PREMABASESiddhānta-kaumudī
Prakaraṇa 23 · SK 940–957

सर्वसमासान्तप्रकरणम्

sarvasamāsāntaprakaraṇam · 18 sūtras
📖 This chapter in the textbook →outline ↗
show
SK 940 · A 5.4.74V
ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥ ९४० ॥
ṛkpūrabdhūḥpathāmānakṣe
ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe — After [a compound ending in] ṛk, pur, ap, dhur or pathin [the samāsānta] a [comes]; but not [after dhur] when it is [the pole] belonging to an axle (akṣa).

Rule. The last word of the sūtra is read as two words, a and anakṣe. After a compound ending in ṛc, pur, ap, dhur or pathin, the affix a becomes the compound's final member (antāvayava). But not after that dhur which belongs to an axle (akṣa). The heading samāsāntāḥ (SK 676) governs, and "ending in ṛc …" is the tadanta reading: the compound as a whole is what the affix follows.

Example.

ṛco 'rdham "half of a ṛc" → compound by ardhaṃ napuṃsakam (A 2.2.2), the ardha going first → ardha-ṛc → the affix a is added as last member → ardharca → the compound is masculine by ardharcāḥ puṃsi ca (A 2.4.31) → ardharcaḥ.

viṣṇoḥ pūḥ "Viṣṇu's city" → viṣṇu-pur + a → viṣṇupuram. The word pur is feminine, and paravalliṅgam (A 2.4.26) would make the compound feminine too; that it is neuter is simply from usage. Pur is listed in the sūtra so that the unwanted viṣṇupūḥ is barred.

vimalā āpo yasmin "in which the waters are clear" → bahuvrīhi vimala-ap + a → vimalāpaṃ saraḥ "a clear-watered lake".

rājño dhūḥ "the king's yoke-pole", dhur used for the burden of the kingdom → rāja-dhur + a → rājadhura → feminine by paravalliṅgam (A 2.4.26), with the feminine affix ṭāp → rājadhurā.

sakhyuḥ panthāḥ "a friend's road" → sakhi-pathin + a → the ṭi of pathin, which is in, is deleted before the taddhita by nas taddhite (A 6.4.144) → sakhipath + a → sakhipathaḥ.

ramyaḥ panthā yasya "whose road is pleasant" → bahuvrīhi → ramyapatho deśaḥ "a region with pleasant roads".

Applies when / blocked by. Three things narrow the rule.

  • For ṛc, the forms anṛcaḥ "without ṛcs" and bahvṛcaḥ "with many ṛcs" are made only when the referent is a reciter (a Ṛgvedin). This is a niyama, a restriction. Where the referent is a text, the affix stays away: anṛksāma "a sāman not built on a ṛc", bahvṛk sūktam "a hymn of many ṛcs".
  • For dhur, no a when the dhur is that of an axle. akṣadhūḥ is the axle-end, the dhur of the rod on whose ends the wheels turn. dṛḍhadhurakṣaḥ "whose axle-pole is firm" (dṛḍhā dhūr yasya) is a bahuvrīhi. Neither takes a. The sūtra's anakṣe is read as "not of the dhur belonging to an axle", and this reading covers both words — the first has akṣa as its prior member, the second denotes an axle; scholars discuss which reading is best, and this is the one Bhaṭṭoji's commentators settle on.
  • Two later rules bar or loosen this a: after nañ in a tatpuruṣa (SK 956) and, optionally, after nañ before pathin (SK 957).

Watch out. Dhur does not mean a wooden pole in every example: in rājadhurā it is used figuratively for the kingdom. The rule follows the word, not the meaning; only the axle-sense is excluded.

Siddhānta-kaumudī
अ अनक्षे इति च्छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्योऽन्तावयवः स्यात् अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः । अनृचबह्वृचावध्येतर्येव । नेह - अनुक्साम । बह्वृक् सूक्तम् । विष्णोः पूः विष्णुपुरम् । क्लीबत्वं लोकात् । विमलापं सरः ॥

The division [of the sūtra's last word] is 'a' [and] 'anakṣe'. Of a compound ending in ṛk and the rest [ṛk, pur, ap, dhur, pathin], the affix (pratyaya) a becomes the final member (antāvayava); but not of [a compound] ending in that dhur which belongs to an axle (akṣa). ardharcaḥ. anṛcaḥ and bahvṛcaḥ [are formed] only [when the referent is] a reciter (adhyetṛ). Not here: anṛksāma; bahvṛk sūktam. viṣṇoḥ pūḥ → viṣṇupuram — its neuter gender is from usage (loka). vimalāpaṃ saraḥ.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 219
—तदन्तस्य तु नेति । सूत्रे संबन्धिनोऽधिकरणलविवक्षया सप्तमी । तेन ‘अक्षसंबन्धिनी या धूरुतदन्तस्य न’ इत्यर्थः ॥ यद्यत्र ‘अक्षे पूर्वपदे न’ इति व्याख्यायेत, तर्हि ‘दृढधूरक्षः’ इत्यत्र निषेधो न स्यात् । यदि तु ‘अक्षे’ समासार्थे न’ इति व्याख्यायेत, तदा ‘अक्षधूः’ इत्यत्र न स्यात् । तस्मादुभयसंग्रहार्थमुक्तव्याख्यानमेव ज्यायः ॥—अर्धर्धर्ध इति । ‘अर्धं नपुंसकम्’ इति समासः । ‘अर्धर्धाः पुंसि च’ इति पुंस्त्वम् ॥—अनृगित्यादि । अनुकसमासान्तलात् ‘शेषाद्विभाषा’ इति कप्प्रत्यये ‘अनृच्कम्, वह्नृच्कम्’ इत्यपि बोध्यम् ॥—विष्णुपुरमिति । यद्यपि पुरशब्देन समासेऽप्येतत्सिध्यति तथापि ‘विष्णुपूः’ इत्यनिष्टवारणाय सूत्रे पूर्यहणम्
Bālamanoramā
ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे - अथ सर्वसमाससाधारमसमासान्ता निरूप्यते — ऋक्पूरब्धूः । छेद इति । सूत्रे 'अ' इति लुप्तप्रथमान्तनिर्देश इति भावः । 'समासान्ता' इत्यधिकृतम् । ऋगादिभिः समासो विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — ऋगाद्यन्तस्येति । ऋक्, पुर्, अप्, धुर्, पथिन्-एतदन्तस्येत्यर्थः । अप्रत्यय इति । अकारात्मकप्रत्यय इत्यर्थः । अक्षे या धूरिति । अक्षसंबन्धिनी या धूरित्यर्थः । सूत्रे संबन्धिनोऽधिकरणत्वविक्षया अनक्षे इति सप्तमी । 'अनक्षे' इति च धुर्शब्देनैव संबध्यते, अन्यैरसंभवादिति भावः । अर्धर्चेति । ऋचोऽर्धमिति विग्रहः ।अर्धं नपुंसक॑मिति समासः । अकारः समासान्तः ।अर्धर्चाः पुंसि चे॑ति पुंस्त्वम् । अनृचबह्वृचावध्येतर्येवेति । अविद्यमाना ऋचो यस्येति विग्रहः । बहव ऋचो यस्येति बह्वृचः-ऋक्छाखीत्युदाहरणम् ।अध्येतर्येवे॑ति नियमस्य प्रयोजनमाह — नेहेति । अनृक्सामेति । अविद्यमाना ऋचो यस्मिन्निति विग्रहः । ऋच्यनध्यूढं प्रजापतेह्र्मदयं साम । बह्वृक्सूक्तमिति । बहवो ऋचो यस्मिन्निति विग्रहः । अथ पुर्शब्दान्तस्योदाहरति — विष्णोरिति । ननु पुर्शब्दस्य स्त्रीत्वापरवल्लिङ्ग॑मिति विष्णुपुरशब्दस्य स्त्रीत्वं युक्तमित्यत आत — क्लीबत्व#ं लोकादिति । अथाऽप्शब्दान्तस्योदाहरति — विमलापं सर इति । विमला आपो यस्मिन्निति विग्रहः ।
translator notes
  • commentary BM: in the sūtra 'a' is a nominative with its ending elided (luptaprathamānta); 'samāsāntāḥ' (A 5.4.68) is the governing heading (adhikṛta); the compound is qualified by ṛk etc., hence the tadantavidhi 'ṛgādyantasya' — i.e. ending in ṛk, pur, ap, dhur, pathin; 'apratyayaḥ' = the affix consisting of a. Followed in the bracketed expansions.
  • commentary TB (BM agrees): the locative 'anakṣe' is used of a related thing (sambandhin) treated as a locus, so the sense is 'not of a compound ending in that dhur which belongs to an axle'; TB argues that if it were read 'not when akṣa is the prior member' the prohibition would fail in dṛḍhadhūrakṣaḥ, and if 'not when the compound denotes an axle' it would fail in akṣadhūḥ, so the stated reading is preferred as covering both. BM adds that 'anakṣe' attaches only to dhur, being impossible with the others. Followed.
  • commentary BM on the forms: ardharcaḥ = ṛco 'rdham, compound by 'ardhaṃ napuṃsakam' (A 2.2.2), a as samāsānta, masculine by 'ardharcāḥ puṃsi ca' (A 2.4.31); anṛcaḥ = avidyamānā ṛco yasya, bahvṛcaḥ = bahava ṛco yasya, 'a Ṛgvedin'; 'adhyetary eva' is a restriction (niyama) whose purpose the counterexamples show — anṛksāma = avidyamānā ṛco yasmin (a sāman not built on a ṛk), bahvṛk sūktam = bahavo ṛco yasmin; vimalāpaṃ saraḥ = vimalā āpo yasmin.
  • commentary BM reads 'klībatvaṃ lokāt' as the answer to an objection: since pur is feminine and 'paravalliṅgam' (A 2.4.26) would make viṣṇupura feminine, its neuter gender rests on usage. TB adds that pūr is listed in the sūtra, though the form could be got by compounding with pura, in order to bar the unwanted viṣṇupūḥ. Followed.
SK 941 · A 6.3.97V
द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् ॥ ९४१ ॥
dvyantarupasargebhyo'pa īt
dvyantarupasargebhyo 'pa īt — After dvi, antar and an upasarga, ī [replaces the initial vowel] of ap [that already bears the samāsānta].

Rule. After dvi, antar or an upasarga, ī replaces the first vowel of ap — of that ap which has already received the samāsānta a. The sūtra's apaḥ is an imitation (anukaraṇa) of the finished word ap-a, and its nominative ending stands for a genitive: "of ap-a". That the substitute lands on the first vowel and not the whole word follows from the reading rule ādeḥ parasya (A 1.1.54): a substitute stated "after X" replaces the first sound of what follows.

Example.

dvir gatā āpo yasmin "in which the waters run on two sides" → bahuvrīhi, the members not naming one thing → dvi-ap → the affix a of SK 940 → dvi-ap-a → ī replaces the a of ap-a after dvi → dvi-īp-a → i + ī merge into ī (savarṇadīrgha) → dvīpa → dvīpam.

antargatā āpo yasmin "in which the waters lie inside" → antar-ap-a → antarīpam.

pratikūlā āpo yasmin "in which the waters run against" → prati is an upasarga → prati-ap-a → pratīpam.

saṅgatā āpo yasmin "in which the waters come together" → sam is an upasarga → sam-ap-a → samīpam.

