयपदवृद्धिः ॥—पादस्य पद-| उत्तरसूत्रे पद्ब्रह्मणोऽत्पदेत्ययमदन्तः, सौत्रो विभक्तिलुक् । तदाह—अनन्त शुभैष्ट इति । ‘ज्ञाप्तं’ एव डीपि चित्राणां ॥— न संभवतीति भावः ॥—पञ्छब्द इति । ‘संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम्’ इति शस् ॥—उदमेघ इति । सादृश्यात्पुरुषस्येयं संज्ञा ॥—उदपेषमिति । ‘स्नेहने पिषः’ इति णमुल् ॥—उदधिरिनि । उदकं धीयतेऽस्मिन्निति विग्रहः । ‘कर्मण्यधिकरणे च’ इति किप्रत्ययः ॥—उदमन्थ इति । द्रवद्रव्यसंस्कृताः सक्तवो मन्थः । ‘उदकेन मन्थः’ इति विग्रहे ‘तृतीया’ इति योगविभागात्समास इति हरदत्तः ॥—शुक्लीभाव इति । ‘ऊर्यादिच्चिडाचक्ष’ इति च्यन्तलान्निपातत्वेऽव्ययत्यम् ॥—भ्रूकुंस इत्यादि । ‘भ्रूकुंसश्च भ्रूकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः’ इत्यमरः ॥ ‘तन्त्री प्रमीला भ्रूकुटिभ्रूकुटिभ्रूकुटिः स्त्रियाम्’ इति च

Bālamanoramā

उगितश्च - उगितश्च । विदुषितरेति ।विदेः शतुर्वसुरिति वसुप्रत्ययः । उगिदन्तमिदम् । अनेकाच्त्वान्नद्याः शेषत्वस्याऽप्राप्तेरिदमिति भावः । विद्वत्तरेति । पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तौ विद्वत्तरेति रूपमित्यर्थः । तन्निर्मूलमिति । पुंवत्त्वस्य दुर्वारत्वादित्यर्थः ।विद्वच्छ्रेयसो पुंवत्त्वं न वक्तव्य॑मिति वृत्तिः । परन्तु वचनमिदं भाष्याऽदृष्टत्वादुपेक्ष्यमिति भावः । अत्रोगितः परा या नदीति मूलं वर्णयोरेव नदीसंज्ञेति मताभिप्रायकम् ।

translator notes

commentary BM: viduṣī has the affix vasu by 'vider śatur vasuḥ' (A 7.1.36), so the stem is ugit-final; being anekāc it does not fall under the 'śeṣa' option of 'nadyāḥ śeṣasyānyatarasyām' (A 6.3.44), hence this rule. vidvattarā is the form when ṅīp is withdrawn by puṃvadbhāva. 'nirmūlam': because puṃvadbhāva is unavoidable; the Vṛtti's statement 'vidvacchreyasoḥ puṃvattvaṃ na vaktavyam' is to be disregarded, not being seen in the Bhāṣya. BM adds that the phrasing 'ugitaḥ parā yā nadī' presupposes the view that the nadī-saṃjñā belongs to the sounds (ī, ū) themselves. Followed.
commentary TB likewise: the phrasing rests on the nadī-saṃjñā of bare ī and ū; viduṣitarā has ṅīp by 'ugitaś ca' (A 4.1.6) and samprasāraṇa by 'vasoḥ samprasāraṇam' (A 6.4.131); 'ādi' in 'vṛttyādiṣu' covers the Prakriyā[-kaumudī] and commentaries (OCR partly illegible here). Followed for 'the Vṛtti and the rest'.
textual The source reads viddhattarā; the sense (puṃvat form of viduṣī, i.e. vidvas + tarap) and BM's lemma 'vidvattareti' require vidvattarā. Transmitted reading recorded, corrected form given first.

SK 988 · A 6.3.50V

हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु ॥ ९८८ ॥

hṛdayasya hṛllekhayadaṇlāseṣu

hṛdayasya hṛllekhayadaṇlāseṣu — hṛd [is substituted] for hṛdaya when lekha, yat, aṇ or lāsa follows.

Rule. hṛd replaces hṛdaya when lekha, the affix yat, the affix aṇ or lāsa follows.

Example.

hṛdayaṃ likhati "it scratches the heart" → hṛdaya + lekha (lekha with the affix aṇ by karmaṇy aṇ, A 3.2.1)

hṛdaya → hṛd by this rule → hṛd + lekha

d before l becomes l → hṛllekhaḥ

With yat: hṛdayasya priyam "dear to the heart" → hṛdyam.

With aṇ: hṛdayasyedam "belonging to the heart" → hṛd + aṇ → vṛddhi → hārdam. Vṛddhi is the replacement of a vowel by ā, ai or au; here ṛ becomes ār.

And hṛllāsaḥ.

Applies when / blocked by. lekha here means only the form made with aṇ. With the affix ghañ the substitute does not come: hṛdayalekhaḥ. Scholars discuss how this restriction to the aṇ-form is known.

Watch out. If lekha meant only the aṇ-form, the mention of aṇ would seem enough. So the very mention of lekha is a jñāpaka, a wording that reveals an unstated principle. The principle is uttarapadādhikāre tadantavidhir nāsti: under the uttarapada heading, a rule naming an item does not extend to words ending in that item. Bhaṭṭoji's commentators name its result: in SK 985, gha, rūpa and kalpa mean the bare affixes.

Siddhānta-kaumudī

हृदयं लिखतीति हृल्लेखः । हृदयस्य प्रियं हृद्यम् । हृदयस्येदं हार्दम् । हृल्लासः । लेखेत्यणन्तस्य ग्रहणम् । घञि तु हृदयलेखः । लेखग्रहणमेव ज्ञापकम् [(परिभाषा - ) उत्तरपदाधिकारे तदन्तविधिर्नास्ति] इति ॥

hṛdayaṃ likhati ("it scratches the heart") → hṛllekhaḥ. hṛdayasya priyam ("dear to the heart") → hṛdyam. hṛdayasyedam ("belonging to the heart") → hārdam. hṛllāsaḥ. By 'lekha' what ends in aṇ is meant; with ghañ, on the other hand, hṛdayalekhaḥ. The very mention of lekha is the jñāpaka (indicator) of (the paribhāṣā) 'uttarapadādhikāre tadantavidhir nāsti' — "in the uttarapada-adhikāra there is no extension [of a rule] to what ends in [the item mentioned]."

Bālamanoramā

हृदयस्य हृल्लेखयदण्लासेषु - ह्मदयस्य । लेख, यत्, अम्, लास-एषु परेषु ह्मदयस्य ह्मदादेश इत्यर्थः । ह्मदयं लिखतीति ह्मल्लेखः ।कर्मण्यण् । ह्मद्यमिति । 'ह्मदयस्य प्रियः' इति यत्प्रत्ययः । हार्दमिति ।तस्येद॑मित्यण्, ह्मदादेशः । हल्लास इति । घञन्तोऽयमिति भावः । लेखेत्यणन्तस्य ग्रहणमिति । अण्प्रत्ययसाहचर्यादिति प्राञ्चः । व्याक्यानादिति तत्त्वम् । तर्हि लेखग्रहणमेव व्यर्थम्, अमैवे सिद्धेरित्यत आह — ज्ञापकमिति । ज्ञाप्यांशमाह — उत्तरपदाधिकारे तदन्तविधिर्नास्तीति । तत्फलं तु घरूपकल्पब्ग्रहणे तदन्तविध्यभावः ।

translator notes

commentary BM: the rule substitutes hṛd for hṛdaya when lekha, yat, aṇ or lāsa follows; hṛllekha has aṇ by 'karmaṇy aṇ' (A 3.2.1), hṛdya has yat by 'hṛdayasya priyaḥ' (A 4.4.95), hārda has aṇ by 'tasyedam' (A 4.3.120) with the hṛd substitute, and hṛllāsa is ghañ-final. On 'lekhety aṇantasya grahaṇam' BM records two accounts: the earlier authorities (prāñcaḥ) derive it from association with the affix aṇ [in the sūtra]; the truth (tattvam) is that it rests on interpretation (vyākhyāna). Translated neutrally.
commentary TB (under sk.987.t1) sides with the sāhacarya account: 'aṇ-pratyaya-sāhacaryāl lekhaśabdo 'ṇanta eva nirdiṣṭaḥ' — lekha is stated as aṇ-final by association with the affix aṇ; i.e. TB takes the view BM assigns to the prāñcaḥ, against BM's tattvam (vyākhyāna). Recorded; the English stays neutral.
commentary BM supplies the objection behind 'jñāpakam': if lekha means only the aṇ-final form, its mention is useless, since aṇ alone would secure it — hence it is a jñāpaka. What is indicated is 'uttarapadādhikāre tadantavidhir nāsti', and its fruit is the absence of tadantavidhi for gha, rūpa and kalpa (in A 6.3.43, SK 985). Followed for the bracketed paribhāṣā.

SK 989 · A 6.3.51V

वा शोकष्यञ्रोगेषु ॥ ९८९ ॥

vā śokaṣyañrogeṣu

vā śokaṣyañrogeṣu — Optionally [hṛd replaces hṛdaya] when śoka, ṣyañ and roga follow.

Rule. hṛd optionally replaces hṛdaya when śoka, the affix ṣyañ or roga follows.

Example.

hṛdaya + śoka → hṛcchokaḥ, or without the substitute (printed hṛdaśokaḥ; hṛdayaśokaḥ is expected, like hṛdayarogaḥ)

suhṛdaya + ṣyañ → sauhārdyam or sauhṛdayyam

hṛdaya + roga → hṛdrogaḥ or hṛdayarogaḥ

Bhaṭṭoji's commentators explain the two ṣyañ forms. In sauhārdyam the base is suhṛd, and both of its members take vṛddhi by A 7.3.19. In sauhṛdayyam only the first vowel takes vṛddhi.

Watch out. There is also an independent word hṛd, a synonym of hṛdaya. These forms would be correct through that word anyway. So this rule is a prapañca, an elaboration that spells out what is already obtained.

Siddhānta-kaumudī

ह्रच्छोकः । हृदशोकः । सौहार्द्यम् । सौहृदय्यम् । हृद्रोगः । हृदयरोगः । हृदयशब्दपर्यायो ह्रच्छब्दोऽप्यस्ति । तेन सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥

hṛcchokaḥ. hṛdaśokaḥ [so the source; see textual note]. sauhārdyam. sauhṛdayyam. hṛdrogaḥ. hṛdayarogaḥ. There is also the word hṛd as a synonym of the word hṛdaya; since [these forms] are established by that [independent word hṛd], this [rule] is for the sake of elaboration (prapañca).

Bālamanoramā

वा शोकष्यञ्रोगेषु - वा शोक । सौहाद्र्यमिति । ब्राआहृणादित्वाद्भावे ष्यञिह्मद्भगसिन्द्वन्ते॑ इत्युभयपदवृद्धिः । सौह्मदय्यमिति । भावे ष्यञि ह्मच्छब्दत्वाऽभावादादिवृद्धौयस्येति चे॑ति लोपे रूपमिति भावः ।

translator notes

commentary BM on the ṣyañ pair: sauhārdyam has ṣyañ in the sense of bhāva because [the base, suhṛd,] belongs to the brāhmaṇādi class, with vṛddhi of both padas by 'hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca' (A 7.3.19); sauhṛdayyam has ṣyañ in bhāva but, the stem not being the word hṛd, only initial vṛddhi and deletion [of the final a] by 'yasyeti ca' (A 6.4.148). Recorded; the kaumudī gives only the forms.
textual The source reads hṛdaśokaḥ for the alternative without substitution; hṛdayaśokaḥ is expected (cf. hṛdayarogaḥ in the same line). Transmitted reading kept in the English.

SK 990 · A 6.3.52V

पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ९९० ॥

pādasya padājyātigopahateṣu

pādasya padājyātigopahateṣu — In place of pāda, [the substitute] pada [occurs] when āji, āti, ga or upahata follows.

Rule. The substitute pada, ending in a, replaces pāda when āji, āti, ga or upahata follows.

Example.

pādābhyām ajati "one who goes with the feet" → root aj + the affix iṇ (an affix, not the sound-group iṇ) by ajyatibhyāṃ pāde ca (Uṇādi 570–571) → pāda + āji

pāda → pada by this rule → padājiḥ

Likewise padātiḥ (from at with iṇ), padagaḥ, padopahataḥ.

Applies when / blocked by. The root aj would normally be replaced by vī before this affix. Here it is not; the sūtra's own wording āji lays that down as a nipātana. Bhaṭṭoji's commentators explain why the substitute ends in a: the consonant-final pad of the next rule would give the wrong forms padga and padupahata.

Siddhānta-kaumudī

एषुत्तरपदेषु पादस्य पद इत्यदन्त आदेशः स्यात् । पादाभ्यामजतीति पदाजिः । पदातिः । अज्यतिभ्यां पादे च SK 570 इतीण् प्रत्ययः । अजेर्व्याभावो निपातनात् । पदगः । पदोपहतः ॥

When these uttarapadas [āji, āti, ga and upahata] follow, the substitute pada, ending in a, occurs in place of pāda. 'One who goes with the feet' (pādābhyām ajati) — padājiḥ. padātiḥ. [In both] the affix iṇ [comes] by 'ajyatibhyāṃ pāde ca' (Uṇādi 570–571). The non-substitution of vī for aj [which 'ajer vyaghañapoḥ' would otherwise require] is by nipātana. padagaḥ. padopahataḥ.

Bālamanoramā

पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु - पादस्य पद ।पदे॑ति लुप्तप्रथमाकं पृथक्पदम् । एष्विति । आजि, आति, ग, उपहत-इत्येतेष्वित्यर्थः । अदन्त इति । उत्तरसूत्रे पदिति हलन्तस्य ग्रहणादितिभावः । अजतीति ।अज गतिक्षेपणयोः॑ । पदातिरिति । पादाभ्यामततीति विग्रहः । 'अत गतौ' अज्यतिभ्यामिति । पादे उपपदे अजधातोरतधातोश्च इण्स्यादिति तदर्थः ।अजी॑त्यस्यअजेव्र्यघञपो॑रिति वीभावमाशङ्क्याह — अजेव्र्यभावो निपातनादिति । आजीति निर्देशादित्यर्थः । पदग इति । पादाभ्यां गच्छतीत्यर्थः ।गमश्च॑,अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः॑ इति सूत्रस्थेनअन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति वार्तिकेन गमधातोर्ङः । तदन्ते गशब्दे परे पादस्यादन्तः पदादेशः । दकारान्तादेशे तु 'पद्ग' इति स्यात् । पदोपहत इति । पादाभ्यामुपहत इति विग्रहः । अत्रापि दकारान्तादेशे 'पदुपहत' इति स्यात् ।

translator notes

commentary BM: in the sūtra 'pada' is a separate word with its nominative ending dropped (the substitute itself); 'eṣu' = when āji, āti, ga or upahata follows; the substitute is a-final ('adanta') because the next sūtra takes the consonant-final 'pad'. padājiḥ from aj (gatikṣepaṇayoḥ), padātiḥ from at (gatau), both with iṇ after aj and at when pāda is the upapada. 'nipātanāt' answers the expectation of vī for aj by 'ajer vyaghañapoḥ' (A 2.4.56): the enunciation 'āji' in the sūtra itself is the indication. padagaḥ = 'pādābhyāṃ gacchati', ḍa after gam by the vārttika 'anyebhyo 'pi dṛśyate' under 'antātyantādhvadūrapārasarvānanteṣu ḍaḥ'; with a d-final substitute the forms would be 'padga' and 'padupahata' — which is why 'adanta' is specified. Followed for the bracketed supplements. The unit carries no Tattvabodhinī block.
textual The source's cross-reference tag after 'ajyatibhyāṃ pāde ca' reads SK570, but SK 570 in the main sequence is 'caturthī sampradāne' (A 2.3.13). The rule cited is in the Uṇādi list: 'ajyatibhyāṃ ca' (Uṇādi 570, sk.90570: āji, āti) with 'pāde ca' (Uṇādi 571, sk.90571, whose examples are padājiḥ, padātiḥ); the English gives Uṇādi 570–571. Source tag left untouched.

SK 991 · A 6.3.53V

पद् यत्यतदर्थे ॥ ९९१ ॥

pad yatyatadarthe

pad yaty atadarthe — [pad is substituted for pāda] when yat follows, [the yat] not being in the sense 'for that' (tadartha).

Rule. pad replaces pāda when the affix yat follows, provided the yat is not in the sense "for that" (tadartha).

Example.

pādau vidhyanti "they pierce the feet" → pāda + yat (in the sense "pierces", A 4.4.83) → pad + ya → padyāḥ śarkarāḥ "pebbles that hurt the feet"

Applies when / blocked by. Why "not in the sense for that"? pādārtham udakam "water for the feet" → pādyam: here yat comes by pādārghābhyāṃ ca (SK 2093) in the sense "for that", and pāda stays.

A vārttika adds ike caratāv upasaṃkhyānam. An upasaṃkhyāna is an addition to a rule. pad also comes before the ika that means "goes". pādābhyāṃ carati "one who goes on foot" → padikaḥ. The affix is ṣṭhan, because pāda is in the parpādi list; the ika is what ṣṭhan becomes.

Siddhānta-kaumudī

पादस्य पत्स्यादतर्थे यति परे । पादो विध्यन्ति पद्याः शर्कराः । अतदर्थे किम् । पादार्थमुदकं पाद्यम् । पादार्घाभ्यां च SK 1093 इति यत् ।

pad occurs in place of pāda when yat follows, [the yat] not being in the sense 'for that' (tadartha) [source: 'atarthe'; see textual note]. [Pebbles] that pierce the foot (pādo vidhyanti) — padyāḥ śarkarāḥ. Why 'not in the sense tadartha'? Water for the foot (pādārtham udakam) — pādyam: [here the] yat is by 'pādārghābhyāṃ ca' (SK 2093; A 5.4.25).

vārttika

इके चरतावुपसंख्यानम्

(vārttika) ike caratāv upasaṃkhyānam — [pad for pāda] is to be added also when ika in the sense 'goes' (carati) follows.

(वार्तिकम्) ॥ पादाभ्यां चरति पदिकः । पर्पादित्वात् ष्ठन् ॥

(vārttika) One who goes on foot (pādābhyāṃ carati) — padikaḥ. [The affix is] ṣṭhan, because [pāda] belongs to the parpādi [group].

Bālamanoramā

पद् यत्यतदर्थे - पद्यत्य । पद — यति — अतदर्थे इति च्छेदः । पद्या इति । विध्यत्यधनुषेति यत्प्रत्ययः । पाद्यमिति ।पादार्घाभ्यां चे॑ति तादर्थ्ये यत्प्रत्ययः । इके चरताविति । चरत्यर्थे विहितस्य ष्ठनो य इकादेशः, तस्मिन्परे पादस्य पत्स्यादित्युपसङ्ख्यानमित्यर्थः ।

translator notes

textual The source reads 'atarthe' for the sūtra's 'atadarthe' (the padaccheda has atadarthe); an evident digitization slip, rendered by the intended word and marked.
commentary BM: the segmentation is pad — yati — atadarthe; padyāḥ has yat in the sense 'vidhyaty adhanuṣā' (A 4.4.83, pierces without a bow); pādyam has yat in the sense of tādarthya by 'pādārghābhyāṃ ca'. Followed for the bracketed glosses.
commentary BM: 'ike caratau' = when the ika that is the substitute of the ṣṭhan prescribed in the sense 'carati' follows, pāda becomes pad — that is the addition (upasaṅkhyāna). Followed: 'ika' is rendered as the substitute of ṣṭhan, not as an independent affix.
textual The source's cross-reference tag after 'pādārghābhyāṃ ca' reads SK1093, but SK 1093 is 'eko gotre' (A 4.1.93); 'pādārghābhyāṃ ca' (A 5.4.25) is SK 2093, whose own example is pādārtham udakaṃ pādyam. The English gives SK 2093. Source tag left untouched.

SK 992 · A 6.3.54V

हिमकाषिहतिषु च ॥ ९९२ ॥

himakāṣihatiṣu ca

himakāṣihatiṣu ca — And [pat replaces pāda] when hima, kāṣin and hati follow.

Rule. pāda is replaced by pat also before hima, kāṣin and hati.

Example.

pādasya himam "cold of the feet" → pat + hima → the ordinary consonant sandhi → paddhimam

patkāṣī "one who rubs the feet"; kāṣin has the affix ṇini (A 3.2.78), an affix forming agent nouns in -in

paddhatiḥ "a striking with the feet"

Siddhānta-kaumudī

पद्धिमम् । पत्काषी । पद्धतिः ॥

paddhimam. patkāṣī. paddhatiḥ.

Bālamanoramā

हिमकाषिहतिषु च - हिमकाषि । एषु परेषु पादस्य पत्स्यादित्यर्थः । पद्धिममिति । पादस्य हिममिति विग्रहः । पत्काषीति । पादौ पादाभ्यां वा कषतीत्यर्थः । 'सुप्यजातौ' इति णिनिः । पद्धतिरिति । हन्यते इति हतिः । कर्मणि क्तिन् । पादाभ्यां हतिरिति विग्रहः ।कर्तृकरणे कृते॑ति समासः ।

translator notes

commentary BM: before these three, pāda becomes pat. Vigrahas: paddhimam = pādasya himam; patkāṣī = 'one who rubs (kaṣati) the feet, or with the feet', with ṇini by 'supy ajātau ṇinis tācchīlye' (A 3.2.78); paddhatiḥ = 'striking with the feet' (hati = ktin in karmaṇi, 'hanyate iti'), the compound by 'kartṛkaraṇe kṛtā bahulam' (A 2.1.32). Recorded as the tradition's construal of the bare forms.

SK 993 · A 6.3.55V

ऋचः शे ॥ ९९३ ॥

ṛcaḥ śe

ṛcaḥ śe — [pad is substituted for pāda meaning a foot] of a ṛc when śa[s] follows.

Rule. pad replaces pāda before the affix śas when pāda means a foot (quarter-verse) of a ṛc, a Vedic verse.

Example.

pādaṃ pādam "foot by foot" → pāda + śas → pad + śas → pacchaḥ

gāyatrīṃ pacchaḥ śaṃsati "he recites the gāyatrī foot by foot"

Bhaṭṭoji's commentators identify the affix: śas after a number-word or singular in a distributive sense (A 5.4.43), which makes an indeclinable.

Applies when / blocked by. Why "of a ṛc"? pādaśaḥ kārṣāpaṇaṃ dadāti "he gives a kārṣāpaṇa (a measure of gold or the like) a quarter at a time": this pāda is a quarter of money, not of a verse, so it stays.

Siddhānta-kaumudī

ऋचः पादस्य पत्स्याच्छे परे । गायत्रीं पच्छः शंसति । पादं पादमित्यर्थः । ऋचः किम् । पादशः कार्षापणं ददाति ॥

pad occurs in place of pāda [when it is the pāda] of a ṛc, when śa[s] follows. gāyatrīṃ pacchaḥ śaṃsati — meaning, he recites the gāyatrī foot by foot (pādaṃ pādam). Why 'of a ṛc'? pādaśaḥ kārṣāpaṇaṃ dadāti [he gives a kārṣāpaṇa a quarter (pāda) at a time].

Bālamanoramā

ऋचः शे - ऋचः शे । शस्य शस्प्रत्ययैकदेशस्यानुकरणात्सप्तमीत्यभिप्रेत्योदारति — पच्छ इति ।सङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्साया॑मिति पादशब्दाच्छस् । तद्दितश्चासर्वविभक्ति॑रित्यव्ययत्वम्, नत्विह लोमादिशस्य ग्रहणं, लोमादौ पादशब्दस्य पाठाऽभावात् । पादशः कार्षापणं ददातीति । कार्षापणाख्यापरिमाणविशेषं सुवरह्णादिकं पादं पदां ददातीत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'śe' is a saptamī imitating a part of the affix śas, and with that in mind Bhaṭṭoji gives pacchaḥ: śas after pāda by 'saṅkhyaikavacanāc ca vīpsāyām' (A 5.4.43), indeclinable by 'taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ' (A 1.1.38); the śa of the lomādi rule is not meant, since pāda is not read in the lomādi list. pādaśaḥ kārṣāpaṇaṃ dadāti = he gives, a quarter (pāda) at a time, the measure called kārṣāpaṇa (of gold or the like). Followed for the identification of śa as śas and for the bracketed gloss.

SK 994 · A 6.3.56V

वा घोषमिश्रशब्देषु ॥ ९९४ ॥

vā ghoṣamiśraśabdeṣu

vā ghoṣamiśraśabdeṣu — Optionally [pat replaces pāda] when ghoṣa, miśra and śabda follow.

Rule. pat optionally replaces pāda when ghoṣa, miśra or śabda follows.

Example.

pāda + ghoṣa → padghoṣaḥ or pādaghoṣaḥ "the sound of feet"

pāda + miśra → panmiśraḥ or pādamiśraḥ

pāda + śabda → pacchabdaḥ or pādaśabdaḥ

Applies when / blocked by. A vārttika adds niṣke ca, "also before niṣka": panniṣkaḥ or pādaniṣkaḥ.

Siddhānta-kaumudī

पादस्य पत् । पद्घोषः । पादघोषः । पन्मिश्र । पादमिश्रः । पच्छब्दः । पादशब्दः ॥ ।

[Supply:] pat for pāda. padghoṣaḥ. pādaghoṣaḥ. panmiśra[ḥ]. pādamiśraḥ. pacchabdaḥ. pādaśabdaḥ.

vārttika

निष्के चेति वाच्यम्

'And when niṣka follows' — this should be stated. (vārttika)

(वार्तिकम्) ॥ पन्निष्कः । पादनिष्कः ॥

(vārttika) panniṣkaḥ. pādaniṣkaḥ.

Bālamanoramā

वा घोषमिश्रशब्देषु - वा घोष । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-पादस्य पदिति । निष्के चेति ।पादस्य प॑दिति शेषः ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji explains the sūtra by filling in its ellipsis with 'pādasya pat'; the same 'pādasya pat' is to be supplied in the vārttika 'niṣke ca'. Followed for the bracketed supply in k1 and for reading k2–k3 as continuing the same operation.
textual The source reads 'panmiśra' without the final visarga (panmiśraḥ expected beside pādamiśraḥ), and k1 ends with a stray tab and daṇḍa. Not emended.

SK 995 · A 6.3.57V

उदकस्योदः संज्ञायाम् ॥ ९९५ ॥

udakasyodaḥ saṃjñāyām

udakasyodaḥ saṃjñāyām — uda [is substituted] for udaka [before an uttarapada] when [the whole] is a name.

Rule. uda replaces udaka before an uttarapada when the whole compound is a name (saṃjñā).

Example.

udaka + megha → the compound is a person's name → udaka → uda → udameghaḥ

Bhaṭṭoji's commentators explain the name: the person resembles a cloud full of water.

Applies when / blocked by. A vārttika adds uttarapadasya ca: uda also replaces udaka when udaka is itself the uttarapada. kṣīra + udaka → kṣīrodaḥ, the name of the Milk-ocean. His commentators add that kṣīrodaṃ saraḥ, "a lake of milk-water", is incorrect, because it is not a name.

Siddhānta-kaumudī

उदमेघः ।

udameghaḥ [uda for udaka before the uttarapada megha, the compound being a name].

vārttika

उत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम्

(vārttika) uttarapadasya ceti vaktavyam — It should be stated that [uda replaces udaka] also [when udaka is] the uttarapada.

(वार्तिकम्) ॥ क्षीरोदः ॥

(vārttika) kṣīrodaḥ [the Milk-ocean: uda for udaka as uttarapada, in a name].

Bālamanoramā

उदकस्योदः संज्ञायाम् - उदकस्योदः । उदकशब्दस्य 'उद' इत्यादेशः स्यादुत्तरपदे संज्ञायामित्यर्थः । उदमेघ इति । उदकपूर्णमेघसादृश्यात्कस्यचिदियं संज्ञा । उत्तरपदस्य चेति । उत्तरपदस्य उदकशब्दस्य उदैत्यादेशः स्यात्संज्ञायामित्यर्थः । क्षीरोद इति । क्षीरमुदकस्थानीयं यस्येति विग्रहः । 'क्षीरोदं सरः' इति त्वसाध्वे, असंज्ञात्वात् ।

translator notes

commentary BM: the substitute uda occurs for the word udaka when an uttarapada follows, in a name; udamegha is somebody's name, from resemblance to a cloud full of water. Followed for the bracketed expansion of Bhaṭṭoji's bare example.
commentary BM: kṣīroda has the vigraha 'kṣīram udakasthānīyaṃ yasya' (that of which milk takes the place of water); 'kṣīrodaṃ saraḥ' (a lake of milk-water), however, is incorrect (asādhu), not being a name. Followed for the bracketed gloss.

SK 996 · A 6.3.58V

पेषंवासवाहनधिषु च ॥ ९९६ ॥

peṣaṃvāsavāhanadhiṣu ca

peṣaṃvāsavāhanadhiṣu ca — And [uda for udaka] when peṣam, vāsa, vāhana or dhi follows [even where the whole is not a name].

Rule. uda replaces udaka also before peṣam, vāsa, vāhana and dhi, even when the compound is not a name.

Example.

udakena pinaṣṭi "he grinds with water" → udaka + peṣam (the indeclinable in ṇamul) → udapeṣaṃ pinaṣṭi

udavāsaḥ "a dwelling in water", udavāhanaḥ "that which carries water"

udadhir ghaṭaḥ "a water-holder, a jar"

Watch out. When udadhi means the ocean, it is a name, so the form already comes by SK 995. That is why Bhaṭṭoji adds ghaṭaḥ "jar" to his example: to show a use that is not a name.

Siddhānta-kaumudī

उदपेषं पिनष्टि । उदवासः । उदवाहनः । उदधिर्घटः । समुद्रे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥

udapeṣaṃ pinaṣṭi [he grinds with water]. udavāsaḥ. udavāhanaḥ. udadhir ghaṭaḥ [a water-holder, a jar]. In [udadhi meaning] the ocean, however, [the form] is established by the preceding [rule, 'udakasyodaḥ saṃjñāyām' (SK 995), since there it is a name].

Bālamanoramā

पेषंवासवाहनधिषु च - पेषंवास ।पेष॑मिति णमुलन्तमव्ययम् । तस्मन्वासवाहनधिषु च परत उदकशब्दस्य उदः स्यादित्यर्थः । असंज्ञार्थं वचनम् । उदपेषं पिनष्टीति । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः । 'स्नेहने पिषः' इति णमुल् । कषादिषु यताविध्यनुप्रयोगः । उदवास इति । उदकस्य वास इति विग्रहः । उदवाहन इति । करणे ल्युट् । उदकस्य वाहक इत्यर्थः । उदधिर्घट इति उदकंधीयतेऽस्मिन्निति विग्रहः ।कर्मण्यधिकरणे चे॑ति किप्रत्ययः । असंज्ञात्वास्फोरणाय 'घट' इति विशेष्यम् । समुद्रे त्विति । तत्र उदधिशब्दस्य संज्ञात्वेन 'उदकस्योदः' इति पूर्वसूत्रेण सिद्धमित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: peṣam is an indeclinable ending in ṇamul; when it and vāsa, vāhana, dhi follow, udaka becomes uda — the statement is for the non-name case. udapeṣaṃ pinaṣṭi = udakena pinaṣṭi, ṇamul by 'snehane piṣaḥ' (A 3.4.38), with the co-employment of the same verb as in the kaṣādi rule (A 3.4.46); udavāsaḥ = udakasya vāsaḥ; udavāhanaḥ has lyuṭ in the instrument sense, 'that which carries water'; udadhiḥ = 'udakaṃ dhīyate 'smin', the affix ki by 'karmaṇy adhikaraṇe ca' (A 3.3.93), and 'ghaṭa' is added as the qualificand to make plain that it is not a name. 'samudre tu' = there the word udadhi, being a name, is established by the preceding sūtra 'udakasyodaḥ'. Followed for the bracketed glosses and for the identification of 'pūrveṇa'.

SK 997 · A 6.3.59V

एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् ॥ ९९७ ॥

ekahalādau pūrayitavye'nyatarasyām

ekahalādau pūrayitavye'nyatarasyām — Optionally [uda replaces udaka] when [an uttarapada] beginning with a single consonant and denoting something to be filled follows.

Rule. uda optionally replaces udaka before an uttarapada that begins with a single consonant and names a thing to be filled.

Example.

udaka + kumbha "water-pot" → kumbha begins with one consonant k and is filled → udakumbhaḥ or udakakumbhaḥ

Applies when / blocked by. Why "a single consonant"? udakasthālī: sthālī begins with the cluster sth. Bhaṭṭoji's commentators explain that "single" here means not part of a cluster. Why "a thing to be filled"? udakaparvataḥ "a mountain of water": a mountain is not filled.

Siddhānta-kaumudī

उदकुम्भः । उदककुम्भः । एकेति किम् । उदकस्थाली । पूरयितव्येति किम् । उदकपर्वतः ॥

udakumbhaḥ. udakakumbhaḥ. Why 'a single [consonant]' (eka-)? udakasthālī. Why 'something to be filled' (pūrayitavye)? udakaparvataḥ.

Bālamanoramā

एकहलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् - एकहलादौ । हस्त्वस्य एकैकवर्मधर्मत्वादेव सिद्धे एकग्रहणादसंयुक्तत्वं लभ्यते । पूरयितव्यं=पूरणार्हं कुम्भादि । असंयुक्तहलादौ पूरयितव्यवाचके उत्तरपदे परे उदकस्य उद इत्यादेशः स्यादित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: since being hal is a property of each single sound, 'halādau' alone would be satisfied by any consonant-initial word; the mention of 'eka' therefore yields that the initial consonant is non-conjunct (asaṃyukta), which is what excludes udakasthālī (sth-). pūrayitavya = what is fit to be filled, a pot and the like. The rule: uda for udaka, optionally, before an uttarapada beginning with a non-conjunct consonant and denoting a thing to be filled (uda continuing from 'udakasyodaḥ saṃjñāyām', SK 995, as BM's paraphrase shows). Followed for the bracketed expansions in sutra_en and k1.

SK 998 · A 6.3.60V

मन्थौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च ॥ ९९८ ॥

manthaudanasaktubinduvajrabhārahāravīvadhagāheṣu ca

manthaudanasaktubinduvajrabhārahāravīvadhagāheṣu ca — And [uda optionally for udaka] when mantha, odana, saktu, bindu, vajra, bhāra, hāra, vīvadha or gāha follows.

Rule. uda optionally replaces udaka also before mantha, odana, saktu, bindu, vajra, bhāra, hāra, vīvadha and gāha. The option (anyatarasyām) is carried from SK 997.

Example.

udaka + mantha → udamanthaḥ or udakamanthaḥ, barley-meal mixed with water

udaka + odana → udaudanaḥ or udakaudanaḥ, rice mixed with water

Bhaṭṭoji's commentators continue the list: udasaktavaḥ, udabindavaḥ, udavajraḥ, udabhāraḥ, udahāraḥ, udavīvadhaḥ, udagāhaḥ, each beside its udaka- form. A vīvadha is a shoulder-pole for carrying water.

Applies when / blocked by. These words do not name things to be filled, so SK 997 could not reach them. This rule covers them.

Siddhānta-kaumudī

उदमन्थः । उदकमन्थः । उदौदनः । उदकौदनः ॥

udamanthaḥ, udakamanthaḥ. udaudanaḥ, udakaudanaḥ. [The option, anyatarasyām, is carried forward from the preceding rule (A 6.3.59).]

Bālamanoramā

मन्थौदनसक्तुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च - मन्थौदन ।उदकस्य उदादेशो वे॑ति शेषः । अपूरयितव्यार्थं वचनम् । उदमन्थ उदकमन्थ इति । उदकमिश्रो मन्थ इति विग्रहः । द्रवद्रव्यसंपृक्ताः सक्तवो मन्थः । भर्जितयवपिष्टानि-सक्तवः । उदौदन उदकौदन इति । उदकमिश्र इत्यर्थः । इत्यादीति । उदसक्तवः, उदकसक्तवः । उदबिन्दवः, उदकबिन्दवः । उदवज्रः, उदकवज्रः । उदभारः, उदकभारः । उदहारः, उदकहारः । उदवीवधः, उदकवीवधः । उदगाहः, उदकगाहः । वीवधस्तु जलाद्याहरणयोग्य उभयतःशिक्यः स्कन्तबाह्रः काष्ठविशेषः ।

translator notes

commentary BM: supply 'the substitute uda for udaka, optionally (vā)'; the statement is for the sense other than 'to be filled' (apūrayitavya, i.e. outside the scope of A 6.3.59). udamanthaḥ / udakamanthaḥ = 'mantha mixed with water', mantha being saktu (roasted barley meal) mixed with a liquid; udaudanaḥ / udakaudanaḥ = 'mixed with water'. BM then glosses an 'ityādi' with udasaktavaḥ udakasaktavaḥ, udabindavaḥ udakabindavaḥ, udavajraḥ udakavajraḥ, udabhāraḥ udakabhāraḥ, udahāraḥ udakahāraḥ, udavīvadhaḥ udakavīvadhaḥ, udagāhaḥ udakagāhaḥ; vīvadha is a kind of shoulder-pole with a sling at each end for fetching water and the like. Followed for the bracketed anuvṛtti of the option.
textual BM comments on an 'ityādi' ('and so on') after udakaudanaḥ that the source's kaumudī text does not contain; the kaumudī here ends at udakaudanaḥ. Rendered as transmitted.

SK 999 · A 6.3.61V

इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य ॥ ९९९ ॥

iko hrasvo'ṅyo gālavasya

iko hrasvo 'ṅyo gālavasya — In Gālava's view a short vowel [replaces the final] ik [of a pūrvapada] that does not end in ṅī [when an uttarapada follows].

Rule. When an uttarapada follows, a pūrvapada ending in ik and not ending in ṅī optionally takes a short vowel. The sūtra names the grammarian Gālava, whose view this is.

Example.

grāmaṇī + putra → the ī is part of the root nī, not the affix ṅīp → the rule applies

ī → i optionally → grāmaṇiputraḥ or grāmaṇīputraḥ

Applies when / blocked by. Why "ending in ik"? ramāpatiḥ: ā is not an ik vowel. Why "not ending in ṅī"? gaurīpatiḥ: the ī of gaurī is the feminine ṅī.

The option does not come from the name Gālava. The word anyatarasyām "optionally" is already carried forward from SK 997. Gālava is named for honour.

A vārttika, iyaṅuvaṅbhāvinām avyayānāṃ ca na, bars the shortening in two cases. The first is a stem that takes the substitutes iyaṅ or uvaṅ before a vowel, as śrī and bhrū do: śrīmadaḥ, bhrūbhaṅgaḥ. The second is an indeclinable (avyaya): śuklībhāvaḥ, where śuklī is a form with the affix cvi and so an indeclinable.

A second vārttika, abhrukuṃsādīnām, lifts that bar for bhrukuṃsa and the rest: bhrukuṃsaḥ or bhrūkuṃsaḥ, bhrukuṭiḥ or bhrūkuṭiḥ. On another explanation, this vārttika teaches an a in place of the final of bhrū: bhrakuṃsaḥ, bhrakuṭiḥ. A bhrukuṃsa is a dancer in woman's dress, whose speech or beauty is by the brow. A bhrukuṭi is a frown, the crookedness of the brow.

Siddhānta-kaumudī

इगन्तस्याङ्यन्तस्य ह्रस्वो वा स्यादुत्तरपदे । ग्रामणिपुत्रः ग्रामणीपुत्रः । इकः किम् । रमापतिः । अङ्यः इति किम् । गौरीपतिः । गालवग्रहणं पूजार्थम् । अन्यतरस्यामित्यनुवृत्तेः ।

When an uttarapada follows, a short vowel optionally occurs in place of [the final of a pūrvapada] ending in ik that does not end in ṅī. grāmaṇiputraḥ, grāmaṇīputraḥ. Why 'of ik'? ramāpatiḥ. Why 'not ending in ṅī'? gaurīpatiḥ. The mention of Gālava is for [his] honour, since 'anyatarasyām' is carried forward (anuvṛtti) [from 'ekahalādau pūrayitavye 'nyatarasyām', SK 997].

vārttika

इयङुवङ्भाविनामव्ययानां च नेति वाच्यम्

(vārttika) iyaṅuvaṅbhāvinām avyayānāṃ ca neti vācyam — It should be stated that [this shortening does] not [apply] to [stems] liable to iyaṅ and uvaṅ, nor to indeclinables.

(वार्तिकम्) ॥ श्रीमदः । भ्रूभङ्गः । शुक्लीभावः ।

(vārttika) śrīmadaḥ. bhrūbhaṅgaḥ. śuklībhāvaḥ.

vārttika

अभ्रुकुंसादीनामिति वक्तव्यम्

(vārttika) abhrukuṃsādīnām iti vaktavyam — It should be stated: 'a-bhrukuṃsādīnām' [i.e. not (the prohibition just stated) for bhrukuṃsa and the rest].

(वार्तिकम्) ॥ भ्रुकुंसः । भ्रुकुटिः । भ्रूकुंसः । भ्रूकुटिः । अकारोऽनेन विधीयत इति व्याख्यान्तरम् । भ्रकुंसः । भ्रकुटिः । भ्रुवा कुंसो भाषणं शोभा वा यस्य स स्त्रीवेषधारी नर्तकः । भ्रुवः कुटिः कौटिल्यम् ॥

(vārttika) bhrukuṃsaḥ. bhrukuṭiḥ. bhrūkuṃsaḥ. bhrūkuṭiḥ. Another explanation: an a is prescribed by this [vārttika, in place of the final of bhrū]: bhrakuṃsaḥ. bhrakuṭiḥ. One whose kuṃsa — speech, or beauty — is by the brow: a dancer who wears woman's dress. kuṭi of the brow: crookedness [a frown].