Applies when / blocked by.

  • The trigger must be the upasarga. In samāpo devayajanam "a sacrificial ground with level waters" the analysis is samā āpo yasmin: sama "level" is an adjective, not the upasarga sam, so there is no ī. Scholars discuss this example.
  • The ap must already carry the samāsānta. In svap, svapī "having good waters" the affix a never came: the prohibition na pūjanāt (SK 954) bars a samāsānta after the honour-word su. With no ap-a, the sūtra has nothing to act on, and the word keeps its a.
  • A vārttika, avarṇāntād vā, makes the ī optional after an upasarga ending in a or ā: pragatā āpo yasya → prepam or prāpam; parāgatā āpo yasya → parepam or parāpam.
  • After anu the next rule takes over.
Siddhānta-kaumudī
अप इति कृतसमासान्तस्यानुकरणम् । षष्ठ्यर्थे प्रथमा । एभ्योऽपस्य ईत्स्यात् । द्विर्गता आपो यस्मिन्निति द्वीपम् । अन्तरीपम् । प्रतीपम् । समीपम् । समापो देवयजनमिति तु समा आपो यस्मिन्निति बोध्यम् । कृतसमासान्तग्रहणान्नेह । स्वप् । स्वपी ।

'apaḥ' [in the sūtra] is an imitation (anukaraṇa) of [the word ap] to which the samāsānta has already been applied; the nominative stands in the sense of the genitive. After these [dvi, antar, an upasarga], ī comes in place of [the initial vowel] of ap. dvir gatā āpo yasmin → dvīpam. antarīpam. pratīpam. samīpam. But samāpo devayajanam is to be understood as 'samā āpo yasmin' [where sama is not the upasarga]. Because [the sūtra] names the [ap] that has received the samāsānta, not here: svap; svapī.

vārttika
अवर्णान्ताद्वा

(vārttika) avarṇāntād vā — Optionally after [an upasarga] ending in a-varṇa.

(वार्तिकम्) ॥ प्रेपम् । परेपम् । प्रापम् । परापम् ॥

(vārttika) prepam, parepam; prāpam, parāpam.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 219–220
—कृतसमासान्तस्येति । ‘येन विधिः—’ इति सूत्रे ‘आपस्तिष्टन्ति स्वापस्तिष्टन्ति’ इति भाष्यादिति भावः ॥—अन्तरीपमित्यादि । अन्तर्गताः, प्रतिकूलाः, संगताश्वामो अस्मिन्निति विग्रहः ॥ उपसर्गग्रहणं प्रादेरुपलक्षणार्थम् ॥—समाप इति । अनुपसर्गलान्नेलमिति भावः । भाष्ये तु ‘समाप इत्यप्रतिषेधो वक्तव्यः’ इत्युक्तम् । स च देवयजनरूपविशेषार्थपरः ‘समीपसमृद्धि—’ इति निर्देशात् ‘समीपम्’ इति भाष्योदाहरणाच्चेति ज्ञेयम् ॥—देवयजनमिति । देवा इत्यन्ते अस्मिन्निति व्युत्पत्त्या यज्ञभूमिः ॥—स्वविति । ‘न पूजनात्’ इति समासान्ताभावः ॥—अवर्णान्ताद्वेति । ‘द्यन्तर्’ इति सूत्रे ‘ईलमनवर्णात्’ इति वक्तव्यम् । इह माभूत् ‘प्रापं परापम्’ इति भाष्योक्तेः ‘गतिश्च’ इति सूत्रे ‘प्रेपं परेपम्’ इति भाष्योक्तेश्चेति भावः
Bālamanoramā
द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् - द्व्यन्तरुप । कृतसमासान्तस्येति । अकारप्रत्ययान्तस्येत्यर्थः । एभ्य इति । द्वि अन्तर् उपसर्ग-एतेभ्य इत्यर्थः । अपस्येति । अकारप्रत्ययान्तस्याऽप्शब्दस्येत्यर्थः । ईत्स्यादिति ।आदेः परस्ये॑ति परिभाषया आदेरकारस्येत्यर्थः । द्वयोर्गता इति । द्वयोः पार्सयोर्गता आपो यस्मिन्निति विग्रहः । व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । अकारप्रत्ययः,ईत्त्वं, सवर्णदीर्घश्च । अन्तरीपमिति । अन्तर्गता आपो यस्मिन्निति विग्रहः । प्तीपमिति । प्रतिकूला आपो यस्मिन्निति विग्रहः । उपसर्गात्परत्वादीत्त्वम् । समीपमिति । सङ्गता आपो यस्मिन्निति विग्रहः । उपसर्गात्परस्योदाहरणान्तरमिदम् । समापो देवयजनमिति । श्रुतिरेषा । अत्र उपसर्गात्परत्वाऽभावादीत्त्वं नेति भावः । देवा इज्यन्ते यस्मिन्निति देवयजनं यज्ञभूमिः । 'समाप' इति पुंस्त्वं छान्दसम् । भाष्ये तुसमाप ईत्त्वं ने॑त्युक्त्वा समापं नाम देवयजनमित्युदाहृतम् । तत्र समापशब्दो देवयजनविशेषवाच्येव विवक्षितः,समीपसमृद्धी॑ति निर्देशात्,समीप॑मिति भाष्ये उदाहरणाच्च । स्वविति । शोभना आपो यस्येति विग्रहः ।न पूजना॑दिति समासान्तनिषेधः । अकृतसमासान्तत्वादीत्त्वं न । स्वपी इति । प्रथम#आद्विवचनमिदम् । अवर्णान्ताद्वेति । अवर्णान्तादुपसर्गात्परस्याऽपस्य ईत्त्वं वा वक्तव्यमित्यर्थः । प्रेपं प्रापमिति । प्रगता आपो यस्येति विग्रहः । परेपं परापमिति । परागता आपो यस्येति विग्रहः ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 220 १ इदं प्रकृतसूत्रे प्रापं परापमिति, गतिश्चेति सूत्रे .प्रेपं परेपमिति भाष्योदाहरणलब्धमपि प्रपरविषयकमेव । २ इदं अजिति योगविभागलब्धमिति काशिका । ३ तत्पुरुष एवेति—उत्तरपदार्थप्रधाने इत्यादिः । ४ उपशुनमिति—अव्ययीभावे एव इदम् ।
translator notes
  • commentary BM: 'kṛtasamāsāntasya' = ending in the affix a; 'ebhyaḥ' = after dvi, antar and an upasarga; 'apasya' = of the word ap ending in the affix a; the ī replaces the initial a by the paribhāṣā 'ādeḥ parasya' (A 1.1.54). TB traces 'kṛtasamāsānta' to the Bhāṣya on 'yena vidhiḥ' (A 1.1.72), 'āpas tiṣṭhanti, svāpas tiṣṭhanti', and takes 'upasarga' as standing for prādi generally. Followed.
  • commentary BM on the forms: dvīpam = dvayoḥ pārśvayor gatā āpo yasmin, a bahuvrīhi with non-coreferential members; affix a, ī, then savarṇadīrgha; antarīpam = antargatā āpo yasmin; pratīpam = pratikūlā āpo yasmin, ī because after an upasarga; samīpam = saṅgatā āpo yasmin, a second example after an upasarga (TB gives the same three vigrahas).
  • commentary BM and TB: 'samāpo devayajanam' is śruti; there is no ī because sama here is not an upasarga (hence the Kaumudī's 'samā āpo yasmin'); the masculine samāpaḥ is Vedic. Both record that the Bhāṣya instead states 'samāpa ity apratiṣedho vaktavyaḥ' / 'samāpa īttvaṃ na' and exemplifies samāpaṃ nāma devayajanam, where samāpa is meant as the name of a particular sacrificial ground — as shown by the designation 'samīpasamṛddhi…' and the Bhāṣya's own example samīpam. The Kaumudī's reading is followed; the Bhāṣya's alternative is recorded here only.
  • commentary BM (TB agrees): svap = śobhanā āpo yasya; the samāsānta is barred by 'na pūjanāt' (A 5.4.69), so since no samāsānta was applied there is no ī; svapī is the nominative dual.
  • commentary BM: the vārttika means that ī is optionally to be stated for ap after an upasarga ending in a-varṇa; prepam / prāpam = pragatā āpo yasya, parepam / parāpam = parāgatā āpo yasya. TB: 'īttvam anavarṇāt' is to be stated under this sūtra so that it does not apply here, since the Bhāṣya gives prāpaṃ parāpam here and prepaṃ parepam under 'gatiś ca'.
SK 942 · A 6.3.98V
ऊदनोर्देशे ॥ ९४२ ॥
ūdanordeśe
ūd anor deśe — After anu, ū [replaces the initial vowel] of ap when a region (deśa) [is denoted].

Rule. After anu, ū (not ī) replaces the first vowel of ap-a, when a region (deśa) is denoted. This is an exception (apavāda) to SK 941: anu is an upasarga and would otherwise take ī. The substitute again lands on the first vowel by ādeḥ parasya (A 1.1.54).

Example.

anukūlā āpo yasmin "in which the waters lie along it" → anu-ap → the affix a → anu-ap-a → ū replaces the a of ap-a → anu-ūp-a → u + ū merge into ū → anūpa → anūpo deśaḥ "a watery region, marshland".

Applies when / blocked by. Only when a region is meant. Bhaṭṭoji's commentators add that the long vowel serves the Vedic word-division (avagraha) in some recitations; scholars discuss this.

The rest of this unit's examples — rājadhurā, akṣadhūḥ, dṛḍhadhurakṣaḥ, sakhipathaḥ, ramyapatho deśaḥ — finish the dhur and pathin cases of SK 940 and have been given there.

Siddhānta-kaumudī
अनोः परस्यापस्य ऊत्स्याद्देशे । अनूपो देशः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृढधुरक्षः । सखिपथः । रम्यपथो देशः ॥

ū comes in place of [the initial vowel] of ap after anu, when a region (deśa) [is denoted]. anūpo deśaḥ. rājadhurā. But [where the dhur is that] of an axle: akṣadhūḥ; dṛḍhadhurakṣaḥ. sakhipathaḥ. ramyapatho deśaḥ.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 220
—ऊदनोः—। दीर्घोच्चारणं क्वचिच्छाखायामवग्रहार्थम् ॥ बहुचास्तु ‘अनूपे गोमान् गोभिः’ इत्यत्रानूपशब्दं नावगृह्णन्ति ॥—अनूप इति । अनुगता आपोऽस्मिन्नित्यनूपो देशः ॥ ‘जलप्रायमनूपं स्यात्’ इत्यमरः ॥—प्रतिस्मामिति । अव्ययीभावः प्रादिसमासो बहुव्रीहिर्वा । एवमनुसामादावप्यूह्यम् ॥—कृष्णोदगिति । ‘अच्’ इति योगविभागेन गतार्थमिदम् । एवमुत्तरवार्तिकमपि ॥ कृष्णभूमईत्यादयो बहुव्रीहयः ॥—पद्मनाभ इति । ‘पद्मं नाभावस्य’ इति विग्रहः । गङ्गादित्यात्सप्तम्यन्तस्य परनिपातः । ‘पद्माकारा नाभिरस्य’ इति वा । एवमूर्णनाभोऽपि ज्ञेयः ॥ तत्र तु ‘व्यापोः संज्ञाछन्दसोः’ इति ह्रस्वो विशेषः ॥—अक्षणो— दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं चक्षुः, तद्वाचिनोऽक्षिशब्दस्य पर्युदासादमुख्यस्य ग्रहणमित्याशयेनाह—अचक्षुःपर्यायादिति । —गवाक्ष इति । गावः किरणाः । अक्षिशब्दो रन्ध्रवाची, षष्ठीसमासः
Bālamanoramā
ऊदनोर्देशे - ऊदनोर्देशे । ईत्त्वस्याऽपवादः । ऊत्स्यादिति ।आदेः परस्ये॑ति ज्ञेयम् । अनूपो देश इति । अनुकूला आपो यस्मिन्निति विग्रहः । अप्रत्ययः, ऊत्त्वं सवर्णदीर्घश्च । 'अनूप' इत्यत्र ऊपोऽवग्रहणार्थं दीर्घोच्चारणमिति भाष्यम् । बह्वृचास्तुअनूपो गोमान्रित्यत्र नावगृह्णन्ति । तदेव 'ऋक्पूः' इति सूत्रगतोऽप्शब्दः प्रपञ्चितः । अथ धूर्शब्दान्तस्योदाहरति — राजधुरेति । राज्ञो धूरिति विग्रहः । धूर्शब्दोऽत्र राज्ये लाक्षणिकः । अकारप्रत्ययः ।परवल्लिङ्ग॑मिति स्त्रीत्वम् । टाप् । अक्षे त्विति । अक्षसंबन्धिनी या धूस्तदन्तादकारप्रत्ययो न । अक्षधूरिति । अक्षो नाम रथावयवदण्डविशेषः, यदग्रयोश्चक्रे आसज्येते तस्याक्षस्याग्रं धूः । अनेनअक्षे समासार्थे धुरो नाऽकारप्रत्ययः॑ इति व्याख्यानेऽत्र निषेधो न स्यादिति सूचितम् । दृढधूरक्ष इति । दृढा धूर्यस्येति विग्रहः । एतेनाऽक्षे पूर्वपदे धुरो नाकारप्रत्यय इति व्याख्याने अत्र निषेधो न स्यादिति सूचितम् । तदेवंऋक्पू॑रिति सूत्रं धूःशब्दः प्रपञ्चितः । अथ पथिन्शब्दस्योदाहरति — सखिपथाविति । सखा च पन्थाश्चेति द्वन्द्वः । अकारप्रत्ययः । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । 'सखिपथ' इति पाठे तु सख्युः पन्था इति तत्पुरुषः । रम्यपथ इति । रम्यः पन्था यस्येति विग्रहः ।
translator notes
  • commentary BM: this is an exception (apavāda) to the ī of the preceding rule; the ū replaces the initial vowel by 'ādeḥ parasya' (A 1.1.54); anūpaḥ = anukūlā āpo yasmin, with the affix a, ū, and savarṇadīrgha (TB glosses anugatā āpo 'smin and cites Amara 'jalaprāyam anūpaṃ syāt'). BM records the Bhāṣya's remark that the long vowel is pronounced for the sake of avagraha ('iti bhāṣyam'); TB says only that the long pronunciation is for avagraha 'in some śākhā' (kvacic chākhāyām), without naming the Bhāṣya. Both add that the Bahvṛcas do not divide anūpa in 'anūpe gomān'. With this the ap of 'ṛkpūḥ…' (A 5.4.74) is done; rājadhurā onward exemplify dhur, then pathin.
  • commentary BM on dhur: rājadhurā = rājño dhūḥ, dhur being used figuratively for the kingdom; affix a, feminine by 'paravalliṅgam' (A 2.4.26), ṭāp. 'akṣe tu' = after the dhur belonging to an axle there is no affix a. akṣadhūḥ (the axle-end, the dhur of the rod on whose two ends the wheels are fixed) shows that on the reading 'no a when the compound denotes an axle' the prohibition would fail here; dṛḍhadhūrakṣaḥ = dṛḍhā dhūr yasya shows that on the reading 'no a when akṣa is the prior member' it would fail here. Hence the bracketed 'where the dhur is that of an axle'.
  • textual The Kaumudī source reads dṛḍhadhurakṣaḥ with short u; BM and TB (under SK 940) both cite the form as dṛḍhadhūrakṣaḥ. Kept as transmitted.
  • commentary BM's lemma is sakhipathau, analysed as the dvandva sakhā ca panthāś ca with affix a and ṭi-deletion by 'nas taddhite' (A 6.4.144); it adds that on the reading sakhipathaḥ the compound is the tatpuruṣa sakhyuḥ panthāḥ. The source reads sakhipathaḥ, so the tatpuruṣa reading applies here. ramyapathaḥ = ramyaḥ panthā yasya.
  • textual The TB block attached to this unit is only weakly anchored: after the remarks on 'ūd anoḥ' and anūpa it runs on into material on 'ac pratyanvava…' (pratisāmam, kṛṣṇodag, padmanābha) and on 'akṣṇo 'darśanāt' (gavākṣa), which belong to SK 943–944. Read through; source left as is.
SK 943 · A 5.4.75V
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः ॥ ९४३ ॥
ac pratyanvavapūrvāt sāmalomnaḥ
ac pratyanvavapūrvāt sāmalomnaḥ — ac [comes] after [a compound ending in] sāman or loman preceded by prati, anu or ava.

Rule. After a compound ending in sāman or loman whose prior member is prati, anu or ava, the affix ac comes. Ac is the sound a with the marker c; the marker fixes the accent and is discarded.

Example.

pratigataṃ sāma "a chant gone against" → prati-sāman → ac is added after the final sāman → prati-sāman + a → the ṭi of sāman, which is an, is deleted by nas taddhite (A 6.4.144) → pratisām + a → pratisāmam.

In the same way anugataṃ sāma → anusāmam, avakṛṣṭaṃ sāma → avasāmam; and with loman: pratigataṃ loma → pratilomam "against the hair", anugataṃ loma → anulomam "with the hair", avagataṃ loma → avalomam.

Bhaṭṭoji's commentators allow each of these to be read as an avyayībhāva, as a prādi-compound (a compound whose first member is a prādi word), or as a bahuvrīhi; the affix is the same in all three.

Applies when / blocked by. Three extensions are attached to this sūtra.

  • The vārttika kṛṣṇodakpāṇḍusaṃkhyāpūrvāyā bhūmer aj iṣyate: ac is wanted after bhūmi "floor, storey" preceded by kṛṣṇa, udac, pāṇḍu or a numeral. These are bahuvrīhis describing a mansion (prāsāda): kṛṣṇā bhūmir yasya → kṛṣṇabhūmaḥ "with a black floor", udīcī bhūmir yasya → udagbhūmaḥ, pāṇḍur bhūmir yasya → pāṇḍubhūmaḥ, dve bhūmī yasya → dvibhūmaḥ prāsādaḥ "a two-storeyed mansion". Here bhūmi + ac: the final i of bhūmi drops by yasyeti ca (A 6.4.148), the rule that deletes a stem-final a-vowel or i-vowel (short or long) before a taddhita affix.
  • The vārttika saṃkhyāyā nadīgodāvarībhyāṃ ca: ac also after nadī "river" and godāvarī preceded by a numeral. These are group-avyayībhāvas by nadībhiś ca (A 2.1.20): pañcānāṃ nadīnāṃ samāhāraḥ → pañcanadam "the Five Rivers", saptānāṃ godāvarīṇāṃ samāhāraḥ → saptagodāvaram. The ī drops by yasyeti ca (A 6.4.148), and the ending is am by nāvyayībhāvād ato 'm tv apañcamyāḥ (A 2.4.83).
  • By splitting the rule (yogavibhāga) so that ac stands as a rule on its own, ac comes "elsewhere too": padmaṃ nābhau yasya → padmanābhaḥ "lotus-navelled (Viṣṇu)", set down under the split rule. Bhaṭṭoji gives no derivation; his commentators prefer to treat it as pṛṣodarādi, the list of forms accepted as irregular. Scholars discuss whether the two statements above are true vārttikas or rest on this same splitting; the labels above are kept.

Watch out. The three prior members are the prādi words prati, anu, ava — nothing else. pratisāmam gets ac; a compound of sāman with some other first member does not, unless a later rule or the list of SK 945 names it (ṛksāme).

Siddhānta-kaumudī
एतत्पूर्वात्सामलोमान्तात्समासादच् स्यात् । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ।

After a compound ending in sāman or loman with these [prati, anu, ava] preceding, ac comes. pratisāmam. anusāmam. avasāmam. pratilomam. anulomam. avalomam.

vārttika
कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते

(vārttika) kṛṣṇodakpāṇḍusaṃkhyāpūrvāyā bhūmer aj iṣyate — ac is desired after bhūmi preceded by kṛṣṇa, udac, pāṇḍu or a numeral.

(वार्तिकम्) ॥ कृष्णभूमः । उदग्भूमः । पाण्डुभूमः । द्विभूमः प्रासादः ।

(vārttika) kṛṣṇabhūmaḥ. udagbhūmaḥ. pāṇḍubhūmaḥ. dvibhūmaḥ prāsādaḥ.

vārttika
संख्याया नदीगोदावरीभ्यां च

(vārttika) saṃkhyāyā nadīgodāvarībhyāṃ ca — And after nadī and godāvarī [preceded] by a numeral.

(वार्तिकम्) ॥ पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् । अजिति योगविभागादन्यत्रापि । पद्मनाभः ॥

(vārttika) pañcanadam. saptagodāvaram. By splitting the rule (yogavibhāga) at 'ac', [ac comes] elsewhere too: padmanābhaḥ.