Bālamanoramā

इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य - इको ह्रस्वो । अङ्य इति च्छेदः । ग्रामणीपत्र इति । कर्मधारयः, षष्ठीसमासो वा । नीधातोरीकारोऽयं, नतु ङीप्प्रत्यय इति भावः । ननु गालवग्रहणस्य विकल्पार्थकत्वं किं न स्यादित्यत आह — अन्यतरस्यामित्यनुवृत्तेरिति । इयङुवङ्भाविनामिति । तदर्हाणामित्यर्थः । श्रीमदः भ्रूभङ्ग इति । श्रीभ्रूशब्दौ अजादिप्रत्यये परे इयङुवङ्र्हाविति भावः । शुक्लीभाव इति । अभूततद्भावे च्विप्रत्यये 'अस्य च्वौ' इति ईत्त्वम् । 'च्वौ' इति दीर्घः । ऊर्यादिच्विडाचश्चे॑ति निपातत्वादव्ययत्वमिति भावः । अभ्रूकुंसादीनामिति । भ्रूशब्दस्य उवङ्भावितया ह्रस्वनिषेधो यः प्राप्तः स नेत्यर्थः । अकारोऽनेनेति ।अ भ्रूकुंसादीना॑मिति वार्तिके 'अ' इति लुप्तप्रथमाकं पृथक्पदम् । तथा च भ्रूकुंसादीनामवयवो यो भ्रूशब्दस्तस्य अकारोऽन्तादेशः स्यादिति व्याख्यानान्तरमित्यर्थः । भ्रुवा कुंसो भाषणमिति । तत्तदर्थज्ञापनमित्यर्थः ।भ्रुकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुसश्चेति नर्तकः॑ इत्यमरः,भ्रकुटिर्भ्रुंकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियामि॑ति च ।

translator notes

commentary BM: the word-division is 'aṅyaḥ'; grāmaṇīputraḥ is a karmadhāraya or a ṣaṣṭhī-samāsa, and the ī there belongs to the root nī and is not the affix ṅīp (hence the rule reaches it). Bhaṭṭoji's 'anyatarasyām ity anuvṛtteḥ' answers the objection that the mention of Gālava might itself convey the option: it cannot, since the option is already carried forward. Followed.
commentary BM: 'iyaṅuvaṅbhāvinām' = stems eligible (arha) for iyaṅ/uvaṅ; śrī and bhrū take iyaṅ/uvaṅ before an ac-initial affix, hence no shortening in śrīmadaḥ, bhrūbhaṅgaḥ. śuklībhāvaḥ: cvi in the sense abhūtatadbhāva, ī by 'asya cvau', length by 'cvau ca'; the cvi-form is an indeclinable, being a nipāta by 'ūryādicviḍācaś ca'. Followed.
commentary BM: on the first reading the vārttika (BM's pratīka reads 'abhrūkuṃsādīnām') means that the prohibition of shortening which bhrū had obtained as an uvaṅ-taker does not hold, giving the optional short forms; on the other explanation 'a' is a separate word with its nominative ending dropped, and the sense is that an a is the final substitute of the bhrū that is a constituent of bhrūkuṃsa and the rest. 'bhruvā kuṃso bhāṣaṇam' etc. is given to show the meanings; BM cites Amara for the three forms of the dancer word and for bhrakuṭi/bhrukuṭi/bhrūkuṭi (feminine). Followed for the bracketed 'in place of the final of bhrū'.
textual The source's vārttika reads 'abhrukuṃsādīnām' (short u); BM's pratīka reads 'abhrūkuṃsādīnām'. Both readings are transmitted; the source reading is kept.
translator BM confirms that 'anyatarasyām' is carried forward but does not name its source; the bracketed identification with 'ekahalādau pūrayitavye 'nyatarasyām' (SK 997, the nearest preceding sūtra containing the word) is the translator's.

SK 1000 · A 6.3.62V

एक तद्धिते च ॥ १००० ॥

eka taddhite ca

eka taddhite ca — [The word] eka [takes a short vowel] when a taddhita [follows], and [when an uttarapada follows].

Rule. The feminine ekā "one" takes a short vowel before a taddhita affix and before an uttarapada. A taddhita is an affix added to a finished noun.

Example.

ekasyā āgatam "come from one woman" → ekā + rūpya (the taddhita rūpya, A 4.3.81) → ā → a → ekarūpyam

ekasyāḥ kṣīram "milk of one (female)" → ekā + kṣīra → ekakṣīram

Watch out. The sūtra says only eka. But plain eka is short already, so the rule means the feminine ekā. That is why Bhaṭṭoji glosses with the feminine ekasyāḥ.

Siddhānta-kaumudī

एकशब्दस्य ह्रस्वः स्यात्तद्धिते उत्तरपदे च । एकस्या आगतमेकरूप्यम् । एकक्षीरम् ॥

The word eka [in its feminine form ekā] takes a short vowel when a taddhita follows and when an uttarapada follows. ekasyā āgatam ("come from one [woman]") → ekarūpyam. ekakṣīram.

Tattvabodhinī

NSP p. 225

—एकतद्धिते-। ‘एक’ इति लुप्तषष्ठीकं तदाह—एकशब्दस्येति । हस्तविधानमस्य टावन्ते एवोपयुज्यते । न तु केवले, स्वभावत एव हस्तलादतो व्याचष्टे—एकस्या आगतमित्यादि ॥—व्यङः-। इह तत्पुरुषपदेन पूर्वपदमुत्तरपदं चाक्षिप्यते, तत्र व्यङा पूर्वपदस्य विशेषणात्तदन्तं गृह्यत इत्याह—व्यङन्तस्येति ॥—पुत्रपत्योरुत्तरपदयोरिति । ‘पुत्रपत्यन्तयोः’ इति व्याख्याने तु ‘कारीषगन्ध्यापरमपुत्रः’ इत्यादावतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः

Bālamanoramā

एक तद्धिते च - एक तद्धिते च । एकेति लुप्तषष्ठीकम् । तदाह — एकशब्दस्येति ।स्त्रीप्रत्ययान्तस्ये॑ति शेषः, अन्यथा ह्रस्वविधिवैयथ्र्यात् । उत्तरपदे चेति । चकारात्तदनुकर्ष इति भावः । एकरूप्यमिति ।हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः॑ । एकक्षीरमिति । एकश्याः क्षीरमिति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM: 'eka' in the sūtra has its ṣaṣṭhī elided (luptaṣaṣṭhīka), hence 'ekaśabdasya'; 'ending in a feminine affix' is to be supplied, since otherwise the prescription of a short vowel would be pointless. The 'ca' draws 'uttarapade' in. ekarūpyam has rūpya by 'hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ' (A 4.3.81); ekakṣīram is analysed ekasyāḥ kṣīram. Followed for the bracketed 'feminine form ekā'.
commentary TB likewise: the shortening is of use only for the ṭāp-final form, not for the bare eka, which is short by nature — which is why Bhaṭṭoji glosses with 'ekasyā āgatam'. Followed.

SK 1001 · A 6.3.63V

ङ्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम् ॥ १००१ ॥

ṅyāpoḥ saṃjñāchandasorbahulam

ṅyāpoḥ saṃjñāchandasorbahulam — [A pūrvapada ending in] ṅī or āp [takes a short vowel before an uttarapada] variously (bahulam), in a name and in the Veda.

Rule. A pūrvapada ending in ṅī or āp takes a short vowel before an uttarapada, variously (bahulam), in a name and in the Veda (chandas). Bahulam means the rule applies in some cases and not in others.

Example.

revatī + putra → a person's name → ī → i → revatiputraḥ

ajāyāḥ kṣīram "goat's milk" → ajā + kṣīra → a Vedic use → ā → a → ajakṣīram

Bhaṭṭoji's commentators trace ajakṣīram to the Taittirīya.

Siddhānta-kaumudī

रेवतिपुत्रः । अजक्षीरम् ॥

revatiputraḥ. ajakṣīram.

Bālamanoramā

ङ्यापोः संज्ञाछन्दसोर्बहुलम् - ङ्यापोः ।उत्तरपदे ह्रस्वः स्या॑दिति शेषः । रेवतिपुत्र इति । कस्यचित्संज्ञेयम् । अथ छन्दस्युदाहरति — अजक्षीरमिति । अजायाः क्षीरमिति विग्रहः ।परमं वा एतत्पयो यदजक्षीर॑मिति तैत्तिरीये ।

translator notes

commentary BM: supply 'a short vowel occurs before an uttarapada' (hrasva continuing from 'iko hrasvo'ṅyo gālavasya', SK 999). revatiputraḥ is somebody's proper name — the saṃjñā example; ajakṣīram ('goat's milk', ajāyāḥ kṣīram) is the chandas example, from the Taittirīya: 'paramaṃ vā etat payo yad ajakṣīram'. Followed for the bracketed supply in sutra_en.

SK 1002 · A 6.3.64V

त्वे च ॥ १००२ ॥

tve ca

tve ca — And when [the affix] tva follows [ṅī and āp optionally take a short vowel].

Rule. A stem ending in ṅī or āp optionally takes a short vowel before the affix tva "-ness".

Example.

ajā + tva → ajatvam or ajātvam

rohiṇī + tva → rohiṇitvam or rohiṇītvam

Watch out. tva is an affix, not an uttarapada. So SK 1001 could not reach it, and a separate rule is stated. Bhaṭṭoji's commentators report the Vṛtti's view that this shortening occurs only in the Veda, since a name is impossible here.

Siddhānta-kaumudī

त्वप्रत्यये ङ्यापोर्वा ह्रस्वः । अजत्वम् । अजात्वम् । रोहिणित्वम् । रोहिणीत्वम् ॥

When the affix tva follows, [a stem ending in] ṅī or āp optionally takes a short vowel. ajatvam. ajātvam. rohiṇitvam. rohiṇītvam.

Bālamanoramā

त्वे च - त्वे च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — त्वप्रत्यये ङ्यापोर्वा ह्रस्व इति । अजत्वं रोहिणित्वमिति । संज्ञात्वाऽभावाच्छन्दस्येवाऽयमिति वृत्तिः । अनुत्तरपदार्थं वचनम् ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji explains the sūtra by supplying its ellipsis ('tvapratyaye ṅyāpor vā hrasvaḥ'). On ajatvam / rohiṇitvam BM reports the Vṛtti: a saṃjñā being impossible here, this [shortening] occurs only in chandas. The rule is stated separately because tva is an affix, not an uttarapada (anuttarapadārthaṃ vacanam). Recorded.

SK 1003 · A 6.1.13V

ष्यङः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे ॥ १००३ ॥

ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ putrapatyostatpuruṣe

ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ putrapatyos tatpuruṣe — [A pūrvapada ending in] ṣyaṅ takes samprasāraṇa when putra or pati [follows], in a tatpuruṣa.

Rule. A pūrvapada ending in ṣyaṅ takes samprasāraṇa when putra or pati is the uttarapada, in a tatpuruṣa.

Example.

kaumudagandhyā → the daughter of Kumudagandhi: the patronymic aṇ, replaced by ṣyaṅ, then cāp (SK 528)

kaumudagandhyā + putra in a tatpuruṣa → the y of ṣyaṅ becomes i → kaumudagandhi- + putra

The next rule finishes the form.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that "as the uttarapada" rests on the heading aluguttarapade (SK 958).

Siddhānta-kaumudī

ष्यङन्तस्य पूर्वपदस्य सम्प्रसारणं स्यात्पुत्रपत्योरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे ॥

A pūrvapada ending in ṣyaṅ takes samprasāraṇa when putra or pati is the uttarapada, in a tatpuruṣa.

Bālamanoramā

ष्यङः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे - संप्रसारणस्य दीर्घ इति । 'ढ्रलोपे' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । उत्तरपदे इति । 'अलुगुत्तरपदे' इति तदधिकारादिति भावः । कौमुदगन्ध्यायाः पुत्र इति । विग्रहवाक्यमिदम् । कुमुदगन्ध इव गन्धो यस्य स कुमुदगन्धिः ।सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः॑ इति बहुव्रीहिः, कुमुदगन्धशब्दे पूर्वखण्डे उत्तरस्य गन्धशब्दस्य लोपश्च ।उपमानाच्चे॑तीत्त्वम् । कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्रीत्यर्थे तस्यापत्यमित्यण् ।अणिञोरनार्षयो॑रिति तस्य ष्यङादेशः ।यस्येति चे॑तीकारलोपः । आदिवृद्धिः ।यङ्श्चाप् । कौमुदगन्ध्याशब्द इति भावः । कौमुदगन्ध्यायाः पुत्र इति । षष्ठीसमासः । सुब्लुकिकौमुदगन्ध्या-पुत्र॑ इति स्थिते ष्यङः संप्रसारणेन यकारस्य इकारः । तस्य, तदुत्तराऽऽकारस्य चसंप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपेण इकारेसंप्रसारणस्ये॑ति दीर्घे 'कौमुदगन्धीपुत्र' इति रूपमिति भावः । 'हलः' इति दीर्घस्य तु नात्र प्रसक्तिः, संप्रसारणात् पूर्वस्य हलः संप्रसारमनिमित्तनिरूपिताङ्गावयवत्वाऽभावात् ।कौमुदगन्धीपतिरिति । कौमुदगन्ध्यायाः पतिरिति विग्रहः । पूर्ववत्प्रक्रिया ।इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्ये॑ति पाक्षिकं ह्रस्वम#आशङ्क्याह — व्यवस्थितविभाषया ह्रस्वो नेति । अत्र तु व्याख्यानमेव शरणम् । स्यादेतत् । करीषं — गोमहिषादिषुरीषम्, करीषगन्ध इव गन्धो यस्य सः करीषगन्धिः, तस्यापत्यं स्त्री — कारीषगन्ध्या, परमा चासौ कारीषगन्ध्या च परमकारीषगन्ध्या, तस्याः पुत्रः परमकारीषगन्धीपुत्र इत्यत्रापि ष्यङः संप्रसारणं, तस्य दीर्घश्चेति स्थितिः । अत्र संप्रसारणं दुर्लभम् । ष्यङः करीषगन्धिशब्दादेव विहितत्वेन परमकारीषगन्ध्याशब्दस्य पूर्वपदस्य ष्यङन्तत्वाऽभावात्प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणादित्यत आह — स्त्रीप्रत्यये चेति । ष्यः स्त्रियां विहितत्वात्स स्त्रीप्रत्ययः । ततश्चस्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने ने॑ति परभाषया तदादिनियमाऽभावात्परमकारीषगन्ध्याशब्दोऽपि ष्यङन्त एवेति तत्र संप्रसारणे दीर्घे चपरमकारीषगन्धीपुत्र॑ इति रूपमिति भावः । इयं परिभाषाष्यङः संप्रसारण॑मिति प्रकृत सूत्रेभाष्ये पठिता । तत्रानुपसर्जनग्रहणस्य प्रयोजनमाह — उपसर्जने त्विति । कारीषगन्ध्यामतिक्रान्तः अतिकारीषगन्ध्यः,अत्यादयः॑इति समासे, उपसर्जनह्रस्वः । तस्य पुत्रोऽतिकारीषगन्ध्यपुत्रः । अत्रस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमो ने॑ति निषेध#ओ न भवति, अनुपसर्जन एव स्त्रीप्रत्यये तस्य निषेधस्य प्रवृत्तेः । ष्यङ् त्वयं स्त्रीप्रत्ययोऽत्र उपसर्जन एव । अतस्तत्र तदादिनियमसत्त्वादतिकारीषगन्ध्यशब्दो नैव ष्यङन्त इति न संप्रसारणमिति भावः ।

translator notes

commentary BM: 'uttarapadayoḥ' rests on the adhikāra 'aluguttarapade' (A 6.3.1); the examples kaumudagandhīputraḥ / kaumudagandhīpatiḥ and the lengthening of the samprasāraṇa vowel (carried forward from 'ḍhralope' into 'samprasāraṇasya', A 6.3.139), together with the paribhāṣā 'strīpratyaye cānupasarjane na' that makes paramakārīṣagandhyā count as ṣyaṅ-final, are treated by BM here but belong to the Kaumudī text of SK 1004. Followed for 'as the uttarapada'.

SK 1004 · A 6.3.139V

सम्प्रसारणस्य ॥ १००४ ॥

samprasāraṇasya

samprasāraṇasya — [A long vowel occurs in place] of a samprasāraṇa [vowel, when an uttarapada follows].

Rule. When an uttarapada follows, a samprasāraṇa vowel is replaced by a long vowel. The word dīrgha "long" is carried from ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ (SK 174).

Example.

kaumudagandhi- + putra (after SK 1003) → the samprasāraṇa vowel i becomes ī → kaumudagandhīputraḥ

Likewise kaumudagandhīpatiḥ.

Applies when / blocked by. SK 999 would allow a short ik vowel before an uttarapada. It does not act here, because its option is a vyavasthita-vibhāṣā: an option whose two sides are fixed to separate cases.

A second question is which words count as "ending in ṣyaṅ". By the tadādi restriction, the mention of an affix means the form that ends in the affix and begins with the base the affix was added to. So only kārīṣagandhyā would count, not the longer paramakārīṣagandhyā. A paribhāṣā, a rule about how other rules are read, applies here: strīpratyaye cānupasarjane na. It lifts that restriction for a feminine affix that is not subordinate. Hence paramakārīṣagandhīputraḥ.

When the ṣyaṅ-word is subordinate (upasarjana), the restriction stands, and there is no samprasāraṇa: atikārīṣagandhyāputraḥ. Bhaṭṭoji's commentators read this form with a short a, atikārīṣagandhyaputraḥ, because a subordinate feminine is shortened.

Siddhānta-kaumudī

सम्प्रसारणस्य दीर्घः स्यादुत्तरपदे । कौमुदगन्ध्यायाः पुत्रः कौमुदगन्धीपुत्रः । कौमुदगन्धीपतिः । व्यवस्थितविभाषया ह्रस्वो न । [(परिभाषा - ) स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जनेन] इति तदादिनियमप्रतिषेधात् । परमकारीषगन्धीपुत्रः । उपसर्जने तु तदादिनियमान्नेह । अतिकारीषगन्ध्यापुत्रः ॥

When an uttarapada follows, a long vowel occurs in place of a samprasāraṇa [vowel]. kaumudagandhyāyāḥ putraḥ [the son of Kaumudagandhyā] → kaumudagandhīputraḥ. kaumudagandhīpatiḥ. The short vowel [of 'iko hrasvo 'ṅyo gālavasya', SK 999] does not [apply], by vyavasthita-vibhāṣā. Because the tadādi-restriction is set aside by (paribhāṣā) 'strīpratyaye cānupasarjane na' — paramakārīṣagandhīputraḥ. But when [the ṣyaṅ-final word is] an upasarjana, [samprasāraṇa does] not [occur] here, on account of the tadādi-restriction: atikārīṣagandhyāputraḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 225–226

— संप्रसारणस्य । ‘उत्तरपदे’ इत्यधिक्रियते । ‘दूलोपे-’ इत्यतो दीर्घ इत्यनुवर्तते तदाह—दीर्घः स्यादुत्तरपद इति । ‘हलः’ इति दीर्घोऽत्र न प्रवर्तते, प्रत्ययस्य लुका लुप्तत्वेनाङ्गसंज्ञाया अप्रवृत्तेः ॥—कौमुदगन्ध्याया इति । कुमुदगन्धेरपत्यं स्त्री कौमुदगन्ध्या । ‘तस्यापत्यम्’ इत्यणि कृते ‘अणियोः’ इति व्यङादेशः, ‘यङश्वाप्’ ॥ ननु ‘कौमुदगन्धीपुत्रः’ इत्यादौ ‘इको हस्तोज्ज्यो गालवस्य’ इति हस्तेन भाव्यम्, दीर्घविधानं तु पक्षे सावकाशमित्यत आह—व्यवस्थितविभाषयेति ॥—नेहेति । संप्रसारणमिह नेत्यर्थः ॥—अतिकारीषेति । कारीषगन्ध्यामतिक्रान्तोऽतिकारीषगन्ध्यः, तस्य पुत्रः ॥—इष्टकचितमिति । ‘कर्तृकरणे कृता’ इति तृतीयासमासः ॥—पक्रेष्टकचितमिति । पदाधिकारात्तदन्त- विधिः प्रवर्तत इति भावः ॥—मालभारीति । ‘मालां विभर्ति’ इत्यर्थः । ‘सुप्यजातौ’—इति णिनिः । ‘हारिषु’ इति पाठान्तरम्

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 226 १ धेनुंभव्येति—मयूरव्यंसकादित्वात्समासः, अत एव भव्याशब्दस्य परनिपातः । २ स इति—अयं च सादेशो निपातना-दुदात्त इति भाष्ये स्थितम् । ३ अथवेति—अनेन पक्षान्तरोपन्यासेन योगविभागस्य भाष्यानारूढत्वमिति घोतयति ।

translator notes

commentary TB: 'uttarapade' governs as adhikāra and 'dīrgha' is carried forward (anuvṛtti) from 'ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ' (SK 174; A 6.3.111) — hence Bhaṭṭoji's 'dīrghaḥ syād uttarapade'. The lengthening by 'halaḥ' does not operate here, because the affix having been elided by luk the aṅga-designation does not apply. kaumudagandhyā = the female offspring of Kumudagandhi: aṇ by 'tasyāpatyam', then the substitute ṣyaṅ by 'aṇiñoḥ ...', and cāp by 'yaṅaś cāp'. Objection: in kaumudagandhīputraḥ the short vowel of 'iko hrasvo 'ṅyo gālavasya' ought to apply, the lengthening rule having scope in the other alternative — answered by 'vyavasthitavibhāṣayā'. 'neha' = samprasāraṇa does not occur here. TB analyses atikārīṣagandhya- as 'kārīṣagandhyām atikrāntaḥ' with 'tasya putraḥ'. Followed for the anuvṛtti and for the bracketed 'samprasāraṇa'. (The TB block also carries remarks on iṣṭakacitam, pakveṣṭakacitam and mālabhārī, which belong to SK 1006.) The Bālamanoramā carries no block for this unit; BM's treatment of the examples stands under SK 1003.
translator 'tadādi-niyama' is rendered 'tadādi-restriction': an affix-mention denotes the form that ends in the affix AND begins with the base after which the affix was introduced (tadādi + tadanta) — BM under SK 1003: 'pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitas tadādes tadantasya ca grahaṇāt'. So for 'ṣyaṅaḥ' only kārīṣagandhyā (ṣyaṅ introduced after karīṣagandhi) counts as ṣyaṅ-final, not paramakārīṣagandhyā. The paribhāṣā 'strīpratyaye cānupasarjane na' lifts the tadādi restriction for a feminine affix that is not an upasarjana, so paramakārīṣagandhyā too counts as ṣyaṅ-final (samprasāraṇa, then lengthening); in atikārīṣagandhy(ā)-, where the ṣyaṅ-form is an upasarjana, the restriction stands and there is no samprasāraṇa. The source marks the quoted rule with a paribhāṣā label, reproduced as '(paribhāṣā)'.
textual The kaumudī reads atikārīṣagandhyāputraḥ, kept as transmitted; BM (under SK 1003: 'atikārīṣagandhyaḥ … tasya putro 'tikārīṣagandhyaputraḥ', with upasarjana-hrasva) and TB ('atikārīṣagandhyaḥ, tasya putraḥ') read atikārīṣagandhyaputraḥ, with the upasarjana shortening.

SK 1005 · A 6.1.14V

बन्धुनि बहुव्रीहौ ॥ १००५ ॥

bandhuni bahuvrīhau

bandhuni bahuvrīhau — [ṣyaṅ takes samprasāraṇa] when bandhu [follows], in a bahuvrīhi.

Rule. When the word bandhu is the uttarapada, ṣyaṅ takes samprasāraṇa, in a bahuvrīhi.

Example.

kārīṣagandhyā bandhur asya "one whose kinswoman is Kārīṣagandhyā" → a bahuvrīhi → y → i by this rule, i → ī by SK 1004 → kārīṣagandhībandhu

Applies when / blocked by. Why "in a bahuvrīhi"? kārīṣagandhyāyā bandhuḥ "the kinsman of Kārīṣagandhyā" is a tatpuruṣa → kārīṣagandhyābandhuḥ, with the y kept. SK 1003 cannot help here either, since bandhu is neither putra nor pati. The sūtra's neuter form bandhuni refers to the word bandhu as such.

A vārttika, mātajmātṛkamātṛṣu vā, makes the samprasāraṇa optional before mātac, mātṛka and mātṛ: kārīṣagandhīmātaḥ or kārīṣagandhyāmātaḥ; kārīṣagandhīmātṛkaḥ or kārīṣagandhyāmātṛkaḥ; kārīṣagandhīmātā or kārīṣagandhyāmātā. The substitute mātac for mātṛ, and the optional kap against nadyṛtaś ca (SK 833), both come from this very vārttika by nipātana. It holds only in a bahuvrīhi. In the tatpuruṣa kārīṣagandhyāyā mātā "the mother of Kārīṣagandhyā" the form is kārīṣagandhyāmātā. The marker c of mātac gives its accent, which overrides the usual bahuvrīhi accent.

Siddhānta-kaumudī

बन्धुशब्दे उत्तरपदे ष्यङः सम्प्रसारणं स्याद्बहुव्रीहौ । कारीषगन्ध्या बन्धुरस्येति कारीषगन्धीबन्धु । बहुव्रीहाविति किम् । कारीषगन्ध्याया बन्धुः कारीषगन्ध्याबन्धुः क्लीबनिर्देशस्तु शब्दस्वरूपापेक्षया ।

When the word bandhu is the uttarapada, ṣyaṅ takes samprasāraṇa, in a bahuvrīhi. 'One whose kinswoman is Kārīṣagandhyā' (kārīṣagandhyā bandhur asya) → kārīṣagandhībandhu. Why 'in a bahuvrīhi'? kārīṣagandhyāyā bandhuḥ [the kinsman of Kārīṣagandhyā] → kārīṣagandhyābandhuḥ. The neuter form of the citation [bandhuni], however, is with reference to the word-form itself.

vārttika

मातज्मातृकमातृषु वा

(vārttika) mātajmātṛkamātṛṣu vā — Optionally [ṣyaṅ takes samprasāraṇa] when mātac, mātṛka or mātṛ follows.

(वार्तिकम्) ॥ कारीषगन्धीमातः । कारीषगन्ध्यामातः । कारीषगन्धीमातृकः । कारीषगन्ध्यामातृकः । कारीषगन्धीमाता । कारीषगन्ध्यामाता । अस्मादेव निपातनान्मातृशब्दस्य मातजादेशः नद्युतश्च SK 833 इति कब्विकल्पश्च । बहुव्रीहावेवेदम् । नेह कारीषगन्ध्याया माता कारीषगन्ध्यामाता । चित्त्वसामर्थ्याच्चित्स्वरो बहुव्रीहिस्वरं बाधते ॥

(vārttika) kārīṣagandhīmātaḥ, kārīṣagandhyāmātaḥ. kārīṣagandhīmātṛkaḥ, kārīṣagandhyāmātṛkaḥ. kārīṣagandhīmātā, kārīṣagandhyāmātā. From this very [vārttika], by nipātana, [come] the substitute mātac for the word mātṛ and the optionality of kap by 'nadyṛtaś ca' (SK 833). This [applies] only in a bahuvrīhi. Not here: kārīṣagandhyāyā mātā [the mother of Kārīṣagandhyā] → kārīṣagandhyāmātā. By the force of the marker c (cittva), the cit-accent overrides the bahuvrīhi accent.

Bālamanoramā

बन्धुनि बहुव्रीहौ - बन्धुनि बहुव्रीहौ । कारीषगन्धीबन्धुरिति । तत्र पत्युत्तरपदत्वाऽभावात्तत्पुरुषत्वाऽभावाच्च पूर्वेण न प्राप्तिः । मातञ्मातृकमातृषु वेति । वार्तिकमिदम् । मातच्, मातृक, मातृ-एषु परेषु ष्यङः संप्रसारणं वा वक्तव्यमित्यर्थः । मातचि उदाहरति — कारीषगन्धीमातः, कारीषगन्ध्यामात इति । मातृशब्दस्य मातजादेशः । अदन्तमेतत् । मातृके उदाहरति — कारीषगन्धीमातृकः कारीषगन्ध्यामातृक इति ।नद्यृतश्चे॑ति कप् । मातृशब्दे उदाहरति — कारीषगन्धीमाता, कारीषगन्ध्यामातेति । शैषिककबभावे रूपम् । ननु मातृशब्दस्य मातजादेशे किं प्रमाणं,नद्यृतश्चे॑ति नित्यविधानात्पाक्षिककप्च दुर्लभ इत्यत आह — अत एवेति । बहुव्रीहावेवेदमिति ।बन्धुनि बहुव्रीहौ इति सूत्रे अस्य वार्तिकस्य पठितत्वादिति भावः ।मात॑जिति चित्करणं स्वरार्थमित्याह — चित्त्वसामर्थ्यादिति ।

translator notes

commentary BM: in kārīṣagandhībandhuḥ the preceding rule (SK 1003) does not reach, since the uttarapada is not pati/putra and the compound is not a tatpuruṣa — hence this sūtra. Followed.
commentary BM: the vārttika means that samprasāraṇa of ṣyaṅ is to be stated as optional when mātac, mātṛka or mātṛ follows. mātac is the substitute of mātṛ and is a-final; mātṛka has kap by 'nadyṛtaś ca'; the mātṛ forms are those without the śaiṣika kap. To the objection 'what is the authority for the mātac substitute, and how is an optional kap obtained when nadyṛtaś ca prescribes it obligatorily?' Bhaṭṭoji answers 'asmād eva nipātanāt'. 'bahuvrīhāv evedam' because the vārttika is read under 'bandhuni bahuvrīhau'. The marker c in mātac is for accent: by the force of cittva the cit-accent (final udātta) overrides the bahuvrīhi accent. Followed for the bracketed supplements.
textual The source reads 'nadyutaś ca' for the sūtra cited as SK 833; the sūtra is 'nadyṛtaś ca' (A 5.4.153), as BM also reads. Rendered by the correct name; the source reading is recorded here.
textual The example is transmitted as 'kārīṣagandhībandhu' without a case-ending (a stem form); a nominative kārīṣagandhībandhuḥ may be expected. Kept as transmitted.

SK 1006 · A 6.3.65V

इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु ॥ १००६ ॥

iṣṭakeṣīkāmālānāṃ citatūlabhāriṣu

iṣṭakeṣīkāmālānāṃ citatūlabhāriṣu — iṣṭakā, iṣīkā and mālā [take a short vowel] when cita, tūla and bhārin [respectively] follow.

Rule. iṣṭakā "brick", iṣīkā "reed" and mālā "garland", and pūrvapadas ending in them, take a short vowel before cita, tūla and bhārin respectively. "Respectively" means iṣṭakā before cita, iṣīkā before tūla, mālā before bhārin.

Example.

iṣṭakābhiś citam "built with bricks" → iṣṭakā + cita → ā → a → iṣṭakacitam

pakveṣṭakā + cita "built with baked bricks" → the pūrvapada ends in iṣṭakā → pakveṣṭakacitam

iṣīkatūlam, muñjeṣīkatūlam

mālabhāri, utpalamālabhāri

Applies when / blocked by. The words "and those ending in them" are what give pakveṣṭakacitam. Bhaṭṭoji's commentators ground this extension to longer words in the uttarapada heading. The short vowel hrasva is carried from SK 999. (This rule stands after SK 1005 in the Siddhānta-kaumudī; it is placed here with the other shortening rules.)

Siddhānta-kaumudī

इष्टकादीनां तदन्तानां च पूर्वपदानां चितादिषु क्रमादुत्तरपदेषु ह्रस्वः स्यात् । इष्टकचितम् । पक्वेष्टकचितम् । इषीकतूलम् । मुञ्जेषीकतूलम् । मालभारि । उत्पलमालभारि ॥

The pūrvapadas iṣṭakā and the rest [iṣīkā, mālā], and those ending in them, take a short vowel when cita and the rest [tūla, bhārin] are the uttarapadas, in the corresponding order [iṣṭakā before cita, iṣīkā before tūla, mālā before bhārin]. iṣṭakacitam. pakveṣṭakacitam. iṣīkatūlam. muñjeṣīkatūlam. mālabhāri. utpalamālabhāri.

Bālamanoramā

इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु - इष्टकेषीका । उत्तरपदे इत्यधिकृतम् । तल्लब्धं पूर्वपदमिष्टकादिभिर्विशेष्यते । तदन्तविधिः । व्यपदेशिवद्भावात्तेषामपि ग्रहणम् । उत्तरपदाधिकारस्यापि पदाधिकाराभ्युपगमात्पदाङ्गधिकारे तस्य तदन्तस्य चे॑ति वचनेन वा तेषां ग्रहणम् । 'इको ह्रस्वः' इत्यतो ह्रस्व इत्यनुवर्तते । तदाह — इष्टकादीनां तदन्तानां चेति । इष्टकचितमिति । इष्टकादिभिश्चितमिति विग्रहः ।कर्तृकरणे कृते॑ति समासः । तदन्तविधेः प्रयोजनमाह — पक्वेष्टकचितमिति । इषीकातूलमिति । इषीकायास्तूलमिति विग्रहः । तूलमग्रं । शष्पमित्यन्ये । मुञ्जेषीततूलमिति । मुञ्जेषीकायास्तूलमिति विग्रहः । मालभारीति । 'सुप्यजातौ' इति णिनिः । [सूत्रे]हारिष्विति पाठान्तरम् ।

translator notes

commentary BM: 'uttarapade' governs (adhikṛta); the pūrvapada so obtained is qualified by iṣṭakā etc., giving a tadantavidhi; the bare words are also covered by vyapadeśivadbhāva — or, since the uttarapada-adhikāra is accepted as a pada-adhikāra, by the statement 'padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca'. 'hrasva' is carried forward (anuvartate) from 'iko hrasvo 'ṅyo gālavasya' (A 6.3.61). That is what 'iṣṭakādīnāṃ tadantānāṃ ca' spells out; pakveṣṭakacitam is the purpose of the tadantavidhi. Followed.
commentary BM on the examples: iṣṭakacitam = iṣṭakābhiś citam, the compound by 'kartṛkaraṇe kṛtā bahulam' (A 2.1.32); iṣīkatūlam = iṣīkāyās tūlam, tūla meaning the tip (agra), or young grass (śaṣpa) according to others; muñjeṣīkatūlam = muñjeṣīkāyās tūlam; mālabhāri has ṇini by 'supy ajātau' (A 3.2.78). BM records a variant reading 'hāriṣu' for 'bhāriṣu' in the sūtra. Examples left unglossed in the English as the morphology is the point.
textual BM's lemma reads iṣīkātūlam (long ā) against the kaumudī's iṣīkatūlam; the kaumudī's short form, which the rule itself produces, is what the English keeps.
textual The kaumudī reads mālabhāri (and utpalamālabhāri); BM and TB have the pratīka mālabhārī ('mālabhārīti'), the nominative of the ṇini-form. Transmitted reading kept in the English.

SK 1007 · A 6.3.70V

कारे सत्यागदस्य ॥ १००७ ॥

kāre satyāgadasya

kāre satyāgadasya — When kāra follows, [the augment mum comes] after satya and agada.

Rule. When kāra follows, the augment mum comes after satya and agada. The word mum is carried from arur dviṣad ajantasya mum (SK 2942).

Example.

satyasya kāraḥ → satya + kāra → mum after the last vowel → satyam + kāra

m becomes anusvāra, then the nasal of the k-class → satyaṅkāraḥ

Likewise agadaṅkāraḥ. Bhaṭṭoji's commentators gloss satyaṅkāraḥ as the taking of an oath; one of them glosses agadaṅkāraḥ as a physician.

Applies when / blocked by. Eight vārttikas add mum in further compounds:

astoś ca: after astu — astuṅkāraḥ, the saying of "so be it", assent.
dhenor bhavyāyām: after dhenu before bhavyā — dhenumbhavyā, a cow that will become a milch-cow.
lokasya pṛṇe: after loka before pṛṇa — lokampṛṇaḥ. The affix of pṛṇa is ka, because the root is in the mūlavibhujādi list (printed puṇaḥ; pṛṇaḥ is meant).
itye 'nabhyāśasya: after anabhyāśa before itya — anabhyāśamityaḥ, "one to be avoided from afar".
bhrāṣṭrāgnyor indhe: after bhrāṣṭra and agni before indha — bhrāṣṭramindhaḥ "one who heats the parching-pan", agnimindhaḥ "one who kindles fire".
gile 'gilasya: before gila, after any word except gila — timiṅgilaḥ "swallower of the timi fish"; but gilagilaḥ. And gilagile ca: also before gilagila — timiṅgilagilaḥ.
uṣṇabhadrayoḥ karaṇe: after uṣṇa and bhadra before karaṇa — uṣṇaṅkaraṇam, bhadraṅkaraṇam.

Siddhānta-kaumudī

मुम् स्यात् । सत्यङ्कारः । अगदङ्कारः ।

[After satya and agada, when kāra follows,] the augment mum occurs. satyaṅkāraḥ. agadaṅkāraḥ.

vārttika

अस्तोश्चेति वक्तव्यम्

(vārttika) astoś ceti vaktavyam — It should be stated: 'and of astu'.

(वार्तिकम्) ॥ अस्तुङ्कारः ।

(vārttika) astuṅkāraḥ.

vārttika

धेनोर्भव्यायाम्

(vārttika) dhenor bhavyāyām — [mum] of dhenu when bhavyā follows.

(वार्तिकम्) ॥ धेनुम्भव्या ।

(vārttika) dhenumbhavyā.

vārttika

लोकस्य पृणे

(vārttika) lokasya pṛṇe — [mum] of loka when pṛṇa follows.

(वार्तिकम्) ॥ लोकम्पृणः । पुणः इति मूलविभुजादित्वात्कः ।

(vārttika) lokampṛṇaḥ. [The form] pṛṇa [source: puṇaḥ] is by [the affix] ka, because [the root belongs to] the mūlavibhujādi [group].

vārttika

इत्येऽनभ्याशस्य

(vārttika) itye'nabhyāśasya — [mum] of anabhyāśa when itya follows.

(वार्तिकम्) ॥ अनभ्याशमित्यः । दूरतः परिहर्तव्य इत्यर्थः ।

(vārttika) anabhyāśamityaḥ — that is, one to be avoided from afar.

vārttika

भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे

(vārttika) bhrāṣṭrāgnyor indhe — [mum] of bhrāṣṭra and agni when indha follows.

(वार्तिकम्) ॥ भ्राष्टमिन्धः । अग्निमिन्धः ।

(vārttika) bhrāṣṭramindhaḥ. agnimindhaḥ.

vārttika

गिलेऽगिलस्य

(vārttika) gile'gilasya — [mum] of [a word] other than gila when gila follows.

(वार्तिकम्) ॥ तिमिङ्गिलः । अगिलस्य किम् । गिलगिलः ।

(vārttika) timiṅgilaḥ. Why 'of [a word] other than gila'? gilagilaḥ.

vārttika

गिलगिले च

(vārttika) gilagile ca — And when gilagila follows.

(वार्तिकम्) ॥ तिमिङ्गिलगिलः ।

(vārttika) timiṅgilagilaḥ.

vārttika

उष्णभद्रयोः करणे

(vārttika) uṣṇabhadrayoḥ karaṇe — [mum] of uṣṇa and bhadra when karaṇa follows.

(वार्तिकम्) ॥ उष्णङ्करणम् । भद्रङ्करणम् ॥

(vārttika) uṣṇaṅkaraṇam. bhadraṅkaraṇam.