Bālamanoramā
अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः - अच्प्रत्ययन्वव । एतत्पूर्वादिति । प्रति-अनु-अव-एतत्पूर्वकादित्यर्थः । प्रतिसाममिति । प्रतिगतं सामेति विग्रहः । अच् । 'नस्तद्धिते' इति । टिलोपः । अनुसाममिति । अनुगतं सामेति विग्रहः । अच् । टिलोपः । अवसाममिति । अवकृष्टं सामेति विग्रहः । अच् । टिलोपः । प्रतिलोममिति । प्रतिगतं लोमेति विग्रहः । अनुलोममिति । अनुगतं लोमेति विग्रहः । अवलोममिति । अवगतं लोमेति विग्रहः । सर्वात्राऽच्, टिलोपः । कृष्णोदगिति । नेदं वार्तिकं । किं त्वच्प्रत्येत्यत्र अजिति योगविबागमूलाभियुक्तोक्तिरेषा । कृष्णेति । कृष्णा भूमिर्यस्य, उदीची भूमिर्यस्य, पाण्डुर्भूमिर्यस्य, द्वे भूमी यस्य, तिरुआओ भूमयो यस्येति च विग्रहः । प्रासादः सर्वत्र विशेष्यः । सङ्ख्याया इति । इदमप्यजिति योगविभागमूलकमेव । सङ्ख्यायाः परो यो नदीशब्दो, गोदावरीशब्दश्च ताभ्यामजिष्यत इत्यर्थः । पञ्चनदमिति । पञ्चानां नदीनां समाहार इति विग्रहः । सप्तगोदावरमिति । सप्तानां गोदावरीणां समाहार इति विग्रहः ।नदीभिश्चे॑त्यव्ययीभावः । अचियस्येति चे॑ति लोपः ।नाव्ययीभावा॑दित्यम् । अन्यत्रापीति ।अ॑जिति सेषः । पद्मनाभ इति । पद्मं नाभौ यस्येति विग्रहः । वस्तुतस्तु यागविभागस्य भाष्येऽदर्शनात्पृषोदरादित्वमेवोचितम् ।
translator notes
  • commentary BM: 'etatpūrvāt' = preceded by prati, anu, ava; the vigrahas are pratigataṃ sāma, anugataṃ sāma, avakṛṣṭaṃ sāma, pratigataṃ loma, anugataṃ loma, avagataṃ loma, and in every case ac is followed by ṭi-deletion by 'nas taddhite' (A 6.4.144). TB (under SK 942) takes each as an avyayībhāva, a prādi-compound, or a bahuvrīhi.
  • commentary BM says 'kṛṣṇodag…' is not a vārttika but a statement of an authority resting on the splitting of the rule at 'ac' in 'ac pratyanvava…', and that 'saṃkhyāyā nadī…' likewise rests on that yogavibhāga; TB (under SK 942) likewise derives both from the yogavibhāga of 'ac' ('gatārtham idam') but still refers to them as vārttikas ('evam uttaravārtikam api'), so it does not deny them vārttika status. The source marks both blocks as vārttikas, so the label is kept; BM's dissent is recorded here.
  • commentary BM: kṛṣṇā bhūmir yasya, udīcī bhūmir yasya, pāṇḍur bhūmir yasya, dve bhūmī yasya — bahuvrīhis (TB agrees), with prāsāda 'mansion' as the qualified noun throughout.
  • commentary BM: the numeral-preceded nadī and godāvarī take ac; pañcanadam = pañcānāṃ nadīnāṃ samāhāraḥ, saptagodāvaram = saptānāṃ godāvarīṇāṃ samāhāraḥ, avyayībhāvas by 'nadībhiś ca' (A 2.1.20), with deletion by 'yasyeti ca' (A 6.4.148) and am by 'nāvyayībhāvād ato 'm tv apañcamyāḥ' (A 2.4.83); 'anyatrāpi' supplies 'ac'; padmanābhaḥ = padmaṃ nābhau yasya (TB: padmaṃ nābhāv asya, the locative member being placed last because of gaṅgādi — saptamyantasya paranipātaḥ; or alternatively padmākārā nābhir asya). BM adds that, since the yogavibhāga is not seen in the Bhāṣya, it is really more proper to treat padmanābha as pṛṣodarādi.
SK 944 · A 5.4.76V
अक्ष्णोऽदर्शनात् ॥ ९४४ ॥
akṣṇo'darśanāt
akṣṇo 'darśanāt — [The samāsānta affix ac occurs] after [a compound ending in] akṣi when it does not denote the organ of sight (darśana).

Rule. After a compound ending in akṣi when it is not a synonym of cakṣus "eye", ac comes as the samāsānta. The sūtra's adarśanāt "not (as) the organ of sight" is a paryudāsa, a negation that excludes one sense and leaves the others: akṣi in its primary sense is set aside, so the secondary sense — an opening, an aperture — is what the rule covers.

Example.

gavām akṣīva "as it were the eye of the rays" — gāvaḥ here are rays of light, akṣi an aperture → genitive compound (ṣaṣṭhī-samāsa) gava-akṣi → ac → the final i of akṣi drops by yasyeti ca (A 6.4.148) → gava-akṣ + a → a + a merge into ā (savarṇadīrgha) → gavākṣaḥ "a window, a lattice".

Applies when / blocked by. Where akṣi means the eye, the rule does not apply; the bahuvrīhi samāsāntas of chapter 19 for akṣi as a body-part (SK 852) are a separate matter.

Siddhānta-kaumudī
अचक्षुः पर्यायादक्ष्णोऽच् स्यात्समासान्तः । गवामक्षीव गवाक्षः ॥

After [a compound ending in the word] akṣi when it is not a synonym of cakṣus ('eye'), ac occurs as the samāsānta [affix]. gavām akṣīva 'as it were the eye (aperture) of the rays (gavām)' → gavākṣaḥ 'a window, lattice'.

Bālamanoramā
अक्ष्णोऽदर्शनात् - अथ तत्पुरुषेष्वसाधारणसमासान्तान् वक्तुमुपक्रमते — तत्पुरुषस्याङ्गुलेः ।अच्प्रत्यन्ववपूर्वा॑दित्यतोऽजित्यनुवर्तते, 'समासान्त' इत्यधिकृतम् । तेन समासस्य अन्तावयव इति लभ्यते । प्रत्ययः परश्च इत्यधिकारादच्प्रत्ययस्य तत्पुरुषात्परत्वेऽपि तस्य तदवयवत्वादङ्गुलेरित्यवयवषष्ठी । अङ्गुलेरिति तत्पुरुषविशेषणं, तदान्तविधिः । तदाह संख्याव्ययादेरिति । सङ्ख्या च अव्ययं च सङ्ख्याव्यये, ते आदी यस्येति विग्रहः । द्व्यङ्गुलमिति । तद्धितार्थ॑ इति द्विगुः । प्रमामे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचःप्रमाणेलो द्विगोर्नित्य॑मिति लुक् । द्व्यङ्गुलिशब्दादचि तस्य तद्धितत्वात्तस्मिन् परेयस्येति चे॑ति इकारलोपः । निरङ्गुलमिति ।निरादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासः अच् इलोपः ।
translator notes
  • commentary TB (at the tail of sk.942.t1): 'darśana' is that by which one sees, i.e. cakṣus; the sūtra's paryudāsa excludes the word akṣi in that sense, so the non-primary (amukhya) sense is taken — hence Bhaṭṭoji's 'acakṣuḥ-paryāyāt'. In gavākṣaḥ, gāvaḥ = kiraṇāḥ 'rays' and akṣi denotes an aperture (randhra); the compound is a ṣaṣṭhī-samāsa. Followed for the gloss of the example.
  • textual The balamanorama block attached to this unit (sk.944.b1) is not the Bālamanoramā on akṣṇo 'darśanāt: it opens 'atha tatpuruṣeṣv asādhāraṇa-samāsāntān vaktum upakramate — tatpuruṣasyāṅguleḥ' and comments on A 5.4.86 (SK 786, dvyaṅgulam, niraṅgulam). The BM on the present sūtra is absent from this unit; the Tattvabodhinī on it stands at the end of sk.942.t1. Source left as transmitted.
SK 945 · A 5.4.77V
अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरात्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ॥ ९४५ ॥
acaturavicaturasucaturastrīpuṃsadhenvanaḍuharksāmavāṅmanasākṣibhruvadāragavorvaṣṭhīvapadaṣṭhīvanaktaṃdivarātriṃdivāhardivasarajasaniḥśreyasapuruṣāyuṣadvyāyuṣatryāyuṣargyajuṣajātokṣamahokṣavṛddhokṣopaśunagoṣṭhaśvāḥ
acaturavicaturasucaturastrīpuṃsadhenvanaḍuharksāmavāṅmanasākṣibhruvadāragavorvaṣṭhīvapadaṣṭhīvanaktaṃdivarātriṃdivāhardivasarajasaniḥśreyasapuruṣāyuṣadvyāyuṣatryāyuṣargyajuṣajātokṣamahokṣavṛddhokṣopaśunagoṣṭhaśvāḥ — [The forms] acatura, vicatura, sucatura, strīpuṃsa, dhenvanaḍuha, ṛksāma, vāṅmanasa, akṣibhruva, dāragava, ūrvaṣṭhīva, padaṣṭhīva, naktaṃdiva, rātriṃdiva, ahardiva, sarajasa, niḥśreyasa, puruṣāyuṣa, dvyāyuṣa, tryāyuṣa, ṛgyajuṣa, jātokṣa, mahokṣa, vṛddhokṣa, upaśuna and goṣṭhaśva [are set down ready-made, ending in ac].

Rule. These twenty-five forms are set down ready-made (nipātyante) as ending in ac: acatura, vicatura, sucatura, strīpuṃsa, dhenvanaḍuha, ṛksāma, vāṅmanasa, akṣibhruva, dāragava, ūrvaṣṭhīva, padaṣṭhīva, naktaṃdiva, rātriṃdiva, ahardiva, sarajasa, niḥśreyasa, puruṣāyuṣa, dvyāyuṣa, tryāyuṣa, ṛgyajuṣa, jātokṣa, mahokṣa, vṛddhokṣa, upaśuna, goṣṭhaśva. Each is fixed to one compound type; where the sūtra says "bahuvrīhi" it means "bahuvrīhi only", and likewise for each later class.

Example. The running example, then the list in the order Bhaṭṭoji gives it.

avidyamānāni catvāry asya "of which four are not present" → the word vidyamāna "present" is dropped by the vārttika on nañ with words meaning "exist" → bahuvrīhi a-catur → ac → acaturaḥ.

Three bahuvrīhis only. acaturaḥ; vigatāni catvāri yasya → vicaturaḥ; śobhanāni catvāri yasya → sucaturaḥ "having a fine four". In sucaturaḥ the nipātana overrides the prohibition na pūjanāt (SK 954), which would otherwise bar an affix after su. As tatpuruṣas the words give only acatvāraḥ, vicatvāraḥ.

A vārttika, tryupābhyāṃ caturo 'j iṣyate, adds ac after catur preceded by tri or upa: trayo vā catvāro vā → tricaturāḥ "three or four", a bahuvrīhi by saṃkhyayāvyayāsanna… (A 2.2.25) — here ac overrides the ḍac that A 5.4.73 would give, and with it that affix's ṭi-lopa; caturṇāṃ samīpe → upacaturāḥ "about four, three or five".

Eleven dvandvas only.

strī ca pumāṃś ca → strīpuṃsau "woman and man".

dhenvanaḍuhau "cow and ox"; the form dhenvanaḍvāhau does not occur.

ṛk ca sāma ca → ṛksāme "ṛc and sāman" — ac with ṭi-lopa, not ṛksāmanī.

vāk ca manaś ca → vāṅmanase "speech and mind", not vāṅmanasī.

akṣiṇī ca bhruvau ca → akṣibhruvam "eyes and brows" — singular, being a dvandva of parts of a living body; not akṣibhru.

dārāś ca gāvaś ca → dāragavam "wives and cattle" — a group-dvandva, not dāragu; the pair-dvandva is dāragāvaḥ.

ūrū ca aṣṭhīvantau ca → ūrvaṣṭhīvam "thighs and knees" — the ṭi of aṣṭhīvat is deleted by nipātana, since ac is not marked with ḍ and the stem does not end in an, so no ordinary rule would delete it.

padaṣṭhīvam "feet and knees" — the word pāda becomes pad by nipātana, the stem not being bha (a name a stem carries before certain affixes).

naktaṃ ca divā ca → naktandivam "by night and by day" — naktam is an indeclinable in -m, divā one in -ā; after ac the ā of divā drops by yasyeti ca (A 6.4.148).

rātrau ca divā ca → rātrindivam "by night and by day" — that rātri ends in m is set down by nipātana; the rest as before.

ahani ca divā ca → ahardivam "day after day" — ahan and divā mean the same, so no ordinary dvandva is possible; a dvandva in the sense of distribution (vīpsā, ahany ahani) is set down by nipātana, overriding the rule of ekaśeṣa that would let one word stand for both.

One avyayībhāva. sarajasam "dust and all", an avyayībhāva in the sense of totality (sākalya): saha "with" becomes sa by avyayībhāve cākāle (A 6.3.81), then ac. As a bahuvrīhi the same words give sarajaḥ paṅkajam "a lotus with its pollen", with no ac.

One tatpuruṣa only. niścitaṃ śreyaḥ → niḥśreyasam "the settled good". Not here: niḥśreyān puruṣaḥ, a bahuvrīhi, with no ac.

One genitive tatpuruṣa. puruṣasyāyuḥ → puruṣāyuṣam "a man's lifetime".

Two dvigus. dvayor āyuṣoḥ samāhāraḥ → dvyāyuṣam; trayāṇām āyuṣāṃ samāhāraḥ → tryāyuṣam.

One dvandva. ṛcaś ca yajūṃṣi ca eṣāṃ samāhāraḥ → ṛgyajuṣam "ṛcs and yajus-formulas".

Three karmadhārayas. jātaś cāsāv ukṣā ca → jātokṣaḥ "a grown bull"; mahāṃś cāsāv ukṣā ca → mahokṣaḥ "a great bull", with mahat becoming mahā by ān mahataḥ… (A 6.3.46); vṛddhaś cāsāv ukṣā ca → vṛddhokṣaḥ "an old bull". In each, ukṣan + ac with ṭi-lopa.

One avyayībhāva. śunaḥ samīpam → upaśunam "near the dog". Two irregularities are set down by nipātana: the ṭi of śvan is not deleted, though nas taddhite would delete it; and the stem takes samprasāraṇa (śvan → śun), though śvayuvamaghonām ataddhite (A 6.4.133) excludes it before a taddhita.

One locative tatpuruṣa only. goṣṭhe śvā → goṣṭhaśvaḥ "a dog in the cow-pen" — ṭi-lopa, and no samprasāraṇa, because of ataddhite. As a genitive tatpuruṣa the form is goṣṭhaśvā.

Applies when / blocked by. Every word on the list is confined to the compound type named for it. Change the type and the ac goes: acatvāraḥ (tatpuruṣa), sarajaḥ paṅkajam (bahuvrīhi), niḥśreyān (bahuvrīhi), goṣṭhaśvā (genitive tatpuruṣa). Scholars discuss a few of the analyses — the exact bahuvrīhi relation in niḥśreyān, and whether the reading naktaṃ ca divā vā should be divā ca — but the forms are not in doubt.

Watch out. Ac in this list carries no ḍ, so it deletes a ṭi only where the stem ends in an (ṛksāme, jātokṣaḥ, goṣṭhaśvaḥ). Every other ṭi-lopa here (ūrvaṣṭhīvam) and every kept ṭi (upaśunam) is by nipātana. Do not derive the list; learn it.

Siddhānta-kaumudī
एते पञ्चविंशतिरजन्ता निपात्यन्ते । आद्यास्त्रयो बहुव्रीहयः । अविद्यमानानि चत्वार्यस्य अचतुरः । विचतुरः । सुचतुरः ।

These twenty-five are set down ready-made (nipātyante) as ending in ac. The first three are bahuvrīhis: avidyamānāni catvāry asya → acaturaḥ. vicaturaḥ. sucaturaḥ.

vārttika
त्र्युपाभ्यां चतुरोऽजिष्यत

(vārttika) tryupābhyāṃ caturo 'j iṣyate — ac is desired after catur [preceded] by tri and upa.

(वार्तिकम्) ॥ त्रिचतुराः । चतुर्णां समीपे उपचतुराः । तत एकादा द्वन्द्वाः । स्त्रीपुंसौ । धेन्वनडुहौ । ऋक्सामे । वाङ्मनसे । अक्षिणी च भ्रुवौ च अक्षिभ्रुवम् । दाराश्च गावश्च दारगावम् । ऊरू च अष्ठीवन्तौ च ऊर्वष्ठीवम् । निपातनाट्टिलोपः । पदष्ठीवम् । निपातनात्पादशब्दस्य पद्भावः । नक्तं च दिवा वा नक्तन्दिवम् । रात्रौ च दिवा च रात्रिन्दिवम् । रात्रेर्मान्तत्वं निपात्यते । अहनि च दिवा च अहर्दिवम् । वीप्सायां द्वन्द्वो निपात्यते । अहन्यहनीत्यर्थः । सरजसमिति साकल्येऽव्ययीभावः । बहुव्रीहौ तु सरजः पङ्कजम् । निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसम् । तत्पुरुष एव । नेह । निःश्रेयान् पुरुषः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । ततो द्विगुः । द्व्यायुषम् । त्र्यायुषम् । ततो द्वन्द्वः । ऋग्यजुषम् । ततस्त्रयः कर्मधारयाः । जातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः । शुनः समीपमुपशुनम् । टिलोपाभावः सम्प्रसारणं च निपात्यते । गोष्ठे श्वा गोष्ठश्वः ॥

(vārttika) tricaturāḥ. caturṇāṃ samīpe → upacaturāḥ. Then eleven dvandvas: strīpuṃsau. dhenvanaḍuhau. ṛksāme. vāṅmanase. akṣiṇī ca bhruvau ca → akṣibhruvam. dārāś ca gāvaś ca → dāragavam. ūrū ca aṣṭhīvantau ca → ūrvaṣṭhīvam — the deletion of ṭi is by nipātana. padaṣṭhīvam — the replacement of the word pāda by pad is by nipātana. naktaṃ ca divā vā → naktandivam. rātrau ca divā ca → rātrindivam — that rātri ends in m is set down by nipātana. ahani ca divā ca → ahardivam — a dvandva in the sense of distribution (vīpsā) is set down by nipātana; the meaning is 'day after day' (ahany ahani). sarajasam is an avyayībhāva in the sense of totality (sākalya); in a bahuvrīhi, however, sarajaḥ paṅkajam. niścitaṃ śreyaḥ → niḥśreyasam — a tatpuruṣa only; not here: niḥśreyān puruṣaḥ. puruṣasyāyuḥ → puruṣāyuṣam. Then a dvigu: dvyāyuṣam. tryāyuṣam. Then a dvandva: ṛgyajuṣam. Then three karmadhārayas: jātokṣaḥ. mahokṣaḥ. vṛddhokṣaḥ. śunaḥ samīpam → upaśunam — the absence of ṭi-deletion and the samprasāraṇa are set down by nipātana. goṣṭhe śvā → goṣṭhaśvaḥ.