Tattvabodhinī

NSP p. 226

—कारे सत्या—‘अरुद्विषत्’—इत्यतोऽनुवर्तनादाह—मुम् स्यादिति । सत्यंकारः शपथकरणम् । अशपथेऽपि ‘सत्यादशपथे’ इति डाचं वाधित्वा परत्वान्मुमेव । अगदंकारो वैद्यः । अस्तुंकारोऽभ्युपगमः । अस्त्विति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ॥—धेनुभ्भव्येति । भविष्यन्ती धेनुरित्यर्थः ॥ ‘भव्यगेय’—इति निपातनात्कर्तरि कृत्यः । ‘धेनुश्वासौ भव्याचेति विग्रहः’ ॥ गौतमस्मृतौ तु ‘अधेनुभव्या’ इत्यत्र ‘आर्षत्वान्मुम्’ इति वोध्यम् ॥—लोकभ्रूण इति । पृणधातुः प्रीणनार्थः । ‘पृणतिः पूरणकर्मा’ इति तु हरदत्तः ॥—अनभ्याशमित्य इति । अभ्याशं समीपं तद्भिन्नमनभ्याशम् । ‘एतिस्तुशास्त्रदृजुषः’ इति इणः क्यप् ॥—भ्राष्ट्रमिन्ध इति । कर्मण्यणि उपपदसमासः ॥ एवमग्निमिन्धोऽपि ॥—गिलेऽगिलस्येति । ‘गिलशब्दे उत्तरपदे अगिलस्य मुम्’ इत्यर्थः ॥—तिमिगिल इति । मत्स्यविशेषः । गिरतेर्मूलविभुजादित्वात्कः । ‘अचि विभाषा’ इति ललम् ॥—गिलगिले चेति । ‘गिलं गिलति इति गिलगिलः, तिमीनां गिलगिलः’ इति विग्रहे इदमारब्धम्

Bālamanoramā

कारे सत्यागदस्य - कारे सत्यागदस्य । शेषपूरणेन सूत्रंव्याचष्टे-मुम्स्यादिति ।अरुर्द्विष॑दित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । सत्यस्य अगदस्य च कारे परे मुम्स्यादिति फलितम् । मुमि मकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । मित्त्वादन्त्यादचः परः । सत्यङ्कार इति । भावे घञ् । सत्यस्य कार इति विग्रहः । शपथकरणमित्यर्थः । अगजङ्कार इति । गदो-रोगः, तस्याऽभावऋ-अगदः । अर्थाभावे अव्ययीभावेन सह तत्पुरुषस्य विकल्पोक्तेः । अगदस्य कार इत्यर्थः । अस्तोश्चेति ।कारे मु॑मिति शेषः । अस्तुङ्कार इति । अस्त्विति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययमभ्युपगमे वर्तते । धेनोरिति । 'मुम्वक्तव्य' इति शेषः । धेनुभव्येति । नवप्रसवात्प्रागियमुक्तिः । भविष्यन्ती धेनुरित्यर्थः ।भव्यदेये॑ति कर्तरि निपातनात्कृत्यप्रत्ययः । धेनुश्चासौ भव्याचेति विग्रहः । मयूरव्यंसकादित्वाद्भव्याशब्दस्य परनिपातः । लोकस्य पृणे इति । 'मुम्वक्तव्य' इति शेषः । ननु लोकं पृणतीति विग्रहे कर्मण्यणि लधूपधगुणे रपरत्वे 'पर्ण' इति स्यादित्यत आह — मूलाविभुजादित्वात्क इति ।इत्येऽनभ्याशस्येति । 'मुम्वक्तव्य' इति शेषः । अनभ्याशमित्य इति । अभ्याशः — समीपम्, अनभ्याशं-दूरं । द्वितीयान्तमिदम् । इण्धातोः प्रापणार्थकात्एतिस्तुशा॑सित्यादिना क्यप्,गम्यादीनामुपङ्ख्यान॑मिति द्वितीयासमासः । सुब्लुकि मुम् । दूरं प्रापयितव्यः, नतु समीपमित्यर्थं मनसि निधायाह — दूरतः परिहर्तव्य इति । भ्राष्ट्राग्न्योरिन्धे इति । 'मुम्वक्तव्य' इति शेषः । भ्राष्ट्रमिन्ध इति । भ्राष्ट्रं-धानादिभर्जनार्गं पात्रम्, तत् इन्द्धे=तापयतीति भ्राष्ट्रमिन्धः । कर्मण्यणि उपपदसमासः । सुब्लुकि, मुम् । अग्निमिन्झ इति । अग्न प्रज्वलयतीत्यर्थः । गिलेऽगिलेस्येति ।अगिलस्ये॑ति च्छेदः । गिले परे गिलभिन्नस्य मुम्वाच्य इत्यर्थः । तिमिङ्गिल इति ।गृ निगरणे॑ । तिमिः — मत्स्यविशेषः । तं गिलतीति मूलविभुजादित्वात्कः । 'ॠत इद्धातोः' इति रपरत्वेअचि विभाषे॑ति लत्वम्, उपपदसमासः । सुब्लुकि मुम् । गिलगिल इति । अयमपि मत्स्य विशेषः । गिलगिले चेति । अगिलस्य मुम् वाच्य इत्यर्थः । तिमिङ्गिलगिल इति । गिलं गिलतीति । गिलगिलः, तिमीनां गिलगिल इति विग्रहः । संबन्धसामान्ये षष्ठी । तिमिषु गिलगिल इति निर्धारणसप्तमी वा ।संज्ञाया॑मिति सप्तमीसमासः । उष्णभद्रयोः करणे इति । मुम्वाच्य इत्यर्थः । उष्णङ्करणं, भद्रङ्करणमिति षष्ठीसमासः ।

translator notes

commentary BM: Bhaṭṭoji explains the sūtra by supplying its remainder, 'mum' being carried forward (anuvṛtti) from 'arur dviṣad ajantasya mum' (A 6.3.67): the result is that satya and agada take mum when kāra follows (m of mum is it, u is for pronunciation, and being mit it comes after the last vowel). satyaṅkāraḥ: ghañ in bhāva, 'satyasya kāraḥ', i.e. the taking of an oath (śapatha-karaṇa). agadaṅkāraḥ: gada = disease, agada = its absence (the tatpuruṣa being optional beside the avyayībhāva in artha-abhāva), 'agadasya kāraḥ'. Followed for the bracketed supplement.
commentary TB: 'mum' is carried forward from 'arur dviṣat...'; satyaṅkāraḥ = śapathakaraṇa, and even outside the oath sense mum, being the later rule (para), overrides the ḍāc of 'satyād aśapathe'; agadaṅkāraḥ = a physician (vaidya) — a gloss BM does not give; astuṅkāraḥ = assent (abhyupagama).
commentary BM: supply 'kāre mum' to the vārttika; astu is an indeclinable resembling a finite verb form (tiṅanta-pratirūpaka) and denotes assent (abhyupagama). TB agrees.
commentary BM (TB agrees): supply 'mum vaktavyaḥ'; dhenumbhavyā is said of a cow before her first calving — 'one who will be a dhenu' (bhaviṣyantī dhenuḥ); the kṛtya affix is in the kartṛ sense by the nipātana of 'bhavyageya...' (A 3.4.68); the analysis is 'dhenuś cāsau bhavyā ca', bhavyā being placed second by the mayūravyaṃsakādi provision. TB adds that 'adhenubhavyā' in the Gautama-smṛti lacks mum by ārṣa licence.
commentary BM: the point of 'mūlavibhujāditvāt kaḥ' is to forestall the objection that with the analysis 'lokaṃ pṛṇāti' the affix karmaṇy aṇ, with laghūpadha-guṇa and raparatva, would yield 'parṇa'; so the affix is ka (of the mūlavibhujādi group) [which, being kit, blocks guṇa — implied; BM says only 'mūlavibhujāditvāt kaḥ']. Followed. TB: pṛṇ here means gratifying (prīṇana); Haradatta takes it as filling (pūraṇa).
commentary BM (TB agrees): abhyāśa = near, anabhyāśa = far; the word is in the dvitīyā; itya is kyap after iṇ in the sense of causing to reach, by 'etistuśāsvṛdṛjuṣaḥ kyap' (A 3.1.109); the dvitīyā-compound is by 'gamyādīnām upasaṃkhyānam'; after luk of the sup, mum. The literal sense 'to be sent far, not near' is what Bhaṭṭoji renders as 'to be avoided from afar'.
commentary BM (TB agrees): bhrāṣṭra is a vessel for parching grain; bhrāṣṭramindhaḥ = one who heats it, agnimindhaḥ = one who kindles fire; karmaṇy aṇ, upapada-samāsa, luk of the sup, then mum.
commentary BM (TB agrees): the vārttika is to be split 'agilasya', i.e. mum of what is other than gila when gila follows. timiṅgilaḥ: timi is a kind of fish; 'one who swallows timi', from gṝ (nigaraṇa) with ka by mūlavibhujāditva, raparatva by 'ṝta id dhātoḥ', l by 'aci vibhāṣā', upapada-samāsa, luk of the sup, mum. gilagilaḥ is also a kind of fish. Followed.
commentary BM: mum of what is other than gila [when gilagila follows]; gilagilaḥ = 'one who swallows a gila'; timiṅgilagilaḥ analysed as 'timīnāṃ gilagilaḥ' (ṣaṣṭhī in a general relation) or 'timiṣu gilagilaḥ' (nirdhāraṇa-saptamī, compounded by 'saptamī... saṃjñāyām'). TB gives the analysis 'timīnāṃ gilagilaḥ' and says the vārttika was begun for that analysis.
commentary BM: uṣṇaṅkaraṇam, bhadraṅkaraṇam are ṣaṣṭhī-samāsas, with mum to be stated.
textual The source reads 'puṇaḥ iti' where the form under discussion is pṛṇa (as in lokampṛṇaḥ and the vārttika 'lokasya pṛṇe'); pṛṇaḥ is expected. Transmitted reading recorded, corrected form given first.

SK 1008 · A 6.3.72V

रात्रेः कृति विभाषा ॥ १००८ ॥

rātreḥ kṛti vibhāṣā

rātreḥ kṛti vibhāṣā — Optionally [the augment mum comes] after rātri when a kṛt[-final uttarapada] follows.

Rule. After rātri "night", mum optionally comes before an uttarapada ending in a kṛt affix.

Example.

rātri + cara (car "move" with a kṛt affix) → optionally mum → rātriñcaraḥ or rātricaraḥ "night-walker"

rātri + aṭa → rātrimaṭaḥ or rātryaṭaḥ

Applies when / blocked by. A kṛt affix is added to a root, so it can never follow rātri directly. Bhaṭṭoji's commentators therefore read "before a kṛt" as "before a word ending in a kṛt". This rule is for kṛt affixes not marked kh. Before a khit affix, arur dviṣad- (SK 2942) will make mum obligatory: rātrimmanyaḥ "one who thinks himself night".

Siddhānta-kaumudī

रात्रिञ्चरः । रात्रिचरः । रात्रिमटः । रात्र्यटः । अखिदर्थमिदं सूत्रम् । खिति तु अरुर्द्विषत्- SK 2942 इति नित्यमेव वक्ष्यते । रात्रिम्मन्यः ॥

[When a kṛt-final follows, the augment mum optionally comes after rātri.] rātriñcaraḥ, rātricaraḥ. rātrimaṭaḥ, rātryaṭaḥ. This sūtra is for [kṛt affixes] other than khit; when [the affix is] khit, however, [mum] will be stated as obligatory (nitya) alone, by 'arur dviṣad-' (SK 2942). rātrimmanyaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 226

—रात्रेः कृति—। उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तप्रहणाभावेऽपि रात्रिशब्दात्परत्र कृतोऽसंभवात्कृदन्त उत्तरपदे अयं विधिरित्याशयेनोदाहरति—रात्रिञ्चर इति । यद्यप्याचारकिवन्तात् ण्वुलादिः संभवति, तथापि विलम्बितोपस्थितिकलात्स न गृह्यत इति भावः ॥—नित्यमेवेति । पूर्वविप्रतिषेधेनेति भावः ॥—रात्रिम्मन्य इति । ‘आत्ममाने खक्ष’ इति खश् सार्वधातुकलात्तस्मिन्परे श्यन् ॥—सहयुध्येति । ‘सहे च’ इति क्वनिप् । स्त्रियामपि ‘वनो न हशः’ इति निषेधात् ङीत्रौ न ॥—समुहूर्तमिति । अन्तवचनेऽव्ययीभावः । ‘अव्ययीभावे चाकाले’ इत्यत्र कालपर्युदासादप्राप्ते सभावे ग्रन्थान्तप्रहणम्

Bālamanoramā

रात्रेः कृति विभाषा - रात्रेः कृति । अस्य उत्तरपदाधिकारस्थत्वेनप्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहण॑मिति तु इह न भवति । कृतः धातुप्रकृतिकत्वेन रात्रेः कृतोऽसंभवात्तदन्तविधिरित्यभिप्रेत्य आह — कृदन्ते परे इति । रात्रेर्मुम्वा स्यादित्यर्थः । रात्रिञ्चरः, रात्रिचर इति । सुप्युपपदे चरेष्टः, उपपदसमासः, सुब्लुकि पक्षे मुम् । रात्रिमटः रात्र्यट इति । सुप्युपपदे मूलविभुजादित्वात्कः । उपपदसमासः, सुब्लुकि पक्षे मुम् । रात्रिमटः रात्र्यट इति । सुप्युपपदे मूलविभुजादित्वात्कः । उपपदसमासः । सुब्लुक् पक्षे मुम् । ननु ननु 'रात्रिम्मन्यः' इत्यत्रापि मुम्विकल्पः स्यादित्यत आह — अखिदर्थमिति । खिति त्विति । खिति तु इमं मुम्विकल्पं बाधित्वा पूर्वविप्रतिषेधेनअरुर्द्विषदजन्तस्ये॑ति नित्यमेव मुमो विधानं कृदधिकारे वक्ष्यत इत्यर्थः । रातिरम्मन्य इति ।आत्ममाने खश्चे॑ति खश् । खशः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात्तस्मिन्परे 'दिवादिभ्यः श्यन्' इति श्यनि खित्त्वान्नित्यआत्ममाने खश्चे॑ति खश् ।खशः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात्तस्मिन्परे 'दिवादिभ्यः श्यन्' इति श्यनि खित्त्वान्नित्यं मुमिति भावः ।

translator notes

textual The source's kaumudī block opens directly with the examples. Only BM quotes Bhaṭṭoji's gloss 'kṛdante pare' (BM: 'rātrer mum vā syād ity arthaḥ'), which the digital source lacks; TB does not quote it but conveys the point by going straight to the example ('… ity āśayenodāharati — rātriñcara iti'), which fits the gloss-less transmitted text. The gloss is supplied in square brackets on BM's evidence; the source text is not emended.
commentary BM: since the sūtra stands in the uttarapada-adhikāra, 'pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇam' does not apply here; but a kṛt, having a dhātu as its base, cannot follow rātri directly, so a tadanta-vidhi is intended — hence 'kṛdante pare'; 'mum' is the augment carried in from 'arur dviṣad ajantasya mum'. rātriñcaraḥ: ṭa after car with a sup-upapada, upapada-samāsa, luk of the sup, then mum in one alternative; rātrimaṭaḥ: ka after aṭ by mūlavibhujāditva, likewise. Objection: the option would then apply in rātrimmanyaḥ too — answered by 'akhidartham'. 'khiti tu': when the affix is khit, obligatory mum by 'arur dviṣad ajantasya mum' overrides this optional mum by pūrva-vipratiṣedha, as will be stated in the kṛt section. rātrimmanyaḥ: khaś by 'ātmamāne khaś ca'; khaś being śit and therefore sārvadhātuka, śyan by 'divādibhyaḥ śyan' before it; mum is nitya because the affix is khit. Followed.
commentary TB agrees: in the uttarapada-adhikāra there is no tadanta-grahaṇa for an affix-mention, yet a kṛt cannot follow rātri, so the rule concerns a kṛt-final uttarapada. TB adds that although ṇvul and the like could follow an ācāra-kvip form [of rātri], that is not taken, being of delayed presentation (vilambitopasthitika). 'nityam eva' = by pūrva-vipratiṣedha. (The TB block also carries the kvanip form sahayudhvā — OCR 'sahayudhye' — and samuhūrtam, which belong to later units.)

SK 1009 · A 6.3.78V

सहस्य सः संज्ञायाम् ॥ १००९ ॥

sahasya saḥ saṃjñāyām

sahasya saḥ saṃjñāyām — sa replaces saha [before an uttarapada] in a name.

Rule. sa replaces saha before an uttarapada when the compound is a name.

Example.

saha + palāśa → a bahuvrīhi by tena saheti tulyayoge (SK 848) → the name of a particular forest → saha → sa → sapalāśam

Applies when / blocked by. Why "in a name"? sahayudhvā "one who fought together with" is not a name, so saha stays. Bhaṭṭoji's commentators call this rule an apavāda, a specific exception, of vopasarjanasya (SK 849).

Siddhānta-kaumudī

उत्तरपदे । सपलाशम् । संज्ञायां किम् । सहयुध्वा ॥

[Supply:] when an uttarapada follows. sapalāśam. Why 'in a name'? sahayudhvā.

Bālamanoramā

सहस्य सः संज्ञायाम् - सहस्य सः । उत्तरपदे इति । शेषपूरणेनोक्तमिदम् । सहेत्यस्य स इत्यादेशः स्यादुत्तरपदे इत्यर्थः ।वोपसर्जनस्ये॑त्यस्यापवादः । सपलाशमिति ।तेन सहे॑ति बहुव्रीहिः । वनविशेषस्य संज्ञेयम् । सहयुध्वेति ।सबे चे॑ति क्वनिप् । असंज्ञात्वान्न सभावः ।

translator notes

commentary BM: 'uttarapade' is Bhaṭṭoji's filling of the ellipsis — saha becomes sa when an uttarapada follows; this is an apavāda of 'vopasarjanasya' (A 6.3.82). sapalāśam is a bahuvrīhi by 'tena saheti tulyayoge' (A 2.2.28) and the name of a particular forest; sahayudhvā has kvanip by 'sahe ca' (A 3.2.96) and, not being a name, gets no sa. Followed for the bracketed supply.

SK 1010 · A 6.3.79V

ग्रन्थान्ताधिके च ॥ १०१० ॥

granthāntādhike ca

granthāntādhike ca — And [sa for saha before an uttarapada] in the senses 'up to the end of a text' and 'more [by]'.

Rule. sa replaces saha before an uttarapada also in two senses: "up to the end of a text" (granthānta) and "more by" (adhika).

Example.

samuhūrtaṃ jyotiṣam adhīte "he studies astronomy up to the section on muhūrta" → saha + muhūrta → samuhūrtam

sadroṇā khārī "a khārī measure with a droṇa more" → saha + droṇa → sadroṇā

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain why the first sense is needed. samuhūrtam is an avyayībhāva, and avyayībhāve cākāle (A 6.3.81) gives sa there only when the uttarapada is not a time-word. muhūrta is a time-word, so only this rule gives sa. The printed gloss says "when these two follow"; his commentators read "in these two senses", which fits, since both are meanings and not words.

Siddhānta-kaumudī

अनयोः परयोः सहस्य सः स्यादुत्तरपदे । समुहूर्तं ज्योतिषमधीते । सद्रोणा खारी ॥

When these two [senses — 'end of a text' (granthānta) and 'more' (adhika) — are present; source: 'when these two follow', see textual note], sa occurs in place of saha when an uttarapada follows. samuhūrtaṃ jyotiṣam adhīte [he studies astronomy up to (the section on) muhūrta]. sadroṇā khārī [a khārī with a droṇa over].

Bālamanoramā

ग्रन्थान्ताधिके च - ग्रन्थान्ताधिके च । ग्रन्थान्तश्च अधिकश्चेति समाहारद्वन्द्वः । अनयोरर्थयोरिति ।विद्यमानस्ये॑ति शेषः । समुहूर्तमिति । मुहूर्तविधिपरग्रन्थपर्यन्तं ज्योतिःशास्त्रमधीत इत्यर्थः । अन्तवचनेऽव्ययीभावः ।अव्ययीभावे चाऽकाले॑ इत्यत्र कालपर्युदासादप्राप्ते सभावे ग्रन्थान्तग्रहणम् । सद्रोणा खारीति । द्रोणपरिमाणादधिकेत्यर्थः । मयूरव्यंसकादित्वात्सहशब्दस्याधिकवाचिनः समासः, सभावश्च ।

translator notes

textual The source reads 'anayoḥ parayoḥ' (when these two follow), whereas BM's pratīka reads 'anayor arthayoḥ' (in these two senses) and glosses it by supplying 'vidyamānasya' (of saha existing in these two senses). The sense requires arthayoḥ, since granthānta and adhika are meanings, not following words; the English follows BM's reading and the transmitted reading is marked.
commentary BM: granthāntādhike is a samāhāra-dvandva; supply 'vidyamānasya' — sa for saha existing in these two senses. samuhūrtam = he studies the science of the luminaries up to the text that treats muhūrta; the compound is an avyayībhāva in the sense of 'limit' (anta), and because 'avyayībhāve cākāle' (A 6.3.81) excludes time-words, sa would not be obtained there [muhūrta being a time-word] — hence the mention granthānta. sadroṇā khārī = more than a droṇa measure; the compound of saha meaning 'more' is as a mayūravyaṃsakādi, and so too the substitution sa. Followed for the bracketed glosses.

SK 1011 · A 6.3.80V

द्वितीये चानुपाख्ये ॥ १०११ ॥

dvitīye cānupākhye

dvitīye cānupākhye — And [sa for saha] when [the uttarapada denotes] a companion (dvitīya) that is not directly perceived.

Rule. sa replaces saha also when the uttarapada names a companion (dvitīya, literally "second") that is only inferred, not directly seen.

Example.

saha + rākṣasī → a bahuvrīhi with kap by nadyṛtaś ca (SK 833) → sa + rākṣasī + ka → sarākṣasīkā niśā "a night with a demoness in it"

The demoness is not seen directly; her presence is inferred from the night.

Siddhānta-kaumudī

अनुमेये द्वितीये सहस्य सः स्यात् । सराक्षसीका निशा । राक्षसी साक्षादनुपलभ्यमाना निशयाऽनुमीयते ॥

When [the uttarapada denotes] a 'second' (dvitīya — a companion) that is [only] to be inferred, sa occurs in place of saha. sarākṣasīkā niśā [a night with a rākṣasī]. The rākṣasī, not being directly perceived, is inferred from the night.

Tattvabodhinī

NSP p. 226

—द्वितीये—। ‘अप्रधानो यः स द्वितीयः’ इति लोकप्रसिद्धम्, उपाख्यं प्रत्यक्षं तद्भिन्नमनुमेयं तदाह—अनुमेये इति ॥—सराक्षसीकेति । ‘नद्यतक्ष’ इति कप्

Bālamanoramā

द्वितीये चानुपाख्ये - द्वितीये चानुपाख्ये । अप्रधानेऽसहाये द्वितीयशब्दो लाक्षणिकः । उपाख्यायते प्रतीयते उपलभ्यते इत्युपाख्यं=प्रत्यक्षम् । तदन्यदनुपाख्यम् । अनुमेयमिति यावत् । तदाह — अनुमेय इति । सहायवाचिन्युत्तरपदे परत इत्यर्थः । सराक्षसीकेति ।तेन सहे॑ति बहुव्रीहिः ।नद्यृतश्चे॑ति कप् । अनुमेयराक्षसीसहिता निशेत्यर्थः । तदाह — राक्षसी साक्षादिति ।

translator notes

commentary BM: dvitīya is used figuratively for the non-principal, the accompanying one; upākhya = what is made known, perceived, apprehended = pratyakṣa, and anupākhya is the other, i.e. what is to be inferred (anumeya) — hence 'anumeye'; the rule applies when an uttarapada denoting a companion follows. sarākṣasīkā: bahuvrīhi by 'tena saheti tulyayoge' (A 2.2.28), kap by 'nadyṛtaś ca' (A 5.4.153); 'a night together with a rākṣasī who is to be inferred'. Followed for the bracketed 'companion' and 'uttarapada'.
commentary TB: 'the non-principal one is the dvitīya' is common usage; upākhya = pratyakṣa, and what differs from it is anumeya; kap in sarākṣasīkā by 'nadyṛtaś ca'. Agrees with BM.

SK 1012 · A 6.3.84V

समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु ॥ १०१२ ॥

samānasya chandasyamūrdhaprabhṛtyudarkeṣu

samānasya chandasy amūrdhaprabhṛtyudarkeṣu — In the Veda, [sa is substituted] for samāna [before an uttarapada], except when mūrdhan, prabhṛti or udarka follows.

Rule. In the Veda, sa replaces samāna before an uttarapada, except before mūrdhan, prabhṛti and udarka.

Example.

samāne garbhe bhavaḥ "born in the same womb" → samāna + garbha + the affix yat by sagarbhasayūthasanutād yat (SK 3460) → sa + garbhya → anu bhrātā sagarbhyaḥ

Likewise anu sakhā sayūthyaḥ, yo naḥ sanutyaḥ.

Applies when / blocked by. Why "except mūrdhan and the rest"? samānamūrdhā, samānaprabhṛtayaḥ, samānodarkāḥ keep samāna.

The rule is Vedic, yet ordinary Sanskrit has sapakṣaḥ, sādharmyam, sajātīyam. Bhaṭṭoji gives two explanations. The Kāśikā divides the rule at samānasya (yogavibhāga), so that "sa for samāna" also stands on its own, without "in the Veda". Or else saha also means "similar". Then these words are bahuvrīhis of saha, whose analysis is stated with another word: samānaḥ pakṣo 'sya "whose side is the same". sa then replaces saha by SK 849. Bhaṭṭoji's commentators note that the division of the rule is not found in the Bhāṣya, the ancient commentary.

Siddhānta-kaumudī

समानस्य सः स्यादुत्तरपदे न तु मूर्धादिषु । अनु भ्राता सगर्भ्यः । अनु सखा सयूथ्यः । योनः सनुत्यः । तत्र भव इत्यर्थे सगर्भसयूथसनुताद्यत् SK 3401 अमूर्धादिषु किम् । समानमूर्धा । समानमूर्धा । समानप्रभृतयः । समानोदर्काः । समानस्य इति योगो विभज्यते । तेन सपक्षः साधर्म्यं सजातीयमित्यादि सिद्धमिति काशिका । अथवा सहशब्दः सदृशवचनोऽप्यस्ति । सदृशः सख्या ससखीति यथा । तेनायमस्वपदविग्रहो बहुव्रीहिः । समानः पक्षोऽस्येत्यादि ॥

In place of samāna, sa occurs when an uttarapada follows — but not when mūrdhan and the rest [mūrdhan, prabhṛti, udarka] follow. anu bhrātā sagarbhyaḥ. anu sakhā sayūthyaḥ. yo naḥ sanutyaḥ. [In these the affix] yat [is added] in the sense 'existing there' (tatra bhava) by 'sagarbhasayūthasanutād yat' (SK 3460; A 4.4.114). Why 'except when mūrdhan and the rest [follow]'? samānamūrdhā. samānamūrdhā [thus the source, repeated]. samānaprabhṛtayaḥ. samānodarkāḥ. The rule is divided (yoga-vibhāga) at 'samānasya' [so that 'samānasya [saḥ]' stands as a statement of its own, without the condition chandasi]; thereby sapakṣaḥ, sādharmyam, sajātīyam and the like are accounted for — so the Kāśikā. Alternatively: the word saha also exists in the sense 'similar' (sadṛśa), as in sasakhi [in the sense] 'similar to a friend' (sadṛśaḥ sakhyā). Hence this [sapakṣa and the like] is a bahuvrīhi [formed with saha in that sense] whose vigraha is not framed with its own word (asvapada-vigraha): 'samānaḥ pakṣo 'sya' [whose side is the same], and so on.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 226–227

—योगो विभज्यत इति । एतदर्थमेव च्छान्दसमपि ‘समानस्य च्छन्दसि’ इति सूत्रमिहोपन्यस्तमिति भावः ॥—वहुव्रीहिरिति । तेन ‘वोपसर्जनस्य’ इति सहस्य सभावः प्राप्नोतीति भावः ॥—सज्योतिरिति । समानं ज्योतिरस्येति वहुव्रीहिः । यस्मिन् ज्योतिषि आदित्ये नक्षत्रे वा संजातं तदस्तमयपर्यन्तमनुवर्तमानमाशौचं सज्योतिः इत्युच्यते ॥ इह ‘समानमध्यमध्यम’ वीराक्ष’ इति प्रतिपदोक्त एव समासो न गृह्यते, ‘सरूपाणामेकशेषः’—इति लिङ्गात् । किंतु वहुव्रीहिरपि इति हरदत्तः ॥—ब्रह्मचारीति । ‘व्रते’ इति णिनिः ॥—सब्रह्मचारीति । समानो ब्रह्मचारी इत्यर्थः । ब्रह्मचारिणश्च समानत्वं ब्र- द्वाणः समानलात् । ततश्च ‘समाने ब्रह्मणि व्रतचारी’ इति फलितोऽर्थः

Bālamanoramā

समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु - समानस्य । नतु मूर्धादिष्विति । मूर्धन्, प्रभृति, उदर्क — एषु परेषु नेत्यर्थः । सगभ्र्य इति । समाने गर्भे भव इत्यर्थः । सयूथ्य इति । समाने यूथे भव इत्यर्थः । सनुत्य इति । समाने नुते भव इत्यर्थः । सर्वत्र 'तद्धितार्थ' इति समासे समानस्य सभावः । समानमूर्धेति । समानो मूर्धा यस्येति विग्रहः । समानप्रभऋतय इति । समानः प्रभृतिराद्यवयवो येषामिति विग्रहः । समानोदर्का इति । समान उदर्को येषामिति विग्रहः । तैत्तिरीयेसजूरृतुभिः, सजूर्विधाभिः, सजूर्वसुभिः, सजूरुदैः, सजूरादित्यैः, सजूर्विऔर्देवैः, सजूर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैआआनरायाइआनाध्वर्यु सादयतामिह त्वा॑ इति मन्त्राः संसृष्टाः पञ्च पठिताः । पञ्चस्वपि मन्त्रेषु सजूरृतुभिः, सजूर्विधाभिरित्ययमाद्यवयवः, सजूर्देवैर्वयोनाधैरित्यन्तावयवश्च समानः, सजूर्वसुभिरित्यादिपञ्चानामेकैकस्य क्रमेणैकैकस्मिन्मन्त्रे मध्ये निवेश इति याज्ञिकमर्यादा । ननु लोके सपक्षादिशब्देषु कथं समानस्य सभाव इत्यत आह-योगो विभज्यत इति । तथा चसमानस्य सः स्या॑दिति वाक्यान्तरं संपद्यते । तत्र छन्दसीत्यभावाल्लोकेऽपि क्वचिद्भवतीति लभ्यत इति भावः ।सपक्ष इति । समानः पक्षो यस्येति विग्रहः । साधम्र्यमिति । समानो धर्मो यस्य स सधर्मा । समानस्य सभावः । तस्य भावः साधम्र्यम् । ब्राआहृणादित्वात्ष्यञ् । सजातीयमिति । समाना जातिर्यस्येति विग्रहः । समानस्य सभावः ।जात्यान्ताच्छ बन्धुनी॑ति च्छः । इत्यादीति । 'सग्राम' इत्यादिसङ्ग्रहः । योगविभागस्य भाष्याऽदृष्टत्वाद्युक्त्यन्तरमाह — अथवेति । तेनेति । तेन=सदृशब्देन बहुव्रीहिरित्यन्वयः । तथा च वोपसर्जनस्ये॑ति सहस्य सभाव इति भावः । ननु तर्हिं समानः पक्षो यस्येति कथं विग्रहः । सहशब्दस्यैव विग्रहे प्रवेशौचित्यादित्यत आह — अस्वपद इति । वृत्तावेव सहशब्दः सदृशवचन इति भावः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 227 यादौ प्रत्यये ह्रुति—निरनुबन्धकपरिभाषा तु नेहोपतिष्ठते; तीर्थान्तान्निरनुनासिकस्यासंभवात्

translator notes

commentary BM: 'mūrdhādiṣu' = when mūrdhan, prabhṛti or udarka follows; sagarbhyaḥ / sayūthyaḥ / sanutyaḥ = 'samāne garbhe / yūthe / nute bhavaḥ', the compound in each being by 'taddhitārtha' (A 2.1.51) with sa for samāna inside it; samānamūrdhā etc. are bahuvrīhis ('samāno mūrdhā yasya', 'samānaḥ prabhṛtir ādyavayavo yeṣām', 'samāna udarko yeṣām'). The yoga-vibhāga yields the separate statement 'samānasya saḥ syāt', and because chandasi is absent from it the substitution holds occasionally (kvacit) in ordinary usage too; sādharmyam = sadharman (sa for samāna) + ṣyañ (brāhmaṇādi), sajātīyam = sajāti + cha ('jātyantāc cha bandhuni'), 'ityādi' covers sagrāma etc. The 'athavā' is offered because the yoga-vibhāga is not found in the Bhāṣya; 'tena' = with saha in the sense sadṛśa the compound is a bahuvrīhi and sa replaces saha by 'vopasarjanasya' (A 6.3.82); 'asvapada' = saha is sadṛśa-vācaka only within the vṛtti, hence the vigraha is stated with samāna. Followed.
commentary TB: this Vedic sūtra is set out in the present section precisely for the sake of the yoga-vibhāga; on the bahuvrīhi alternative, sa for saha follows by 'vopasarjanasya'. Agrees with BM.
textual The source reads 'samānamūrdhā. samānamūrdhā.' twice in succession before samānaprabhṛtayaḥ — almost certainly a dittography of the digitization; rendered as transmitted and marked.
textual The source's cross-reference tag after 'sagarbhasayūthasanutād yat' reads SK3401 (= bahulaṃ chandasi, A 2.4.76); the sūtra cited is SK 3460 (A 4.4.114), which the English gives. Source tag left untouched.

SK 1013 · A 6.3.85V

ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्थानवर्णवयोवचनबन्धुषु ॥ १०१३ ॥

jyotirjanapadarātrinābhināmagotrarūpasthānavarṇavayovacanabandhuṣu

jyotirjanapadarātrinābhināmagotrarūpasthānavarṇavayovacanabandhuṣu — [sa for samāna] when jyotis, janapada, rātri, nābhi, nāman, gotra, rūpa, sthāna, varṇa, vayas, vacana or bandhu follows [as uttarapada].

Rule. sa replaces samāna before these twelve uttarapadas: jyotis, janapada, rātri, nābhi, nāman, gotra, rūpa, sthāna, varṇa, vayas, vacana, bandhu. Bhaṭṭoji's gloss does not repeat "in the Veda".

Example.

samānaṃ jyotir asya → samāna + jyotis → sajyotiḥ

samāna + janapada → sajanapadaḥ "of the same country"

and so on for the other ten.

Bhaṭṭoji's commentators explain sajyotiḥ as the name of a ritual impurity that lasts until a given sun or star sets.

Siddhānta-kaumudī

एषु द्वादशसूत्तरपदेषु समानस्य सः स्यात् । सज्योतिः । सजनपद इत्यादि ॥

When these twelve uttarapadas follow, sa occurs in place of samāna. sajyotiḥ. sajanapadaḥ, and so on.

translator notes

commentary TB (its remarks on this sūtra are carried in the TB block attached to sk.1012): sajyotiḥ = 'samānaṃ jyotir asya', a bahuvrīhi; the word names the impurity (āśauca) that arises under a given luminary (sun or star) and lasts until it sets. TB reports Haradatta: the rule is not confined to the compound expressly taught but covers a bahuvrīhi as well, by the indication of 'sarūpāṇām ekaśeṣaḥ' (the OCR of the phrase naming the expressly-taught compound is garbled). Nothing in the English depends on this; recorded as evidence. The Bālamanoramā carries no block for this unit.

SK 1014 · A 6.3.86V

चरणे ब्रह्मचारिणि ॥ १०१४ ॥

caraṇe brahmacāriṇi

caraṇe brahmacāriṇi — [sa for samāna] when brahmacārin follows, [the sameness being] in respect of a caraṇa.

Rule. sa replaces samāna before brahmacārin when the sameness is of caraṇa, a Vedic school (śākhā).

Example.

brahma is the Veda; the vow for studying it is also called brahma; one who practises (carati) it is a brahmacārī.

samāno brahmacārī "a student of the same Vedic school" → samāna → sa → sabrahmacārī

Applies when / blocked by. samānasya is carried from SK 1012 and saḥ from SK 1009, as Bhaṭṭoji's commentators note.

Siddhānta-kaumudī

ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य सः स्याच्चरणे समानत्वेन गम्यमाने । चरणः शाखा । ब्रह्म वेदः, तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म, तच्चरतीति ब्रह्मचारी । समानः सः सब्रह्मचारी ॥

When brahmacārin is the uttarapada, sa occurs in place of samāna, when sameness in respect of a caraṇa is understood. caraṇa = a [Vedic] śākhā. brahma = the Veda; the vow [undertaken] for the sake of studying it is also brahma; one who practises that (tac carati) is a brahmacārī. samāna → sa: sabrahmacārī.

Bālamanoramā

चरणे ब्रह्मचारिणि - चरणे ब्राहृचारिणि । समानस्येति स इति चानुवर्तते । 'उत्तरपदे' इत्यधिकृतम् । तदाह — ब्राहृचारिण्युत्तरपदे समानस्य सः स्यादिति । 'चरणे' इति सप्तमी समानस्येत्यत्राऽन्वेति । चरणे विद्यमानस्येत्यर्थः । फलितमाह — चरणे समानत्वेन गम्यमाने इति । तत्र चरणपदं व्याचष्टे — चरणः शाखेति । वैदिकप्रसिद्धिरेवात्र मूलम् । ब्राहृचारिपदं निर्वक्तुमाह — ब्राहृ वेद इति ।वेदस्तत्त्वं तपो ब्राहृए॑त्यमरः । तच्चरणार्थमिति । तस्य=वेदस्य, चरणम्ध्ययनं तच्चरणं, व्रतमपि ब्राहृशब्देन विवक्षितमित्यर्थः । गौण्या वृत्त्ये॑ति शेषः । तच्चरतीति । तद्व्रतं चरति=अनुतिष्ठतीत्यर्थे ब्राहृचारिशब्द इत्यर्थः । 'सुप्यजातौ' इति णिनिः । समानस्य स इति ।समानो ब्राहृचारी॑ति कर्मधारये सति प्रकृतसूत्रेण समानस्य सभावे सतिसब्राहृचारी॑ति रूपमित्यर्थः । समानत्वं च वेदद्वारा बोध्यम् । तथाच समानवेदाध्ययनार्थं व्रतचारीति फलितोऽर्थः । भाष्ये तु समाने ब्राहृणि व्रतं चरतीत्यर्थे चरेर्णिनिव्र्रतशब्दस्य लोपश्चाऽत्र निपात्यत इत्युक्तम् ।

translator notes

commentary BM: 'samānasya' and 'saḥ' are carried forward (anuvṛtti) [from 'samānasya chandasy amūrdhaprabhṛtyudarkeṣu', SK 1012, and, for 'saḥ', from 'sahasya saḥ saṃjñāyām', A 6.3.78, SK 1009], and 'uttarapade' governs as adhikāra — hence 'brahmacāriṇy uttarapade samānasya saḥ syāt'. The locative 'caraṇe' construes with 'samānasya': 'of samāna existing in a caraṇa'; the resulting sense is 'when sameness in respect of a caraṇa is understood'. 'caraṇaḥ śākhā' rests on Vedic usage. brahma = Veda (Amara: 'vedas tattvaṃ tapo brahma'); the vow is called brahma by secondary usage (gauṇī vṛtti); 'tac carati' = performs that vow, with ṇini by 'supy ajātau'. 'samānasya saḥ': in the karmadhāraya 'samāno brahmacārī', by the present sūtra sa replaces samāna, giving sabrahmacārī; the sameness is to be understood through the Veda, so the resulting meaning is 'one who practises the vow for the sake of studying the same Veda'. BM adds that in the Bhāṣya the word is instead explained as nipātana of ṇini after car with elision of the word vrata, in the sense 'samāne brahmaṇi vrataṃ carati'. Followed for the anuvṛtti and for 'samāna → sa'. The unit carries no Tattvabodhinī block.
textual The source reads 'tad-adhyayanārthaṃ vratam api brahma'; BM's pratīka reads 'tac-caraṇārtham' and glosses caraṇa there as adhyayana. Both give the same sense; the source reading is translated.
textual The transmitted text reads 'samānaḥ saḥ sabrahmacārī'; the English 'samāna → sa' follows BM's pratīka 'samānasya sa iti'.

SK 1015 · A 6.3.87V

तीर्थे ये ॥ १०१५ ॥

tīrthe ye

tīrthe ye — [sa for samāna] when tīrtha [follows] and a y-initial [affix is intended].

Rule. sa replaces samāna before tīrtha when an affix beginning with y is intended to follow.

Example.

samāne tīrthe vāsī "one who lives with the same teacher" → the affix yat (heard as ya) by samānatīrthe vāsī (SK 1658) is intended

samāna → sa → sa + tīrtha + ya → satīrthyaḥ "one who has the same guru"

Watch out. The rule says "intended", not "following". Bhaṭṭoji's commentators explain the order: ya is added only after the compound is finished, and the replacement by sa happens before that. So ya never literally follows samāna; it is only intended when sa comes.

Siddhānta-kaumudī

तीर्थे उत्तरपदे यादौ प्रत्यये विवक्षिते समानस्य सः स्यात् । सतीर्थ्यः, एकगुरुकः । समानतीर्थेवासी SK 1658 इति यप्रत्ययः ॥

When tīrtha is the uttarapada and an affix beginning with y is intended, sa occurs in place of samāna. satīrthyaḥ — one who has the same guru (ekagurukaḥ). The affix ya is by 'samānatīrthe vāsī' (SK 1658).

Tattvabodhinī

NSP p. 227

—तीर्थे ये । अकारो न विवक्षितः । प्रलये इति विशेष्यं तु व्याख्यानाल्लभ्यते । तेन ‘यस्मिन्विधिः’ इति तदादिविधिरित्याह—यादौ प्रत्यय इति ॥—विवक्षित इति । उत्तरपदमात्रनिमित्तः समासोऽन्तरङ्गः, समासप्रकृतिकपुवन्तात्तु यत्प्रलयः, अतस्तस्य परत्वं न संभवतीलाशयेनेदमुक्तम् ॥—सोदर्य इति । ‘समानोदरे शयितः’ इत्यर्थे प्रलयात्प्राक् समानस्य सभावे कृते ‘सोदराद्यः’ इति यः । सभावाभावपक्षे तु ‘समानोदरे शयित ओ चोदात्तः’ इति यति समानोदर्यः ॥—सदृक् । सदृश इति । ‘समानान्ययोश्चेति वक्तव्यम्’ इति दृशेः किन्क्रुजौ ॥—दीर्घ इति । अदस आत्वे कृते सवर्णदीर्घ इत्यर्थः ॥ एतच्च पूर्वोत्तरोदाहरणान्वयि

Bālamanoramā

तीर्थे ये - तीर्थे ये । यशब्दादकारान्तात्सप्तम्येकवचनम्, अकारो न विवक्षितः, प्रत्यय इति विशेष्यमद्याहार्यम् ।यस्मिन् विधि॑रिति तदादिविधिः । तदाह — यादौ प्रत्यये इति । नाऽत्रयप्रत्ययान्ते तीर्थशब्दे परे इति व्याख्यातुं शक्यते,समानतीत्थे वासी॑ति समानतीर्थशब्दात्कृतसमासादेव वासीति तद्धितार्थे यप्रत्ययविधानात् । स च यप्रत्ययोऽन्तरङ्गे सभावे कृते एव भवति ।समर्थानां प्रथमाद्वे॑ति सूत्रेण परिनिष्ठितादेव तद्धितोत्पत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात्कृतेऽपि सभावे एकदेशविकृतन्यायेन भूतपूर्वगत्या वा समानतीर्थशब्दसत्त्वात् । अतो युप्रत्ययपरकत्वं समानशब्दस्य कथमित्यत आह — विवक्षिते इति । सतीथ्र्य इति । समाने तीर्थे वासीत्यर्थः । अत्र सामीप्ये सप्तमी । समानशब्दस्त्वेकपर्यायः । तीर्थशब्दो गुरौ, तदाह — एकगुरुक इति । तद्धितार्थे समासप्रवृत्तयो तद्धितं दर्शयति — समानेति ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ॑ इत्यमरः ।

translator notes

commentary BM: 'ye' is the locative singular of the a-final word ya, the a not being intended (avivakṣita), and the qualified noun 'pratyaya' is to be supplied; by 'yasmin vidhis tadādāv algrahaṇe' it is a tadādi-vidhi — hence 'yādau pratyaye'. It cannot be explained as 'when tīrtha ending in the affix ya follows', because 'samānatīrthe vāsī' prescribes ya in the taddhita sense 'vāsī' after the already-formed compound samānatīrtha, and that ya arises only after the antaraṅga sa-substitution has taken place (the taddhita being generated, by 'samarthānāṃ prathamād vā', from a finished form; samānatīrtha still counts as present after the substitution by the ekadeśavikṛta maxim or by bhūtapūrvagati). So the ya-affix cannot literally follow samāna — hence 'vivakṣite'. satīrthyaḥ = 'samāne tīrthe vāsī', the locative expressing proximity; samāna = eka, tīrtha = guru (Amara: 'nipānāgamayos tīrtham ṛṣijuṣṭajale gurau') — hence 'ekagurukaḥ'; 'samāneti' shows the taddhita that occasions the compound. Followed for 'intended' and for 'the affix ya'.
commentary TB agrees: the a is not intended, 'pratyaya' (OCR 'pralaye') is obtained by explanation, and so it is a tadādi-vidhi by 'yasmin vidhiḥ'; 'vivakṣite' because the compound conditioned merely by the uttarapada is antaraṅga, while the ya-affix comes after the compound-based sup-final stem, so its actually following is impossible. (The TB block also carries sodarya, sadṛk/sadṛśa and 'dīrgha', which belong to SK 1016–1018.)