Tattvabodhinī
NSP p. 220
—अचतुर—॥—निपात्यन्त इति । निपातनफलं तु समासविशेषनियमः, टिलोपादिकं च तदाह—आद्या इति ॥—बहुव्रीहय इति । बहुव्रीहयं एवेत्यर्थः । तेन तत्पुरुषे अचलारो विचलार इत्येव भवतीति भावः । एवमुत्तरत्राप्यवधारणमूह्यम् ॥—त्रिचतुरा इति । त्रयश्चलारो वेति विग्रहः । ‘संख्ययाव्ययासन्ना’—इति बहुव्रीहिः । ‘बहुव्रीहौ संख्येये’ इति डचोऽपवादोऽच् ॥—अक्षिभुत्रमिति । प्राण्यजलादेकवत् ॥—ऊरु चाष्टीवन्तौ चेति । ‘सक्थि क्लीवे पुमानूरुः’ इत्यमरः । ‘जानूरुपर्वाष्टीवदक्षियाम्’ इति च ॥— ऊर्वाष्टीवं । पदष्टीवमिति । प्राण्यजलादेकवद्भावः ॥—द्वन्द्वो निपात्यत इति । ‘विरूपाणामपि’—इत्येकशेषं वाधित्वेति शेषः ॥—सरजसमिति । ‘अव्ययीभावे चाकाले’ इति सहस्य सभावः ॥—सरजःपङ्कजमिति । ‘सरजसमकरन्दनिर्भरासु’ इति माघप्रयोगस्तु चिन्त्य इति भावः ॥—निःश्रेयानिति । ‘निश्चितं श्रेयो येन’ इति विग्रहः ॥ ‘निश्चेयस्कः’ इति केषांचित्प्रत्युदाहरणमशुद्धम् । ‘ईयसश्च’ इति कपो निषेधात् ॥—गोष्ठे श्वेति । एतेन ‘सप्तमीतत्पुरुष एव’ इति नियमो दर्शितः । तेन षष्ठीतत्पुरुषे ‘गोष्ठश्वा’ इत्येव
Bālamanoramā
अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्साम- वाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिव- रत्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुष- त्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः - अचतुर । आद्यास्त्रयो बहुव्रीहय इति । बहुव्रीहय एवेत्यर्थः । भाष्यवाक्यमिदम् । अचतुर इति ।नञोऽस्त्यर्थाना॑मिति विद्मानपदलोपः । विचतुर इति । विगतानि चत्वारि यस्येति विग्रहः । सुचतुर इति । सु=शोभनानि चत्वारि यस्येति विग्रहः ।न पूजना॑दिति निषेधो बाध्यते । त्र्युपाभ्यामिति । वार्तिकमिदम् । त्रि उप आभ्यां परो यश्चतुर्शब्दस्तस्मादजिष्यते । त्रिचतुरा इति । त्रयो वा चत्वारो वेति विग्रहः ।सङ्ख्याव्ययासन्ने॑ति बहुव्रीहिः ।बहुव्रीहौ सह्ख्येये ड॑जिति डचं बाधित्वाऽच् । डचि तु टिलोपः स्यात् । उपचतुरा इति । त्रयः पञ्च वेत्यर्थः ।सङ्ख्ययाव्यये॑ति बहुव्रीहिः । अच् । तत एकादश द्वन्द्वा इति । द्वन्द्वा एवेत्यर्थः । इदमपि भाष्यवाक्यम् । स्त्रीपुंसाविति । स्त्री च पुमांश्चेति विग्रहः । अच् । धेन्वड्वाहाविति न भवति । समाहारद्वन्द्वे तुद्वन्द्वाच्चुदषहान्ता॑दित्येव सिद्धम् । ऋक्सामे इति । ऋक्च साम चेति विग्रहः । अच् । टिलोपः । ऋक्सामनी इति न भवति । वाङ्मनसे इति । वाक् च मनस्चेति विग्रहः । अच् । वाङ्मनसी इति न भवति । अक्षिभ्रुवमिति । अच् । प्राण्यङ्गत्वादेकवत्त्वम् । अक्षिभ्रु इति न भवति । दारगवमिति । समाहारद्वन्द्वादच् । 'दारगु' इति न भवति । इतरेतरयोगद्वन्द्वे तु दारगावः । ऊर्वष्ठीवमिति । प्राण्यङ्गत्वादेकवत्त्वम् । ऊरू-सक्थिनी । अष्ठीवन्तौ=जानुनी ।सक्थि क्लीबे पुमानू रूः॑ इति,जानूरूपर्वाष्ठीवदस्त्रिया॑मिति चामरः । नन्वडित्त्वादनान्तत्वाच्च कथं टिलोप इत्यत आह — निपातनाट्टिलोप इति । पटष्ठीवमिति । पादौ चाऽष्ठीवन्तौ चेति द्वन्द्वादच् । प्राण्यङ्गत्वादेकवत्त्वम् । नन्वभत्वात्कथमिह पादशब्दस्य पद्भाव इत्यत आह — निपातनादिति । नक्तमिति मान्तमव्ययम् । दिवेत्याकारान्तमव्ययम् । नक्तंदिवेति द्वन्द्वादच् ।यस्येति चे॑त्याकारलोपः,अव्ययीभावश्चे॑त्यव्ययत्वम्, नपुंसकत्वं च ।नाव्ययीभावा॑दित्यम्भावः । मान्तत्वमिति । रात्रौ च दिवा चेति द्वन्द्वे कृते सुब्लुकि कृते रात्रेर्मान्तत्वं निपात्यत इत्यर्थः । यस्येति चे॑त्याकारलोपः, अम्भावश्च । नन्वहन्शब्दार्थस्य दिवाशब्दार्थस्य च एकत्वात्साहित्याऽभावात्कथमिह द्वन्द्वः । अहव्र्यक्तिभेदमादाय द्वन्द्वप्रसक्तावपिविरूपाणामपि समानार्थकाना॑मित्येकशेषो दुर्वार इत्यत आह-वीप्साया द्वन्द्वो निपात्यत इति ।नित्यवीप्सयो॑रिति वीप्सायां द्विर्वचने कृते एकशेषं बाधित्वा द्वन्द्वो निपात्यत इत्यर्थः । सरजसमिति । रजोऽप्यपरित्यज्य इत्यस्वपदविग्रहः । रजः=धूलिः । साकल्ये सहशब्दस्य रजश्शब्देनाऽव्ययीभावः । 'अव्ययीभावे चाकाले' इति सह शब्दस्य सभावः । अच् । अव्ययीभाव इति । भाष्ये तथावचनादव्ययीभावस्य ग्रहणमिति भावः । सरजः पङ्कजमिति । रजोभिः परागैः सहेति विग्रहः ।तेन सहेति तुल्ययोगे॑ इति बहुव्रीहिः ।वोपसर्जनस्ये॑ति सहस्य सः । बहुव्रीहित्वान्नाऽच् । निऋश्रेयसमिति । कर्मधारयादच् । तत्पुरुष एवेति । तथा भाष्यादिति भावः ।निःश्रेयानिति । निश्चितं श्रेयो यस्येति बहुव्रीहित्वान्नाऽजिति भावः ।ईथसश्चे॑ति निषेधान्न कप् । पुरुषायुषमिति । षष्ठीसमासादजिति भाष्यम् । ततो द्विगू इति । भाष्यवाक्यमिदम् । द्व्यायुषं त्र्यायुषमिति । द्वयोरायुषोः समाहार इति, त्रयाणामायुषां समाहार इति च विग्रहः । 'तद्धितार्थ' इति द्विगोरच् । ततो द्वन्द्व इति । भाष्यवाक्यमिदम् । ऋग्यजुषमिति । ऋचश्च यजूंषि च एषां समाहार इति समाहारद्वन्द्वः । ततस्त्रयः कर्मधारया इति । तथा भाष्यादिति भावः । जातोक्ष इति । जातश्चासावुक्षा चेति विग्रहः । अचि सत्युक्षन्शब्दे टिलोपः । महोक्ष इति । महांश्चासावुक्षा चेति विग्रहः । 'आन्महतः' इत्यात्त्वम् । अचि टिलोपः । वृद्धोक्ष इति । वृद्धश्चासावुक्षा चेति विग्रहः । अचि टिलोपः । उपशुनमिति । अव्ययीभावादच्, तथा बाष्यात् । नन्वत्र 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः कुतो न स्यात्, 'अतद्धिते' इति पर्युदासात्आयुवमघोनामतद्धिते॑ इति कथं वा संप्रसारणं स्यादित्यत आह — टिलोपाऽभाः संप्रसारणं च निपात्यत इति । गोष्ठआ इति ।सप्तमीसमासाद॑जिति भाष्यम् । अत एव भाष्यात्सप्तमीसमासः । टिलोपः । 'अतद्धिते' इति निषेधान्न संप्रसारणम् । षष्ठीतत्पुरुषे तु — गोष्ठआआ ।
translator notes
  • commentary TB: what the nipātana yields is the restriction to a particular kind of compound together with ṭi-deletion and the like — hence the Kaumudī's classification 'the first three…'. TB and BM: 'bahuvrīhayaḥ' means bahuvrīhis only (a Bhāṣya statement), so that in a tatpuruṣa only acatvāraḥ, vicatvāraḥ occur; the same restriction is to be understood for each later group ('dvandvas only', 'tatpuruṣa only', etc.). Followed: 'only' is read into each class heading via 'a tatpuruṣa only' and the counterexamples.
  • commentary BM: acaturaḥ has deletion of the word vidyamāna by the vārttika 'nañaḥ astyarthānām…'; vicaturaḥ = vigatāni catvāri yasya; sucaturaḥ = śobhanāni catvāri yasya, where the prohibition 'na pūjanāt' (A 5.4.69) is overridden by the nipātana.
  • commentary BM (TB agrees): tricaturāḥ = trayo vā catvāro vā, a bahuvrīhi by 'saṃkhyayāvyayāsanna…' (A 2.2.25); the ac here overrides the ḍac of 'bahuvrīhau saṃkhyeye ḍac…' (A 5.4.73), which would have entailed ṭi-deletion; upacaturāḥ = 'three or five', bahuvrīhi, ac.
  • commentary BM on the eleven dvandvas: strīpuṃsau = strī ca pumāṃś ca, ac; dhenvanaḍuhau — dhenvanaḍvāhau does not occur, and in the samāhāra-dvandva the form is already got by 'dvandvāc cudaṣahāntāt…' (A 5.4.106); ṛksāme = ṛk ca sāma ca, ac with ṭi-deletion, not ṛksāmanī; vāṅmanase = vāk ca manaś ca, not vāṅmanasī; akṣibhruvam takes ac and is singular as a dvandva of parts of a living being (TB agrees), not akṣibhru; dāragavam is a samāhāra-dvandva, not dāragu, while the itaretarayoga gives dāragāvaḥ; ūrvaṣṭhīvam and padaṣṭhīvam are singular as prāṇyaṅga-dvandvas (TB agrees), ūru = thigh, aṣṭhīvat = knee per Amara.
  • commentary BM reads 'nipātanāṭ ṭilopaḥ' as answering 'how is there ṭi-deletion, when the affix is not ḍ-marked and the stem does not end in an?', and 'nipātanāt pādaśabdasya padbhāvaḥ' as answering 'how is pāda replaced by pad when the stem is not bha?'. Followed.
  • commentary BM: naktam is an m-final indeclinable and divā an ā-final one; from the dvandva naktaṃdiva, ac, deletion of the ā by 'yasyeti ca' (A 6.4.148), neuter, am. 'rātrer māntatvam' = after the dvandva rātrau ca divā ca and the elision of the case endings, rātri's ending in m is set down; deletion of ā and am as before.
  • textual The source reads 'naktaṃ ca divā vā naktandivam'; the other members all have 'ca', and BM analyses naktaṃdiva as a dvandva, so 'divā ca' may be expected. Rendered as transmitted.
  • commentary BM on ahardivam: since ahan and divā mean the same there is no co-occurrence of distinct things to ground a dvandva, and even taking distinct individual days the ekaśeṣa 'virūpāṇām api samānārthānām' would be unavoidable; hence 'vīpsāyāṃ dvandvo nipātyate' — after doubling in the sense of distribution by 'nityavīpsayoḥ' (A 8.1.4), the dvandva is set down overriding the ekaśeṣa (TB likewise supplies 'overriding the ekaśeṣa virūpāṇām api'). Followed in 'day after day'.
  • commentary BM: sarajasam has the non-literal vigraha 'not leaving out even the dust'; in the sense of totality, saha forms an avyayībhāva with rajas, saha becomes sa by 'avyayībhāve cākāle' (A 6.3.81) (TB agrees), then ac; 'avyayībhāva' because the Bhāṣya says so. sarajaḥ paṅkajam = rajobhiḥ parāgaiḥ saha, a bahuvrīhi by 'tena saheti tulyayoge' (A 2.2.28) with sa by 'vopasarjanasya' (A 6.3.82), and no ac because it is a bahuvrīhi. TB adds that Māgha's 'sarajasamakarandanirbharāsu' is therefore questionable.
  • commentary BM: niḥśreyasam takes ac from the karmadhāraya; 'tatpuruṣa eva' per the Bhāṣya; niḥśreyān = niścitaṃ śreyo yasya, a bahuvrīhi and so without ac, and without kap owing to the prohibition 'īyasaś ca' (A 5.4.156). TB gives the vigraha as niścitaṃ śreyo yena and rejects the counterexample niḥśreyaskaḥ given by some, for the same reason. Both vigrahas recorded; the English leaves the bahuvrīhi relation unspecified.
  • commentary BM: puruṣāyuṣam takes ac from the genitive compound (Bhāṣya); dvyāyuṣam = dvayor āyuṣoḥ samāhāraḥ, tryāyuṣam = trayāṇām āyuṣāṃ samāhāraḥ, dvigus by 'taddhitārtha…' (A 2.1.51), with ac; ṛgyajuṣam = ṛcaś ca yajūṃṣi ca eṣāṃ samāhāraḥ, a samāhāra-dvandva; the three karmadhārayas are jātaś cāsāv ukṣā ca, mahāṃś cāsāv ukṣā ca (with ā by 'ān mahataḥ…', A 6.3.46), vṛddhaś cāsāv ukṣā ca, each with ṭi-deletion of ukṣan after ac; 'then dvigus / then a dvandva / then three karmadhārayas' are Bhāṣya statements.
  • commentary BM: upaśunam takes ac from the avyayībhāva (Bhāṣya). The nipātana answers two objections — why is there no ṭi-deletion by 'nas taddhite' (A 6.4.144), and how is there samprasāraṇa when 'śvayuvamaghonām ataddhite' (A 6.4.133) excludes taddhita affixes. goṣṭhaśvaḥ takes ac from the locative compound (Bhāṣya), hence saptamī-samāsa only (TB: the restriction 'saptamītatpuruṣa eva' is shown), with ṭi-deletion and no samprasāraṇa because of 'ataddhite'; in the genitive tatpuruṣa the form is goṣṭhaśvā.
SK 946 · A 5.4.78V
ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः ॥ ९४६ ॥
brahmahastibhyām varccasaḥ
brahmahastibhyāṃ varcasaḥ — After varcas [preceded] by brahman and hastin [ac comes].

Rule. After varcas "lustre" preceded by brahman or hastin, ac comes. The sūtra has no predicate of its own; ac syāt "let ac come" is supplied from SK 943.

Example.

brahmaṇo varcaḥ "the lustre of brahman" → genitive tatpuruṣa brahma-varcas → ac after the final s → brahmavarcasa → brahmavarcasam.

hastino varcaḥ "an elephant's lustre" → hastivarcasam.

Applies when / blocked by. A vārttika, palyarājabhyāṃ ceti vaktavyam, adds the prior members palya "a meat-eater" and rājan: palyavarcasam, rājñāṃ varcaḥ → rājavarcasam "the lustre of kings".

Siddhānta-kaumudī
अच्स्यात् । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ।

ac comes [after varcas preceded by brahman or hastin]. brahmavarcasam. hastivarcasam.

vārttika
पल्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम्

(vārttika) palyarājabhyāṃ ceti vaktavyam — It should be stated: 'and after [varcas preceded] by palya and rājan'.

(वार्तिकम्) ॥ पल्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ॥

(vārttika) palyavarcasam. rājavarcasam.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 220–221
—ब्रह्मवर्चसमिति । षष्ठीतत्पुरुषः । एवं हस्तिवर्चसमपि ॥ —पल्येति। ‘पलं मांसमर्हति’ इति पल्यो मांसभोजी तदीयं वर्चः पल्यवर्चसम् ॥—अवतमसमित्यादि। अवहीनं संततं च तमः, इति विग्रहः ॥—अन्धयतीति। ‘अन्ध दृष्टयुपघाते’ चुरादिः ॥—अन्धमिति। गाढमित्यर्थः ॥—श्वसो—‘वसुशब्दात्प्रशस्तवचनादीयसुन्’ इत्याकरविरुद्धं व्याचक्षणा उपेक्ष्या इति ध्वनयति—वसुशब्द इति ॥—वसीय इति। ‘यः कामयेत वसीयान् स्याम्’ इति ध्रौतप्रयोगोऽप्यत्रानुकूल इति भावः ॥—श्वस्शब्द इति। कालवाच्यप्ययं, प्रकृते त्वर्थविशेषपरः। शक्तिस्वाभाव्यात्तमेवाह—उत्तरपदार्थप्रशंसामिति। उत्तरपदार्थभूतां प्रशंसामित्यर्थः ॥—आशीर्विषयमिति। षष्ठीसमासः। विषयशब्दस्याजहल्लिङ्गत्वात्पुंलिङ्गनिर्देशः ॥ ‘उत्तरपदार्थप्रशंसाया आशीर्विषयता-माह’ इति पाठान्तरं क्वचिदस्ति। उभयथापि आशीर्विषयताया द्योतकोऽयमिति फलितोऽर्थः
Bālamanoramā
ब्रह्महस्तिभ्याम् वर्च्चसः - ब्राहृ । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — अच्स्यादिति । ब्राहृवर्चसमिति । ब्राहृणो वर्चेति विग्रहः । हस्तिवर्चसमिति । हस्तिनो वर्चेति विग्रहः ।पल्यराजभ्यामिति । आभ्यां परो यो वर्चश्शब्दस्मादपि अजिति वक्तव्यमित्यर्थः । पल्यवर्चसमिति । पलं मांसं, तदर्हति पल्यः । मांसभोजीत्यर्थः । तस्य वर्चेति विग्रहः । राजवर्चसमिति । राज्ञां वर्चेति विग्रहः ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 221 १ आशीर्विपयतामिति—एवं च आशीर्लिङ्बिषये एवास्य प्रवृत्तिरिति भावः ।   २ द्विस्तावतीति—अत्र पदद्वयं बोध्यम् । ३ उत्तरपदे इति—उत्तरपदशब्दः समासचरमावयवे रूढः, पदे इत्येव सिद्ध उत्तरग्रहणात् ।
translator notes
  • commentary BM: the Kaumudī explains the sūtra by supplying its missing predicate, 'ac syāt'; brahmavarcasam = brahmaṇo varcaḥ, hastivarcasam = hastino varcaḥ (TB: genitive tatpuruṣas). Followed in the bracketed supplement.
  • commentary BM (TB agrees): the vārttika means ac is to be stated also after varcas following these two; palya = 'one who deserves pala, i.e. meat', a meat-eater, so palyavarcasam = his varcas; rājavarcasam = rājñāṃ varcaḥ.
  • textual The TB block attached to this unit runs on past 'palyeti' into comments on 'avasamandhebhyas tamasaḥ' (avatamasam, andhayati, andham) and on 'śvaso vasīyaḥśreyasaḥ' (vasuśabda, vasīyaḥ, śvasśabda, āśīrviṣayam), which belong to SK 947 and SK 948 (the latter carries no TB block of its own). Read through; source left as is.
SK 947 · A 5.4.79V
अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ९४७ ॥
avasamandhebhyastamasaḥ
avasamandhebhyas tamasaḥ — [The samāsānta affix ac occurs] after [a compound ending in] tamas preceded by ava, sam, or andha.

Rule. After tamas "darkness" preceded by ava, sam or andha, ac comes.

Example.

avahīnaṃ tamaḥ "darkness fallen low" → prādi-compound ava-tamas → ac → avatamasam.

saṃtataṃ tamaḥ "unbroken darkness" → saṃtamasam.

andhaṃ tamaḥ "blinding darkness" → karmadhāraya → andhatamasam.

Applies when / blocked by. The word andha is itself a derived word: from the root andh "to obstruct sight" (of the curādi class) with the affix ac of the pacādi list (A 3.1.134), "that which blinds" (andhayati iti andham), that is, dense. This ac is a root-affix and is a different thing from the samāsānta ac of the sūtra.

Siddhānta-kaumudī
अवतमसम् । संतमसम् । अन्धयतीत्यन्धं पचाद्यच् । अन्धं तमः अन्धतमसम् ॥

avatamasam. saṃtamasam. andha [is] 'that which blinds' (andhayati iti andham), [formed with] the ac of the pacādi class (A 3.1.134). andhaṃ tamaḥ 'blinding darkness' → andhatamasam.

Bālamanoramā
अवसमन्धेभ्यस्तमसः - अवसमन्धेभ्यस्तमसः । अव समन्ध एभ्यः परो यस्तमश्शब्दस्तस्मादच्स्यादित्यर्थः । अवतमसमिति । अवहीनं तम इति विग्रहः । प्रादिसमासः । संतमसमिति । संततं तम इति विग्रहः । प्रादिसमासः । अन्धयतीत्यन्धमिति । 'अन्ध दृष्टउपघाते' चुरादिः । दृष्ट प्रतिबध्नातीत्यर्थः । पचाद्यजिति ।नन्दिग्राहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः॑ इति पचादित्वप्रयुक्तोऽच्प्रत्यय इत्यर्थः । अचि णिलोपेऽन्धमिति रूपम् । गाढमित्यर्थः । फलति । गाढस्यैव तमसो दर्शनप्रतिबन्धकत्वात् । अन्धतमसमिति । कर्मधारयादच् ।
translator notes
  • commentary BM: the sūtra means that ac occurs after the word tamas standing after ava, sam or andha. avatamasam = avahīnaṃ tamaḥ and saṃtamasam = saṃtataṃ tamaḥ, both prādi-samāsas; andha is from the curādi root 'andha dṛṣṭy-upaghāte' ('to obstruct sight'), the pacādi ac being by 'nandigrahipacādibhyo lyuṇinyacaḥ', with ṇi-lopa before ac giving andha, meaning gāḍha 'dense' — dense darkness alone obstructs sight; andhatamasam takes ac after a karmadhāraya. Followed for the reading of 'andhayatīty andham' as the derivation of the first member.
  • commentary TB (in sk.946.t1, on 'avatamasam ityādi'): the vigrahas are avahīnaṃ tamaḥ and saṃtataṃ tamaḥ; 'andha dṛṣṭy-upaghāte' is curādi; andham = gāḍham. Agrees with BM.
SK 948 · A 5.4.80V
श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ ९४८ ॥
śvaso vasīyaḥśreyasaḥ
śvaso vasīyaḥśreyasaḥ — After śvas, [ac comes after] vasīyas and śreyas.

Rule. After the indeclinable śvas, ac comes after vasīyas and śreyas, both meaning "better, more excellent".

Example.

The two final members first. The word vasu means "excellent" (praśasta); with the comparative affix īyasun and ṭi-lopa it gives vasīyas. The word praśasta takes īyasun and is replaced by śra before it by praśasyasya śraḥ (A 5.3.60), giving śreyas.

śvas + vasīyas → compound → ac → śvovasīyasam "exceedingly excellent" — śvovasīyasaṃ te bhūyāt.

śvas + śreyas → śvaḥśreyasam — śvaḥśreyasaṃ te bhūyāt "may it be exceedingly well with you".

Applies when / blocked by. Śvas ordinarily names a time, "tomorrow". Here it does not: it marks the excellence of the final member as the object of a blessing (āśīḥ). So the forms are correct only in benedictive use, as the example te bhūyāt shows. Because śvas does not name the same thing as vasīyas, no ordinary adjective-compound is possible; the compound is by membership of the mayūravyaṃsakādi class of ready-made compounds (SK 754). Scholars discuss the exact wording of Bhaṭṭoji's sentence here, but the sense is agreed.

Siddhānta-kaumudī
वसुशब्दः प्रशस्तवाची ततः ईयसुनि वसीयः । श्वस्शब्द उत्तरपदार्थप्रशंसामाशीर्विषयतामाह । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । श्वोवसीयसम् । श्वः श्रेयसं ते भूयात् ॥

The word vasu denotes 'excellent' (praśasta); from it, with īyasun, vasīyaḥ. The word śvas expresses the praise of the final member's referent as being the object of a benediction (āśīrviṣayatā, praise within the sphere of āśīḥ). The compound is by [membership of] the mayūravyaṃsakādi [class]. śvovasīyasam. śvaḥśreyasaṃ te bhūyāt.