SK 1016 · A 6.3.88V

विभाषोदरे ॥ १०१६ ॥

vibhāṣodare

vibhāṣodare — Optionally [sa replaces samāna] when udara follows [and an affix beginning with y is intended].

Rule. sa optionally replaces samāna before udara "belly, womb", with the same condition: an affix beginning with y is intended.

Example.

samāna + udara + ya → sodaryaḥ or samānodaryaḥ "born of the same womb"

Siddhānta-kaumudī

यादौ प्रत्यये विवक्षिते इत्येव । सोदर्यः । समानोदर्यः ॥

[The condition] 'when an affix beginning with y is intended [to follow]' [holds here] just as before. sodaryaḥ. samānodaryaḥ.

Bālamanoramā

विभाषोदरे - विभाषोदरे । उदरशब्दे परे समानस्य सभावो वा स्यादित्यर्थः । इत्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'ity eva' means that the condition is indeed carried forward (anuvartate eva) from 'tīrthe ye' (SK 1015); the rule: when udara follows, sa for samāna, optionally. Followed for the bracketed expansions.

SK 1017 · A 6.3.89V

दृग्दृशवतुषु ॥ १०१७ ॥

dṛgdṛśavatuṣu

dṛgdṛśavatuṣu — [sa for samāna] when dṛk, dṛśa or vatu follows.

Rule. sa replaces samāna before dṛk, dṛśa and the affix vatu.

Example.

samāno dṛśyate "is seen as the same" → dṛś with the affixes kvin or kañ → samāna → sa → sadṛk, sadṛśaḥ "similar"

Applies when / blocked by. A vārttika, dṛkṣe ca, adds dṛkṣa: sadṛkṣaḥ. Bhaṭṭoji's commentators name its affix: ksa after dṛś, by the vārttika kso 'pi. The affix vatu cannot come after samāna; its mention serves the next rule.

Siddhānta-kaumudī

सदृक् । सदृशः ।

sadṛk. sadṛśaḥ. [sa for samāna, carried forward, before dṛk and dṛśa.]

vārttika

दृक्षे चेति वक्तव्यम्

(vārttika) dṛkṣe ceti vaktavyam — It should be stated: also when dṛkṣa follows.

(वार्तिकम्) ॥ सदृक्षः । वतुरुत्तरार्थः ॥

sadṛkṣaḥ. [The mention of] vatu is for the sake of the following [rule].

Bālamanoramā

दृग्दृशवतुषु - दृग्दृषवतुषु । 'समानस्य स' इति शेषः । सदृक् सदृश इति । समानो दृश्यते इत्यर्थेसमानाऽन्ययोश्चे॑ति दृशेः क्विन्, कञ् च ।दृक्षेचेति ।समानस्य सत्व॑मिति शेषः । सदृक्ष इति । क्सोऽपि इति दृशेः क्सः । वतुरुत्तरार्थ इति । यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुपः समानशब्दादसंभवादिति भावः ।

translator notes

commentary BM: supply 'samānasya saḥ' (sa in place of samāna); sadṛk and sadṛśaḥ are formed in the sense 'samāno dṛśyate' (is seen as the same) with kvin and kañ after dṛś by the vārttika 'samānānyayoś ca' (on 'tyadādiṣu dṛśo 'nālocane kañ ca', A 3.2.60). Followed for the bracketed supplement.
commentary BM: with the vārttika supply 'samāna becomes sa'; sadṛkṣaḥ has the affix ksa after dṛś by the vārttika 'kso 'pi'. 'vatur uttarārthaḥ': vatup by 'yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup' (A 5.2.39) is impossible after the word samāna, so vatu in this sūtra serves the following rule(s). Followed.
textual The '(vārttikam) ॥' at the head of k3 in the source is the editor's closing tag for the vārttika in k2; k3 is Bhaṭṭoji's own prose and is not labelled vārttika in the English.

SK 1018 · A 6.3.90V

इदङ्किमोरीश्की ॥ १०१८ ॥

idaṅkimorīśkī

idaṅkimor īśkī — īś and kī [occur in place] of idam and kim [respectively, when dṛg, dṛśa or vatu follows].

Rule. Before dṛk, dṛśa and vatu, īś replaces idam and kī replaces kim. The ś of īś is a marker, so the substitute replaces the whole of idam.

Example.

idam iva dṛśyate "is seen like this" → idam + dṛśa → idam → ī → īdṛśaḥ; likewise īdṛk

kim + dṛśa → kim → kī → kīdṛśaḥ; likewise kīdṛk

By the vārttika dṛkṣe ca: īdṛkṣaḥ, kīdṛkṣaḥ

The vatu example is given in the taddhita section.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji adds the related rule ā sarvanāmnaḥ (SK 430): before the same items the final of a pronoun becomes ā, and dṛkṣe ca applies there too.

tad + dṛk / dṛśa / dṛkṣa → tādṛk, tādṛśaḥ (printed tadṛśaḥ), tādṛkṣaḥ; with vatu, tāvān

For adas: ā for the final, then the long vowel by savarṇa-dīrgha (two like vowels merging into one long vowel), then the substitutes u and m (SK 419) → amūdṛk, amūdṛśaḥ, amūdṛkṣaḥ.

Siddhānta-kaumudī

दृग्दृशवतुषु इदम् ईश् किमः की स्यात् । ईदृक् । ईदृशः । कीदृक् । कीदृशः । वतूदाहरणं वक्ष्यते । दृक्षे च ॥ ईदृक्षः । कीदृक्षः । आ सर्वनाम्नः SK 430 । दृक्षे च ॥ तादृक् । तदृशः । तावान् । तादृक्षः । दीर्घः । मत्वोत्वे । अमूदृक् । अमूदृशः । अमूदृक्षः ॥

When dṛg, dṛśa or vatu follows, īś [occurs in place] of idam and kī of kim. īdṛk. īdṛśaḥ. kīdṛk. kīdṛśaḥ. The example with vatu will be stated [in the taddhita section]. 'dṛkṣe ca' [— and when dṛkṣa follows]: īdṛkṣaḥ. kīdṛkṣaḥ. 'ā sarvanāmnaḥ' (SK 430) [— ā in place of the final of a sarvanāman]. 'dṛkṣe ca' [applies there too]: tādṛk. tadṛśaḥ [source; tādṛśaḥ is expected]. tāvān. tādṛkṣaḥ. Lengthening [savarṇa-dīrgha after the ā of 'ā sarvanāmnaḥ']; then the substitutions of m and u: amūdṛk. amūdṛśaḥ. amūdṛkṣaḥ.

Bālamanoramā

इदङ्किमोरीश्की - इदंकिमोरीश्की । 'ईश्'की॑ति द्वे पदे । ईदृक् ईदृश इति । 'इदमिव दृश्यते' इत्यर्थे त्यदादिषु दृशेः क्विन्कञौ । ईशः शित्त्वं सर्वादेशत्वाय । वक्ष्यत इति । तद्धितप्रकरणे इयानित्युदाहरणं वक्ष्यत इत्यर्थः । दृक्षे चेति । इदंकिमोरीश्की वक्तव्यौ॑ इति शेषः ।आ सर्वनाम्न इति । 'आ' इति लुप्तप्रथमाकम् । तादृक् तादृश इति । तदिव दृश्यत इत्यर्थे 'त्यदादिषु दृशः' इति क्विन्कञौ । तदो दकारस्य आत्वे सवर्णदीर्घः । तावानिति । तत्परिमाणमस्येति विग्रहे यत्तदेतेभ्य॑ इतिं वतुप् । तादृक्ष इति । तदिव दृश्यते इति विग्रहः । अमूदृगित्यत्र प्रक्रियां दर्शयति — दीर्घ इति । अदस आत्त्वे कृते सवर्णदीर्घः । तत ऊत्त्वमत्वे इत्यर्थः ।अः से॑रिति व्याख्यानेऽपि अकारेम आकारस्यापि ग्रहणादूत्त्वमत्वे ।

translator notes

commentary BM: 'īś' and 'kī' are two words. īdṛk, īdṛśaḥ: kvin and kañ after dṛś [by 'tyadādiṣu dṛśo 'nālocane kañ ca', SK 429] in the sense 'idam iva dṛśyate'; the ś of īś is a marker so that the substitute replaces the whole [of idam]. 'vakṣyate' = the example iyān will be given in the taddhita section. 'dṛkṣe ca': supply 'idaṅkimor īśkī vaktavyau'. In 'ā sarvanāmnaḥ' the 'ā' has its nominative ending dropped. tādṛk, tādṛśaḥ: 'tad iva dṛśyate', kvin and kañ by 'tyadādiṣu dṛśaḥ'; ā in place of the d of tad, then savarṇa-dīrgha. tāvān: 'tat parimāṇam asya', vatup by 'yattadetebhyaḥ ...'. tādṛkṣaḥ: 'tad iva dṛśyate'. For amūdṛk Bhaṭṭoji shows the process: 'dīrghaḥ' = after ā-substitution for [the final of] adas, savarṇa-dīrgha; then the u- and m-substitutions [by 'adaso 'ser dād u do maḥ', SK 419]. Even on the explanation of that rule as 'aḥ seḥ', the mention of a includes ā, so the u- and m-substitutions occur. Followed for the bracketed supplements and for the derivation of amūdṛk. The unit carries no Tattvabodhinī block; TB's 'dīrgha iti' (under SK 1015) agrees: ā-substitution of adas, then savarṇa-dīrgha.
commentary TB (under sk.1015.t1) on the scope of 'dīrghaḥ': 'etac ca pūrvottarodāharaṇānvayi' — the remark construes with the preceding examples (tādṛk etc., ā for the d of tad + savarṇa-dīrgha) as well as the following ones (amūdṛk etc.); BM reads it more narrowly, as the process shown for amūdṛk ('amūdṛg ity atra prakriyāṃ darśayati'). Hence the English renders 'dīrghaḥ' neutrally, without '[For adas:]'.
textual The source reads 'tadṛśaḥ' in the series tādṛk, tadṛśaḥ, tāvān, tādṛkṣaḥ; tādṛśaḥ (with ā by 'ā sarvanāmnaḥ') is expected and is what BM's pratīka 'tādṛk tādṛśa iti' reads. Transmitted reading kept and flagged.
translator The two occurrences of 'dṛkṣe ca' are the vārttika cited at SK 1017 ('dṛkṣe ceti vaktavyam'), recalled first for īś/kī and again for the ā of 'ā sarvanāmnaḥ'; rendered as quotations with bracketed glosses. 'mattvottve' is rendered 'the substitutions of m and u' in the source's order.

SK 1019 · A 8.3.80V

समासेऽङ्गुलेः सङ्गः ॥ १०१९ ॥

samāse'ṅguleḥ saṅgaḥ

samāse'ṅguleḥ saṅgaḥ — In a compound, [the s of] saṅga after aṅguli [becomes mūrdhanya].

Rule. In a compound, the s of saṅga after the word aṅguli becomes mūrdhanya, that is ṣ.

Example.

aṅguleḥ saṅgaḥ → compounded → aṅguli + saṅga → s → ṣ → aṅguliṣaṅgaḥ

Applies when / blocked by. Why "in a compound"? Uncompounded, aṅguleḥ saṅgaḥ keeps its s. Bhaṭṭoji's commentators note that for this rule and the next two the condition iṇkoḥ of SK 211 is not carried in. So the ṣ does not depend on a preceding iṇ vowel or k-class sound; it depends on the two words standing together in a compound.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गुलिशब्दात्सङ्गस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे । अङ्गुलिषङ्गः । समासे किम् । अङ्गुलेः सङ्गः ॥

The s of saṅga after the word aṅguli becomes mūrdhanya [ṣ] in a compound. aṅguliṣaṅgaḥ. Why 'in a compound'? aṅguleḥ saṅgaḥ.

Bālamanoramā

समासेऽङ्गुलेः सङ्गः - समासेऽङ्गुलेः सङ्गः ।

SK 1020 · A 8.3.81V

भीरोः स्थानम् ॥ १०२० ॥

bhīroḥ sthānam

bhīroḥ sthānam — [In a compound, the s of] sthāna after bhīru [becomes mūrdhanya].

Rule. In a compound, the s of sthāna after the word bhīru becomes mūrdhanya.

Example.

bhīru + sthāna "a place of the timid" → s → ṣ, and the th after ṣ becomes ṭh → bhīruṣṭhānam

Applies when / blocked by. Outside a compound: bhīroḥ sthānam.

Siddhānta-kaumudī

भीरुशब्दात् स्थानस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे । भीरुष्ठानम् । असमासे तु । भीरोः स्थानम् ॥

The s of sthāna after the word bhīru becomes mūrdhanya in a compound. bhīruṣṭhānam. But outside a compound: bhīroḥ sthānam.

Tattvabodhinī

NSP p. 227

—भीरोः स्थानमिति । विसर्जनीयव्यवधानेऽपि षलप्राप्तिरस्ति

Bālamanoramā

भीरोः स्थानम् - भीरोः स्थानम् ।

translator notes

commentary TB on the counterexample 'bhīroḥ sthānam': even with the visarjanīya intervening there would be prāpti of ṣatva [so it is the condition 'in a compound' that excludes it]. Recorded; BM gives only the pratīka.

SK 1021 · A 8.3.83V

ज्योतिरायुषः स्तोमः ॥ १०२१ ॥

jyotirāyuṣaḥ stomaḥ

jyotirāyuṣaḥ stomaḥ — [The s of] stoma [becomes ṣ] after jyotis and āyus [in a compound].

Rule. In a compound, the s of stoma after jyotis and āyus becomes mūrdhanya.

Example.

jyotis + stoma → s → ṣ → jyotiṣṭomaḥ, the name of a soma rite (printed jyātiṣṭomaḥ)

āyus + stoma → āyuṣṭomaḥ

Applies when / blocked by. Why "in a compound"? jyotiṣaḥ stomaḥ.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां स्तोमस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे । ज्यातिष्टोमः । आयुष्टोमः । समासे किम् । ज्योतिषः स्तोमः ॥

After these two [jyotis and āyus], the s of stoma becomes the cerebral (mūrdhanya) [ṣ] in a compound. jyātiṣṭomaḥ [so the source; read jyotiṣṭomaḥ — see textual note]. āyuṣṭomaḥ. Why 'in a compound'? jyotiṣaḥ stomaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 227

—ज्योतिषः स्तोम इति । इदं ‘ज्योतिः स्तोमोऽयम्’ इति प्रत्युदाहर्तुमुचितम्

Bālamanoramā

ज्योतिरायुषः स्तोमः - ज्योतिरायुषः स्तोमः । अत्र त्रिसूत्र्याम्-अङ्गुलेः सङ्गः, भीरोः स्थानं, ज्योतिषः स्तोमः,आयुषःस्तोम इत्याद्यर्थे प्रत्यासत्त्या तयोः पदयोः समासे सति उत्तरपदस्थस्य सस्य ष इत्यर्थः । तद्ध्वनयन् प्रत्युदाहरति — अङ्गुलेः सङ्ग इत्यादि । नेहइण्को॑रित्यनुवर्तते, व्याख्यानात् ।

translator notes

textual The source reads 'jyātiṣṭomaḥ'; the sūtra's jyotis requires jyotiṣṭomaḥ (the well-known soma rite). Transmitted reading kept and marked.
commentary BM: in this triad of sūtras — 'aṅguleḥ saṅgaḥ', 'bhīroḥ sthānam', 'jyotirāyuṣaḥ stomaḥ' (A 8.3.80, 81, 83) — the sense is 'aṅguleḥ saṅgaḥ', 'jyotiṣaḥ stomaḥ', 'āyuṣaḥ stomaḥ' etc., and on the strength of the two padas standing together (pratyāsatti) the s in the uttarapada becomes ṣ when they are compounded; to suggest this Bhaṭṭoji gives the counterexamples aṅguleḥ saṅgaḥ and the like. 'iṇkoḥ' (A 8.3.57) is not carried forward here, on the strength of the explanation (vyākhyāna) [so the ṣ is not conditioned by a preceding iṇ]. Followed for 'in a compound'.
commentary TB: it would be more fitting to give 'jyotiḥ stomo 'yam' as the counterexample [the two words uncompounded but in the same form]. Recorded as TB's remark; the kaumudī's own counterexample is translated as it stands.

SK 1022 · A 8.3.98V

सुषामादिषु च ॥ १०२२ ॥

suṣāmādiṣu ca

suṣāmādiṣu ca — And in suṣāman and the rest [s is replaced by the mūrdhanya ṣ].

Rule. In suṣāman and the other words of its list, the s becomes mūrdhanya.

Example.

śobhanaṃ sāma yasya "one whose sāman chant is fine" → su + sāman → s → ṣ → suṣāmā

Likewise suṣandhiḥ.

Siddhānta-kaumudī

सस्य मूर्धन्यः । शोभनं साम यस्य सुषामा । सुषन्धिः ॥

[In suṣāman and the rest] the s takes the mūrdhanya [substitute, ṣ]. śobhanaṃ sāma yasya ("whose sāman is fine") → suṣāmā. suṣandhiḥ.

Bālamanoramā

सुषामादिषु च - सुषामादिषु च ।स्पष्टम्

SK 1023 · A 8.3.99V

एति संज्ञायामगात् ॥ १०२३ ॥

eti saṃjñāyāmagāt

eti saṃjñāyām agāt — When e follows, in a name, [s takes the mūrdhanya ṣ], but not after g.

Rule. In a name, an s followed by e becomes mūrdhanya, but not after g. The usual condition of SK 211 also holds: the s must stand after an iṇ vowel or a k-class sound.

Example.

hari + sena → a name; s before e, after i → s → ṣ → then the n becomes ṇ after ṣ → hariṣeṇaḥ

Applies when / blocked by.

Why "before e"? harisaktham.

Why "in a name"? pṛthusenaḥ.

Why "not after g"? viṣvaksenaḥ: the k of viṣvak counts as g, because the rule that turned g into k is treated as not yet applied (asiddha).

The condition of SK 211: sarvasenaḥ, where s stands after a.

One of Bhaṭṭoji's commentators notes that this rule and the next are not independent sūtras of the same kind as the rest. They are gaṇa-sūtras, rules stated inside the suṣāmādi list of SK 1022.

Siddhānta-kaumudī

सस्य मूर्धन्यः । हरिषेणः । एति किम् । हरिसक्थम् । संज्ञायां किम् । पृथुसेनः । अगकारात् किम् । विष्वक्सेनः । इण्कोरित्येव । सर्वसेनः ॥

The s takes the mūrdhanya [substitute, ṣ]. hariṣeṇaḥ. Why 'when e follows'? harisaktham. Why 'in a name'? pṛthusenaḥ. Why 'not after g'? viṣvaksenaḥ. Only [after] iṇ or ku, as before (ity eva): sarvasenaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 227

—एति संज्ञायामगात् । पुषामाद्यन्तर्गणसूत्रमेतत् ॥ एवं ‘नक्षत्राद्वाइत्यपि ॥—विष्वक्सेन इति । चत्वर्यस्यासिद्धलाद्रकारेण व्यवधानमस्तीति भावः ॥—अषष्ट्य—। अन्यदाशीरित्यादयः कर्मधारयाः ॥ नायं निषेध इति । एतच्च ‘अषष्टीतृतीयास्थस्य’—इत्येव सिद्धे निषेधानित्यलज्ञापनार्थाद् द्विनञ्च उपादानाल्लभ्यत इत्याहुः ॥—औचेति । अनजाद्यर्थमिदं वार्तिकं ‘कर्त्र्यादिभ्यो ढकञ्’ इति निर्देशेनैव सिद्धम् ॥—कापथमिति । कुत्सितः पन्थाः । ‘कृक्पूरब्धूः’—इति समासान्तः । ‘पथः संख्याव्ययादेः’ इति नपुंसकलम् ॥—अप्राप्तविभाषेति । ‘ईषदर्थे’ इत्यस्याननुवृत्तेरिति भावः

Bālamanoramā

एति संज्ञायामगात् - एति संज्ञायामगात् । एकारे परे सस्य षः स्यादित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: the rule means that s becomes ṣ when e follows. Followed for the supplied 'ṣ'.
commentary TB: this is a gaṇa-sūtra inside the suṣāmādi list (OCR 'puṣāmādy-'), as is 'nakṣatrād vā' (SK 1024). On viṣvaksenaḥ: because cartva [the k of viṣvak] is asiddha, there is intervention by g (OCR reads 'rakāreṇa', evidently for 'gakāreṇa'), so the s stands after g and the rule is excluded. Followed for the reading of 'agāt' as 'not after g'.

SK 1024 · A 8.3.100V

नक्षत्राद्वा ॥ १०२४ ॥

nakṣatrādvā

nakṣatrādvā — After a nakṣatra[-word, the s before e, in a name, when not after g,] optionally [becomes mūrdhanya].

Rule. After the name of a lunar asterism (nakṣatra), the s before e optionally becomes mūrdhanya, under the same conditions: in a name, and not after g.

Example.

rohiṇī + sena → rohiṇīṣeṇaḥ or rohiṇīsenaḥ

Applies when / blocked by. Why "not after g"? śatabhiṣaksenaḥ.

Bhaṭṭoji ends with "this is an ākṛtigaṇa", a list defined by type and left open. His commentators take "this" to be the suṣāmādi list of SK 1022, inside which these two rules stand.

Siddhānta-kaumudī

एति सस्य संज्ञायामगकारान्मूर्धन्यो वा । रोहिणीषेणः । रोहिणीसेनः । अगकारात्किम् । शतभिषक्सेनः । आकृतिगणोऽयम् ॥

When e follows, the s — in a name, when not after a g — optionally becomes mūrdhanya. rohiṇīṣeṇaḥ. rohiṇīsenaḥ. Why 'when not after a g'? śatabhiṣaksenaḥ. This is an ākṛtigaṇa.

Bālamanoramā

नक्षत्राद्वा - एति संज्ञायामगात् । एकारे परे सस्य षः स्यादित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM paraphrases the sūtra as 'eti saṃjñāyām agāt': the conditions 'when e follows', 'in a name' and 'not after g' are carried forward from the preceding sūtra (SK 1023), and the operation is s to ṣ before e. Followed for the bracketed supply in sutra_en.
translator 'ākṛtigaṇo'yam': the referent of 'this' is not stated in the unit, but TB (under sk.1023.t1) identifies both 'eti saṃjñāyām agāt' (A 8.3.99) and 'nakṣatrād vā' (A 8.3.100) as gaṇa-sūtras inside the suṣāmādi gaṇa (SK 1022), so 'this' = the suṣāmādi gaṇa. In śatabhiṣaksenaḥ the s follows the final of śatabhiṣaj (parallel to viṣvaksenaḥ at SK 1023) — translator's inference, not stated here.

SK 1025 · A 6.3.99V

अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु ॥ १०२५ ॥

aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasyānyasya dugāśīrāśā''sthā''sthitotsukotikārakarāgaccheṣu

aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasyānyasya dugāśīrāśā''sthā''sthitotsukotikārakarāgaccheṣu — anya, when it does not stand in the ṣaṣṭhī or the tṛtīyā [relation], takes [the augment] duk when āśīs, āśā, āsthā, āsthita, utsuka, ūti, kāraka, rāga or cha follows.

Rule. The word anya, when it does not stand in a genitive (ṣaṣṭhī) or instrumental (tṛtīyā) relation, takes the augment duk before āśīs, āśā, āsthā, āsthita, utsuka, ūti, kāraka, rāga and the affix cha. The k of duk is a marker and the u is for pronunciation; being marked k, it goes at the end of anya (SK 36).

Example.

anyā āśīḥ "another blessing" → a karmadhāraya anya + āśīs → anya + d + āśīs → anyadāśīḥ

Likewise anyadāśā, anyadāsthā, anyadāsthitaḥ, anyadutsukaḥ (printed anyadutsakaḥ), anyadūtiḥ, anyadrāgaḥ, anyadīyaḥ.

Applies when / blocked by. Why "not in a genitive or instrumental relation"? anyasya anyena vā āśīḥ "the blessing of another, or by another" → anyāśīḥ, with no d.

A vārttika, kārake che ca nāyaṃ niṣedhaḥ, removes that bar before kāraka and cha. So anyasya kārakaḥ "the maker of another" → anyatkārakaḥ (printed anyatkāraḥ), and anyasyāyam "this belongs to another" → anyadīyaḥ. The affix cha comes because the gahādi list is an ākṛtigaṇa.

Siddhānta-kaumudī

अन्यशब्दस्य दुगागमः स्यादाशीरादिषु परेषु । अन्यदाशीः । अन्यदाशा । अन्यदाशा । अन्यदास्था । अन्यदास्थितः । अन्यदुत्सकः । अन्यदूतिः । अन्यद्रागः । अन्यदीयः । अषष्ठीत्यादि किम् । अन्यस्यान्येन वाशीः अन्याशीः ।

The word anya takes the augment duk when āśīs and the rest [āśā, āsthā, āsthita, utsuka, ūti, kāraka, rāga, cha] follow. anyadāśīḥ. anyadāśā. anyadāśā [so the source, repeated]. anyadāsthā. anyadāsthitaḥ. anyadutsakaḥ [so the source; see textual note]. anyadūtiḥ. anyadrāgaḥ. anyadīyaḥ. Why 'not standing in the ṣaṣṭhī', and so on? anyasya anyena vā āśīḥ ("the blessing of another, or by another") → anyāśīḥ.

vārttika

कारके छे च नायं निषेधः

(vārttika) kārake che ca nāyaṃ niṣedhaḥ — "When kāraka and cha follow, this prohibition does not apply."

(वार्तिकम्) ॥ अन्यस्य कारकः, अन्यत्कारः । अन्यस्यायमन्यदीयः । गहादेराकृतिगणत्वाच्छः ॥

(vārttika) anyasya kārakaḥ → anyatkāraḥ. anyasyāyam ("this belongs to another") → anyadīyaḥ. cha, because gahādi is an ākṛtigaṇa.

Bālamanoramā

अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशिराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु - अषठतृतीयास्थस्य । अषष्ठआमतृतीयायां च परतस्तिष्ठतीति अषष्ठतृतीयास्थः, तस्य । अषष्ठीतृतीयान्तस्येत्यर्थः ।अषष्ठीतृतीयास्थस्ये॑त्येव सिद्धे नञ्द्वयोपादानं स्पष्टार्थंम् । आशीरादिष्विति । आशीः, आशा, आस्था, आस्थित, उत्सुक, ऊति, कारक, राग, छ-इत्येतेषु इत्यर्थः । दुकि ककार इत् । उकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्तावयवः । अन्यदाशीरित्यादयः कर्मधारयाः । नायं निषेध इति ।अषष्ठतृतीयास्थस्ये॑ति निषेधः कारकच्छयोर्नास्तीत्यर्थः । भाष्योक्तमिदम् ।

translator notes

commentary BM: aṣaṣṭhyatṛtīyāsthaḥ is that which stands with a non-ṣaṣṭhī and non-tṛtīyā after it, i.e. what does not end in the ṣaṣṭhī or tṛtīyā; since 'aṣaṣṭhītṛtīyāsthasya' alone would do, the double nañ is for clarity. 'āśīrādiṣu' = āśīs, āśā, āsthā, āsthita, utsuka, ūti, kāraka, rāga, cha. In duk the k is it, the u is for pronunciation, and being kit it attaches at the end. anyadāśīḥ and the rest are karmadhārayas. Followed for the bracketed list.
commentary BM: 'nāyaṃ niṣedhaḥ' means that the prohibition 'aṣaṣṭhītṛtīyāsthasya' does not hold when kāraka or cha follows [so anyatkāraḥ and anyadīyaḥ take duk even in a ṣaṣṭhī relation]; this is stated in the Bhāṣya. Followed.
commentary TB (in the block carried under SK 1023): some say the content of this vārttika is obtained from the sūtra's use of the double nañ, which would otherwise be unnecessary since 'aṣaṣṭhītṛtīyāsthasya' alone suffices, and so indicates that the prohibition is not invariable (anitya). Recorded; not reflected in the kaumudī English.
textual The source gives anyadāśā twice (dittography) and reads anyadutsakaḥ where the sūtra's utsuka requires anyadutsukaḥ. Transmitted readings kept and flagged.
textual Expected anyatkārakaḥ (the vārttika's condition is 'kārake', i.e. when kāraka follows); the source reads anyatkāraḥ, kept as transmitted.

SK 1026 · A 6.3.100V

अर्थे विभाषा ॥ १०२६ ॥

arthe vibhāṣā

arthe vibhāṣā — When artha follows, [anya takes duk] optionally.

Rule. Before artha, anya optionally takes duk.

Example.

anya + artha → anyadarthaḥ or anyārthaḥ "another purpose"

Siddhānta-kaumudī

अन्यदर्थः । अन्यार्थः ॥

[anya optionally takes duk when artha follows:] anyadarthaḥ / anyārthaḥ.

Bālamanoramā

अर्थे विभाषा - अर्थे विभाषा ।अन्यस्य दु॑गिति शेषः ।

translator notes

commentary BM: 'anyasya duk' is to be supplied (śeṣa) from the preceding sūtra. Followed for the bracketed supplement.

SK 1027 · A 6.3.101V

कोः कत् तत्पुरुषेऽचि ॥ १०२७ ॥

koḥ kat tatpuruṣe'ci

koḥ kat tatpuruṣe 'ci — kat [is substituted] for ku in a tatpuruṣa when [an uttarapada beginning with] a vowel follows.

Rule. In a tatpuruṣa, kat replaces ku before an uttarapada beginning with a vowel.

Example.

kutsito 'śvaḥ "a bad horse" → a tatpuruṣa by kugatiprādayaḥ (SK 761) → ku + aśva → ku → kat → kadaśvaḥ

Likewise kadannam "bad food".

Applies when / blocked by. Why "in a tatpuruṣa"? kūṣṭro rājā "a king whose camel is bad" is a bahuvrīhi, so ku stays and joins uṣṭra by ordinary sandhi.

A vārttika, trau ca, adds tri "three", which does not begin with a vowel: kutsitās trayaḥ "three bad ones" → kattrayaḥ.

Siddhānta-kaumudī

अजादावुत्तरपदे । कुत्सितोऽश्वः कदश्वः । कदन्नम् । तत्पुरुषे किम् । कूष्ट्रो राजा ।

[kat for ku in a tatpuruṣa] when an uttarapada beginning with a vowel (ac) follows. A bad horse (kutsito 'śvaḥ) — kadaśvaḥ. kadannam. Why 'in a tatpuruṣa'? kūṣṭro rājā [a king whose camel is bad — a bahuvrīhi].

vārttika

त्रौ च

(vārttika) trau ca — Also before tri.

(वार्तिकम्) ॥ कुत्सितास्त्रयः कत्त्रयः ॥

(vārttika) Three bad ones (kutsitās trayaḥ) — kattrayaḥ.

Bālamanoramā

कोः कत् तत्पुरुषेऽचि - कोः कत्तत्पुरुषेऽचि ।क॑दिति च्छेदः । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — अजादावुत्तरपदे इति । कदआः कदन्नमिति ।कुगती॑ति समासः । कूष्ट्रो राजेति । कुत्सित उष्ट्रो यस्येति बहुव्रीहित्वान्न कदादेशः । त्रौ चेति । त्रिशब्दे परे कदादेशो वक्तव्य इत्यर्थः । उत्तरपदस्याऽजादित्वाऽभावाद्वचनम् ।

translator notes

commentary BM: the segmentation is 'kat' (koḥ — kat — tatpuruṣe — aci); Bhaṭṭoji explains the sūtra by supplying the remainder, 'ajādāv uttarapade'. kadaśvaḥ and kadannam are compounds by 'kugatiprādayaḥ' (A 2.2.18). kūṣṭro rājā = 'kutsita uṣṭro yasya' — being a bahuvrīhi there is no substitute kat. Followed for the bracketed glosses.
commentary BM: 'trau ca' = the substitute kat is to be stated when the word tri follows; the statement is needed because the uttarapada does not begin with a vowel. Followed.

SK 1028 · A 6.3.102V

रथवदयोश्च ॥ १०२८ ॥

rathavadayośca

rathavadayośca — And [kat replaces ku in a tatpuruṣa] when ratha and vada follow.

Rule. In a tatpuruṣa, kat replaces ku also before ratha and vada.

Example.

ku + ratha → kadrathaḥ "a bad chariot"

kutsito vadaḥ "a contemptible speaker" → kadvadaḥ

Siddhānta-kaumudī

कद्रथः । कद्वदः ॥

kadrathaḥ. kadvadaḥ.

Bālamanoramā

रथवदयोश्च - रथवदयोश्च । 'कोः कत्तत्पुरुषे' इति शेषः । कद्रथः कद्वद इति ।कुगती॑ति समासः । वदतीति वदः । कुत्सितो वदः कद्वदः ।

translator notes

commentary BM: supply 'koḥ kat tatpuruṣe' from A 6.3.101 (SK 1027); the compound is by 'kugatiprādayaḥ' (A 2.2.18); vada = 'one who speaks' (vadatīti vadaḥ), kadvada = 'a contemptible speaker' (kutsito vadaḥ). Followed for the bracketed supply in sutra_en.

SK 1029 · A 6.3.103V

तृणे च जातौ ॥ १०२९ ॥

tṛṇe ca jātau

tṛṇe ca jātau — And [kat replaces ku] when tṛṇa follows, when a species is denoted.

Rule. kat replaces ku before tṛṇa "grass" when a species (jāti) is named.

Example.

ku + tṛṇa → the name of a particular kind of grass → ku → kat → kattṛṇam

Siddhānta-kaumudī

कत्तृणम् ॥

kattṛṇam.

Bālamanoramā

तृणे च जातौ - तृणे च जातौ । तृणशब्दे कोः कत्स्याज्जातौ वाच्यायाम् । कत्तृणमिति । तृणजातिविशेषोऽयम् ।अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथः कत्तृण॑मित्यमरः ।

translator notes

commentary BM: when tṛṇa follows, ku becomes kat when a species (jāti) is to be expressed; kattṛṇa is a particular kind of grass, cf. Amara: 'astrī kuśaṃ kutho darbhaḥ pavitram atha kattṛṇam'. Followed.

SK 1030 · A 6.3.104V

का पथ्यक्षयोः ॥ १०३० ॥

kā pathyakṣayoḥ

kā pathyakṣayoḥ — kā [is substituted for ku] when pathin or akṣa follows.

Rule. kā replaces ku before pathin "road" and akṣa.

Example.

kutsitaḥ panthāḥ "a bad road" → ku + pathin → ku → kā → kāpatham

ku + akṣa → kākṣaḥ

Applies when / blocked by. kākṣaḥ can be analysed two ways. It is a tatpuruṣa with akṣa, "a bad sense-organ"; or a bahuvrīhi with akṣi "eye", "one whose eyes are bad", which takes the closing affix ṣac.

Siddhānta-kaumudī

कापथम् । काक्षः । अक्षशब्देन तत्पुरुषः । अक्षिशब्देन बहुव्रीहिर्वा ॥

kāpatham. kākṣaḥ. [kākṣaḥ is] a tatpuruṣa with the word akṣa; or a bahuvrīhi with the word akṣi.

Bālamanoramā

का पथ्यक्षयोः - का पथ्यक्षयोः । पथिन्, अक्ष — अनयोः परतः कोः 'का' इत्यादेशः स्यादित्यर्थः । कापथमिति । कुत्सितः पन्था इति विग्रहः ।कुगती॑ति समासः ।ऋक्पू॑रित्यप्रत्ययः ।पथः सङ्ख्याव्ययादे॑रिति नपुंसकत्वम् । 'कापथ' इति पाठे तु बहुव्रीहिः । काऽक्षशब्दे समासं दर्शयति — अक्षशब्देन तत्पुरुष इति । कुत्सितमक्षमिन्द्रियमिति विग्रहेकुगती॑ति समास इत्यर्थः । अक्षिशब्देनेति । कुत्सिते अक्षिणी यस्येति विग्रहेबहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो॑रिति षजित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: kā occurs in place of ku when pathin or akṣa follows. kāpatham = 'kutsitaḥ panthāḥ' (a bad road), compound by 'kugatiprādayaḥ' (A 2.2.18), the affix a by 'ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe' (A 5.4.74), neuter by 'pathaḥ saṅkhyāvyayādeḥ' (A 2.4.30); with the reading 'kāpathaḥ' it is a bahuvrīhi. 'akṣaśabdena tatpuruṣaḥ' = with the vigraha 'kutsitam akṣam' (a bad sense-organ) the compound is by 'kugatiprādayaḥ'; 'akṣiśabdena' = with the vigraha 'kutsite akṣiṇī yasya' (whose two eyes are bad) it is a bahuvrīhi with ṣac by 'bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac' (A 5.4.113). Followed.

SK 1031 · A 6.3.105V

ईषदर्थे ॥ १०३१ ॥

īṣadarthe

īṣadarthe — [kā replaces ku] in the sense of 'slightly' (īṣat).

Rule. kā replaces ku when ku means "slightly" (īṣat).

Example.

īṣaj jalam "slightly water, a little water" → ku + jala → ku → kā → kājalam

ku + amla → kā + amla → kāmlaḥ

Applies when / blocked by. In kāmlaḥ the uttarapada begins with a vowel, so SK 1027 would give kat. This rule wins because it is the later one (paratva): when two rules conflict, the one placed later in the grammar prevails.

Siddhānta-kaumudī

ईषज्जलं काजलम् । अजादावपि परत्वात्कादेशः । काम्लः ॥

īṣaj jalam ['slightly water'] — kājalam. Even before a vowel-initial [uttarapada] the substitute kā [applies], because [this rule] is the later one (paratva) [and so prevails over 'koḥ kat tatpuruṣe'ci', A 6.3.101]: kāmlaḥ.

Bālamanoramā

ईषदर्थे - ईषदर्थे । ईषदर्थे विद्यमानस्य कोः 'का' इत्यादेशः स्यादित्यर्थः । काजलमिति । ईषत् — जलमिति विग्रहेकुगतीति समासः । नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रहप्रदर्शनम् । कुत्सित अम्लः काम्ल इत्यत्रकोः कत्तत्पुरुषेऽची॑ति कदादेशमाशङ्ख्याह — अजादावपीति ।

translator notes

commentary BM: ku in the sense of īṣat becomes kā. kājalam: vigraha 'īṣat jalam', the compound by 'kugatiprādayaḥ' (A 2.2.18); being a nitya-samāsa, its vigraha is shown with other words (asvapada-vigraha). 'ajādāv api' answers the anticipated objection that 'koḥ kat tatpuruṣe'ci' would give kad- in kāmlaḥ. Followed for the bracketed expansion. BM's text glosses kāmla as 'kutsito 'mlaḥ' although the rule's condition is the sense īṣat; the English keeps the kaumudī's own condition and does not resolve BM's gloss.

SK 1032 · A 6.3.106V

विभाषा पुरुषे ॥ १०३२ ॥

vibhāṣā puruṣe

vibhāṣā puruṣe — Optionally [kā replaces ku] when puruṣa follows.

Rule. kā optionally replaces ku before puruṣa "man".

Example.

ku + puruṣa → kāpuruṣaḥ or kupuruṣaḥ

Watch out. This option is an aprāpta-vibhāṣā: an option in a place where the form was not otherwise obtained. When ku means "slightly", kā is already obligatory by SK 1031, and there it stays obligatory: īṣatpuruṣaḥ → kāpuruṣaḥ only. The earlier rule prevails here, by pūrva-vipratiṣedha. Bhaṭṭoji's commentators note that he follows the Vṛtti in this; the Bhāṣya does not state it.

Siddhānta-kaumudī

कापुरुषः । कुपुरुषः । अप्राप्तविभाषेयम् । ईषदर्थे हि पूर्वविप्रतिषेधान्नित्यमेव । ईषत्पुरुषः कापुरुषः ॥

kāpuruṣaḥ. kupuruṣaḥ. This is an aprāpta-vibhāṣā [an option in a domain where kā was not otherwise obtained]. For in the sense of īṣat [kā] is obligatory (nitya) only, by pūrva- vipratiṣedha [the earlier rule 'īṣadarthe' prevailing over this one]: īṣatpuruṣaḥ — kāpuruṣaḥ.

Bālamanoramā

विभाषा पुरुषे - विभाषा पुरुषे । 'कोः का इत्यादेश' इति शेषः । अप्राप्तविभाषेति ननु कोरीषदर्थकत्वे सति 'ईषदर्थे' इति नित्ये कादेशे प्राप्ते विकल्पसंभव इत्यत आह — ईषदर्थे हीति । वृत्त्यनुसारेणेदमुक्तं, पूर्वविप्रतिषेधस्य भाष्यानुक्तत्वात् ।

translator notes

commentary BM: supply 'koḥ kā ity ādeśaḥ'. 'aprāptavibhāṣā' meets the objection that, ku having the sense īṣat, kā is already obligatory by 'īṣadarthe' and so an option would be possible [i.e. the vibhāṣā would be prāpta]; 'īṣadarthe hi' is the answer. BM adds that this is said following the Vṛtti, since the pūrva-vipratiṣedha is not stated in the Bhāṣya. Followed for the bracketed expansions.

SK 1033 · A 6.3.107V

कवं चोष्णे ॥ १०३३ ॥

kavaṃ coṣṇe

kavaṃ coṣṇe — And kavam [as well as kā, optionally, replaces ku] when uṣṇa follows.

Rule. Before uṣṇa "hot", kava and kā optionally replace ku.

Example.

ku + uṣṇa "lukewarm" → kava + uṣṇa → kavoṣṇam; or kā + uṣṇa → koṣṇam

When neither applies, uṣṇa begins with a vowel, so SK 1027 gives kat → kaduṣṇam

Three forms result.

Siddhānta-kaumudī

उष्णशब्दे उत्तरपदे कोः कवं का च वा स्यात् । कवोष्णम् । कोष्णम् । कदुष्णम् ॥

When the word uṣṇa is the uttarapada, kavam and kā optionally replace ku. kavoṣṇam. koṣṇam. kaduṣṇam.

Bālamanoramā

कवं चोष्णे - कवं चोष्णे । कवं का च वेति । विभाषेत्यनुवृत्तेरिति भावः । उभयाऽभावे कदादेशः । तथा च रूपत्रयम् । तदाह — कोष्णं कवोष्णं कदुष्णमिति ।

translator notes

commentary BM: 'kavaṃ kā ca vā' rests on the anuvṛtti of 'vibhāṣā' (from 'vibhāṣā puruṣe', A 6.3.106); when neither applies, kat by 'koḥ kat tatpuruṣe'ci' (A 6.3.101), uṣṇa being vowel-initial — hence the three forms koṣṇam, kavoṣṇam, kaduṣṇam. Followed for the bracketed expansion in sutra_en.

SK 1034 · A 6.3.109V

पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ १०३४ ॥

pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam

pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam — pṛṣodara and [words] of that type [are correct] as they are taught [i.e. as pronounced by the learned].

Rule. Words of the type of pṛṣodara are correct exactly as the learned pronounce them. Here ādi means "of that type", not "beginning with". Bhaṭṭoji's commentators explain: no list of pṛṣodara words exists, and these words lack the elisions, augments and substitutes that the grammar teaches.

Example.

pṛṣataḥ udaram "the belly of a spotted (deer)" → pṛṣat + udara → the t is elided → pṛṣa + udara → a + u → o → pṛṣodaram

vārivāhakaḥ "water-carrier, cloud" → b replaces the whole pūrvapada vāri, and l replaces the v at the start of the uttarapada → balāhakaḥ

An old verse (kārikā) sorts such words by what happens to their sounds. haṃsa arises by the addition of a sound, siṃha by the transposition of sounds, gūḍhotmā by the alteration of a sound, and pṛṣodara by the loss of a sound.

Applies when / blocked by. Two vārttikas elaborate the type.

dikśabdebhyas tīrasya tārabhāvo vā: after words for a direction, tīra "bank" optionally becomes tāra. dakṣiṇatāram or dakṣiṇatīram; uttaratāram or uttaratīram.
duro dāśanāśadabhadhyeṣūtvam uttarapadādeḥ ṣṭutvaṃ ca: before dāśa, nāśa, dabha and dhya, the r of dur "hard" becomes u. The first sound of the uttarapada also becomes retroflex (ṣṭutva). duḥkhena dāśyate "given with difficulty" → dūḍāśaḥ; duḥkhena nāśyate "destroyed with difficulty" → dūṇāśaḥ; duḥkhena dabhyate "harmed with difficulty" → dūḍabhaḥ. The affix in these three is khal. The loss of the n of dambh is laid down by nipātana. duḥkhena dhyāyati "one who meditates with difficulty" → dūḍhyaḥ, with the affix ka by ātaś ca (SK 2898).

Bhaṭṭoji adds bṛsī, "a seat on which those who speak sit": the word bruvat is replaced by bṛ, and sad "sit" takes ḍaṭ in the sense of place.

He ends: "this is an ākṛtigaṇa". The type is open; other words of the same kind belong to it.

Siddhānta-kaumudī

पृषोदरप्रकाराणि शिष्टैर्यथोच्चरितानि तथैव साधूनि स्युः । पृषतः उदरं पृषोदरम् । तलोपः । वारिवाहको बलाहकः । पूर्वपदस्य बः उत्तरपदादेश्च लत्वम् ॥ भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनाशात्पृषोदरम् ।

[Words] of the type of pṛṣodara are correct exactly as they are pronounced by the learned (śiṣṭa). pṛṣataḥ udaram → pṛṣodaram: elision of the t. vārivāhakaḥ → balāhakaḥ: b for the pūrvapada [vāri], and l for the initial of the uttarapada. [Kārikā:] 'haṃsa arises by the addition of a sound (varṇāgama), siṃha by the transposition of sounds (varṇaviparyaya), gūḍhotmā by the alteration of a sound (varṇavikṛti), pṛṣodara by the loss of a sound (varṇanāśa).'

vārttika

दिक्छब्देभ्यस्तीरस्य तारभावो वा

(vārttika) dikśabdebhyas tīrasya tārabhāvo vā — After direction-words, tīra optionally becomes tāra.

(वार्तिकम्) ॥ दक्षिणतारम् । दक्षिणतीरम् । उत्तरतारम् । उत्तरतीरम् ।

(vārttika) dakṣiṇatāram. dakṣiṇatīram. uttaratāram. uttaratīram.

vārttika

दुरो दाशनाशदभध्येषूत्वमुत्तरपदादेः ष्टुत्वं च

(vārttika) duro dāśanāśadabhadhyeṣūtvam uttarapadādeḥ ṣṭutvaṃ ca — [The r] of dur becomes u before dāśa, nāśa, dabha and dhya, and the initial of the uttarapada becomes the corresponding ṣ/ṭ-class sound (ṣṭutva).

(वार्तिकम्) ॥ दुःखेन दाश्यते दूडाशः । दुःखेन नाश्यते दूणाशः । दुःखेन दभ्यते दूडभः । खल् त्रिभ्यः । दम्भेर्नलोपो निपात्यते । दुःखेन ध्यायतीति दूढ्यः । आतश्च SK 2898 इति कः । ब्रुवन्तोऽस्यां सीदन्तीति बृसी । ब्रुवच्छब्दस्य बृ आदेशः, सदेरधिकरणे डट् । आकृतिगणोऽयम् ॥

(vārttika) duḥkhena dāśyate → dūḍāśaḥ ['given with difficulty']. duḥkhena nāśyate → dūṇāśaḥ ['destroyed with difficulty']. duḥkhena dabhyate → dūḍabhaḥ ['harmed with difficulty']. [The affix] khal after the three [roots]. The elision of the n of dambh is stated as a nipātana. duḥkhena dhyāyati → dūḍhyaḥ ['one who meditates with difficulty']; [the affix is] ka by 'ātaś ca' (SK 2898). bruvanto 'syāṃ sīdanti → bṛsī ['on which those who are speaking sit']: the word bruvat is replaced by bṛ, [and there is] ḍaṭ after sad in the sense of the locus (adhikaraṇa). This is an ākṛtigaṇa.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 227–228

—पृषोदरप्रकाराणीति । आदिशब्दो हि न व्यवस्थावचनः, यथोप- दिष्टपदानर्थक्यादिति भावः ॥—शिष्टैरिति । अध्याहारलभ्यमिदम् । ‘यथोपदिष्टम्’ । इत्यत्र यथार्थेऽव्ययीभावः । उपदिशिश्चोच्चारणक्रियः । ‘यानि यानि शिष्टैरुपदिष्टानि’ इत्यर्थः ॥ एवं स्थिते फलितभाह—यथोच्चारितानि ॥—तथैवेति । समासपदविषयकमिदम् । उत्तरपदाधिकारात् । निरुक्तादिशास्त्रसिद्धानामसमासपदानाम् ‘उणादयो वहुलम्’ इत्येव सिद्धेश्च ॥ यद्यपि समासविषयकमेवेति नियमो न युज्यते, हंससिंहशब्दयोरपि प्राचां कारिकायामुदाहृतत्वात्, तथापि तत्कारिकायां यथाशब्दाध्याहारेण दृष्टान्तप्रदर्शनार्थं तयोरुपन्यासः कृतो न तु प्रकृतसूत्रोदाहरणत्वेनेति नियमोक्तिः सम्यगेवेत्याहुः ॥—वर्णागमादिति । हन्तेः पचाद्यचि सगागमः ॥—विपर्ययादिति । हिंसेस्तु पचाद्यचि हकारसकारयोः स्थानव्यत्ययः ॥—दिक्शब्देभ्य इति । वार्तिकमिदम् । ‘दुरो दाशनाश—’ इत्यप्येवम् ॥—खल्ल् त्रिभ्य इति । दाशनाशदभेति त्रयोऽपि ‘ईषहुःसुषु—’ इति खल्प्रत्ययान्ता इत्यर्थः ॥—वृसीति । ‘मुनीनामासनं वृसी’ ॥—आकृतिगणोऽयमिति । तेन ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मासस्य पचि युद्धजोः’ इत्यपि संगृहीतम् ॥ कृत्यान्ते उत्तरपदे अवश्यमः अन्तं पुमान् लुम्पेत् । अवश्यगन्तव्यः, अवश्यसेव्यः ॥ तथा तुमः काममनसोः परतः अन्तं लुम्पेत् । गन्तुकामः, गन्तुमनाः ॥ समो हिततयोः अन्तं वा लुम्पेत् । सहितः संहितः । सततः संततः ॥ युद्धज् च एतयोः परो यः पच् धातुः तस्मिन्परे मांसस्यान्तं लुम्पेत् । मांस्पचनी । मांस्पाकः । इह संयोगान्तलोपोऽपि शिष्टोच्चारणान्नेति बोध्यम्

Bālamanoramā

पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् - पृषोदरादीनि । आदिशब्दो न प्रभृतिवाची, गणपाठे पृषोदरादिपाठस्याऽदर्शनाद्यथोपदिष्टपदस्य वैयथ्र्याच्च । किंतु प्रकारवाची । तदाह — पृषोदरप्रकाराणीति । प्रकारः-सादृश्यं, तच्च शास्त्रोक्तलोपागमादेशादिरहितत्वेन बोध्यम् । व्याकरणशास्त्राऽगृहीतानीति यावत् । उपपूर्वको दिशिरुच्चारणार्थः । भावे क्तः । उपदिष्टमुपदेशः — उच्चारणं, तदनतिक्रम्य यथोपदिष्टम् । पदार्थानतिवृत्तावव्ययीभावः । शिष्टैरित्यध्याहार्यम् । तथा च फलितमाह — शिष्टैर्यथोच्चारितानीति । शिष्टास्तु शब्दतत्त्वसाक्षात्कारवन्तो योगिन इति । भाष्यकौयटयोः स्पष्टम् । तलोप इति । षष्ठीसमासे सुब्लुकि तलोपे 'आद्गुणः' इति भावः । पूर्वपदस्येति । 'वारिवाहक' शब्दे वारिशब्दस्य पूर्वपदस्य बकारः सर्वादेशः । वाहकशब्द उत्तरपदं, तदादेर्वकारस्य लकारादेश इत्यर्थः । भवेद्वर्णागमाद्धंस इति । हसधातोः पचाद्यचि अनुस्वारागमे 'हंस' इति रूपमित्यर्थः । हनधातोरचि सगागमेनश्चाऽपदान्तस्ये॑त्यनुस्वार इत्यन्ये । सिंहो वर्णविपर्ययादिति ।हिसि हिंसाया॑मित्यतः पचाद्यचि इदित्त्वान्नुम् ।नश्चे॑त्यनुस्वारः । हकारस्य सकारः, सकारस्य हकारश्च । सिंह इति रूपमित्यर्थः । यद्यपि हंससिहंयोरुणादौ व्युत्पत्तिरुक्ता तथाप्युणादिसूत्राणां शाकटायनप्रणीतत्वेन शास्त्रान्तरत्वादिह व्युत्पादनं न दोष इत्याहुः । गूढोत्मा वर्णविकृतेरिति । गूढ आत्मा यस्येति बहुव्रीहावुत्तरपदादेराकारस्य उकारे आद्गुणे रूपमिति भावः । वर्णनाशात्पृषोदरमिति । पृषत्-उजरमित्यत्र तकारलोपे सति आद्गुणे पृषोदरमिति भवतीत्यर्थः । दिक्छब्देभ्यस्तीरस्येति । वार्तिकमिदम् । दुरो दाशेति । इदमपि वार्तिकम् । दुरित्यस्य दाश, नाश, दभ, ध्य — इत्येतेषु परेषु इत्वम्, उत्तरपदादेः ष्टुत्वं च वक्तव्यमित्यर्थऋ दूडाश इति । दुर् — दाश इति स्थिते रेफस्य उत्त्वे सवर्णदीर्घः । दाशेर्दकारस्य ष्टुत्वेन डकारः । दूणाश इति । दुर्-नाश इति स्थिते रेफस्य उत्व सवर्णदीर्घः । नाशेर्नकारस्य ष्टुत्वेन णत्वम् । दूडभ इति । दुर्-दभ इति स्थिते रेफस्य उत्वं, सवर्णदीर्घः । दभेर्दकारस्य ष्टुत्वेन डकारः । खल्त्रिभ्य इति । 'दाशृ दाने' 'णश अदर्शने' ण्यन्तः,दभ हिंसाया॑मिति त्रिभ्यो धातुभ्यः 'ईषद्दुस्सुषु' इति खल्प्रत्यय इत्यर्थः । ननु क्ङित्परकत्वाऽभावात्कथमिहअनिदिता॑मिति नलोप इत्यत आह — दम्भेर्नलोपो निपात्यत इति । दूढ इति । दुर्ध्य इति स्थिते रेफस्य उत्वं सवर्णदीर्घः, धस्य ष्टुत्वेन ढत्वम् । आतश्चेति । 'ध्यै चिन्तायाम्' 'आतश्चोपसर्गे' इति कप्रत्यये आदेच उपदेशे॑ इति आत्त्वेआतो लोप इटि चे॑त्याल्लोपे ध्यशब्द इत्यर्थः । सदेरिति । सद्धातोरधिकरणेऽर्थे डटि ङित्त्वसामर्थ्यादस्यापि टेर्लोपे स इति रूपम् । ब्राउवत् स इति स्थिते उपपदसमासे सुब्लुकि ब्रावच्छब्दस्य 'बृ' इत्यादेशे बृसशब्दात्टिड्ढे॑ति ङीपि बृसीति रूपमिति भावः । 'दिक्छब्देभ्य' इत्यारभ्य एतदन्तः सन्दर्भः पृषोदरादीनीत्यस्यैव प्रपञ्चः । आकृतिगणो ।ञयमिति । पृषोदरादिरित्यर्थः । तेन कर्तुकामः, कर्तुमना इत्यादिसङ्ग्रहः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 228 १ लक्षणस्येति—यत्पञ्चनां स्वामिविशेषशानार्थं दात्राकारादिचिह्नं क्रियते तदिह लक्षणम् । २ अष्टकर्णं इति—अष्टसंख्या-लिपिचिह्नकर्णं इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यूष्टम् ।

translator notes

commentary BM: 'ādi' here does not mean 'beginning with' (prabhṛti), since no pṛṣodarādi list is found in the gaṇapāṭha and 'yathopadiṣṭam' would then be pointless; it means 'of the type' (prakāra) — the resemblance being that the words are without the lopa, āgama, ādeśa etc. taught in the śāstra, i.e. not covered by grammar. upadiṣṭa = uttered; yathopadiṣṭam is an avyayībhāva in the sense of not exceeding (the utterance); 'śiṣṭaiḥ' is to be supplied; the śiṣṭas are the yogins who directly perceive the truth of words (Bhāṣya, Kaiyaṭa). TB agrees on all three points and adds that 'ādi' is not a fixed-list word. Followed for 'of the type' and 'by the learned'.
commentary BM: pṛṣodaram: ṣaṣṭhī-samāsa, luk of the sup, elision of t, then 'ād guṇaḥ'. In vārivāhaka, b is a substitute for the whole pūrvapada vāri (sarvādeśa), and l replaces the v initial of the uttarapada vāhaka. haṃsa: has with the pacādi ac and the augment anusvāra — others: han with ac, the augment sa and anusvāra by 'naś cāpadāntasya...'; siṃha: 'hisi hiṃsāyām' with ac, num (idit), anusvāra, and h and s exchanging places; though haṃsa and siṃha are derived in the uṇādi, that being another śāstra (Śākaṭāyana's) the derivation here is no fault. gūḍhotmā: bahuvrīhi 'gūḍha ātmā yasya', u for the initial ā of the uttarapada, then ād-guṇa. pṛṣodaram: elision of t, then ād-guṇa. Followed for the bracketed [vāri].
commentary TB: 'tathaiva' restricts the rule to compound words, because of the uttarapada-adhikāra; non-compound words established by the Nirukta etc. are covered by 'uṇādayo bahulam'; haṃsa and siṃha appear in the old kārikā as illustrations (with 'yathā' supplied), not as examples of this sūtra. TB derives haṃsa from han with ac and the augment sa (BM's first derivation is from has); siṃha from hiṃs with ac and the h/s exchange.
commentary BM (TB agrees): the vārttikas 'dikśabdebhyaḥ...' and 'duro dāśa...' are vārttikas, and the whole passage from 'dikśabdebhyaḥ' to 'ākṛtigaṇo 'yam' is an elaboration of pṛṣodarādi. dur + dāśa: r → u, savarṇa-dīrgha → dū, d of dāśa → ḍ by ṣṭutva → dūḍāśaḥ; dur + nāśa: n → ṇ → dūṇāśaḥ; dur + dabha → dūḍabhaḥ; dur + dhya: dh → ḍh → dūḍhyaḥ. khal is by 'īṣadduḥsuṣu...' (A 3.3.126) after 'dāśṛ dāne', 'ṇaśa adarśane' in the causative, and 'dabha hiṃsāyām'; since no kit/ṅit affix follows, n-elision by 'aniditām...' (A 6.4.24) would not apply, hence it is stated as a nipātana. dhya: 'dhyai cintāyām', ka by 'ātaś copasarge' (A 3.1.136), ā by 'ādeca upadeśe', ā-elision by 'āto lopa iṭi ca'. Followed for the expansion of the arrows.
commentary BM: bṛsī: sad with ḍaṭ in the sense of locus; by the force of ḍit the ṭi is elided, giving sa; bruvat + sa in an upapada-samāsa, luk of the sup, bruvat → bṛ, then ṅīp after bṛsa by 'ṭiḍḍhāṇañ...' → bṛsī. As an ākṛtigaṇa, pṛṣodarādi also collects kartukāmaḥ, kartumanāḥ etc. TB: bṛsī is the seat of sages ('munīnām āsanaṃ bṛsī'), and the ākṛtigaṇa also collects the kārikā 'lumped avaśyamaḥ kṛtye...' — avaśyagantavyaḥ, gantukāmaḥ, gantumanāḥ, sahitaḥ/saṃhitaḥ, satataḥ/saṃtataḥ, māṃspacanī, māṃspākaḥ.

SK 1035 · A 6.3.114संहिताधिकारः (द्वितीयः)

संहितायाम् ॥ १०३५ ॥

saṃhitāyām

saṃhitāyām — [Heading:] In close juncture (saṃhitā).

Rule. This sūtra is an adhikāra, a heading. The rules under it apply only in saṃhitā, the close joining of sounds.

Example.

dviguṇa + karṇa → joined in saṃhitā → SK 1036 lengthens → dviguṇākarṇaḥ

Bhaṭṭoji's commentators suggest the heading's purpose. When the members are recited separated, as in the Vedic word-by-word text, the lengthening does not happen.

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् ॥

This is an adhikāra [heading].

Tattvabodhinī

NSP p. 228

—संहितायाम् । तेन ‘द्विगुणाकर्णः’ इत्यादौ अवग्रहे दीर्घो न भवतीति सूत्राशयमुत्प्रेक्षयन्ति ॥—अधिकारोऽयमिति । तेन ‘विद्मा हि त्वा’ इत्यादौ पदकाले ‘द्यचोतस्तिद्धः’ इति दीर्घो नेत्यादिप्रयोजनान्यूह्यानीति

Bālamanoramā

संहितायाम् - संहितायाम् । सुगमम् ।

translator notes

commentary TB: by 'saṃhitāyām', in dviguṇākarṇaḥ (SK 1036) and the like the lengthening does not occur in avagraha [when the members are separated] — so they conjecture the sūtra's purpose. On 'adhikāro'yam': by it, in 'vidmā hi tvā' and the like, at the time of [separating] padas, the lengthening by 'dvyaco'tastiṅaḥ' (A 6.3.135) does not occur — such purposes are to be inferred. Recorded; BM says only 'sugamam'.

SK 1036 · A 6.3.115V

कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्नछिन्नछिद्रस्रुवस्वस्तिकस्य ॥ १०३६ ॥

karṇe lakṣaṇasyāviṣṭāṣṭapañcamaṇibhinnachinnachidrasruvasvastikasya

karṇe lakṣaṇasyāviṣṭāṣṭapañcamaṇibhinnachinnachidrasruvasvastikasya — When karṇa follows, [the final of a word] denoting a mark [is lengthened], except viṣṭa, aṣṭa, pañca, maṇi, bhinna, chinna, chidra, sruva and svastika.

Rule. Before karṇa "ear", the final of a word naming a mark (lakṣaṇa) is lengthened. Nine marks are excepted: viṣṭa, aṣṭa, pañca, maṇi, bhinna, chinna, chidra, sruva and svastika.

Example.

dviguṇa + karṇa → dviguṇa names a mark → a → ā → dviguṇākarṇaḥ

Bhaṭṭoji's commentators say what a mark is here. It is a sign, such as a sickle, spear or wheel, made on cattle so that the owner can be known.

Applies when / blocked by. Why "a mark"? śobhanakarṇaḥ "fine-eared": śobhana is not a mark.

Why the exceptions? viṣṭakarṇaḥ, aṣṭakarṇaḥ, pañcakarṇaḥ, maṇikarṇaḥ, bhinnakarṇaḥ, chinnakarṇaḥ, chidrakarṇaḥ, sruvakarṇaḥ, svastikakarṇaḥ keep the short vowel.

Siddhānta-kaumudī

कर्णशब्दे परे लक्षणवाचकस्य दीर्घः । द्विगुणाकर्णः । लक्षणस्य किम् । शोभनकर्णः । अविष्टादीनां किम् । विष्टकर्णः । अष्टकर्णः । पञ्चकर्णः । मणिकर्णः । भिन्नकर्णः । छिन्नकर्णः । छिद्रकर्णः । स्रुवकर्णः । स्वस्तिककर्णः ॥

When the word karṇa follows, [the final of a pūrvapada] denoting a mark (lakṣaṇa) takes a long vowel (dīrgha). dviguṇākarṇaḥ. Why 'of [a word] denoting a mark'? śobhanakarṇaḥ. Why 'except viṣṭa and the rest'? viṣṭakarṇaḥ. aṣṭakarṇaḥ. pañcakarṇaḥ. maṇikarṇaḥ. bhinnakarṇaḥ. chinnakarṇaḥ. chidrakarṇaḥ. sruvakarṇaḥ. svastikakarṇaḥ.

Bālamanoramā

कर्णे लक्षणस्याविष्टाष्टपञ्चमणिभिन्न- छिन्नछिद्रस्रुवस्वस्तिकस्य - कर्णै लक्षणस्य । दीर्घविधिः, 'ढ्रलोपे' इत्यतस्तदनुवृत्तेः । यत्पशूनां स्वामिविशेषसंबन्धज्ञानार्थं दात्रशूलचक्राद्याकारचिन्हं क्रियते तल्लक्षणशब्देन विवक्षितम् । तेन 'लम्बकर्ण' इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । द्विगुणाकर्ण इति । द्विगुणरेखौ कर्णौ यस्येति विग्रहः । 'अष्टकर्ण' इत्यादेरष्टसङ्ख्यालिपिचिह्नकर्ण इति वा ।

translator notes

commentary BM: this is a lengthening rule, 'dīrgha' being carried forward (anuvṛtti) from 'ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ' (A 6.3.111). By lakṣaṇa is meant the mark in the shape of a sickle, spear, wheel or the like made on cattle so that their particular owner may be known; hence no over-extension to lambakarṇa and the like. dviguṇākarṇaḥ = 'whose ears have a double line'; aṣṭakarṇa and the like = 'whose ear bears the written figure eight', or so. Followed for 'mark' and for the bracketed subject.

SK 1037 · A 6.3.116V

नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ ॥ १०३७ ॥

nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kvau

nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kvau — When nah, vṛt, vṛṣ, vyadh, ruc, sah and tan ending in kvi[p] follow, [the pūrvapada takes a long vowel].

Rule. Before the roots nah, vṛt, vṛṣ, vyadh, ruc, sah and tan with the affix kvip, the pūrvapada takes a long vowel. kvip is a kṛt affix that leaves no sound behind.

Example.

upa + nah + kvip "that which is tied on" → a → ā → upānat

Likewise nīvṛt, prāvṛṭ, marmāvit, nīruk, abhīruk, ṛtīṣaṭ, parītat.

Applies when / blocked by. Why "with kvip"? pariṇahanam has another affix, so no lengthening.

The word vibhāṣā is carried here from SK 1032, skipping the rules between (a "frog's leap", maṇḍūkapluti). It is a vyavasthita-vibhāṣā, fixed to one domain: only a gati (a prefix like upa) or a kāraka word (one naming a participant in the action) is lengthened. So paṭuruk and tigmaruk keep their short vowel, since paṭu and tigma are neither.

Siddhānta-kaumudī

क्विबन्तेषु एषु परेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानत् । नीवृत् । प्रावृट् । मर्मावित् । नीरुक् । अभीरुक् । ऋतीषट् । परीतत् । क्वौ इति किम् । परिणहनम् । विभाषा पुरुषे SK 1032 इत्यतो मण्डूकप्लुत्या विभाषानुवर्तते सा च व्यवस्थिता । तेन गतिकारकयोरेव । नेह । पटुरुक् । तिग्मरुक् ॥

When these [nah, vṛt, vṛṣ, vyadh, ruc, sah, tan], ending in kvip, follow [as uttarapadas], the pūrvapada takes a long vowel. upānat. nīvṛt. prāvṛṭ. marmāvit. nīruk. abhīruk. ṛtīṣaṭ. parītat. Why 'in kvi'? pariṇahanam. From 'vibhāṣā puruṣe' (SK 1032) [the word] 'vibhāṣā' is carried forward (anuvṛtti) by a frog's leap (maṇḍūkapluti), and that [option] is a vyavasthita-vibhāṣā [an option fixed in its distribution]. Hence [lengthening] only of a gati or a kāraka. Not here: paṭuruk. tigmaruk.

Tattvabodhinī

NSP p. 228

—नहिवृति—। ‘णह वन्धने’, ‘वृतु वर्तने’, ‘वृषु सेचने’, ‘व्यध ताडने’, ‘रुच दीप्तौ’, ‘षह मर्षणे’, ‘तत्तु विस्तारे’ ॥—क्विवन्तेप्विति । उत्तरपदेषु इति शेषः । तेन ‘दिवसेषु रुक्’ इत्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥—उपानदिति । संपदादित्वात्कर्मणि क्विप् ॥ ‘निवर्तते’ इति नीवृत् । ‘प्रवर्षति’ इति प्रावृट् ॥ ‘मर्माणि विध्यति’ इति मर्मावित् । व्यधेः ‘प्रहिज्या—’ इति संप्रसारणम् । निरोचते इति नीरुक् ॥ ‘ऋतिं सहते’ ऋतीषट् । ‘पूर्वपदात्—’ इति षलमिति हरदत्तः । ‘सहेः पृतनर्ताभ्यां च’ इत्यत्र ‘सहेः’ इति योगविभागाच्चकारस्यानुक्तसमुच्चयाद्वेत्यन्ये । सुषामादेराकृतिगणत्वादित्यपरे । ‘परितनोति’ इति परीतत् । ‘गमः क्वौ’ इत्यत्र ‘गमादीनामिति वाच्यम्’ इत्युक्तेर्नलोपः

Bālamanoramā

नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु क्वौ - नहिवृति । उपानदिति । 'णह बन्धने' 'णो नः' सम्पदादित्वात्कर्मणि क्विप् । उपनह्रते इत्युपानत् । पूर्वपदस्य दीर्घः ।नहो धः॑ । निवर्तते इति नीवृत् । 'वृतु वर्तने' कर्तरि क्विप्, दीर्घः । प्रवर्षतीति प्रावृट् ।वृषु सेचने॑क्विप् । दीर्घः ।नहो धः॑ । निवर्तते इति नीवृत् । 'वृतु वर्तने' कर्तरि क्विप्, दीर्घः । प्रवर्षतीति प्रावृट् । 'वृषु सेचने' क्विप् । दीर्घः । मर्माणि विध्यतदीति मर्मावित् । क्विप् ।ग्रहिज्ये॑ति संप्रसारणम् । उपपदसमासः, सुब्लुक्, नलोपः, दीर्घः । निरोचते इचि नीरुक्,रुच दीप्तौ॑क्विप्, दीर्घः । ऋति सहते इति ऋतीषट् ।षह मर्षणे॑क्विप् । दीर्घः,हो ढः॑, 'सात्पदाद्योः' इति षत्वनिषेधे प्राप्तेपूर्वपदा॑दिति षत्वमिति हरदत्तः । सुषामादित्वादित्यपरे । परितनोतीति परीतत् । 'तनु विस्तारे' क्विप्, 'गमः क्वौ' इत्यत्र गमादीनामित्युपसङ्ख्यानादनुनासिकलोपः । तुक्, दीर्घः । अथ पटुरुक्, तिग्मरुगित्यादौ दीर्घमाशङ्क्याह विभाषेति । पटुरुगिति । पटु रोचत इति विग्रहः । उभयत्र कर्तरि क्विप् । पूर्वपदयोर्गतिकारकान्यतरत्वाऽभावान्न दीर्घः । व्यवस्थिविभाषाश्रयणे व्याख्यानमेव शरणम् ।

translator notes

commentary TB: supply 'uttarapadeṣu' after 'kvibanteṣu', so that there is no over-application in 'divaseṣu ruk'; the roots are 'ṇah bandhane', 'vṛtu vartane', 'vṛṣu secane', 'vyadha tāḍane', 'ruca dīptau', 'ṣah marṣaṇe', 'tanu vistāre'. Followed for '[as uttarapadas]'.
commentary BM (TB agrees): upānat = upanahyate, kvip in the karman sense by sampadādi, lengthening, 'naho dhaḥ'; nīvṛt = nivartate, prāvṛṭ = pravarṣati, nīruk = nirocate, each with kvip and lengthening — kartari kvip (BM explicit for nīvṛt and paṭuruk/tigmaruk; implied for prāvṛṭ and nīruk); marmāvit = marmāṇi vidhyati, samprasāraṇa by 'grahi jyā...', upapada-samāsa, luk of the sup, n-elision, lengthening; ṛtīṣaṭ = ṛti(m) sahate, kvip, lengthening, 'ho ḍhaḥ', and the ṣ — where the prohibition 'sāt padādyoḥ' would apply — is by 'pūrvapadāt...' according to Haradatta, by suṣāmādi according to others (TB adds a third view: by yoga-vibhāga of 'saheḥ' in 'saheḥ pṛtanartābhyāṃ ca', A 8.3.109); parītat = paritanoti, kvip, n-elision by the addition of gamādi under 'gamaḥ kvau' (A 6.4.40), tuk, lengthening. Not added to the English, which keeps the forms as the Kaumudī gives them.
commentary BM: the 'vibhāṣā' remark forestalls lengthening in paṭuruk, tigmaruk (paṭu rocate; kartari kvip in both), where the pūrvapadas are neither gati nor kāraka; the recourse to a vyavasthita-vibhāṣā rests on the tradition's interpretation (vyākhyāna) alone. Followed for 'only of a gati or a kāraka'.

SK 1038 · A 6.3.117V

वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् ॥ १०३८ ॥

vanagiryoḥ saṃjñāyāṃ koṭarakiṃśulakādīnām

vanagiryoḥ saṃjñāyāṃ koṭarakiṃśulakādīnām — [The final of] koṭara and the rest [is lengthened] when vana follows, and of kiṃśulaka and the rest when giri follows, in a name.

Rule. In a name, the final of koṭara and the words listed with it is lengthened before vana "forest". The final of kiṃśuluka and the words listed with it is lengthened before giri "mountain".

Example.

koṭara + vana → a name → a → ā → koṭarāvana → with the n made ṇ by SK 1039 → koṭarāvaṇam

kiṃśuluka + giri → kiṃśulukāgiriḥ; Bhaṭṭoji's commentators add añjanāgiriḥ.

Bhaṭṭoji gives these examples under SK 1039, the ṇatva rule for vana (group K).

Siddhānta-kaumudī

कोटरादीनां वने परे किंशुलुकादीनां गिरौ परे च दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥

[The final of] koṭara and the rest is lengthened when vana follows, and [that of] kiṃśuluka and the rest when giri follows, in a name.

Bālamanoramā

वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् - वनगिर्योः । वनगिर्योरिति सप्तमी । कोटरश्च किंशुलुकश्च कोटरकिशुलुकौ, तावादी येषामिति विग्रहः । कोटरादीनांकिंशुलुकादीनां चेति लभ्यते । यथासङ्ख्यमन्वयः । तदाह — कोटरादीनामित्यादिना ।पुरगावण॑मित्युदाहरणानि वक्ष्यन्ते ।

translator notes

commentary BM: 'vanagiryoḥ' is a saptamī; 'koṭarakiṃśulakādīnām' is a bahuvrīhi ('those of which koṭara and kiṃśuluka are the first'), yielding 'koṭara and the rest' and 'kiṃśuluka and the rest', construed with vana and giri respectively (yathāsaṅkhyam); the examples, puragāvaṇam etc., will be given [under 'vanaṃ puragāmiśraka...', SK 1039]. Followed.
textual The sūtra text reads kiṃśulaka; the kaumudī and BM read kiṃśuluka. Both kept as transmitted.

SK 1039 · A 8.4.4V

वनं पुरगामिश्रकासिध्रकासारिकाकोटराग्रेभ्यः ॥ १०३९ ॥

vanaṃ puragāmiśrakāsidhrakāsārikākoṭarāgrebhyaḥ

vanaṃ puragāmiśrakāsidhrakāsārikākoṭarāgrebhyaḥ — [The n of] vana [as uttarapada is replaced by ṇ] after puragā, miśrakā, sidhrakā, sārikā, koṭarā and agre.

Rule. The n of the uttarapada vana becomes ṇ only after these six: puragā, miśrakā, sidhrakā, sārikā, koṭarā and agre.

Example.

puragāvaṇam, miśrakāvaṇam, sidhrakāvaṇam, sārikāvaṇam, koṭarāvaṇam

vanasya agre "in the fore-part of the forest" → agrevaṇam

Bhaṭṭoji's commentators say the first five are names of particular hells.

Applies when / blocked by. The first five words are the koṭara group of SK 1038, already lengthened. They are lengthened only in a name. In a name, SK 857 (pūrvapadāt saṃjñāyām agaḥ) already gives ṇ after them. So their mention here is a niyama, a restriction: after these words, and no others, vana takes ṇ. The word agre, however, is a vidhi: for it, the rule itself gives the ṇ.

Why "only after these"? asipatravanam, the name of another hell, keeps its n.

In agrevaṇam the locative agre keeps its ending (aluk) because the word is listed as a ready-made form in the rājadantādi list. The compound takes the nominative (prathamā), since the locative meaning is contained in the stem itself.

(This rule stands between SK 1038 and SK 1040 in the Siddhānta-kaumudī; it is placed here to open the ṇatva rules.)

Siddhānta-kaumudī

वनशब्दस्योत्तरपदस्य एभ्य एव णत्वं नान्येभ्यः । इह कोटरान्ताः पञ्च दीर्घविधौ कोटरादयो बोध्याः । तेषां कृतदीर्घाणां णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः । अग्रेशब्दस्य तु विध्यर्थः । पुरगावणम् । मिश्रकावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । कोटरावणम् । एभ्य एवेति किम् । असिपत्रवनम् । वनस्याग्रे अग्रेवणम् । राजदन्तादिषु निपातनात्सप्तम्या अलुक् । प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा । किंशुलुकागिरिः ॥

The word vana as uttarapada receives ṇatva [replacement of its n by ṇ] only after these [six], not after others. Here the five [words] ending with koṭarā are to be understood as [what is meant by] koṭarādi in the lengthening rule ['vanagiryoḥ saṃjñāyāṃ koṭarakiṃśulukādīnām', A 6.3.117]. The mention of those [five], with the lengthening already applied, in the ṇatva rule serves as a restriction (niyama) [: since they are lengthened only when the compound is a name, the ṇatva of vana after them is already obtained by 'pūrvapadāt saṃjñāyām agaḥ' (A 8.4.3), and their re-mention here only restricts]. The mention of the word agre, however, serves as an injunction (vidhi). puragāvaṇam. miśrakāvaṇam. sidhrakāvaṇam. sārikāvaṇam. koṭarāvaṇam. Why 'only after these'? asipatravanam. vanasya agre [in the fore-part of the forest] — agrevaṇam: because it is listed as an irregular form (nipātana) among the rājadantādi, the saptamī [of agre] is not elided (aluk); the prathamā [on the compound] is in the sense of the bare prātipadika-meaning [the locative sense being contained in the prātipadika]. kiṃśulukāgiriḥ [an example of the kiṃśulukādi before giri under the lengthening rule].

Tattvabodhinī

NSP p. 228–230

—वनं पुरगा—। ‘व्यत्ययेन पक्ष्यर्थे प्रथमा’ इत्याह—वनशब्दस्येति ॥—एभ्य एवेति । कृतदीर्घेभ्यः पुरगादिभ्य एव परस्य णत्वमित्यर्थः । ‘एभ्यो वनस्यैव णत्वं नान्येषाम्’ इति विपरीतनियमशङ्का तु न भवति, वनादन्यस्मिन्नुत्तरपदे पुरगादीनां दीर्घान्तत्वासंभवात् ॥—नियमार्थ इति । अयं भावः—‘पुरगामिश्रका—’ इति दीर्घनिर्देशादसंज्ञायां दीर्घाभावेन संज्ञायामेव णत्वमिति फलितम् । एवं च ‘पूर्वपदात् संज्ञायाम्’ इत्यनेनैव वनस्य णत्वे सिद्धे पुनरपि कृतदीर्घस्य पुरगादिपश्चकस्य णत्वविधौ नि- दैशो नियमार्थ एवेति ॥—विध्यर्थ इति । असंज्ञात्वेन ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्’ इत्यस्याप्रवृत्तेरिति भावः । न च पुरगाग्रहणमपि विध्यर्थमेव, गकारव्यवधानेन ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्’ इत्यस्य प्राप्त्यभावादिति वाच्यम् । ‘अगः’ इत्यस्य पञ्चम्यन्तत्वं स्वीकृत्य ‘गान्तात्पूर्वपदात्परस्य णत्वं न’ इति व्याख्यानात् । पुरगाशब्दस्य लकारान्तलात् ‘अगः’ इति निषेधस्याप्रवृत्तेः । अत एव ‘अगः’ इत्यस्य ‘ऋग्यनम्’ इत्येकमेवोदाहरणमिति ‘अणृगयनादिभ्यः’ इति निर्देशाश्रयेण तत्प्रत्याख्यातमाकरे ॥—पुरगावणमित्यादि । नरकविशेषस्य संज्ञा ॥—असिपत्रवनमिति । ‘एभ्यो वनस्यैव’ इति विपरीतनियमे तु णलमत्र दुर्वारमिति भावः ॥ सप्तम्यर्थस्य प्रातिपदिकार्थे अन्तर्भावादाह—प्रथमेति । किञ्चलकादीनामुदाहरणमाह—किञ्चलकागिरिरिति । आदिशब्दग्राह्यास्तु ‘अज्जनागिरिः’ इत्यादयः ॥—किञ्चलकेति किम् । कृष्णगिरिः । रामगिरिः ॥—कृषीवल इति । ‘रजःकृष्यास्तुति—’ इत्यादिना मलयें वलच् ॥—अमरावतीति । ‘मादुपधायाश्च’ इति, ‘संज्ञायाम्’ इति वा मतोर्मस्य वः ॥ घञ्मात्रस्योत्तरपदलासंभवादाह—घञ्मत इति ॥—निषाद इति । पुलिन्दो मनुष्यजातिः । ‘निषीदत्यस्मिन्पापम्’ इति निषादः, ‘हलश्च’ इत्यधिकरणे घञ् । कथं तर्हि दौवारिके प्रतीहारशब्दप्रयोग इति चेत् । अत्राहुः । प्रतिहारो द्वारम् । तास्थ्यात्ताच्छब्धमिति ॥—एकचितीक इति । ‘शेषाद्विभाषा’ इति कप् ॥ ‘दंष्ट्रा’ इति वार्तिके दीर्घान्तः पठ्यते ॥ केचित्तु ह्रस्वान्तं पठित्वा ‘श्वादंष्ट्रः’ इति बहुत्री- हौ दीर्घमाहुः, न तु तत्पुरुषे ॥—इह षादिति । ‘काश्यं’ इति तालव्यपाठस्त्वनार्ष इति भावः ॥ वनस्पतिभ्यो वनस्य णत्वमुदाहरति—शिरीषवणमिति । ननु ‘वानस्यत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः’ इत्यमरकोशाद्यस्य पुष्पं विनैव फलप्रादुर्भावः स वनस्पतिः, स चोदुम्बरादिः । शिरीषस्तु न तथा, तस्य पुष्पफलोभयसत्त्वादतो णत्वमिह कथमिति चेत् । अत्राहुः । वनस्पतिशब्देनात्र वृक्षमात्रमुपलक्ष्यते । अत्र च ‘लुपि युक्तवत्’ इति सूत्रस्यं भाष्यं लिङ्गम् । तत्र हि ‘व्यक्तिवचने किम् । शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषाः, तस्य वनं शिरीषवणमित्यत्र णत्वे कर्तव्ये वनस्पतित्वमप्यतिदिश्येत’ इत्युक्तम् । तच्च शिरीषाणां वनस्पतित्वे संगच्छते नान्यथेति दिक् ॥—द्यारुत्र्यज्भ्यामेवेति । व्यवस्थितविभाषाश्रयणादिति भावः । ओषधित्वात्प्राप्ते प्रतिषेधमाह—इरिकादिभ्य इति । एतदपि व्यवस्थितविभाषाज्ञानादेव सिद्धम् ॥— उशीनरा इति । इह उशीनरशब्दस्तद्देशवासिषु भाक्तः ॥—कर्मणि ल्युङिति । ‘कृत्यल्युटो वहुलम्’ इत्यनेन

Bālamanoramā

वनं पुरगामिश्रकासिध्रकाशारिकाकोटराऽग्रेभ्यः - तत्र णत्वविधिं दर्शयति — वनं पुरगा । वनमिति । षष्ठर्थे प्रथमा । इत्यभिप्रेत्याह-वनशब्दस्येति । एभ्य इति । पुरगा, मिश्रका, सिध्रका, सारिका, कोटर, अग्रे इत्येतेभ्य एव परस्य उत्तरपदस्य वनशब्दस्य यो नकारस्तस्य णत्वमित्यन्वयः । 'रषाभ्याम्' इत्यतो 'णो नः' इत्यनुवृत्तेः । सूत्रे 'अग्रे' इति सप्तम्यन्तस्यानुकरणम् । नन्विह भिन्नपदत्वात्अट्कुप्वा॑ङिति णत्वस्याऽप्राप्तेरपूर्वविध्यर्थकत्वावश्यकत्वादेभ्य एवेति कथं नियमलाभ इत्यत आह — इह कोटरान्ता इति । इह=णत्वविधावुपात्ताः पुरगा मिश्रका सिध्रका सारिका कोटर इत्येवं पञ्च शब्दाः, एव वनगिर्योरिति दीर्घाविधौ कोटरादिशब्देन विवक्षिता इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह — तेषामिति । णत्वविधौ तावत्पुरगादिशब्दाः पञ्च दीर्घान्ता एव निर्दिष्टाः । दीर्घस्तु तेषां संज्ञायामेववनगिर्योरिति॑विहितः । एवंच एतेषामसंज्ञायां दीर्घाऽभावात्संज्ञायामेववनं पुरगे॑ति णत्वविधिरिति पर्यवस्यति । ततश्च तेषु वनशब्दनकारस्यपूर्वपदात्संज्ञायामगः॑ इत्येव णत्वे सिद्धे पुनरपि कृतदीर्घस्य पुरगादिपञ्चकस्य णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः संपद्यत इत्यर्थः । अग्रेशब्दस्य त्विति । णत्वविधावग्रेशब्दस्य निर्देशस्तु अग्रेवणशब्दे अपूर्वणत्वविध्यर्थ एव, न तु नियमार्थः । अग्रेवणशब्दस्याऽसंज्ञायामगः॑ इत्येव णत्वे सिद्धे पुनरपि कृतदीर्घस्य पुरगादिपञ्चकस्य णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः संपद्यत इत्यर्थः । अग्रेशब्दस्य त्विति । णत्वविधावग्रेशब्दस्य निर्देशस्तु अग्रेवणशब्दे अपूर्वणत्वविध्यर्थ एव, न तु नियमार्थः । अग्रेवणशब्दस्याऽसंज्ञात्वादिति भावः । न च पुरगावणशब्दे गकारव्यवधानात्पूर्वपदात्संज्ञाया॑मित्यस्य प्राप्त्यसंभवादत्र अपूर्वणत्वविध्यर्थमेव पुरगाग्रहणमिति वाच्यम्, 'अग' इति हि पञ्चमी, गकारान्तात्पूर्वपदात्परस्य णत्वं नेति लभ्यते । पुरगाशब्दस्त्वयमाकारान्त एव, न तु गकारान्त इति, तत्र अग इति निषेधाऽप्राप्त्यापूर्वपदात्संज्ञाया॑मित्येव सिद्धे, पुरगाग्रहणमपि नियमार्थमेवेति भावः । पुरगावणमित्यादयो नकरविशेषाणां संज्ञाः । असिपत्रवनमिति । नरकविशेषोऽयम् । अत्र संज्ञात्वेऽपि पूर्वपदात्संज्ञाया॑मिति णत्वं न भवति, एभ्य एवेति नियमादिति भावः । अग्रेवणमिति । वनशब्दस्य षष्ठन्तस्य अग्रेशब्देन सह षष्ठीसमास इति भावः । ननु तर्हिसुपो धात्वि॑ति सप्तम्या अपि सुक् स्यादित्यत आह — राजदन्तादिष्विति । अनेन वनशब्दस्य परनिपातोऽपिसूचितः । ननु सप्तम्यर्थप्राधान्यात्सप्तमी स्यादित्यत आह — प्रातिपदिकेति । सप्तम्यर्थस्य प्रातिपदिकेऽन्तर्भावादिति भावः । किंशुलुकादीनामुदाहरणमाह — किंशुलुकागिरिरिति ।अञ्जनागिरि॑रित्यप्युदाहार्यम् ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 229 असिपत्रवनमिति—नरकविशेषस्येयं संज्ञा । २ वले इति—अयंच प्रत्यय एव गृह्यते, यथोपदिष्टमित्यस्यानुवृत्तेः । तेना- जन्ते वलथातौ न दीर्घः संज्ञायामेवेदम्, तेन पुत्रवल् इत्यत्र न दीर्घः ।

NSP p. 230 १ क्षीरपानमिति—सर्पिण्वानमित्यादौ तु न, ‘पात्पदाद्योः’ इति निषेधात् । तस्य हि पदे परतो यः पकारस्ततः परस्य नस्य णो नेत्यर्थः । अन्तग्रहणसमर्थ्यात् ।

translator notes

textual The source's sūtra text reads 'sārikā' (dental s) while its padaccheda and the BM pratīka read 'śārikā'; the kaumudī's example is sārikāvaṇam. Left as transmitted (the two spellings are known variants of the bird-name).
commentary BM: 'vanam' is a prathamā in the sense of the ṣaṣṭhī (TB: 'vyatyayena'); 'ṇo naḥ' is carried forward from 'raṣābhyāṃ no ṇaḥ' (A 8.4.1); 'agre' in the sūtra is an imitation of the saptamī-ending form. Objection: across the pada boundary 'aṭkupvāṅ…' cannot reach, so the rule must be a fresh vidhi — how a niyama? Answer (= 'iha koṭarāntāḥ…'): the five words are lengthened only in a saṃjñā, so the ṇatva of vana after them is already given by 'pūrvapadāt saṃjñāyām agaḥ', and their mention with dīrgha restricts. puragā too is niyama, not vidhi, because 'agaḥ' is a pañcamī ('not after a pūrvapada ending in g') and puragā ends in ā. puragāvaṇam etc. are names of particular hells; asipatravanam is a hell too — a saṃjñā, yet the niyama bars 8.4.3 there. agrevaṇam is a ṣaṣṭhī-samāsa; the rājadantādi nipātana also accounts for vana being placed last (paranipāta); the objection that a saptamī should appear (its sense being principal) is met by the saptamī sense being included in the prātipadika. añjanāgiriḥ is a further kiṃśulukādi example. Followed for every bracketed supplement.
commentary TB agrees with BM on the niyama/vidhi analysis and adds: the reverse restriction ('after these only vana gets ṇatva, no other uttarapada') is not feared, because puragādi cannot end in a long vowel before any uttarapada other than vana; and 'agaḥ' has ṛgayanam as its only example and is rejected in the Bhāṣya through the wording 'aṇṛgayanādibhyaḥ'. Under the reverse niyama the ṇatva in asipatravanam would be unavoidable.

SK 1040 · A 6.3.118V

वले ॥ १०४० ॥

vale

vale — [Lengthening, in a name,] when [the affix] vala follows.

Rule. Before the affix valac, the final of the stem is lengthened, in a name.

Example.

kṛṣir asyāsti "one who has ploughing" → kṛṣi + vala → i → ī → kṛṣīvalaḥ

Siddhānta-kaumudī

वलप्रत्यये परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् । कृषीवलः ॥

When the affix vala follows, [the final of the stem] is lengthened, in a name. kṛṣīvalaḥ.

Bālamanoramā

वले - वसे । कृषीवल इति । कृषिरस्यास्तीति विग्रहेरजःकृष्यासुती॑त्यादिना वलच् ।

translator notes

commentary BM: kṛṣīvala = 'one who has kṛṣi (ploughing)' (kṛṣir asyāsti), with valac by 'rajaḥkṛṣyāsutipariṣado valac' (A 5.2.112). Recorded. BM's pratīka reads 'vase' for 'vale' (source layer, not emended).

SK 1041 · A 6.3.119V

मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् ॥ १०४१ ॥

matau bahvaco'najirādīnām

matau bahvaco 'najirādīnām — When matu[p] follows, [a stem] of many vowels [is lengthened, in a name], except ajira and the rest.

Rule. Before the affix matup, a stem with many vowels (bahvac) is lengthened, in a name, except ajira and the words listed with it.

Example.

amarā asyāṃ santi "in which there are immortals" → amara + vatī (matup, its m as v) → a → ā → amarāvatī, the name of Indra's city

Applies when / blocked by.

Why "except ajira and the rest"? ajiravatī, the name of a river.

Why "many vowels"? vrīhimatī: vrīhi has only two.

"In a name" is carried as before: valayavatī is not a name, so no lengthening.

Siddhānta-kaumudī

अमरावती । अनजिरादीनां किम् । अजिरवती । बह्वचः किम् । व्रीहिमती । संज्ञायामित्येव । नेह । वलयवती ॥

[When the affix matup follows, a stem having many vowels (bahvac) takes a long vowel, in a name, but not ajira and the rest.] amarāvatī. Why 'except ajira and the rest'? ajiravatī. Why 'having many vowels'? vrīhimatī. 'In a name' (saṃjñāyām) [is carried forward] just as before. Not here: valayavatī.

Bālamanoramā

मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् - मतौ । मतुप्प्रत्यये परे बह्वचो दीर्घः स्यात्संज्ञायां, न त्वजिरादीनामित्यर्थः । अमरावतीति । इन्द्रनगर्याः संज्ञेयम् । अमरा अस्यां सन्तीति विग्रहः ।मादुपधायाश्चे॑ति,संज्ञाया॑मिति वा मस्य वः । अजिरवतीति । नदीविशेषस्य संज्ञेयम् । वलयवतीति । अनजिरादित्वेऽप्यसंज्ञात्वान्न दीर्घ इति भावः ।

translator notes

commentary BM: when the affix matup follows, a bahvac [stem] is lengthened in a name, but not ajira and the rest. amarāvatī is the name of Indra's city, 'amarā asyāṃ santi'; the m becomes v by 'mād upadhāyāś ca' (A 8.2.9) or by 'saṃjñāyām' (A 8.2.11). ajiravatī is the name of a particular river. valayavatī: though not an ajirādi, there is no lengthening because it is not a name. Followed for the bracketed statement of the rule.

SK 1042 · A 6.3.120V

शरादीनां च ॥ १०४२ ॥

śarādīnāṃ ca

śarādīnāṃ ca — And [the final of] śara and the rest [is lengthened before matu(p), in a name].

Rule. Before matup, in a name, śara and the words listed with it are also lengthened.

Example.

śara + vatī "in which there are reeds", the name of a river → a → ā → śarāvatī

Applies when / blocked by. śara has only two vowels, so SK 1041 cannot reach it. This rule is needed for it.

Siddhānta-kaumudī

शरावती ॥

śarāvatī.

Bālamanoramā

शरादीनां च - शरादीनां च । मतौ दीर्घः संज्ञाया॑मिति शेषः । अबह्वच्कत्वात्पूर्वेण न प्राप्तिः । शरावतीति । शरा अस्यां सन्तीति विग्रहः । नदीविशेषस्य नाम ।

translator notes

commentary BM: supply 'lengthening before matu(p), in a name' (from 'matau bahvaco'najirādīnām', SK 1041); since śara does not have more than two vowels (abahvac), the preceding rule gives no prāpti — hence this rule. śarāvatī = 'in which there are śaras (reeds)', the name of a river. Followed for the bracketed supply in sutra_en.

SK 1043 · A 6.3.121V

इकः वहेऽपीलोः ॥ १०४३ ॥

ikaḥ vahe'pīloḥ

ikaḥ vahe'pīloḥ — [The final of a pūrvapada] ending in ik [is lengthened] when vaha follows, but not of pīlu.

Rule. Before vaha, a pūrvapada ending in an ik vowel is lengthened, but not pīlu.

Example.

ṛṣi + vaha → i → ī → ṛṣīvaham

Applies when / blocked by. Why "ending in ik"? piṇḍavaham. Why "not pīlu"? pīluvaham.

A vārttika widens the exception to "not pīlu and the rest" (apīlvādīnām): dāruvaham also stays short.

Siddhānta-kaumudī

इगन्तस्य दीर्घः स्याद्वहे । ऋषीवहम् । इकः किम् । पिण्डवहम् । अपीलोः किम् । पीलुवहम् ।

[A pūrvapada] ending in ik is lengthened when vaha follows. ṛṣīvaham. Why '[ending in] ik'? piṇḍavaham. Why 'not of pīlu'? pīluvaham.

vārttika

अपील्वादीनामिति वाच्यम्

'Of [words] other than pīlu and the rest' — this should be stated. (vārttika)

(वार्तिकम्) ॥ दारुवहम् ॥

(vārttika) dāruvaham.

Bālamanoramā

इकः वहे अपीलोः - इको वहेऽपीलोः ।अपीलो॑रिति च्छेदः । इगन्तस्येति ।पूर्वपदस्ये॑ति शेषः ।

translator notes

commentary BM: the word-division is 'a-pīloḥ' ('not of pīlu'); with 'igantasya' supply 'of the pūrvapada'. Followed for the bracketed supply.

SK 1044 · A 6.3.122V

उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ॥ १०४४ ॥

upasargasya ghañyamanuṣye bahulam

upasargasya ghañy amanuṣye bahulam — An upasarga [is lengthened] variously before [a word ending in] ghañ, when not [denoting] a human being.

Rule. An upasarga (a prefix such as pari or ni) variously takes a long vowel before a word ending in the affix ghañ, unless the word names a human being.

Example.

pari + pāka (pac "cook" with ghañ) → parīpākaḥ or paripākaḥ

Applies when / blocked by. Why "not a human being"? niṣādaḥ, the name of a tribe of men, keeps its short i.

Siddhānta-kaumudī

उपसर्गस्य बहुलं दीर्घः स्याद्घञन्ते परे नतु मनुष्ये । परीपाकः । परिपाकः । अमनुष्ये किम् । निषादः ॥

An upasarga variously (bahulam) takes a long vowel when [a word] ending in ghañ follows — but not when a human being [is denoted]. parīpākaḥ. paripākaḥ. Why 'when not a human being'? niṣādaḥ.

Bālamanoramā

उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् - उपसर्गस्य । परीपाक इति । पचेर्भावे घञ्, उपधावृद्धिः ।चजोः कु घिण्ण्यतो॑रिति कुत्वम् । निषाद इति । पुलिन्दो नाम मनुष्यजातिविशेषः । निषीदत्यस्मिन् पापमिति निषादः ।हलश्चे॑त्यधिकरणे घञ् । दौवारिके प्रतीहारशब्दे दीर्घस्त्वप्रामाणिकः । यद्वा प्रतीहारो द्वारम्, तत्स्थत्वान्मनुष्ये गौणः ।

translator notes

commentary BM: parīpākaḥ — ghañ in the sense of bhāva after pac, vṛddhi of the penultimate, kutva by 'cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ' (A 7.3.52). niṣāda = the Pulinda, a particular human tribe; 'niṣīdaty asmin pāpam' (sin settles in him), ghañ in the locative sense by 'halaś ca' (A 3.3.121). The long vowel in pratīhāra meaning a door-keeper is unauthoritative; or else pratīhāra means the door, and is applied to the man secondarily because he is stationed there. Recorded; no supplement in the English depends on it beyond the bracketed 'denoted'.

SK 1045 · A 6.3.123V

इकः काशे ॥ १०४५ ॥

ikaḥ kāśe

ikaḥ kāśe — [An upasarga] ending in ik [is lengthened] when kāśa follows.

Rule. An upasarga ending in an ik vowel is lengthened before kāśa.

Example.

vi + kāśa → vīkāśaḥ; ni + kāśa → nīkāśaḥ

Applies when / blocked by. Why "ending in ik"? prakāśaḥ. Bhaṭṭoji's commentators explain the need for this rule: kāśa has the affix ac (an affix, not the sound-group ac), not ghañ, so SK 1044 does not reach it.

Siddhānta-kaumudī

इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः स्यात्काशे । वीकाशः । नीकाशः । इकः किम् । प्रकाशः ॥

An upasarga ending in ik is lengthened when kāśa follows. vīkāśaḥ. nīkāśaḥ. Why '[ending in] ik'? prakāśaḥ.

Bālamanoramā

इकः काशे - इकः काशे । नीकाश इति । पचाद्यजन्तत्वात्पूर्वेण न प्राप्तिः ।

translator notes

commentary BM: nīkāśa ends in the pacādi ac [not in ghañ], so the preceding rule 'upasargasya ghañy amanuṣye bahulam' (SK 1044) gives no prāpti — hence this rule. Recorded; 'upasargasya' continues from that rule, as the kaumudī's own wording shows.

SK 1046 · A 6.3.125V

अष्टनः संज्ञायाम् ॥ १०४६ ॥

aṣṭanaḥ saṃjñāyām

aṣṭanaḥ saṃjñāyām — [The final of] aṣṭan [is lengthened before an uttarapada] in a name.

Rule. The final of aṣṭan "eight" is lengthened before an uttarapada, in a name.

Example.

aṣṭan + pada → aṣṭā + pada → aṣṭāpadam

Applies when / blocked by. Why "in a name"? aṣṭaputraḥ "having eight sons". One of Bhaṭṭoji's commentators remarks that the name-status of aṣṭāpada still needs to be shown.

Siddhānta-kaumudī

उत्तरपदे दीर्घः । अष्टापदम् । संज्ञायां किम् । अष्टपुत्रः ॥

Lengthening [applies] before an uttarapada. aṣṭāpadam. Why 'in a name'? aṣṭaputraḥ.

Bālamanoramā

अष्टनः संज्ञायाम् - अष्टनः संज्ञायाम् । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — उत्तरपदे दीर्घ इति । अष्टापदमिति । संज्ञात्वमन्वेषणीयम् ।

translator notes

commentary BM: 'uttarapade dīrghaḥ' is Bhaṭṭoji's filling of the ellipsis. On aṣṭāpadam BM remarks that its status as a saṃjñā is still to be sought (saṃjñātvam anveṣaṇīyam). Recorded.

SK 1047 · A 6.3.127V

चितेः कपि ॥ १०४७ ॥

citeḥ kapi

citeḥ kapi — [The final of] citi [is lengthened] when kap follows.

Rule. The final of citi is lengthened before the closing affix kap.

Example.

ekā citir yasya "that which has one layer" → ekaciti + kap → i → ī → ekacitīkaḥ, said of a fire-altar

Siddhānta-kaumudī

एकचितीकः ॥

ekacitīkaḥ.

Bālamanoramā

चितेः कपि - चितेः कपि । 'दीर्घ' इति शेषः । एकचितीक इति ।अग्न्याख्यस्थण्डिलविशेष॑ इति शेषः । एका चितिर्यस्येति विग्रहः । शैषिकः कप् । द्विचितीक इति । द्वे चिती यस्येति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM: supply 'dīrghaḥ'. ekacitīka — supply 'a particular fire-altar (sthaṇḍila) called agni'; vigraha 'ekā citir yasya', with the śaiṣika kap; likewise dvicitīka ('dve citī yasya'). Followed for the bracketed supply in sutra_en.

SK 1048 · A 6.3.129V

नरे संज्ञायाम् ॥ १०४८ ॥

nare saṃjñāyām

nare saṃjñāyām — [The final of viśva is lengthened] when nara follows, in a name.

Rule. The final of viśva is lengthened before nara, in a name. The word viśvasya is carried from the preceding sūtra, viśvasya vasurāṭoḥ (A 6.3.128).

Example.

viśva + nara → a name → a → ā → viśvānaraḥ

Siddhānta-kaumudī

विश्वानरः ॥

viśvānaraḥ.

Bālamanoramā

नरे संज्ञायाम् - नरे संज्ञायाम् । 'विश्वस्य दीर्घ' इति शेषः ।विश्वस्य वसुराटोरिति पूर्वसूत्राद्विश्वस्येत्यनुवर्तते ।

translator notes

commentary BM: supply 'viśvasya dīrghaḥ' — 'viśvasya' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra 'viśvasya vasurāṭoḥ' (A 6.3.128). Followed for the bracketed supply in sutra_en.

SK 1049 · A 6.3.130V

मित्रे चर्षौ ॥ १०४९ ॥

mitre carṣau

mitre carṣau — And [viśva is lengthened] before mitra when a ṛṣi [is denoted].

Rule. The final of viśva is lengthened before mitra when the compound names the ṛṣi, the seer.

Example.

viśva + mitra → the seer's name → a → ā → viśvāmitraḥ

Applies when / blocked by. Why "the ṛṣi"? viśvamitro māṇavakaḥ, a boy of that name, keeps the short a.

A vārttika, śuno dantadaṃṣṭrākarṇakundavarāhapucchapadeṣu dīrgho vācyaḥ, lengthens śvan "dog" before danta, daṃṣṭrā, karṇa, kunda, varāha, puccha and pada. śuno dantaḥ "a dog's tooth" → śvādantaḥ, and so on.

Siddhānta-kaumudī

विश्वामित्रः । ऋषौ किम् । विश्वमित्रो माणवकः ।

viśvāmitraḥ [viśva lengthened before mitra, the ṛṣi being meant]. Why 'when a ṛṣi [is denoted]'? viśvamitro māṇavakaḥ [a boy (named) Viśvamitra].

vārttika

शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः

(vārttika) śuno dantadaṃṣṭrākarṇakundavarāhapucchapadeṣu dīrgho vācyaḥ — Lengthening of śvan should be stated when danta, daṃṣṭrā, karṇa, kunda, varāha, puccha or pada follows.

(वार्तिकम्) ॥ श्वादन्तः इत्यादि ॥

(vārttika) śvādantaḥ, and so on.

Bālamanoramā

मित्रे चर्षौ - मित्रे चर्षौ । मित्रशब्दे परे विआस्य दीर्घः स्यादृषौ वाच्ये इत्यर्थः । शुनो दन्तेति । आन्शब्दस्य दन्तादिषु परतो दीर्घ इत्यर्थः । आआदन्त इति । शुनो दन्त इति विग्रहः । आआदंष्ट्रा । षष्ठीसमासः ।दीर्घान्त एव दंष्ट्रशब्दो वार्तिके पठत इति केचित् । ह्रस्वान्त इत्यन्ये । आआदंष्ट्रः । बहुव्रीहिरयम् । आआकर्णः, आआकुन्दः, आआवराहः, आआपुच्छं, आआपदः ।आपुच्छमवनामित॑मित्यसाध्वेव ।

translator notes

commentary BM: when the word mitra follows, viśva takes a long vowel when a ṛṣi is to be expressed; 'viśvasya' is carried forward from 'viśvasya vasurāṭoḥ' (A 6.3.128), as BM states at the preceding sūtra (SK 1048). Followed for the bracketed subject.
commentary BM: the word śvan takes a long vowel before danta and the rest. śvādantaḥ = 'śuno dantaḥ' (a dog's tooth). 'ityādi' covers śvādaṃṣṭrā, a ṣaṣṭhī-samāsa — some hold that the word daṃṣṭra is read in the vārttika with a long final (daṃṣṭrā), others with a short one; śvādaṃṣṭraḥ, a bahuvrīhi; śvākarṇaḥ, śvākundaḥ, śvāvarāhaḥ, śvāpuccham, śvāpadaḥ. 'śvapuccham avanāmitam' [with short a] is simply incorrect. (The OCR of BM garbles śvā- throughout; read through.) Followed for the expansion of 'ityādi' in this note only.

SK 1050 · A 8.4.5V

प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि ॥ १०५० ॥

pranirantaḥśarekṣuplakṣāmrakārṣyakhadirapīyūkṣābhyo'saṃjñāyāmapi

pranirantaḥśarekṣuplakṣāmrakārṣyakhadirapīyūkṣābhyo 'saṃjñāyām api — After pra, nir, antar, śara, ikṣu, plakṣa, āmra, kārṣya, khadira and pīyūkṣā, [the n of vana becomes ṇ] even when [the compound] is not a name.

Rule. After pra, nir, antar, śara, ikṣu, plakṣa, āmra, kārṣya, khadira and pīyūkṣā, the n of vana becomes ṇ even when the compound is not a name.

Example.

prakṛṣṭaṃ vanam "a great forest" → pra + vana → the r of pra is the conditioning sound → n → ṇ → pravaṇam

kārṣya + vana → kārṣyavaṇam

Bhaṭṭoji's commentators list the rest: nirvaṇam, antarvaṇam, śaravaṇam, ikṣuvaṇam, plakṣavaṇam, āmravaṇam, khadiravaṇam, pīyūkṣāvaṇam.

Watch out. In kārṣyavaṇam the ṇ comes from the ṣ, not from the r. The ṣ stands between the r and the n, and ṣ is not one of the sounds that may stand between. His commentators draw the consequence: a spelling kārśya, with palatal ś, would allow no ṇ at all, so it cannot be right.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो वनस्य णत्वं स्यात् । प्रवणम् । कार्ष्यवणम् । इह षात्परत्वाण्णत्वम् ॥

After these, [the n of] vana becomes ṇ. pravaṇam. kārṣyavaṇam. Here [in kārṣyavaṇam] the ṇatva is by virtue of following ṣ.

Bālamanoramā

प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाम्रकार्ष्यखदिर- पियूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि - प्रनिरन्तः । एभ्य इति । प्र, निर्, अन्तर्, शर, इक्षु, प्लक्ष, आम्र, काष्र्य, खदिर, पीयूक्षा-इत्येतेभ्य इत्यर्थः । वनस्येति ।वनं पुरगे॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । प्रवणमिति । प्रकृष्टं वनमिति विग्रहः । प्रादिसमासः । इहेति ।काष्र्यवण॑मित्यत्र षकारात्परत्वेन णत्वं, नतु रेफात् परत्वमादाय, अडादिभिन्नषकारेण व्यवधानादिति भावः । एतेन कार्श्येति तालव्यशकारमध्यपाठोऽप्रामाणिक इति सूचितम् । तथा सति निमित्ताऽभावाण्णत्वाऽसंभवात्, अटकुप्वाङ्भिन्नेन शकारेण व्यवहिततया रेफस्य तन्निमित्तत्वाऽसंभवात् । निर्वणम्, अन्तर्वणं, शरवणम्, इक्षुवणम्, प्लक्षवणम्, आम्रवणं, काष्र्यवणं, खदिरवणं, पीयूक्षावणम् ।

translator notes

commentary BM: 'ebhyaḥ' = after pra, nir, antar, śara, ikṣu, plakṣa, āmra, kārṣya, khadira, pīyūkṣā; 'vanasya' is carried forward (anuvṛtti) from 'vanaṃ purage' (A 8.4.4). pravaṇam = prakṛṣṭaṃ vanam, a prādi-samāsa. In kārṣyavaṇam the ṇ is obtained from the following ṣ, not from the r, since the r is separated by ṣ, which is not among aṭ etc.; this shows that the reading kārśya with palatal ś is unauthoritative, for then no ṇatva could arise — there would be no nimitta, the r being separated by a ś that is not aṭ, ku, pu or āṅ. BM supplies the remaining examples nirvaṇam, antarvaṇam, śaravaṇam, ikṣuvaṇam, plakṣavaṇam, āmravaṇam, kārṣyavaṇam, khadiravaṇam, pīyūkṣāvaṇam. Followed for the bracketed 'in kārṣyavaṇam'.

SK 1051 · A 8.4.6V

विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः ॥ १०५१ ॥

vibhāṣauṣadhivanaspatibhyaḥ

vibhāṣauṣadhivanaspatibhyaḥ — Optionally [ṇ for the n of vana] after [names of] oṣadhis and vanaspatis.

Rule. After the name of a plant (oṣadhi) or a tree (vanaspati), the n of vana optionally becomes ṇ.

Example.

dūrvā + vana (a grass) → dūrvāvaṇam or dūrvāvanam

śirīṣa + vana (a tree) → śirīṣavaṇam or śirīṣavanam

Bhaṭṭoji's commentators note that vanaspati here means any tree. Strictly it names a tree that fruits without flowering, and śirīṣa flowers.

Applies when / blocked by. Two vārttikas limit the rule.

dvyactryajbhyām eva: only after a pūrvapada of two or three vowels. devadāruvanam has four, so it keeps n.
irikādibhyaḥ pratiṣedho vaktavyaḥ: not after irikā and the rest. irikāvanam, mirikāvanam.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो वनस्य णत्वं वा स्यात् । दूर्वावणम् । दूर्वावनम् । शिरीषवणम् । शिरीषवनम् ।

After these [names of oṣadhis and vanaspatis], ṇ optionally [replaces the n] of vana. dūrvāvaṇam, dūrvāvanam. śirīṣavaṇam, śirīṣavanam.

vārttika

द्व्यच्त्र्यज्भ्यामेव

(vārttika) dvyactryajbhyām eva — Only after [a pūrvapada] of two or three vowels.

(वार्तिकम्) ॥ नेह । देवदारुवनम् ।

(vārttika) Not here: devadāruvanam.

vārttika

इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः

(vārttika) irikādibhyaḥ pratiṣedho vaktavyaḥ — A prohibition should be stated after irikā and the rest.

(वार्तिकम्) ॥ इरिकावनम् । मिरिकावनम् ॥

(vārttika) irikāvanam. mirikāvanam.

Bālamanoramā

विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः - विभाषौषधि । वनस्य णत्वमिति । ओषधिवनस्पतिभ्यः परस्य वनस्य यो नकारस्तस्य णत्वं वेत्यर्थः । ओषधिभ्यः उदाहरति — दूर्वावणमिति ।ओषध्यः फलपाकान्ताः॑ इत्यमरः । अथ वनस्पतिभ्य उदाहरति — शिरीषवणमिति । यद्यपि यः पुष्पैर्विना फलति स एव उदुम्बरादिर्वनस्पतिः,वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्रैरपुष्पाद्वनस्पति॑रित्युक्तेः । शिरीषवृक्षश्चायं पुष्पफलवानेन न वनस्पतिस्तथापि वनस्पतिशब्देनाऽत्र वृक्षसामान्यं विवक्षितम् । अत एवसुपि युक्तवद्व्यक्तिवचने॑ इति सूत्रे भाष्येशिरीषवण॑मित्यत्र शिरीषे वनस्पतित्वं व्यवह्मतमिति दिक् । द्व्यच्त्र्यज्भ्यामेवेति ।परस्य वनस्य णत्वं वाच्य॑मिति शेषः । देवदारुवनमिति । प्रत्युदाहरणम् । इरिकादिभ्य इति । एभ्यः परस्य वनस्य णत्वप्रतिषेध इत्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'vanasya ṇatvam' = ṇ optionally in place of the n of vana that follows [names of] oṣadhis and vanaspatis. dūrvāvaṇam is the oṣadhi example (Amara: 'oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ'), śirīṣavaṇam the vanaspati example. Though strictly a vanaspati is what fruits without flowering, like udumbara ('vānaspatyaḥ phalaiḥ puṣpāt tair apuṣpād vanaspatiḥ'), and śirīṣa, bearing flowers and fruit, is not one, 'vanaspati' here intends trees in general — which is why the Bhāṣya on 'supi yuktavad vyaktivacane' treats śirīṣa as a vanaspati in 'śirīṣavaṇam'. Followed for the bracketed 'names of'. The unit carries no Tattvabodhinī block.
commentary BM: to the vārttika supply 'ṇatva of the following vana is to be stated'; devadāruvanam is the counter-example. Followed.
commentary BM: 'irikādibhyaḥ' = prohibition of ṇatva of the vana that follows these.

SK 1052 · A 8.4.8V

वाहनमाहितात् ॥ १०५२ ॥

vāhanamāhitāt

vāhanam āhitāt — [The n of] vāhana [becomes ṇ] after [a word denoting] what is loaded on it (āhita).

Rule. The n of vāhana "vehicle" becomes ṇ after an r or ṣ standing in a word that names the load, the thing loaded on and carried (āhita).

Example.

ikṣu + vāhana "a cart loaded with sugar-cane" → sugar-cane is the load; the ṣ of ikṣu is the conditioning sound → n → ṇ → ikṣuvāhaṇam

Applies when / blocked by. Why "the load"? indravāhanam means the vehicle whose owner is Indra. Indra is not loaded on it, so no ṇ.

The long ā of vāhana, from vah with the affix lyuṭ, is laid down by nipātana in this very sūtra.

Siddhānta-kaumudī

आरोप्य यदुह्यते तद्वाचिस्थान्निमित्तात्परस्य वाहननकारस्य णत्वं स्यात् । इक्षुवाहणम् । आहितात् किम् । इन्द्रवाहनम् । इन्द्रस्वामिकं वाहनमित्यर्थः । वहतेर्ल्युटि वृद्धिरिहैव सूत्रे निपातनात् ॥

The n of vāhana becomes ṇ after a nimitta [r or ṣ] that stands in a word denoting something which is carried after being loaded on. ikṣuvāhaṇam. Why 'after the āhita'? indravāhanam — meaning the vehicle whose owner is Indra. The vṛddhi in [vāhana, from] vah with lyuṭ is by nipātana in this very sūtra.

Bālamanoramā

वाहनमाहितात् - वाहनमाहितात् । वाहने आधीयते वहनाय यत्, नतु स्वयमेवारोढुं शक्नोति तदाहितम् । तदाह — आरोप्येति । निमित्तादिति । रेफषकारान्यतरस्मादित्यर्थः । वाहननकारस्येति । वाहनस्य यो नकारस्तस्येत्यर्थः । अनेन सूत्रे वाहनमिति षष्ठर्थे प्रथमेति सूचितम् । इक्षुवाहणमिति ।इक्षवो हि वहनाय परैरारीप्यन्ते, नतु स्वयमेवारोढुं शक्नुवन्ती॑ति तेषामाहितत्वं बोध्यम् । आरोपितेश्रुयुक्तं शकटादिवाहनमिति यावत् । इन्द्रवाहनमिति । ननु वहेः करणे ल्युटि कथमुपधादीर्घः, ञ्णित्प्रत्ययपरकत्वाऽभावादित्यत आह — वहेर्ल्युटीति ।

translator notes

commentary BM: āhita is what is placed on a vehicle to be carried and cannot mount by itself, hence 'āropya yad uhyate'; 'nimittāt' means after r or ṣ; 'vāhananakārasya' = the n that belongs to vāhana, which shows that the nominative 'vāhanam' in the sūtra stands for the ṣaṣṭhī. ikṣuvāhaṇam: sugar-canes are loaded by others for carriage and cannot mount by themselves, so they are āhita; the vāhana is a cart or the like loaded with sugar-cane. On indravāhanam BM supplies the objection — how is there lengthening of the penultimate with lyuṭ in the karaṇa sense, since no ñit or ṇit affix follows? — which 'vahater lyuṭi vṛddhir ... nipātanāt' answers. Followed for the bracketed 'r or ṣ'.

SK 1053 · A 8.4.9V

पानं देशे ॥ १०५३ ॥

pānaṃ deśe

pānaṃ deśe — [The n of] pāna [becomes ṇ after an r/ṣ cause in the pūrvapada] when a region is denoted.

Rule. The n of pāna "drink" becomes ṇ after an r or ṣ in the pūrvapada, when a region (deśa) is meant.

Example.

kṣīraṃ pānaṃ yeṣām "those whose drink is milk" → kṣīra + pāna → the r of kṣīra → n → ṇ → kṣīrapāṇā uśīnarāḥ "the Uśīnaras"

Likewise surāpāṇāḥ prācyāḥ "the Easterners, whose drink is liquor".

Watch out. Here pāna means "what is drunk": the affix lyuṭ names the object. Only so can "milk" and "drink" refer to the same thing.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य पानस्य नस्य णत्वं स्याद्देशे गम्ये । क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीनराः । सुरापाणाः प्राच्याः । पीयते इति पानम् । कर्मणि ल्युट् ॥

The n of pāna, following a cause [r or ṣ] located in the pūrvapada, becomes ṇ (ṇatva) when a region (deśa) is understood. Those whose drink is milk (kṣīraṃ pānaṃ yeṣām) — kṣīrapāṇā uśīnarāḥ [the Uśīnaras]. surāpāṇāḥ prācyāḥ [the Easterners, whose drink is liquor]. pāna [here means] 'what is drunk' (pīyate iti pānam) — lyuṭ in the sense of the object (karman).

Bālamanoramā

पानं देशे - पानं देशे ।पान॑मिति षष्ठर्थे प्रथमेत्यभिप्रेत्याह — पानस्येति । उशीनरा इति । देशविशेषे बहुवचनान्तोऽयम् । ननु पानशब्दस्य भावस्युडन्तत्वे क्षीरम्पानमिति कथं सामानाधिकरण्यमित्यत आह — पीयते इति ।

translator notes

commentary BM: 'pānam' in the sūtra is a prathamā in the sense of the ṣaṣṭhī, hence Bhaṭṭoji's 'pānasya'. uśīnarāḥ is a plural form denoting a particular region. Objection: if pāna ends in lyuṭ in the sense of bhāva, how can 'kṣīraṃ pānam' be co-referential? Hence 'pīyate iti' — the affix is in the object sense. Followed for the bracketed 'the n of' and for the co-referential rendering 'whose drink is milk'.

SK 1054 · A 8.4.10V

वा भावकरणयोः ॥ १०५४ ॥

vā bhāvakaraṇayoḥ

vā bhāvakaraṇayoḥ — Optionally [ṇ for the n of pāna] in the senses of bhāva and karaṇa.

Rule. When pāna means the act of drinking (bhāva) or the means of drinking (karaṇa), its n optionally becomes ṇ.

Example.

kṣīrasya pānam "the drinking of milk", or "a milk-cup" → kṣīrapāṇam or kṣīrapānam

Applies when / blocked by. A vārttika, girinadyādīnāṃ vā, gives the same option for girinadī and the rest: giriṇadī or girinadī "a mountain stream"; cakraṇitambā or cakranitambā "a woman whose hips are like a wheel".

Siddhānta-kaumudī

पानस्येत्येव । क्षीरपाणम् । क्षीरपानम् ।

'Of pāna' [is carried forward] as before. kṣīrapāṇam, kṣīrapānam.

vārttika

गिरिनद्यादीनां वा

(vārttika) girinadyādīnāṃ vā — Optionally for girinadī and the rest.

(वार्तिकम्) ॥ गिरिणदी । गिरिनदी । चक्रणितम्बा । चक्रनितम्बा ॥

(vārttika) giriṇadī, girinadī. cakraṇitambā, cakranitambā.

Tattvabodhinī

NSP p. 230

—वा भाव—। आदेशार्थं आरम्भ इत्यप्राप्तविभाषा ॥—क्षीरपाणमिति । पीतिः पानं, ‘ल्युट् च’ इति नपुंसके भावे ल्युट् । पीयते अनेनेति पानं, करणे ल्युट् । क्षीरस्य पानं क्षीरपाणम् ॥—गिरिनद्यादीनां वेति । वक्तव्यमिति शेषः ॥ संज्ञायां प्राप्ते, असंज्ञायामप्राप्ते उभयत्र विभाषेत्याहुः ॥—माषवापिणाविति । वहुलमाभीक्ष्ण्ये’ इति णिनिः ॥ ब्रीहिवापाणीति । कर्मण्यण् ॥—उत्तरपदं यदिति । इष्टानुरोधेन तथा व्याख्यायत इति भावः

Bālamanoramā

वा भावकरणयोः - वा भावकरणयोः इत्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । भावे करणे च यः पानशब्दस्तस्य उक्तविषये णो वा स्यादित्यर्थः । आदेशार्थं वचनम् । क्षीरपानं क्षीरपाणमिति । क्षीरस्य पानमिति विग्रहः । भावे करणे वा ल्युट् । पानक्रिया, पानपात्रं वेत्यर्थः । गिरिनद्यादीनामिति । पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य उत्तरपदस्थस्य नस्य णो वेत्युपसङ्ख्यानमित्यर्थः । गिरेर्नदीति विग्रहः । चक्रनितम्बेति । चक्रमिव नितम्बो यस्याः सा इति विग्रहः ।

translator notes

commentary BM: 'ity eva' = it is indeed carried forward (anuvṛtti) [from 'pānaṃ deśe', SK 1053]; the sense is that the [n of the] word pāna in the senses bhāva and karaṇa optionally becomes ṇ in the domain already stated [after a cause standing in the pūrvapada]. The statement is for the sake of the substitute. kṣīrapānam = 'kṣīrasya pānam', with lyuṭ in bhāva or karaṇa: the act of drinking, or the drinking-vessel. Followed for 'is carried forward'.
commentary TB: the rule is begun for the sake of the substitute, so it is an aprāpta-vibhāṣā. kṣīrapāṇam: 'pītiḥ pānam', lyuṭ in bhāva in the neuter by 'lyuṭ ca'; 'pīyate anena', lyuṭ in karaṇa; 'kṣīrasya pānaṃ kṣīrapāṇam'. (The TB block also carries māṣavāpiṇau, vrīhivāpāṇi and 'uttarapadaṃ yat', which belong to SK 1055.)
commentary BM: the vārttika is an upasaṃkhyāna: ṇ optionally in place of the n standing in the uttarapada after a cause located in the pūrvapada; girinadī = 'girer nadī'; cakranitambā = 'cakram iva nitambo yasyāḥ sā'. TB: supply 'vaktavyam'; and they say the option holds both where ṇatva was already obtained (in a saṃjñā) and where it was not (outside a saṃjñā) — an ubhayatra-vibhāṣā. Followed.

SK 1055 · A 8.4.11V

प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च ॥ १०५५ ॥

prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca

prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca — And [an n standing] at the end of a prātipadika, in num, or in a vibhakti [after an r/ṣ-cause in the pūrvapada optionally becomes ṇ].

Rule. After an r or ṣ in the pūrvapada, an n optionally becomes ṇ in three places: at the end of a prātipadika (a noun stem), in the augment num, and in a case-ending (vibhakti).

Example.

At the end of a stem: māṣān vapete "the two who sow beans" → māṣavāpin + au → māṣavāpiṇau or māṣavāpinau

In num: vrīhivāpa + num + i → vrīhivāpāṇi or vrīhivāpāni

In a case-ending: māṣavāpa + ena → māṣavāpeṇa or māṣavāpena

Applies when / blocked by. A vārttika, uttarapadaṃ yat prātipadikaṃ tadantasyaiva ṇatvam, narrows the first place: the stem must be the uttarapada itself. So gargāṇāṃ bhaginī "the sister of the Gargas" → gargabhaginī, with no ṇ: bhaginī is the uttarapada, but it ends in ī, not in n.

Bhaṭṭoji then reasons about the mention of num. Because num is added to the whole stem, the num of vrīhivāpāṇi belongs to vrīhivāpa, not to the uttarapada vāpa. So the sūtra must name num separately. But num is also needed for the num of the root hivi in prahiṇvan. So it cannot serve as proof of the vārttika. Scholars discuss this. In prenvanam and the like there is no ṇ, because they belong to the kṣubhnādi list (SK 792).

A second vārttika, yuvāder na, removes the option for yuvan, pakva and the rest: ramyayūnā, paripakvāni.

Bhaṭṭoji recalls ekājuttarapade ṇaḥ (SK 307): when the uttarapada has one vowel, the ṇ is obligatory. vṛtrahaṇau; hariṃ mānayati "one who honours Hari" → harimāṇī; in num, kṣīrapāṇi; in case-endings, kṣīrapeṇa, ramyaviṇā.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य एषु स्थितस्य नस्य णो वा स्यात् । प्रातिपदिकान्ते, माषवापिणौ । नुमि, व्रीहिवापाणि । विभक्तौ, माषवापेण । पक्षे माषवापिनावित्यादि ।

In place of an n that follows a cause [r, ṛ, ṝ or ṣ] located in the pūrvapada and that stands in these [three positions — at the end of a prātipadika, in num, or in a vibhakti], ṇ optionally occurs. [n] at the end of a prātipadika: māṣavāpiṇau. In num: vrīhivāpāṇi. In a vibhakti: māṣavāpeṇa. In the alternative, māṣavāpinau, and so on.

vārttika

उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्यैव णत्वम्

(vārttika) uttarapadaṃ yat prātipadikaṃ tadantasyaiva ṇatvam — ṇatva [applies] only to [the n] that is the final of a prātipadika which is the uttarapada.

(वार्तिकम्) ॥ नेह । गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनी । अतएव नुङ्ग्रहणं कृतम् । अङ्गस्य नुम्विधानात्तद्भक्तो हि नुम् नतूत्तरपदस्य । किंच । प्रहिण्वन्नित्यादौ हिवेर्नुमो णत्वार्थमपि नुङ्ग्रहणम् । प्रेन्वनमित्यादौ तु क्षुभ्नादित्वान्न ।

(vārttika) Not here: gargāṇāṃ bhaginī [the sister of the Gargas] → gargabhaginī. For this very reason the mention of num was made [in the sūtra]: for, since num is prescribed for the aṅga, num belongs to that [aṅga as a whole] and not to the uttarapada [so that, without the mention of num, the num of vrīhivāpāṇi would not count as the final of the uttarapada-prātipadika]. Moreover, the mention of num is also for the sake of ṇatva of the num of [the root] hivi in prahiṇvan and the like [so that it cannot serve as the indicator just claimed]. But in prenvanam and the like [ṇatva does] not [occur], because [these] belong to the kṣubhnādi [group].

vārttika

युवादेर्न

(vārttika) yuvāder na — Not [the ṇatva-option just stated] for yuvan and the rest [i.e. for the n of the uttarapadas yuvan, pakva, …].

(वार्तिकम्) ॥ रम्ययूना । परिपक्वानि । एकाजुत्तरपदे णः SK 307 । नित्यमित्युक्तम् । वृत्रहणौ । हरिं मानयतीति हरिमाणी । नुमि, क्षीरपाणि । विभक्तौ, क्षीरपेण । रम्यविणा ॥

(vārttika) ramyayūnā. paripakvāni. [sūtra:] ekājuttarapade ṇaḥ (SK 307; A 8.4.12). It was stated [there] that [this ṇatva] is obligatory (nitya). vṛtrahaṇau. One who honours Hari (hariṃ mānayati) — harimāṇī. In num: kṣīrapāṇi. In a vibhakti: kṣīrapeṇa. ramyaviṇā.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 230

—गर्गभगिनीति । इह भगिनीशब्द उत्तरपदं, न तु भगिन्शब्दः । अत्र च व्याख्याने नुम्प्रहणमेव ज्ञापकमिति भावः ॥ प्राचां मतमाह—अतप्येति । तदुक्तं ज्ञापकं विघटयति—किञ्चेति ॥—परिपक्वानीति । ‘कुमति च’ इति नित्यं णत्वं प्राप्तम् ॥—एकाजुत्तर—। प्राग् व्याख्यातमपि प्रकरणानुरोधेन स्मार्यते ॥—वृत्रहणाविति । वृत्रं हतवन्तौ ‘ब्रह्मश्रूण—’ इति क्विप् ॥—हरिमाणीति । मनेर्ण्यन्तात् ‘क्विप् च’ इति क्विप् । ‘गतिकारकोपपदानाम्—’ इत्यादिना सुवृत्पत्तेः प्राक् समासान्नकारान्तमुत्तरपदम्, नान्तलान्डीप् ॥—क्षीरपाणीति । पिवतेः कर्मण्युपपदे ‘आतोऽनुपसर्गे—’ इति कः । ‘आतो लोप इटि च’ इत्यालोपः ॥—रम्यविणेति । रम्यश्चासां विश्वेति विग्रहः । तत् ‘आडो नाऽस्त्रियाम्’ ॥ ननु अन्तर्वर्तिनां विभक्तिमाश्रित्य विशब्दस्य पदलात् ‘पदव्यवायेऽपि’ इति णलनिषेधः स्यात् । मैवम् । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ—’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन विशब्दस्य पदलाभावात् ॥ ‘स्वादिषु—’ इत्यनेन तु रम्यविशब्दस्यैव पदत्वं न तु विशब्दस्य । यस्मात्स्वादिविधिस्तस्यैव पदलाभ्युपगमात् । एवं च पुनर्भूणामित्यत्र णत्वं निर्वाधमेव, नामि परतो भूशब्दस्य पदलाभावात्

Bālamanoramā

प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च - प्रातिपदिकान्त । पूर्वपदस्थादिति ।पूर्वपदात्संज्ञाया॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । एषु स्थितस्येति । प्रातिपदिकान्ते नुमि विभक्तौ च विद्यमानस्येत्यर्थः । वा स्यादिति ।वा भावकरणयो॑रित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । प्रातिपदिकान्ते इति । 'उदाहरणं वक्ष्यते' इति शेषः । माषवापिणाविति । माषान् वपेते इति विग्रहः ।बहुलमाक्षीक्ष्ण्ये॑ इति जातावपि सुप्युपपदे णिनिः । उपपदसमासः । वापिन्शब्दस्य कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्तदन्तनस्य णत्वमिति भावः । नुमीति । 'उदाह्यियते' इति शेषः । व्रीहिवापाणीति ।कृषीवलकुलानी॑ति शेषः । व्रीहिन्वपन्ती॑ति विग्रहः । कर्मण्यण् । व्रीहिवापशब्दान्नपुंसकात् 'जश्शसोश्शिः' 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुमिसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घः । नुमो नस्य णत्वमिति भावः । विभक्ताविति । 'उदाह्यियते' इति शेषः । माषवापेणेति । तृतीयाविभक्तिस्थत्वान्नस्य णत्वम् । इत्यादीति । णत्वाऽभावपक्षे माषवापिनौ, माषवापानि, माषवापेनेत्युदाहार्यमिंति भावः । ननु गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनीत्यत्र ङीप्प्रत्ययप्रकृतिभूतभगिन्शब्दात्मकप्रातिपदिकान्तत्वान्नकारस्य णत्वविकल्पः कुतो न स्यादित्यत आह — उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्यैव णत्वमिति । पूर्वपदेन उत्तरपदमाक्षिप्तम् । तच्च प्रातिपदिकस्यैव विशेषणं, नतु तदन्तस्य, नापि नुम्विभक्त्योः, असंभवादिति भावः । नेहेति । गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनीति षष्ठीसमासे भगिनीशब्द उत्तरपदं, नतु तत्प्रातिपदिकं, प्रत्ययान्तत्वात् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्रातिपदिकग्रहणेन भगिनीशब्दस्य ग्रहणे ।ञपि तदन्तमीकार एव, नतु नकारः, अतो न तस्येदं पाक्षिकं णत्वमिति भावः । प्रातिपदिकस्योत्तरपदत्वविशेषणं सूत्रकारस्य संमतमित्याह — अत एवेति । प्रातिपदकस्य उत्तरपदत्वविशेषणादेव, सूत्रकारेण कृतं नुङ्ग्रहणमर्थवत्, अन्यथा तदनर्थकमित्यर्थः । कुत इत्यत आह — अङ्गस्येति । 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुम्विधावङ्गस्येत्यनुवृत्तम् । तथाच झलन्तस्याऽजन्तस्य चाऽङ्गस्य क्लीबस्य नुम् स्यात्सर्वनामस्थाने इत्यर्थो लभ्यते ।माषवापाणी॑त्यत्र तु सर्वनामस्थानं प्रति माषवापशब्दोऽङ्गम् । तस्य माषवापशब्दस्य विहितो नुमागमस्तदवयव एव भवति, नतु उत्तरपदभूतवापशब्दस्यैवाऽवयवः । तथाच उत्तरपदभूतप्रातिपदिकान्तत्वाऽभावात्प्रातिपदिकान्ते॑त्यनेन णत्वविकल्पस्याऽप्राप्तौ नुङ्ग्रहणम् । प्रातिपदिकस्य उत्तरपदत्वं विशेषणाऽभावे तु माषवापशब्दान्तावयवस्य नुमो माषवापेति प्रातिपदिकान्तावयवत्वस्य सत्त्वात्प्रातिपदिकान्ते॑त्येव सिद्धे नुङ्ग्रहणं व्यर्थं स्यादित्यर्थः । तदेव#ं प्रातिपदिकस्य उत्तरपदत्वविशेषणे नुङ्ग्रहणं लिङ्गमिति स्थितम् । वस्तुतस्तुं नेदं लिङ्गमित्याह — किंञ्चेति । किञ्चेति विशेषप्रदर्शने । 'हिवि प्रीणने' भ्वादिः, इदित्त्वात् नुम्, लटः शत्रादेशः ।माषवापाणी॑त्यत्र नुमो नस्य प्रातिपदिकान्तत्वेपि प्रहिण्बन्शब्दे नुमो नस्य प्रातिपदिकान्तत्वाऽभावात्प्रातिपपदिकान्ते॑त्यनेन णत्वविकल्पस्याऽप्राप्तेस्तदर्थं नुङ्ग्रहणमावश्यकम् । अत उत्तरपदत्वस्य प्रातिपदिकविशेषणत्वे कथं नुङ्ग्रहणं लिङ्गं स्यात् । तस्मादुत्तरपदविशेषणे भाष्यमेव शरणमिति भावः । ननु माषवापिणावित्यत्रवापिन्नि॑ति प्रातिपदिकस्य कथमुत्तरपदत्वं,गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचन॑मिति सुबुत्पत्तेः प्रागेव समासप्रवृत्तेरिति चेत्, न उत्तरपदशब्दस्य समासचरमावयवे रूढत्वादित्यलम् । ननु 'इवि व्याप्तौ' इदित्त्वान्नुम् । ल्युटि अनादेशः । प्रकृष्टमिन्वनमिति प्रादिसमासे नुमो नकारस्य णत्वविकल्पः स्यादित्यत आह — प्रेन्वनमिति । युवादेर्नेति । 'उक्तणत्वविकल्प' इति शेषः । वार्तिकमिदम् । रम्ययूनेति । रम्यश्चासौ युवा चेति विग्रहः । प्रातिपदिकान्तनकार त्वात्प्राप्तिः । परिपक्वानीति । इह नुमो नकारस्यप्रातिपदिकान्ते॑ति विकल्पं बाधित्वाकुमति चे॑ति नित्यं णत्वं प्राप्तम्, तदिह, युवादित्वान्निषिध्यते । एकाजुत्तरपदे णः । अजन्तस्त्रीलिङ्गे पुनर्भूशब्दनिरूपणे व्याख्यातमपि प्रकरणानुरोधात्स्मर्यते । नित्यमित्युक्तमिति ।आरम्भसामर्थ्यान्नित्यमिदं णत्व॑मिति तत्रैवोक्तमित्यर्थः । हरिमाणीति । मनेण्र्यन्तात्क्विप् चे॑ति क्विपिगतिकारकोपपदाना॑मिति सुबुत्पत्तेः प्राक् समासः । नान्तत्वान्ङीप् । अत्र॒मा॑निति प्रातिपदिकमुत्तरपदं तदन्तत्वान्नकारस्य णत्वविकल्पे प्राप्ते नित्यं णत्वम् । नुमीति । 'उदाह्यियते' इति शेषः । क्षीरपाणीति । कर्मण्युपपदे पाधातोः 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कः,आतो लोप इटि चे॑त्याल्लोपः । क्षीरपशब्दाज्जश्शसोश्शिः । अजन्तलक्षणो नुम् । दीर्घः । तस्य नित्यं णत्वमम् । विभक्ताविति । 'उदाह्यियते' इति । शेषः । क्षीरपेणेति । विभक्तिस्थत्वान्न नित्यं णत्वम् । विभक्तावुदाहरणान्तरमाह — रम्यविणेति । विः=पक्षी, रम्यश्चासौ विश्च, तेनेति विग्रहः । नचात्रपदव्यवायेऽपी॑ति निषेधः शङ्क्यः । किमिह प्रत्ययलक्षणे अन्तर्वर्तिर्नीं विभक्तिमाश्रित्यसुप्तिङन्त॑मिति पदत्वमभिमतम्, उत तृतीयाविभक्तौ परतः 'स्वादिषु' इति पदत्वम् । नाद्यः ।उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ॑ इति प्रत्ययलक्षमप्रतिषेधात् । न द्वितीयः । 'स्वादिषु' इत्यनेन हि रम्यविशब्दस्यैव पदत्वं लभ्यते, नतु विशब्दस्य , तृतीयाविभक्तेः समुदायादेव विधानात् । अत एवपुनर्भूणा॑मित्यत्र नामि भूशब्दमात्रस्य पदत्वाऽभावात् 'पदव्यवायेऽपि' इति निषेधाऽभावाण्णत्वमिति प्राञ्चः । अत्र यद्वक्तव्यं तत्पदत्वयवायेऽपीत्यत्रानुपदमेव वक्ष्यते ।

translator notes

commentary BM: 'pūrvapadāt' is carried forward from 'pūrvapadāt saṃjñāyām agaḥ' (A 8.4.3) and 'vā' from 'vā bhāvakaraṇayoḥ' (A 8.4.10); 'eṣu sthitasya' = present in a prātipadika-final, in num, or in a vibhakti. māṣavāpiṇau = 'māṣān vapete', ṇini by 'bahulam ābhīkṣṇye' with a sup-upapada even in a jāti sense, upapada-samāsa, vāpin being a prātipadika as a kṛdanta; vrīhivāpāṇi (supply kṛṣīvala-kulāni) = 'vrīhīn vapanti', aṇ by 'karmaṇy aṇ', neuter, śi, num by 'napuṃsakasya jhalacaḥ', dīrgha by 'sarvanāmasthāne ca'; māṣavāpeṇa = n of the tṛtīyā; 'ityādi' = māṣavāpinau, māṣavāpāni, māṣavāpena in the non-ṇatva alternative. Followed for the bracketed positions.
commentary BM: the vārttika answers why gargabhaginī gets no optional ṇatva though bhagin(ī) ends the compound — 'uttarapada' qualifies the prātipadika (not its final, nor num, nor the vibhakti); bhaginī is the uttarapada but, being affix-ended, not the prātipadika, and even taken via the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā its final is ī, not n. 'ata eva': the num-mention is meaningful only under this qualification, since 'aṅgasya' is carried into 'napuṃsakasya jhalacaḥ' (A 7.1.72) and so the num of vrīhivāpāṇi is a part of the aṅga vrīhivāpa, not of the uttarapada vāpa; otherwise 'prātipadikānte' alone would reach it and the num-mention would be idle. 'kiñca' (BM: 'vastutas tu nedaṃ liṅgam'): the num of hivi in prahiṇvan (hivi prīṇane, idit → num, laṭ → śatṛ) is not prātipadika-final, so the num-mention is needed anyway and cannot be an indicator — the Bhāṣya alone grounds the uttarapada-qualification. prenvanam = pra + invana (ivi vyāptau, num, lyuṭ), a prādi-samāsa; blocked as kṣubhnādi. Followed for the bracketed supplements.
commentary TB: in gargabhaginī the uttarapada is bhaginī, not bhagin, and on this explanation the num-mention is the jñāpaka; 'ata eva' states the view of the ancients (prācāṃ matam) and 'kiñca' dismantles that jñāpaka. Agrees with BM on the force of 'kiñca'; followed for '[so that it cannot serve as the indicator just claimed]'.
commentary BM: supply 'the ṇatva-option just stated' as the predicate; BM calls this a vārttika.
commentary BM: ramyayūnā = 'ramyaś cāsau yuvā ca', where the option would have been reached through the prātipadika-final n; paripakvāni: the option for num's n is set aside by the nitya ṇatva of 'kumati ca' (A 8.4.13), and that is what yuvādi-membership prohibits. 'ekājuttarapade ṇaḥ', though explained at the feminine punarbhū (SK 307), is recalled to suit the section; 'nityam ity uktam' = it was said there that this ṇatva is nitya by the force of its separate enunciation (ārambha-sāmarthya). harimāṇī: kvip by 'kvip ca' after the ṇic-form of man, compound before sup-generation by 'gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanam', ṅīp as n-final; mān is the uttarapada-prātipadika, so the option was reached, but the ṇatva is nitya. kṣīrapāṇi: pā with karman-upapada, ka by 'āto 'nupasarge kaḥ', ā-lopa by 'āto lopa iṭi ca', śi, num, dīrgha, nitya ṇatva; kṣīrapeṇa: vibhakti-n, nitya; ramyaviṇā (vi = bird, 'ramyaś cāsau viś ca', tṛtīyā) is a second vibhakti example. BM rejects the fear of 'padavyavāye 'pi': vi is not a pada — pratyayalakṣaṇa is barred by 'uttarapadatve cāpadādividhau', and 'svādiṣu' makes ramyavi as a whole the pada; likewise punarbhūṇām. Followed.
commentary TB adds: vṛtrahaṇau = 'vṛtraṃ hatavantau', kvip by 'brahmabhrūṇavṛtreṣu kvip'; in ramyaviṇā the tṛtīyā is nā by 'āṅo nāstriyām'; and the same rebuttal of 'padavyavāye 'pi' as BM (vi not a pada; padatva of ramyavi only by 'svādiṣu'; hence punarbhūṇām unobstructed).

SK 1056 · A 8.4.13V

कुमति च ॥ १०५६ ॥

kumati ca

kumati ca — And [ṇ obligatorily for such an n] when [the uttarapada] contains a ka-class consonant.

Rule. When the uttarapada contains a k-class consonant, the same three *n*s become ṇ obligatorily. The three are the stem-final n, the n of num, and the n of a case-ending. Bhaṭṭoji's commentators note that this rule is for an uttarapada of more than one vowel; SK 307 already covers one vowel.

Example.

Stem-final: harikāmin + au → the k of kāma is in the uttarapada → harikāmiṇau

In num: harikāmāṇi

In a case-ending: harikāmeṇa

Watch out. The rule says "containing" a k-class sound, not "beginning with" one. Bhaṭṭoji's commentators explain the wording. A rule stated with a single sound would reach only an uttarapada beginning with it, as in harikāmāṇi. The fuller wording also reaches forms like vastrayugeṇa.

Siddhānta-kaumudī

कवर्गवत्युत्तरपदे प्राग्वत् । हरिकामिणौ । हरिकामाणि । हरिकामेण ॥

When an uttarapada containing a [consonant of the] ka-class follows, [ṇatva applies] as before [i.e. obligatorily, for an n at the end of a prātipadika, in num, or in a vibhakti]. harikāmiṇau. harikāmāṇi. harikāmeṇa.

Tattvabodhinī

NSP p. 230

—कुमति च । अनेकाजुत्तरपदार्थं आरम्भः ॥ ‘कौ’ इत्येव तु न सूत्रितम् । ‘यस्मिन्विधिः—’ इति तदादिविधौ कवर्गाद्युत्तरपद एव हरिकामाणीत्यादावयं विधिः स्यात् न तु वस्त्रयुगेणेत्यादौ, तथा च मतुवन्तनिर्देश आवश्यक इत्याह—कवर्गवतीति

Bālamanoramā

कुमति च - कुमति च । प्राग्वदिति । प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं मत्वं स्यादित्यर्थः । अनेकाजुत्तरपदार्थमिदम् । हरिकामिणाविति । 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' इति णिनिः । प्रातिपदिकान्तत्वाण्णत्वम् । हरिकामाणीति । अजन्तलक्षणनुमो नित्यं णत्वम् । हरिकामेणेति । विभक्तिस्थस्योदाहरणम् ।

translator notes

commentary BM: 'prāgvat' = the n standing at the end of a prātipadika, in num, or in a vibhakti obligatorily (nityam) becomes ṇ; the rule is for an uttarapada of more than one vowel [the ekāc case being covered by 'ekājuttarapade ṇaḥ', A 8.4.12]. harikāmiṇau: ṇini by 'bahulam ābhīkṣṇye' (A 3.2.81), ṇatva as prātipadika-final; harikāmāṇi: obligatory ṇatva of the num that belongs to a vowel-final stem; harikāmeṇa: the vibhakti example. Followed for the bracketed expansion of 'prāgvat'.
commentary TB: the rule is begun for the uttarapada of more than one vowel. 'kau' alone was not made the sūtra, because by 'yasmin vidhis tadādāv algrahaṇe' [a rule stated with a single sound applies to what begins with it] the rule would then hold only for an uttarapada beginning with a ka-class consonant, as in harikāmāṇi, and not in vastrayugeṇa and the like — so the designation with matup is necessary; hence Bhaṭṭoji's 'kavargavati'. Followed for 'containing'.

SK 1057 · A 8.4.38V

पदव्यवायेऽपि ॥ १०५७ ॥

padavyavāye'pi

padavyavāye'pi — Even when a pada intervenes [between the cause and the n, ṇatva does not take place].

Rule. When a pada, a whole word, stands between the conditioning sound and the n, there is no ṇatva. The word na "not" is carried from A 8.4.34.

Example.

māṣakumbhavāpena → the ṣ of māṣa and the n of the ending are separated by the pada kumbha → the n stays

caturaṅgayogena → the r of catur and the n are separated by the pada aṅga → the n stays

Scholars discuss how these two compounds are best analysed.

Applies when / blocked by. A vārttika, ataddhita iti vācyam, limits the bar. It holds only when the intervening pada is not followed by a taddhita. In ārdragomayeṇa and śuṣkagomayeṇa the pada go stands between, but it is followed by the taddhita mayaṭ in gomaya "cow-dung". So the n becomes ṇ, after the r of ārdra and the ṣ of śuṣka.

Siddhānta-kaumudī

पदेन व्यवधानेऽपि णत्वं न स्यात् । माषकुम्भवापेन । चतुरङ्गयोगेन ।

Even when there is intervention by a pada [between the conditioning sound and the n], ṇatva does not take place. māṣakumbhavāpena. caturaṅgayogena.

vārttika

अतद्धित इति वाच्यम्

(vārttika) ataddhita iti vācyam — It should be stated: '[when the intervening pada is] not followed by a taddhita'.

(वार्तिकम्) ॥ आर्द्रगोमयेण । शुष्कगोमयेण ॥

(vārttika) ārdragomayeṇa. śuṣkagomayeṇa.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 230–231

—पदेन व्यवधान इति । निमित्तनिमित्तिनोर्मध्ये पदे सति णत्वं नेत्यर्थः ॥—माषकुम्भवापेनेति । माषकुम्भं वपतीति ‘कर्मण्यण्’ उपपदसमासः ॥—चतुरङ्गयोगेनेति । ‘चलार्यङ्गान्यस्य । तेन योगः’ इति मनोरमायां विगृहीतम् । तदयुक्तम् । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादङ्गशब्दस्यापदलात् । तस्मात् ‘अङ्गानां योगोऽङ्गयोगश्चतुर्णामङ्गयोगः’ इत्येव विग्रहीतव्यम् । न च ‘चतुरङ्गेन योगः’ इति विग्रहेऽप्यङ्गशब्द उत्तरपदं नेति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधो न प्रवर्तते इति शङ्क्यम् । तस्य पूर्वसमासस्योत्तरपदलात्, ‘उत्तरपदत्वे च—’ इति प्रतिषेधवचनस्यापि ‘उत्तरस्य समासचरमावयवस्य पदत्वे कर्तव्ये पदादिविधिभिन्ने प्रत्ययलक्षणं न प्रवर्तते’ इत्यर्थाभ्युपगमाच्च ॥ ‘शाकपार्थिवादीनामुत्तरपदलोपः’ ‘प्रादिभ्यो धातुजस्य—’ इत्यादौ तूत्तरपदशब्देन समासचरमावयवगात्रं गृह्यते इति प्रत्ययलक्षणप्रवृत्त्यभावेऽपि न क्षतिः ॥ इह तु पदललाभाय प्रत्ययलक्षणप्रवृत्तिरपेक्षिता । एवं च ‘माषकुम्भवापेन’ इत्यत्रापि कुम्भस्य वापः कुम्भवापः । कुम्भशब्दः कुम्भपरिमितधान्ये भाक्तः । ‘माषाणां कुम्भवापः’ इति विग्रहीतव्यमिति नव्याः ॥ केचित्तु ‘अपदादिविधौ इत्यत्र ‘पदान्तविधौ’ इत्यर्थं परिकल्प्य ‘पदव्यवायेऽपि’ इत्यस्य पदान्तविधिलाभावान्नात्स्यत्र प्रत्ययलक्षणनिषेध इत्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । तथा हि सति लाघवात् ‘पदान्तविधौ’ इत्येव ब्रूयात्, न तु ‘अपदादिविधौ’ इति दिक् । किञ्चोत्तरपदत्वे इति वचनस्य पदान्तविधौ कर्तव्ये प्रतिषेध इत्यर्थाभ्युपगमे परमदण्डिनाविति ‘इमो हस्वादचि—’ इति सूत्रस्थमनोरमाग्रन्थेनैव विरोध इत्यलमियता ॥—अतद्भित इति । ‘व्यवधायकपदस्य तद्धितश्चेत्परो न भवति, तदा निषेधः’ इत्यर्थः ॥—आर्द्रगोमयेणेति । इह गोशब्दः पदम् । ‘उत्तरपदत्वे च-’ इति निषेधोऽत्र न शङ्कः, गोमयशब्दस्योत्तरपदलात् । गोशब्दस्य च ‘स्वादिषु’ इति पदलात् ॥—गोष्पदम् । असेविते गोष्पदशब्दस्य वृत्त्यसंभवान्नञ्पूर्वकमुदाहरति—अगोष्पदानीति । गवां संचारो यत्र नैव संभवति तत्रापि सुडागमार्थमसेवितग्रहणमिलाहुः ॥—आत्मयापनायेति । कालक्षेपाय शरीरक्षपणाय वेल्यर्थः .

Bālamanoramā

पदव्यवायेऽपि - पदव्यवायेऽपि । पदेन व्यवधाने इति ।पदेने॑त्यनन्तरंनिमित्तकार्यिणो॑रिति शेषः । न स्यादिति ।न भाभूपूकमिगमी॑त्यस्तदनुवृत्तेरिति भावः । माषुकम्भवापेनेति । माषाणां कुम्भो माषकुम्भः, तस्य वाप इति षष्ठीसमासः । अत्र निमित्तकार्यिणोः षकारनकारयोः कुम्भपदेन व्यवधानान्न णत्वम् । चतुरङ्गयोगेनेति । चत्वारि अङ्गानि रथगजतुरगपदातिरूपाणि यस्य तत् चतुरङ्गं=सैन्यम्, तेन योग इति विग्रहः । अत्र निमित्तकार्यिणोरङ्गपदेन व्यवधानान्न णत्वम् । उभयत्रापि कुम्भशब्दस्य अङ्गशब्दस्य च प्रत्ययलक्षणेन अन्तर्वर्तिर्नी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वं बोध्यम् ।उत्तरपदे चाऽपदादिविधौ प्रतिषेधः॑ इति निषेधस्तु नात्र प्रवर्तते, उत्तरखण्डस्य कार्यभाक्त्वे सत्येव तत्प्रवृत्तेः । अत एवन लुमताङ्गस्ये॑त्यत्र परमवाचेत्येव तस्याः परिभाषाया उदाहरणमुक्तं भाष्ये । अत्र हि वाक्छब्दस्य उत्तरपदस्य कुत्वरूपकार्यभाक्त्त्वामस्तीति तस्य अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वाऽभावात्कुत्वं न भवति । अत एव चकुमति चे॑ति सूत्रे भाष्ये माषाणां कुम्भो माषकुम्भः, बाषकुम्भस्य वापो माषकुम्भवापः । तेन माषकुम्भवापेनेत्यत्रपदव्यवायेऽपीति निषेधप्रवृत्तयेप्रातिपदिकान्ते॑ति णत्वप्रवृत्तिरुपन्यस्ता सङ्गच्छते । नचैवं सति रम्यविणेत्यत्र 'वि' इत्युत्तरखण्डस्य कार्यभाक्त्वाऽभावात्उत्तरपदत्वे चाऽपदादिविधौ॑ इति प्रत्ययलक्षणनिषेधस्याऽप्रवृत्तौ अन्तर्वर्तिविभक्त्याश्रयणेनपदव्यवायेऽपी॑ति णत्वनिषेधः । एतेन पुनर्भूणामित्यत्रापि णत्वं निर्बाधम् ।अतद्धिते इति । अतद्धिते परे यत्पदं तेन व्यवधानेऽयं निषेधो, नतु तद्धितपरकपदेनेत्यर्थः । आद्र्रगोमयेणेति । गोः पुरीषं गोमयं । 'गोश्च पुरीषे' इति गोशब्दात् षष्ठन्तात् मयट् तद्धितः, तद्धितान्तप्रातिपदिकावयवत्वात् सुपो लुक् । आद्र्रं गोमयमिति कर्मधारयः । यद्यपि प्रत्ययलक्षणेन अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य गोशब्दो मयटि पदन्तथापि तस्य तद्धितपरकतया तेन व्यवधानेऽपि रेफात्परस्य णत्वं भवत्येव, अस्मिन् प्रकरणे अटकुप्वाङ्नुम्व्यवायस्य अबाधकत्वात् । शुष्कगोमयेणेति । षात्परस्योदाहरणम् । भाष्ये तुपदान्तस्ये॑ति पूर्वसूत्रात्पदग्रहणानुवृत्तिमभिप्रेत्य पदे परतः पदेन व्यवाये णत्वं नेत्याश्रित्य वार्तिकमिदं प्रत्याख्यातम् ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 231 प्रायस्येति— निर्देशादकारान्तः पुलिङ्गस्तपोवाची प्रायःशब्दः । ‘प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते’ इति स्मृतेः । ‘प्रायः पापम्’ इत्यादिस्मृत्यन्तराच्च पापवाच्यपीति सर्वैरसिद्धिः ।

translator notes

commentary BM: after 'padena' supply 'nimittakāryiṇoḥ' (between the conditioning sound and the n to be affected; TB likewise 'nimittanimittinor madhye'); 'na' is carried forward (anuvṛtti) from 'na bhābhūpūkamigamipyāyīvepām' (A 8.4.34). Followed for the bracketed supplement.
commentary BM: māṣakumbhavāpena = 'māṣāṇāṃ kumbhaḥ, tasya vāpaḥ', a ṣaṣṭhī-samāsa, where ṣ and n are separated by the pada kumbha; caturaṅgayogena = 'catvāri aṅgāni yasya tat caturaṅgam' (the army), 'tena yogaḥ', separated by the pada aṅga; kumbha and aṅga are padas by pratyayalakṣaṇa through the internal vibhakti, the prohibition 'uttarapadatve cāpadādividhau pratiṣedhaḥ' not applying because it operates only when the later member is itself the recipient of the operation (hence the Bhāṣya's paramavācā under 'na lumatāṅgasya', and its explanation of māṣakumbhavāpena under 'kumati ca').
commentary TB disagrees with BM's analyses: māṣakumbhavāpena is 'māṣakumbhaṃ vapati' with karmaṇy aṇ, an upapada-samāsa; the Manoramā's 'catvāry aṅgāny asya, tena yogaḥ' is wrong, since aṅga would not be a pada under the pratyayalakṣaṇa prohibition 'uttarapadatve cāpadādividhau' — analyse instead 'aṅgānāṃ yogo 'ṅgayogaḥ, caturṇām aṅgayogaḥ', and likewise (the navyāḥ) 'kumbhasya vāpaḥ kumbhavāpaḥ, māṣāṇāṃ kumbhavāpaḥ'; TB also reports and rejects the view that 'apadādividhau' means 'padāntavidhau'. The English keeps only the forms, as the Kaumudī does.
commentary BM (TB agrees): the prohibition holds when the intervening pada is one not followed by a taddhita, not when it is followed by one. gomaya = 'gor purīṣam', the taddhita mayaṭ by 'goś ca purīṣe', luk of the sup; ārdragomayam is a karmadhāraya. Though go is a pada before mayaṭ by pratyayalakṣaṇa, that pada is followed by a taddhita, so ṇatva of the n after r takes place even across it (intervention by aṭ, ku, pu, āṅ, num not blocking in this section); śuṣkagomayeṇa is the example for n after ṣ. BM adds that the Bhāṣya refutes this vārttika by carrying 'pada' forward from 'padāntasya' (A 8.4.37): no ṇatva when a pada intervenes while a pada follows.

SK 1058 · A 6.1.143V

कुस्तुम्बुरूणि जातिः ॥ १०५८ ॥

kustumburūṇi jātiḥ

kustumburūṇi jātiḥ — kustumburūṇi [is set down with suṭ] when a species [is denoted].

Rule. kustumburu, with suṭ, is set down by nipātana when it names a species: coriander.

Example.

ku + tumburu → naming the species coriander → s inserted → kustumburūṇi

The neuter gender of the sūtra's form is not essential.

Applies when / blocked by. Why "a species"? kutumburūṇi means bad tindukī fruits, with no s.

Siddhānta-kaumudī

अत्र सुण्निपात्यते । कुस्तुम्बुरु धान्याकम् । क्लीबत्वमतन्त्रम् । जातिः किम् । कुतुम्बुरूणि । कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थः ॥

Here suṭ is set down as an irregular form (nipātana). kustumburu [is] coriander (dhānyāka). The neuter gender is not essential (atantra). Why 'a species (jāti)'? kutumburūṇi — meaning, bad tindukī fruits (kutsitāni tindukīphalāni).

Bālamanoramā

कुस्तुम्बुरूणि जातिः - अथ 'सुट् कात्पूर्वः' इत्यतः सुडित्यनुवृत्तौ कतिचित्सूत्राणि व्याख्यातुमुपक्रमते-कुस्तुम्बुरूणि । अत्रेति । जातिविशेषे वाच्ये कुस्तुम्बुरुशब्दः ससुट्को निपात्यत इत्यर्थः । कुस्तुम्बुरुर्धान्याकमिति । गुल्मविशेषे प्रसिद्धः । क्लीबत्वमतन्त्रमिति । अविवक्षितमित्यर्थः । वचनमप्यतन्त्रमिति बोध्यम् । कुतुम्बुरूणीति । धान्याकजातिवाचकत्वाऽभावान्न सुडिति भावः । तदाह — कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थ इति तुम्बुरुशब्दस्य तिन्दुकवाचकत्वे कोशो मृग्यः ।

translator notes

commentary BM: now, with 'suṭ' carried forward (anuvṛtti) from 'suṭ kāt pūrvaḥ' (A 6.1.135), Bhaṭṭoji begins to explain a few sūtras. 'atra' = when a particular species is to be denoted, the word kustumburu is set down together with suṭ; kustumburu is well known as a kind of shrub. 'atantram' = not intended (avivakṣita); the number too, be it understood, is not essential. kutumburūṇi: no suṭ, because it does not denote the coriander species; for tumburu meaning tinduka a lexicon must be sought. Followed for the anuvṛtti of suṭ and for 'not essential'.

SK 1059 · A 6.1.144V

अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥ १०५९ ॥

aparasparāḥ kriyāsātatye

aparasparāḥ kriyāsātatye — aparasparāḥ [is stated as a nipātana, with the augment suṭ,] in the sense of continuity of action.

Rule. aparaspara, with suṭ, is set down in the sense of continuity of action.

Example.

apara + para → action without a break → aparasparāḥ sārthā gacchanti "the caravans go on continuously"

Applies when / blocked by. Why "of action"? aparaparā gacchanti "the nearer and the farther ones go", once only, has no s.

Siddhānta-kaumudī

सुण्निपात्यते । अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः । क्रियेति किम् । अपरपरा गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः ॥

The augment suṭ is stated as a nipātana. aparasparāḥ sārthā gacchanti — that is, the caravans go continuously (satatam), without a break. Why 'action' (kriyā-)? aparaparā gacchanti — that is, the nearer (apara) and the farther (para) ones go just once.

Bālamanoramā

अपरस्पराः क्रियासातत्ये - अपरस्पराः । स्पष्टम् । गोष्पदम् । असेविते गोष्पदशब्दस्य वृत्त्यसंभवान्नञ्पूर्वकमुदाहरति — अगोष्पदानीति । गवां सञ्चारो यत्र नैव संभवति तत्रापि सुडिति भावः ।

translator notes

textual BM says only 'spaṣṭam' on this sūtra; the rest of its block (goṣpadam, agoṣpadāni) belongs to the next sūtra, 'goṣpadaṃ sevitāsevitapramāṇeṣu' (SK 1060).

SK 1060 · A 6.1.145V

गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु ॥ १०६० ॥

goṣpadaṃ sevitāsevitapramāṇeṣu

goṣpadaṃ sevitāsevitapramāṇeṣu — goṣpada [is set down by nipātana] in the senses 'frequented', 'not frequented' and 'measure'.

Rule. goṣpada is set down, with suṭ and the change of that s to ṣ, in three senses: "frequented", "not frequented" and "a measure".

Example.

Frequented: gāvaḥ padyante 'smin deśe "cows tread in this region" → goṣpadaḥ

Not frequented: agoṣpadāny araṇyāni "forests not frequented by cows"

A measure: goṣpadamātraṃ kṣetram "a field the size of a cow's footprint"

Applies when / blocked by. Why these senses? goḥ padam "a cow's footprint" → gopadam, with no s.

Siddhānta-kaumudī

सुट् सस्य षत्वं च निपात्यते । गावः पद्यन्तेऽस्मिन्देशे स गोभिः सेवितो गोष्पदः । असेविते, अगोष्पदान्यरण्यानि । प्रमाणे, गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् । सेवितेत्यादि किम् । गोः पदं गोपदम् ॥

The augment suṭ, and the change of its s to ṣ, are set down by nipātana. gāvaḥ padyante 'smin deśe ("cows tread in this region") — that [region], frequented by cows, is goṣpadaḥ. In the sense 'not frequented': agoṣpadāny araṇyāni ("forests not frequented by cows"). In the sense of a measure: goṣpadamātraṃ kṣetram ("a field the size of a cow's footprint"). Why 'frequented' and the rest? goḥ padam ("a cow's footprint") → gopadam.

Bālamanoramā

विष्किरः शकुनौ (विकरो) वा - विष्किरः । विकिरतीति विकारः । 'कृ विक्षेपे'इगुपधज्ञे॑ति कः । शकुनौ गम्ये सुड्वा, 'परिनिविभ्यः' इति षत्वम् ।नगौकोवाजिविकिरविविष्करपतत्रयः॑ इत्यमरः । वावचनेनैवेति । वृत्तिग्रन्थेविष्किरः शकुनौ विकिरो वे॑ति सूत्रपाठः । तत्र वाग्रहणादेव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं विष्किरो विकिर इति शकुनावेवेति नियमार्थम् । अतः शकुनेरन्यत्र उभयोरपि शब्दयोः प्रयोगो नास्तीति लभ्यत इत्यर्थः । भाष्ये हिविष्किरः शकुनौ वे॑ति सूत्रं पठित्वा वाग्रहणेन सुड्विकल्पः, नतु शकुनेरन्यत्र विकिरशब्दस्य प्रयोगो नेति स्थितम्, अन्यत्रापिविकिपरं वैआदेविक॑मित्यत्र दर्शनादिति भावः ।

translator notes

textual The balamanorama block attached to this unit is the Bālamanoramā on 'viṣkiraḥ śakunau vā' (A 6.1.150, SK 1065), not on this sūtra — a source-alignment error; no commentary on goṣpadam is available in this unit, and the English follows the kaumudī alone.

SK 1061 · A 6.1.146V

आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ १०६१ ॥

āspadaṃ pratiṣṭhāyām

āspadaṃ pratiṣṭhāyām — āspada [is stated as a nipātana, with suṭ,] in the sense of a firm footing (pratiṣṭhā).

Rule. āspada, with suṭ, is set down in the sense of a firm footing: a place for maintaining oneself.

Example.

ā + pada → a place to maintain oneself → āspadam

Applies when / blocked by. Why "a firm footing"? The printed counter-example is āpadāpadam, without s. Scholars discuss the reading of this counter-example, and the gloss "maintaining oneself".

Siddhānta-kaumudī

आत्मयापनाय स्थाने सुट् निपात्यते । आस्पदम् । प्रेति किम् । आपदापदम् ॥

The augment suṭ is stated as a nipātana when [the word denotes] a place for maintaining oneself (ātma-yāpana). āspadam. Why 'pra-' [i.e. 'pratiṣṭhāyām']? āpadāpadam [so the source; see notes].

Bālamanoramā

आस्पदं प्रतिष्ठायाम् - आस्पदं प्रतिष्ठायाम् । आत्मेति । आत्मयापनं=शरीरसंरक्षणं, तदर्थं यत् स्थानं तस्मिन् गम्ये सुडित्यर्थः । आपदादापदमिति । आ पदादिति विग्रहे अव्ययीभावे आपदमिति भावतीत्यर्थः ।आपदापद॑मिति पाठे तु-आपदमित्यस्य आपदित्यर्थ इत्यर्थः ।

translator notes

textual The source reads 'preti kim', apparently an abbreviated 'pratiṣṭhāyām iti kim'; rendered as transmitted with the expansion in brackets. The counterexample is transmitted as āpadāpadam (see the BM note on the two readings).
commentary BM: ātma-yāpana = keeping the body (śarīra-saṃrakṣaṇa); suṭ when a place for that purpose is understood. On the counterexample BM knows two readings: with the vigraha 'ā padāt' ('up to the foot') the avyayībhāva gives āpadam; in the reading 'āpadāpadam', 'āpadam' is to be taken as meaning āpad [calamity]. The source's āpadāpadam is kept; the sense is left as BM leaves it.
commentary TB (under sk.1057.t1) glosses ātmayāpanāya as 'kālakṣepāya śarīra-[rakṣaṇāya] vā' — 'for passing time, or for sustaining the body' (OCR 'śarīrakṣapaṇāya'); the first alternative is a different construal from BM's śarīra-saṃrakṣaṇa. The English 'for maintaining oneself' is left neutral between them.

SK 1062 · A 6.1.147V

आश्चर्यमनित्ये ॥ १०६२ ॥

āścaryamanitye

āścaryam anitye — āścarya [is set down with suṭ] in the sense of what is not permanent [i.e. the marvellous].

Rule. āścarya, with suṭ, is set down in the sense of the marvellous. Bhaṭṭoji glosses the sūtra's anitye "not permanent" as "marvellous" (adbhuta).

Example.

ā + car + yat → s inserted before car → āścaryaṃ yadi sa bhuñjīta "it would be a marvel if he ate"

Applies when / blocked by. Why "the marvellous"? ācaryaṃ karma śobhanam "a fine deed to be practised" has no s.

Siddhānta-kaumudī

अद्भुते सुट् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत । अनित्ये किम् । आचर्यं कर्मं शोभनम् ॥

suṭ [for car after āṅ, with yat] in the sense of the marvellous (adbhuta). āścaryaṃ yadi sa bhuñjīta [it would be a marvel if he were to eat]. Why 'when not permanent (anitya)'? ācaryaṃ karmaṃ [so the source; read karma] śobhanam [a fine deed to be practised].

Tattvabodhinī

NSP p. 231

—आश्चर्यमिति । आङः परस्य चरेः सुट् ‘चरेराङि चागुरौ’ इति यत्

Bālamanoramā

आश्चर्यमनित्ये - आश्चर्यमनित्ये । अद्भुते गम्ये आङ्पूर्वकस्य चरेः सुट् । 'चरेराङि चाऽगुरौ' इति यत् । अनित्यग्रहणमपनीय अद्भुते इति वक्तव्यमिति वार्तिकमभिप्रेत्याह — अद्भुते सुडिति । तेन आश्चर्य नीला द्यौः, आश्चर्यमन्तरिक्षे यदबन्धनानि नक्षत्राणि न पतन्तीत्यादिसंग्रहः । अनित्ये इत्यनेन कादाचित्कतया अद्भुतं लक्ष्यत इत्युक्ते तु एतन्न सिध्येत् ।

translator notes

textual The source reads 'karmaṃ' with an anusvāra before śobhanam; karma is required. Transmitted reading kept and marked.
commentary BM: when the marvellous is understood, suṭ [is added] to car preceded by āṅ; the yat is by the vārttika 'carer āṅi cāgurau' (under A 3.1.100). Bhaṭṭoji says 'adbhute suṭ' with the vārttika in mind that removes the mention of anitya and says 'adbhute' instead; thereby 'āścaryaṃ nīlā dyauḥ' and 'āścaryam antarikṣe yad abandhanāni nakṣatrāṇi na patanti' are covered — whereas if anitya were taken to indicate the marvellous by way of its being occasional, these would not be established. Followed for the bracketed 'for car after āṅ, with yat' and for the rendering of anitya.
commentary TB: suṭ for car following āṅ; yat by 'carer āṅi cāgurau'. Agrees with BM.

SK 1063 · A 6.1.148V

वर्चस्केऽवस्करः ॥ १०६३ ॥

varcaske'vaskaraḥ

varcaske'vaskaraḥ — avaskara [is stated as a nipātana, with suṭ,] in the sense of varcaska (excrement).

Rule. avaskara, with suṭ, is set down in the sense of varcaska, excrement, the waste of food.

Example.

avakīryate "it is scattered away" → ava + s + kara → avaskaraḥ

Applies when / blocked by. In another sense: avakaraḥ.

Siddhānta-kaumudī

कुत्सितं वर्चो वर्चस्कम्, अन्नमलं तस्मिन् सुट् । अवकीर्यत इत्यवस्करः । वर्चस्के किम् । अवकरः ॥

Contemptible varcas is varcaska — the waste of food [excrement]; in that [sense] there is suṭ. 'It is scattered away' (avakīryate) — avaskaraḥ. Why 'when [meaning] varcaska'? avakaraḥ.

Bālamanoramā

वर्चस्केऽवस्करः - वर्चस्केऽवस्करः ।मूत्रं प्ररुआआव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् । गूथं पुरीषं वर्चस्कमस्त्री विष्ठाविशौ स्त्रिया॑मित्यमरः ।

translator notes

commentary BM cites Amara's list of words for excrement (mūtra, prasrāva, uccāra, avaskara, śamala, śakṛt, gūtha, purīṣa, varcaska, viṣṭhā, viś), in which avaskara and varcaska both appear; BM's text is garbled at 'prasrāva'. Recorded.

SK 1064 · A 6.1.149V

अपस्करो रथाङ्गम् ॥ १०६४ ॥

apaskaro rathāṅgam

apaskaro rathāṅgam — apaskara [is stated as a nipātana, with suṭ,] when it means a part of a chariot.

Rule. apaskara, with suṭ, is set down when it names a part of a chariot. Bhaṭṭoji's commentators identify the part as the wheel.

Example.

apa + s + kara → a chariot-part → apaskaraḥ

Applies when / blocked by. In another sense: apakaraḥ.

Siddhānta-kaumudī

अपकरोऽन्यः ॥

In another [sense, the form is] apakaraḥ [without suṭ].

Bālamanoramā

अपस्करो रथाङ्गम् - अपस्करो ।स्याद्रथाङ्गमपस्करः॑ इत्यमरः ।चक्रं रथाङ्गमि॑ति च ।

translator notes

commentary BM: cites Amara, 'syād rathāṅgam apaskaraḥ' and 'cakraṃ rathāṅgam' — the chariot part meant is the wheel. Followed for 'a part of a chariot'; 'without suṭ' supplied on the pattern of the preceding sūtras.

SK 1065 · A 6.1.150V

विष्किरः शकुनौ वा ॥ १०६५ ॥

viṣkiraḥ śakunau vā

viṣkiraḥ śakunau vā — viṣkira [is set down with suṭ] optionally, when a bird [is denoted].

Rule. viṣkira, with suṭ, is set down optionally when it names a bird.

Example.

vi + kira → a bird → viṣkiraḥ; in the alternative, vikiraḥ

Watch out. The Vṛtti reads the sūtra with the word vikira added. It then argues that this mention of vikira restricts that form too to birds. Bhaṭṭoji rejects this, because it conflicts with the Bhāṣya.

Siddhānta-kaumudī

पक्षे विकिरः । वावचनेनैव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो मा भूत् इति वृत्तिस्तन्न । भाष्यविरोधात् ॥

In the alternative, vikiraḥ. 'Since the option of suṭ is already established by the word vā alone, the mention of vikira [in the sūtra as the Vṛtti reads it] is so that that [form, vikira] too may not be used other than for a bird' — so the Vṛtti [the Kāśikā]; that is not [right], because it conflicts with the Bhāṣya.

Tattvabodhinī

NSP p. 231

—विष्किरः—। ‘कृ विक्षेपे’ इत्यस्मात् ‘इगुपध-’ इत्यादिना कप्रत्यये सुडागमोऽनेन निपालते । षत्वं तु ‘परिनिविभ्यः-’ इत्यनेन ॥—विकिरग्रहणमिति । ‘विष्किरः शकुनौ विकिरो वा’ इति वृत्तिग्रन्थे पाठः, सूत्रपाठे तु विकिरग्रहणं नास्त्येवेति बोध्यम् ॥—तस्यापीति । विकिरशब्दस्यापीत्यर्थः

Bālamanoramā

कास्तीराजस्तुन्दे नगरे (कारस्करो वृक्षः) - कारस्करो वृक्ष । कारं करोतीति विग्रहः ।कृञो हेतुताच्छील्ये॑ इति टः ।

translator notes

commentary TB: from 'kṛ vikṣepe' (so the OCR; the root is kṝ) with the affix ka by 'igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ' (A 3.1.135), the augment suṭ is set down by this rule; the ṣ is by 'parinivibhyaḥ ...' (A 8.3.70). 'vikiragrahaṇam': the reading in the Vṛtti text is 'viṣkiraḥ śakunau vikiro vā', whereas in the sūtra-pāṭha there is no mention of vikira at all; 'tasyāpi' = of the word vikira too. Followed for the bracketed identification of the Vṛtti's reading and of 'tasya'.
textual The BM block attached to this unit (sk.1065.b1) carries the pratīka 'kāstīrājastunde nagare (kāraskaro vṛkṣaḥ)' and glosses kāraskaraḥ ('kāraṃ karoti', ṭa by 'kṛño hetutācchīlye ...'), i.e. it belongs to A 6.1.151/155, not to this sūtra; no BM on viṣkira is present here. Source alignment flagged, nothing emended.

SK 1066 · A 6.1.152V

प्रतिष्कशश्च कशेः ॥ १०६६ ॥

pratiṣkaśaśca kaśeḥ

pratiṣkaśaś ca kaśeḥ — And pratiṣkaśa [is set down by nipātana], from [the root] kaś.

Rule. pratiṣkaśa is set down from the root kaś "go, command" with prati and the affix ac, taking suṭ and the change of its s to ṣ.

Example.

prati + kaś + ac → prati + s + kaśa → s → ṣ → pratiṣkaśaḥ, a companion, or one who goes in front

Applies when / blocked by. Why "from the root kaś"? pratigataḥ kaśām "a horse that has gone against the whip" → pratikaśo 'śvaḥ, with no s. The word kaśā "whip" itself comes from kaś. But the rule names the root so that prati must be the prefix of that root. In pratikaśa the prati belongs to another verb, "go".

Siddhānta-kaumudī

कश गतिशासनयोरित्यस्य प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि सुट् निपात्यते षत्वं च । सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्युच्यते । कशे किम् । प्रतिगतः कशां प्रतिकशोऽश्वः । यद्यपि कशेरेव कशा तथापि कशेरिति धातोर्ग्रहणमुपसर्गस्य प्रतेर्ग्रहणार्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न ॥

For [the root] 'kaśa gatiśāsanayoḥ' preceded by prati, when the pacādi [affix] ac follows, the augment suṭ and the change [of its s] to ṣ are set down by nipātana. A companion, or one who goes in front, is called pratiṣkaśa. Why 'of kaś'? pratigataḥ kaśām ("[a horse] that has gone against the whip") → pratikaśo 'śvaḥ. Although kaśā ("whip") itself derives from kaś, still the mention of the root in 'kaśeḥ' is for the sake of taking prati as the upasarga [of that root]. Hence [suṭ does] not [occur] after [a prati that is] the upasarga of another root.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 231

—कशेरेव कशेति । कशधातोरेव कशाशब्दो निष्पन्न इत्यर्थः ॥—धात्वन्तरेति । ‘प्रतिकशः’ इत्यत्र प्रतिर्गमेरुपसर्गो, न तु कशेः । ‘यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव’ इति न्यायादिति भावः ॥—अमन्त्रार्थमिति । मन्त्रे तु ‘हस्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे’ इत्यनेनैव सिद्ध्यतीति भावः

Bālamanoramā

प्रतिष्कशश्च कशेः - प्रतिष्कशश्च कशेः । कशेरिति कश इत्यत्रान्वेति । तथाच कशधातोर्निष्पन्नस्य कशशब्दस्य प्रतेः परस्य सुट् स्यादित्यर्थः । कशेरेवेति । कशधातोरेव कशाशब्दो निष्पन्न इत्यर्थः । धात्वन्तरेति । प्रतिगतः कशां प्रतिकश इत्यत्र गभिं प्रत्येव प्रतिरुपसर्गः, नतु कशिं प्रति,यत्क्रियायुक्ताः प्रादयः॑ इति नियमादित्यर्थः ।

translator notes

commentary BM: 'kaśeḥ' construes with 'kaśa' [in pratiṣkaśa], so the rule means that the word kaśa derived from the root kaś takes suṭ after prati. 'kaśer eva' = the word kaśā is itself derived from the root kaś. 'dhātvantara-': in pratigataḥ kaśāṃ pratikaśaḥ the prati is upasarga to gam only, not to kaś, by the restriction 'yatkriyāyuktāḥ prādayaḥ [taṃ praty eva upasargasaṃjñakāḥ]'. Followed for the bracketed supplements.
commentary TB agrees with BM on both points (kaśā from the root kaś; prati in pratikaśaḥ belongs to gam by the maxim 'yatkriyāyuktāḥ prādayas taṃ praty eva'). TB's third lemma 'amantrārtham' belongs to a later unit.

SK 1067 · A 6.1.153V

प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ॥ १०६७ ॥

praskaṇvahariścandrāvṛṣī

praskaṇvahariścandrāvṛṣī — praskaṇva and hariścandra [are stated as nipātanas, with suṭ,] when [they name] ṛṣis.

Rule. praskaṇva and hariścandra, with suṭ, are set down when they name ṛṣis.

Example.

pra + kaṇva → a seer → praskaṇvaḥ

hari + candra → a seer → hariścandraḥ

Applies when / blocked by. Why "ṛṣis"? prakaṇvaḥ is a region; haricandraḥ is a young brāhmaṇa.

hariścandra is named here for its use outside mantras. In mantras an earlier rule, taught in the Vedic section, already gives it.

Siddhānta-kaumudī

हरिश्चन्द्रग्रहणममन्त्रार्थम् । ऋषीति किम् । प्रकण्वो देशः । हरिचन्द्रो माणवकः ॥

The mention of hariścandra is for [its occurrence] outside mantra. Why 'ṛṣis'? prakaṇvaḥ — a region. haricandraḥ — a young brāhmaṇa (māṇavaka).

Bālamanoramā

प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी - प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी । अमन्त्रार्थमिति । मन्त्रे तुह्रस्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे॑ इति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धमिति भावः । तत्सूत्रं वैदिकप्रक्रियायां व्याख्यास्यते ।

translator notes

commentary BM: 'amantrārtham' — in mantra the form is already established by the preceding sūtra 'hrasvāc candrottarapade mantre' (A 6.1.151), which will be explained in the Vedic section (vaidika-prakriyā). Followed.

SK 1068 · A 6.1.154V

मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ १०६८ ॥

maskaramaskariṇau veṇuparivrājakayoḥ

maskaramaskariṇau veṇuparivrājakayoḥ — maskara and maskarin [are stated as nipātana, with suṭ,] in the senses of bamboo and wandering ascetic respectively.

Rule. maskara and maskarin, with suṭ, are set down in the senses "bamboo" and "wandering ascetic" respectively.

Example.

makara → an underived word → with suṭ → maskaraḥ "bamboo"

makara → with suṭ and the affix ini → maskarī "a wandering ascetic"

Applies when / blocked by. In other senses: makaro grāhaḥ "a sea-monster"; makarī samudraḥ "the ocean".

Siddhānta-kaumudī

मकरशब्दोऽव्युत्पन्नस्तस्य सुडिनिश्च निपात्यते । वेण्विति किम् । मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः ॥

The word makara is underived (avyutpanna); for it, suṭ, and [also the affix] ini, are stated as a nipātana [giving maskara and maskarin]. Why 'veṇu' [and parivrājaka]? makaro grāhaḥ [makara, a sea-monster]. makarī samudraḥ [makarin, the ocean].

Tattvabodhinī

NSP p. 231–232

—मस्कर—। मस्करशब्दादिनिना मलयीयेनेष्टसिद्धौ मस्करिग्रहणं ‘परित्राजक एवायं प्रयोगो यथा स्यात्’ इत्येवमर्थमिलाहुः ॥—कातीरमिति । ‘ईषदर्थे’ इति कोः कादेशः ॥—पारस्कर इति । ‘पारं करोति’ इति विग्रहः । ‘कृञो हेतुताच्छील्ये-’ इति टः ॥—किष्किन्धेति । ‘किमपि धत्ते’ इति विग्रहे ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ । टाप् निपातनात् किमो द्वित्वं पूर्वस्य मलोपः सुट् षत्वं च । ‘किं किं दधाति’ इति विग्रहतां तु मते वीप्सायां द्वित्वं सिद्धम् । अन्यत्र तु निपातनादेव ॥ वस्तुतस्तु रूढिशब्दा एते कथंचिद्युत्पाद्यन्त इत्यवयवायं नाग्रहः कार्यः ॥—तद्बृहतोरिति । गणसूत्रमेतत् ॥—तादिति । ‘तलोपश्च’ इत्यत्रेति शेषः ॥—प्रा- यस्येति । गणसूत्रमेतदपि । ‘प्रायः पापं विजानीयाच्चित्तं तस्य विशोधनम्’ इति स्मृतिः ॥—आकृतिगणोऽयमिति । तेन शतात्पराणि परशुरातानि कार्याणीलादि सिद्धम् ॥ इह ‘सुप्सुपा’ इति वा ‘पञ्चमी’ इति योगविभागाद्वा समासः । राजदन्तादिलाच्छतशब्दस्य परनिपातः, पारस्करादिलात्सुट् ॥ इति समासाश्रयविधयः समाप्ताः ॥ अपवादसंगला तद्धितान्विवल्लुखदीयमधिकारसूत्रमाह—समर्थानामिति । ‘अन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेः समासोऽपि’ इति वक्ष्यमाणमूलग्रन्थेन समासापवादत्वं सूचितम् ॥ विधेयानिर्देशादुत्तरत्र प्रकृतिविशेषाकाङ्कासत्त्वाच्च नायं खतन्त्रो विधिरीलाह—अधिक्रियत इति । ‘पदत्रयम्’ इत्यनेन प्रत्येकं स्वरितलप्रतिज्ञा सूचिता । तत्प्रयोजनं तु कस्यचित्तिश्चृत्तावप्यपरस्यानिवृत्तिः, तथा च ‘प्राग्दिशः—’ इति सूत्रे—‘समर्थानां प्रथमात्—’ इति निवृत्तम्, ‘वा’ इति लनुवर्तत एव— इति वक्ष्यमाणमूलग्रन्थः संगच्छते ॥—प्राग्दिश इतीति । तत उत्तरेषां प्रत्ययानां खार्थिकत्वेन ‘समर्थानां, प्रथमात्—’ इति पदयोः प्रयोजनं नेति भावः ॥ ननु ‘समर्थः पदविधिः’ इति परिभाषया गतार्थलात् ‘समर्थानाम्’ इत्येतब्धश्चम् । न च पदविधित्वं नेति शङ्काम् । ‘घकालतनेषु’ इत्यल्लुग्विधानात् ‘सुवन्तात्तद्धितोत्पत्तिः’ इति सिद्धान्तस्य सकलसंमतलादत आह—सामर्थ्यमिति

Bālamanoramā

मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः - मस्करमस्करिणौ । यथासंख्यमन्वयः । मस्करिग्रहणात्परिव्राजक एव मस्करिशब्दः, अन्यत्र तु मकरीत्येवेत्याहुः ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 232 श्रीहिरिलाह—पत्युत्तरपदाच्चेति । ‘पलन्तात्’ इत्युच्यमाने वह्न्युर्वादपि स्यादित्युत्तरपदग्रहणं कृतम् ॥—दैत्य इति । नजु दितेर्देवतायर्थं ण्यः सावकाशः, ‘इतश्चानिनः’ इत्यपत्ये ढक् दैतेय इत्यादौ सावकाशः, तथा च दितेरपत्यमित्यत्रोभय-प्रसङ्गे परलाहुक् स्यात् । मैवम् । ‘ण्यादयोऽर्थविशेषलक्षणादणपवादात्पूर्वविप्रतिषिद्ध’ इति भाष्ये पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणात् ॥ अर्थविशेषे इति किम् । औष्ट्रपतम् । उष्ट्रपतिर्नाम पत्रम् । ‘तस्येदम्’ ‘पत्राध्वर्युपरिषदश्च’ इत्यन् । इह पूर्वविप्रतिषेधेन ‘तस्येदम्’ इत्यर्थं ण्यो न भवति । इदमित्यस्य सामान्यार्थलात् ॥ कथं तर्हि ‘दैतेयः’ इति । अत्राहुः । ‘कृदिकारात्’—इति स्वीपन्तात् ‘स्त्रीभ्यो ढक्’ । ण्यस्तु न भवति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यलात् । न च ‘अन्तादिवच्च’ इति पूर्वस्यान्त-

translator notes

commentary BM: the correspondence is in order (yathāsaṃkhya): maskara with veṇu, maskarin with parivrājaka; because maskarin is mentioned separately, the word maskarin is used only for a wandering ascetic, elsewhere it is makarī only — so they say. Followed for 'respectively' and for '[and parivrājaka]'.
commentary TB: since ini after maskara would already yield the desired maskarin, the separate mention of maskarin is so that this usage be restricted to the wandering ascetic — so they say. (The OCR 'malayīyena' is recoverable as 'matvarthīyena': 'by the possessive (matvarthīya) ini' after maskara.)

SK 1069 · A 6.1.155V

कास्तीराजस्तुन्दे नगरे ॥ १०६९ ॥

kāstīrājastunde nagare

kāstīrājastunde nagare — kāstīra and ajastunda [are stated as nipātanas, with suṭ,] when [they name] a city.

Rule. kāstīra and ajastunda, with suṭ, are set down when they name a city.

Example.

īṣat tīram asyāsti "that which has a slight bank" → kāstīram, a city

ajasyeva tundam asya "that whose belly is like a goat's" → ajastundam, a city

Applies when / blocked by. Why "a city"? kātīram, ajatundam.

Siddhānta-kaumudī

ईषत्तीरमस्यास्तीति कास्तीरं नाम नगरम् । अजस्येव तुन्दमस्येति अजस्तुन्दं नाम नगरम् । नगरे किम् । कातीरम् । अजतुन्दम् ॥

'That which has a slight (īṣat) bank (tīra)' — kāstīra, the name of a city. 'That whose belly (tunda) is like a goat's' — ajastunda, the name of a city. Why 'a city'? kātīram. ajatundam.

SK 1070 · A 6.1.156V

कारस्करो वृक्षः ॥ १०७० ॥

kāraskaro vṛkṣaḥ

kāraskaro vṛkṣaḥ — kāraskara [is set down by nipātana, with suṭ,] when [it denotes] a tree.

Rule. kāraskara, with suṭ, is set down when it names a tree. Only the s is inserted; it stays dental.

Example.

kāraṃ karoti "it makes kāra" → kāra + kara → s inserted → kāraskaraḥ, a tree

Applies when / blocked by. Elsewhere: kārakaraḥ. Some read this word in the kaskādi list (A 8.3.48) instead of among the sūtras.

Siddhānta-kaumudī

कारं करोतीति कारस्करो वृक्षः । अन्यत्र कारकरः । केचित्तु कस्कादिष्विदं पठन्ति न सूत्रेषु ॥

kāraṃ karoti ("it makes kāra") → kāraskaraḥ, [the name of] a tree. Elsewhere, kārakaraḥ. Some, however, read this [item] in the kaskādi [list] (A 8.3.48), not among the sūtras.

SK 1071 · A 6.1.157V

पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् ॥ १०७१ ॥

pāraskaraprabhṛtīni ca saṃjñāyām

pāraskaraprabhṛtīni ca saṃjñāyām — And pāraskara and the rest [are irregularly established, with suṭ,] when they are names.

Rule. pāraskara and the words listed with it are set down with suṭ when they are names.

Example.

pāraṃ karoti → pāra + s + kara → pāraskaraḥ

kiṣkindhā

Applies when / blocked by. Two further statements belong to the list. The printed text labels them vārttikas; the Bālamanoramā calls them rules of the list itself.

tadbṛhatoḥ karapatyoś coradevatayoḥ suṭ talopaś ca: tad before kara in the sense "thief", and bṛhat before pati in the sense "deity", lose their final d / t; the augment suṭ goes to kara and pati. The "t" of the rule also covers the d of tad. So tad + kara → ta + s + kara → taskaraḥ "a thief"; bṛhat + pati → bṛha + s + pati → bṛhaspatiḥ. The senses "thief" and "deity" belong to the whole compound.
prāyasya citticittayoḥ: prāya before citti or citta takes suṭ: prāyaścittiḥ, prāyaścittam. Bhaṭṭoji's commentators explain prāya as sin and citta as its purification.

Also vanaspatiḥ, and so on. The list is an ākṛtigaṇa, open to other words of the kind.

Siddhānta-kaumudī

एतानि ससुट्कानि निपात्यन्ते नाम्नि । पारस्करः । किष्किन्धा ।

These [words] are established as irregular forms (nipātana) with the augment suṭ, when [they are] names. pāraskaraḥ. kiṣkindhā.

vārttika

तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च

(vārttika) tadbṛhatoḥ karapatyoś coradevatayoḥ suṭ talopaś ca — After tad and bṛhat, when kara and pati [respectively] follow, in [the senses] 'thief' and 'deity', [there is] suṭ, and loss of t as well.

(वार्तिकम्) ॥ तात्पूर्वं चर्त्वेन दकारोऽपि बोध्यः । तद्बृहतोर्दकारतकारौ लुप्येते । करपत्योस्तु सुट् । चोरदेवतयोरिति समुदायोपाधिः । तस्करः । बृहस्पतिः । ।

Before the t [of 'talopaḥ'] a d as well is to be understood, [having taken the form t] by cartva [so that 'loss of t' covers the d of tad]. Of tad and bṛhat the d and the t [respectively] are dropped; suṭ, on the other hand, is [the augment] of kara and pati. 'In [the senses] thief and deity' is a condition on the aggregate [the whole compound]. taskaraḥ. bṛhaspatiḥ.

vārttika

प्रायस्य चित्तिचित्तयोः

(vārttika) prāyasya citticittayoḥ — [suṭ] of prāya when citti or citta follows.

(वार्तिकम्) ॥ प्रायश्चित्तिः । प्रायश्चित्तम् । वनस्पतिरित्यादि । आकृतिगणोऽयम् ॥

prāyaścittiḥ. prāyaścittam. vanaspatiḥ, and so on. This is an ākṛtigaṇa [a list defined by type, not closed].

Bālamanoramā

पारस्करप्रभृतीनि (च संज्ञायाम्) - पारस्करप्रभृतीनि च । परस्कर इति । पारं करोतीति विग्रहः । पूर्ववट्टः । किष्किन्धेति । किं=किमपि वानरसैन्यं धत्ते इति किष्किन्धा ।आतोऽनुपसर्गे कः॑ । टाप् । निपातनात् किमो द्वित्वम् । मलोपः सुट्, षत्वं च । रूढशब्दा एते कथञ्चिद्व्युत्पाद्यन्ते, एषामवयवार्तोन विचारणीयः । तद्वृहतोरिति । पारस्करादिगणसूत्रमेतत् । तच्छब्दे तकारस्याऽन्त्यस्याऽभावादाह — तात्पूर्वमिति । तलोपश्चेत्यत्र तकारात्पूर्वमित्यर्थः । तत् — चौर्यं-करोतीति विग्रहः ।कृञो हेतुताच्छील्ये॑ इति टः । बृहस्पतिरिति । बृहती=वाक्, तस्याः पतिरिति विग्रहः । [॒कुक्कुठआदीनामण्डादिष्वि॑ति] पुंवत्त्वम्, तलोपः । सुट् ।वाग्धि बृहती, तस्या एष पतिः॑ इति च्छन्दोगब्राआहृणम् । प्रायस्य चित्तिचित्तयोरिति । गणसूत्रमिदम् । प्रायस्य चित्तिः चित्तं वेति विग्रहः ।प्रायं पापं विजानीयाच्चित्तं तस्य विशोधन॑मिति स्मृतिः । वनस्पतिरिति । वनस्य पतिरिति विग्रहः । आकृतिगणो ।ञयमिति । तेन शतात्पराणि परश्शतानीत्यादि सिद्धम् । *****इति बालमनोरमायां समासाश्रयविधयः ।****** अथ वासुदेवदीक्षितकृता बालमनोरमा *स जयति दिव्यनटेशो नृत्यति योऽसौ चिदम्बरसभायाम् ।पाणिन्याद्या मुनयो यस्य च दयया मनोरथानभजन्॥ १॥अस्तु नमः पाणिनये भूयो मुनये तथास्तु वररुचये ।किंचास्तु पतञ्जलये भ्रात्रे विओआराय गुरवे च॥ २॥व्याख्याता बहुभिः प्रौढेरेषा सिद्धांन्तकौमुदी ।वासुदेवस्तु तद्व्याख्यां वष्टि बालमनोरमाम्॥ ३॥मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च, अध्येतारश्च वृद्धियुक्ता यथा स्युः॑ इति वृद्धिसूत्रस्थभाष्यादिस्मृतिसिद्धकर्तव्यताकं ग्रन्थादौ कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै ग्रन्थतो निबध्नन् प्राचीनग्रन्थैरगतार्थतांष विषयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिणश्च सूचयन् चिकीर्षितं प्रतिजानीते — मुनित्रयमिति श्लोकेन ।इयं वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी विरच्यते॑ इत्यन्वयः ।इय॑मिति ग्रन्थरूपा वाक्यावलिर्विवक्षिता । भाविन्या अपि तस्या बुद्ध्या विषयीकरणादियमिति प्रत्यक्षवन्निर्देशः । व्याकरणमधीयते विदन्ति वा वैयाकरणाः, तेषां सिद्धान्ताः-एते शब्दाः साधव इति निश्चितार्थाः, तेषां कौमुदी चन्द्रिका । अत्यन्तसादृश्यात्ताद्रूप्यव्यपदेशः । चन्द्रिका-हि तमो निरस्यति, भावान् सुखं प्रकाशयति, दिन करकिरणसंपर्कजनितं संतापमपगमयति । एवमियमपि ग्रन्थरूपवाक्यावलिरज्ञानात्मकं तमो निरस्यति, मुनित्रयग्रन्थभावाननायासं प्रकाशयति, अतिविस्तृतदुरूहभाष्यकैयटादिमहाग्रन्थपरिशीलनजनितं चित्तसंतापं च शमयतीति अत्यन्तसादृश्याद्युज्यते चन्द्रिकातादात्म्याध्यवसायः । विरच्यते=क्रियते । वर्तमानसामीप्याद्वर्तमानव्यपदेशः । किं कृत्वेत्यत आह — मुनित्रयं नमस्कृत्येति । त्रयोऽवयवा अस्य समुदायस्य त्रयं । त्र्यवयवकसमुदायः ।संख्याया अवयवे तयप् इति तयप्तद्धितः ।द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा॑ इति तयस्याऽयजादेशः । मुनीनां त्रयमिति षष्ठीसमासः । त्रयाणां मुनीनां समुदाय इति यावत् । यद्यपि मुनिशब्दस्य त्रिशब्दस्य चाऽभेदान्वये त्रिशब्दस्य मुनिशब्दसापेक्षत्वादसामर्थ्यात्तद्धितानुपपत्तिः, तथापि त्रयोऽवयवा अस्य समुदायस्य त्रयमिति प्रथमं व्युत्पाद्यम् । अत्र त्रिशब्दस्य मुनिशब्दमनपेक्ष्यैव समुदायेऽन्वयान्नास्त्यसामर्थ्यम् । ततो मुनीनां त्रयमिति मुनिशब्दः समुदायेऽन्वेति, तस्य प्रत्ययार्थतया प्रधानत्वात् । न तु मुनिशब्दस्य त्रयशब्दैकदेशभूतत्रिशब्देनाभेदान्वयः,पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु तदेकदेशेन॑ इति न्यायात् । ततश्च मुनिशब्दत्रिशब्दयोः परस्परवार्तानभिज्ञयोरेव शब्दमर्यादया समुदायेऽन्वये सति पश्चात्संख्यायाः परिच्छेदकत्वस्वभावतया त्रित्वस्य परिच्छेद्यपर्यालोचनायां संनिहितपदान्तरोपस्थितत्वान्भुनय एव परिच्छेंद्यतया संबध्यन्ते -त्रयाणां मुनीनां समुदाय इति । सोऽयं पार्ष्ठिकान्वयोऽरुणाधिकरणन्यायविदां सुगम इत्यलं विस्तरेण । मुनित्रयमिति कर्मणि द्वितीया । 'नमः स्वस्ति' इति चतुर्थी तु न,कारकविभक्तेर्बलीयस्त्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नमस्कृत्य । अजलिशिरः-संयोगादिव्यापारेण तोषयित्वेत्यर्थः । नमस्करोतेरजलिशिरः संयोगादिरूपव्यापारमात्रार्थकत्वेऽकर्मकत्वापत्त्या द्वितीयानुपपत्तेः । ननु प्राचीनेषु प्रक्रियाकौमुद्यादिग्रन्थेषु वैयाकरणसिद्धान्तानां सङ्ग्रहात्तैरेव ग्रन्तैश्चरितार्थत्वात् । किमनेन ग्रन्थेनेत्यत आह — तदुक्तीः परिभाव्य चेति । तस्य मुनित्रयस्य उक्तयः तदुक्तयः=सूत्रवार्तिकभाष्यात्मकग्रन्थरूपवाक्याबलयः । ताः परिभाव्य च=सम्यगालोच्य चेत्यर्थः । भूधातोः स्वार्थिकणिजन्ताद्रूपम् । चुरादौ हि 'भुवोऽवकल्कने' इत्यत्र ण्यन्तभूधातोश्चन्तनार्थकत्वमपि वक्ष्यते मूलकृतैव । नचअनादरः परिभवः परीभावस्तिरक्रिया॑ इति कोशविरोधः शङ्क्यः, कोशस्य अण्यन्तभूधातुविषयत्वात् । 'परौ भुवोऽवज्ञाने' इति सूत्रेण तिरस्कारार्थे वर्तमानादण्यन्तात्परिपूर्वकभूधातोर्भावे घञि परिभावशब्दस्य व्युत्पत्त्यवगमात् । एवं च तदुक्तीरिति तच्छब्दस्य बुद्धिस्थपरामर्शित्वात्प्राचां प्रक्रियाकौमुदीप्रसीदादिकृतामुक्तीस्तिरस्कृत्येत्यर्थ इति व्याख्यानं क्लिष्टत्वादुपेक्षितम् । अनेन स्वग्रन्थस्य मुनित्रयग्रन्थानुयायित्वं, प्राचीनप्रक्रियाकौमुद्यादिग्रन्थानां तद्विरुद्धत्वं च सूचितम् । तच्च प्रौढमनोरमायां स्वयमेव मूलकृता प्रपञ्चितमेव । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीत्यन्वर्थसंज्ञया वैयाकरणसिद्धान्ताःप्रतिपाद्यत्वेन विषयाः । अनायासेन तदवगमः प्रयोजनम् । तस्य ग्रन्थस्य च जन्यजनकभावः संबन्धः । वैयकरणसिद्धान्तजिज्ञासुरधिकारीति सूचितम् । अथ वैयाकरणसिद्धान्तानिरूपयिष्यन्, व्याकरणशास्त्रस्य मूलभूतानि चतुर्दश सूत्राणि पठति — ऐउणित्यादिना । नन्विमानि सूत्राणि मुनित्रयग्रन्थबर्हिभूतत्वादप्रमाणमित्यत आह — इति माहेआराणि सूत्राणीति । मबेआरादागतानि माहेआराणि । 'तत आगतः' इत्यण् । महेआरादधिगतानीति यावत् । तदुक्तं पाणिनिशिष्टप्रणीतशिक्षयाम् — ॒येनाक्षरसमास्नायमधिगम्य महेआरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्यै पाणिनये नमः॥॑ इति । एतचतुर्दशसूत्रव्याख्यायां नन्दिकेआरकृतायां काशिकायामप्युक्तम् — ॒नृतावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् । उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धानेतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम्॥॑ इति ।अत्र ननादेत्यन्तर्भावितण्यर्थो नदधातुः । ढक्कां नादयामासेत्यर्थः । नवपञ्चवारं=चतुर्दशकृत्वः । एतत्=शिवढक्कोत्थितं वर्णजालं, शिवसूत्रजालतया विमर्शे=जानामीत्यर्थः । आर्षस्तङ् । एवं च महेआरेण प्रोक्तानि माहेआराणीति निरस्तम् । एतेन माहेआरत्वादेतेषां सूत्राणां नाऽप्रामाण्यमित्युक्तं भवति । नन्वेवमपि अनर्थकवर्णराश्यात्मकानामेषां सूत्राणां वैयाकरणसिद्धान्तप्रकाशने उपयोगाऽभावादिह तदुपन्यासो व्यर्थ इत्यत आह — अणाअदिसंज्ञार्थानीति । अण् आदिर्यासां ताः अणादयः, अणादयश्च ताः संज्ञाश्च अणादिसंज्ञाः, ताः अर्थः प्रयोजनं येषां तानि — अणादिसंज्ञार्थानि । अनर्थकवर्णराशित्वेऽपि एषां सूत्राणां व्याकरणशास्त्रगतव्यवहारोपय ग्यणादिसंज्ञासु उपयोगान्नाऽऽनर्थक्यमिति भावः । कथमेषां सूत्राणामणादिसंज्ञार्थत्वमित्यत आह — एषामन्त्या इत इति । एषामुदाहृतसूत्राणामन्त्याः अन्ते भवा णकारादिवर्णाः इत्संज्ञकाः प्रत्येतव्या इत्यर्थः । लण्सूत्रे अकारश्चेति ।इत॑इत्यनुषज्यते । तच्च एकवचनान्ततया विपरिणम्यते । लण्सूत्रे लकारात्परोऽकारश्च इत्संज्ञकः प्रत्येतव्य इत्यर्थः । अनन्त्यत्वात्पृथक्प्रतिज्ञा । ननु लण्सूत्र एव अकारस्य इत्संज्ञकत्वे हयवरेत्यादौ पुनःपुनरकारोच्चारणस्य किं प्रयोजनमित्यत आह — हकारादिष्वकार उच्चारणार्थ इति । हकारादीनां सुखोच्चारणार्थं पुनः पुनरकारपाठ इत्यर्थः । अन्यता ह्य्व्रित्येवं क्लिष्टोच्चारणापत्तेरिति भावः । अथवा अचं विना हलामुच्चारणाऽभावात् पुनः पुनरकारपाठो हकाराद्युच्चारणार्थ इत्येव व्याख्येयम् । अत एव 'उच्चैरुदात्तः' इति सूत्रे भाष्यम् — ॒नान्तरेणाऽचं व्यञ्जनस्योच्चारणं भवति॑ इति । अत्र च इदमेव अकारस्य पुनः पुनरुच्चारणं ज्ञापकम् । एवं च 'वर्णात्कारः' इति कारप्रत्यये सति ककार इत्यादि (रूपाणि) । वागित्याद्यवसानेषु, वृक्ष इत्यादौ संयुक्त वर्णेषु च पदान्ते 'चोः कुः' इत्यादिविधिबलात्,हलोऽनन्तराः संयोगः॑ इत्यादिशास्त्रबलाच्च नायं नियम इत्यलम् । ननु चतुर्दशसूत्र्यां णकाराद्यन्तवर्णानामित्संज्ञा प्रतिज्ञाता — ॒एषामन्त्या इत॑ इति । तदनुपपन्नम् । तेषां हि 'हलन्त्यम्' इति सूत्रेण इत्संज्ञा वक्तव्या । तच्च सूत्रं हल्पदार्थावगमोत्तरमेव प्रवृत्तिमर्हति । हल्संज्ञा च हलिति सूत्रे लकारस्य इत्संज्ञायां सत्याम् 'आदिरन्त्येन सहेता' इति सूत्रेण वाच्या । हलिति सूत्रे लकारस्य इत्संज्ञा च 'हलन्त्यम्' इति सूत्रप्रवृत्तिः, 'हलन्त्यम्' इति सूत्रे हल्सूत्रे लकारस्य इत्संज्ञायाम् 'आदिरन्त्येन सहेता' इति हल्संज्ञासिद्धिरित्येवं 'हलन्त्यम्' 'आदिरन्त्येन' इत्यनयोः परस्परसापेक्षत्वेन अन्योन्याश्रयत्वादबोधः । एवं च हल्संज्ञामनुपजीव्यैव हल्सूत्रे लकारस्य केनचित्सूत्रेण इत्संज्ञामबोधयित्वा 'हलन्त्यम्' इति हलामित्संज्ञाबोधनं पाणिनेरयुक्तमित्याशङ्क्य हल्संज्ञामनुपजीव्यैव हल्सूत्रे लकारस्य इत्संज्ञां विधातुं 'हलन्त्यम्' इति सूत्रं द्विरावृत्य प्रथमसूत्रमुपक्षिपति — हलन्त्यम् ।

translator notes

commentary BM: pāraskaraḥ = 'pāraṃ karoti', ṭa as before; kiṣkindhā = 'kiṃ [= kim api vānarasainyaṃ] dhatte', ka by 'āto 'nupasarge kaḥ', ṭāp, and by the nipātana the doubling of kim, loss of m, suṭ and ṣatva; these are conventional (rūḍha) words derived somehow, whose component meaning is not to be scrutinized. Followed for 'with the augment suṭ'.
commentary BM: k2 and k4 are gaṇa-sūtras of the pāraskarādi list (the source labels them vārttika; rendered as the source labels them, BM's identification recorded here). 'tāt pūrvam' = 'before the t-sound' in 'talopaś ca', said because tad has no final t; taskaraḥ = 'tat [= cauryaṃ] karoti', ṭa by 'kṛño hetutācchīlyānulomyeṣu'; bṛhaspatiḥ = 'bṛhatī [= vāk], tasyāḥ patiḥ', puṃvadbhāva (the source cites, in brackets, 'kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu'), t-lopa, suṭ, with the Chāndogya-brāhmaṇa 'vāg dhi bṛhatī, tasyā eṣa patiḥ'. Followed for the reading of 'tāt pūrvam'.
commentary BM: prāyaścittiḥ / prāyaścittam = 'prāyasya cittiḥ cittaṃ vā', with the smṛti 'prāyaṃ pāpaṃ vijānīyāc cittaṃ tasya viśodhanam'; vanaspatiḥ = 'vanasya patiḥ'; being an ākṛtigaṇa it also yields paraḥśatāni ('śatāt parāṇi') and the like. Followed.
textual The BM block of this unit, after 'iti bālamanoramāyāṃ samāsāśrayavidhayaḥ', runs on into the opening of the Bālamanoramā (maṅgala verses and the commentary on 'munitrayaṃ namaskṛtya…' and the Śivasūtras) — a digitization run-on from the end of one volume to the beginning of the work, not commentary on this sūtra; ignored. No tattvabodhini layer is present in this unit.
textual The '(vārttikam) ॥' at the head of k3 and k5 in the source is the editor's closing tag for the preceding vārttika (k2, k4); k3 and k5 are Bhaṭṭoji's own prose and are not labelled vārttika in the English.

समासाश्रयविधिप्रकरणम्