Bālamanoramā
श्वसो वसीयःश्रेयसः - आसः ।आ॑सित्यव्ययात् परो यो वसीयश्शब्दः, श्रेयश्शब्दश्च तस्मादच्स्यादित्यर्थः । वसुशब्दः प्रशस्तवाचीति ।यं कामयेत वसीयान् स्यादि॑त्यादौ तथा दर्शनादिति भावः । तत इति । अतिशयेन वसुरिति विग्रहे 'द्विवचनविभज्योपपद' इतीयसुनि, 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इत्यनुवृत्तौटे॑रिति टिलोपे वसीयश्शब्द इत्यर्थः । आस्शब्द इति । यद्यपि आस्शब्दः कालविशेषवाची तथापि प्रकृते शब्दशक्तिस्वबावादुत्तरपदार्थगतां प्रशंसामाशीर्विषयं द्योतयतीत्यर्थः । आशिषो वियः आशीर्विषयः, तमिति षष्ठीसमासः । प्रशंसाविशेषणम् । विषयशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वान्न स्त्रीलिङ्गता । एवं च आस्शब्द उत्तरपदार्थंगतप्राशस्त्यस्य द्योतक इति फलितोऽर्थः । ननु तर्हि आस्शब्दस्योत्तरपदार्थगतप्राशस्त्यद्योतकत्वेऽप्युत्तरपदसामानाधिकरण्याऽभावात्कथं विशेषण समास इत्यत आह — मयूरेति । तथाचाशीर्लिङ्गादिप्रयोग एवास्य साधुत्वमित्यभिप्रेत्योदाहरति — आओवसीयसमिति । अतिशयेन प्रशस्तमित्यर्थः । आःश्रेयसमिति । अतिशयेन प्रशत्मिति विग्रहे प्रशस्तशब्दादीयसुन्,प्रशस्यस्य श्रः॑ ।प्रकृत्यैका॑जिति प्रकृतिभावान्न टिलोपः । आद्गुणः । श्रेयसिति रूपम् । आस्शब्दस्तु उत्तरपदार्थगतप्रशंसाद्योतकः ।आऋश्रेयसं शिवं भद्र॑मित्यमरः ।ते भूया॑दिति तु उभयत्रापि संबध्यते,-आओवसीयसं ते भूयात्, आःश्रेयसं ते भूयादिति ।
translator notes
  • commentary BM: the sūtra means that after the indeclinable śvas, ac comes after the words vasīyas and śreyas; vasu is 'excellent' as seen in 'yaṃ kāmayeta vasīyān syāt' (TB cites the śrauta 'yaḥ kāmayeta vasīyān syām' and hints that those who explain 'īyasun from vasu meaning praśasta' against the Bhāṣya are to be disregarded); 'tataḥ' = in the vigraha atiśayena vasuḥ, īyasun by 'dvivacanavibhajyopapade…' (A 5.3.57) and ṭi-deletion by 'ṭeḥ' (A 6.4.155) with 'turiṣṭhemeyaḥsu' carried forward, giving vasīyas.
  • commentary BM and TB: although śvas denotes a particular time, here by the nature of its denotative power it indicates that the praise residing in the meaning of the final member is the object of a benediction; the resulting sense is that śvas is an indicator (dyotaka) of the excellence of the final member's referent. Both read the Kaumudī as 'āśīrviṣayam āha' with āśīrviṣaya a genitive compound (āśiṣo viṣayaḥ) qualifying praśaṃsā and keeping its masculine gender since viṣaya does not shed its gender; TB records a variant 'uttarapadārthapraśaṃsāyā āśīrviṣayatām āha' and says the sense is the same either way. Followed for the sense.
  • textual The source reads 'uttarapadārthapraśaṃsām āśīrviṣayatām āha' — accusative praśaṃsām with the abstract āśīrviṣayatām — which matches neither the reading BM and TB comment on (āśīrviṣayam) nor the variant TB records (praśaṃsāyā āśīrviṣayatām); the NSP 1915 editorial note likewise lemmatizes 'āśīrviṣayatām', glossing that śvas is used only in the domain of the benedictive liṅ. Rendered as transmitted, with the two accusatives taken in apposition.
  • commentary BM: 'mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ' answers the objection that, since śvas is not coreferential with the final member, no viśeṣaṇa-compound is possible; and, intending that the form is correct only in benedictive usage (āśīrliṅ etc.), the Kaumudī exemplifies śvovasīyasam 'exceedingly excellent'. śreyas: in the vigraha atiśayena praśastam, īyasun after praśasta, 'praśasyasya śraḥ' (A 5.3.60), no ṭi-deletion because of the prakṛtibhāva 'prakṛtyaikāc' (A 6.4.163), guṇa of ā + ī. 'te bhūyāt' is construed with both examples: śvovasīyasaṃ te bhūyāt, śvaḥśreyasaṃ te bhūyāt (Amara: 'śvaḥśreyasaṃ śivaṃ bhadram').
SK 949 · A 5.4.81V
अन्ववतप्ताद्रहसः ॥ ९४९ ॥
anvavataptādrahasaḥ
anvavataptād rahasaḥ — [The samāsānta affix ac occurs] after [a compound ending in] rahas preceded by anu, ava, or tapta.

Rule. After rahas "a secret place, a place out of view" preceded by anu, ava or tapta, ac comes.

Example.

anugataṃ rahaḥ "a secret place gone into" → anu-rahas → ac → anurahasam.

avahīnaṃ rahaḥ → avarahasam.

taptaṃ rahaḥ "a secret place heated, not to be reached by another" → taptarahasam.

Applies when / blocked by. The first two are prādi-compounds; scholars also admit a bahuvrīhi reading for them (anugataṃ raho 'smin). The affix is the same either way.

Siddhānta-kaumudī
अनुरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥

anurahasam. avarahasam. taptarahasam.

Tattvabodhinī
NSP p. 221
—अन्वव—। इह ‘रहः’ इत्यप्रकाशमुच्यते। ‘अनुगतमवहीनं च रहः’ इति प्रादिसमासः। ‘अनुगतं रहोऽस्मिन्’ इत्यादिवहुन्नीहिर्वा ॥—तत्परह-समिति। ‘तप्तं च तद्रहश्व’ इति विग्रहः। ‘परेणानधिगम्यम्’ इत्यर्थः ॥—इत्यतः प्रागिति। ‘प्राग्वहुन्नीहिग्रहणं कर्त्तव्यम्’ इति वार्तिकोक्तेरिति भावः
Bālamanoramā
अन्ववतप्ताद्रहसः - अन्ववतप्ताद्रहसः । अनु अव तप्त एतेषां समाहारद्वन्द्वः । एभ्यः परो यो रहश्शब्दस्तस्मादच्स्यादित्यर्थः । रहः-अप्रकाशप्रदेशः । अनुरहसमिति । अनुगतं रह इति विग्रहः । अवरहसमिति । अवहीनं रह इति । विग्रहः । उभयत्र प्रादिसमासः । तप्तरहसमिति । तप्तं रह इति विग्रहः । प्रतेरुरसः । सप्तम्यर्थे द्योतकतया वर्तत इति सप्तमीस्थम् । सप्तम्यर्थद्योतकात् प्रतेः परो य उरश्शब्दस्तस्मादच् स्यादित्यर्थः । उरसीति । अनेन यदुच्यते तदेव प्रत्युरसमित्यनेनोच्यत इत्यर्थः । सप्तम्यर्थद्योतकः प्रतिः । तस्य विभक्त्यर्थे विद्यमानस्यअव्ययं विभक्ती॑त्यादिनाऽव्ययीभाव इति भावः ।
translator notes
  • commentary BM: anu-ava-tapta is a samāhāra-dvandva; the sūtra means that ac occurs after the word rahas standing after these. rahas = a place not open to view (aprakāśa-pradeśa). anurahasam = anugataṃ rahaḥ, avarahasam = avahīnaṃ rahaḥ, both prādi-samāsas; taptarahasam = taptaṃ rahaḥ. Followed for the construal of the three examples as compounds ending in rahas.
  • commentary TB: rahas here means the unmanifest/secret (aprakāśa); 'anugatam avahīnaṃ ca rahaḥ' is a prādi-samāsa, or alternatively a bahuvrīhi 'anugataṃ raho 'smin'; taptarahasam is 'taptaṃ ca tad rahaś ca', i.e. 'not to be reached by another' (pareṇānadhigamyam). TB thus admits a bahuvrīhi analysis for the first two that BM does not mention; the English leaves the compound-type open.
  • textual sk.949.b1 continues past this sūtra: its second half ('prater urasaḥ …') is the Bālamanoramā on A 5.4.82 (SK 950), whose own unit carries no BM block. sk.949.t1 likewise overruns: its tail ('—ityataḥ prāg iti … vārtikokter iti bhāvaḥ') is the Tattvabodhinī on 'na pūjanāt' (SK 954), glossing the Kaumudī's 'ityataḥ prāg evāyaṃ niṣedhaḥ' there. Source left as transmitted.
SK 950 · A 5.4.82V
प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ९५० ॥
praterurasaḥ saptamīsthāt
prater urasaḥ saptamīsthāt — [The samāsānta affix ac occurs] after uras preceded by prati when [prati] stands in the sense of the seventh case-ending (saptamī).

Rule. After uras "the chest" preceded by prati, ac comes — when that prati stands for the seventh case (saptamī), the locative. Saptamīstha means a prati that expresses the locative sense.

Example.

urasi "on the chest" — this meaning is what the compound says → avyayībhāva prati-uras → ac → pratyurasam "on the chest".

Applies when / blocked by. The compound is an avyayībhāva in the sense of a case-ending (vibhakti), by the rule avyayaṃ vibhakti-… (A 2.1.6) of chapter 17. Only that prati qualifies.

Siddhānta-kaumudī
उरसि इति प्रत्युरसम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः ॥

urasi iti — [i.e.] pratyurasam 'on the chest'. [The compound is] an avyayībhāva in the sense of a vibhakti (A 2.1.6).

translator notes
  • commentary BM (in the second half of sk.949.b1): 'saptamīstha' means prati functioning as a dyotaka of the saptamī sense; the sūtra means that ac occurs after the word uras standing after a prati which expresses the locative sense. 'urasi iti' is the gloss: what is said by 'urasi' is exactly what pratyurasam says. Since prati here has the sense of a vibhakti, the avyayībhāva is by 'avyayaṃ vibhakti-…'. Followed for the reading of 'urasi iti' as the meaning-paraphrase rather than a vigraha, and for the identification of the avyayībhāva rule.
  • textual This unit's balamanorama block list is empty; the BM on this sūtra is transmitted at the end of sk.949.b1. No Tattvabodhinī block is attached to this unit.
SK 951 · A 5.4.83V
अनुगवमायामे ॥ ९५१ ॥
anugavamāyāme
anugavam āyāme — [The form] anugavam [is set down by nipātana] in the sense of length (āyāma).

Rule. The whole form anugavam is set down by nipātana when length (āyāma, that is dīrghatva) is what anu expresses.

Example.

anu + go, anu here expressing length, the compound by yasya cāyāmaḥ (SK 670), the avyayībhāva of "the length of which" → anugo → ac → the o of go becomes av before the vowel of ac → anugava → anugavaṃ yānam "a cart the length of an ox".

Applies when / blocked by. Only in the sense of length. In any other sense of anu the form is not set down.

Siddhānta-kaumudī
एतन्निपात्यते दीर्घत्वे । अनुगवं यानम् । यस्य चायामः SK 670 इति समासः ॥

This [form, anugavam,] is set down by nipātana when length (dīrghatva) [is expressed]. anugavaṃ yānam 'a cart the length of an ox'. The compound is by 'yasya cāyāmaḥ' (SK 670).

Bālamanoramā
अनुगवमायामे - अनुगवमायामे । एतदिति । अनुगवमित्येतदित्यर्थः । अनुना दीर्घत्वे द्योत्येऽच्प्रत्ययान्तो निपात्यत इत्यर्थः । आयामशब्दो दीर्घपर इति भावः । अनुगवंयानामिति । अनुगोशब्दादचि अवादेश इति भावः । यस्य चेति । 'यस्य चायामः' इत्यव्ययीभावसमासः । तथा च गोदैध्र्यकं यानमित्यर्थः फलतीति भावः ।
translator notes
  • commentary BM: 'etat' = anugavam; it is set down as ending in the affix ac when length is the sense expressed (dyotya) by anu — āyāma in the sūtra means dīrgha. In anugavaṃ yānam, ac follows anugo and o is replaced by av. 'yasya cāyāmaḥ' is an avyayībhāva; the resulting sense is 'a cart having the length of an ox' (go-dairghyakaṃ yānam). Followed for the bracketed subject, the sense of āyāma, and the gloss of the example.
SK 952 · A 5.4.84V
द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ९५२ ॥
dvistāvā tristāvā vediḥ
dvistāvā tristāvā vediḥ — dvistāvā and tristāvā [are set down ready-made] when a vedi [is denoted].

Rule. Three things are set down at once by nipātana — the compound, the affix ac, and the deletion of the ṭi — when an altar (vedi) is denoted: the altar that is twice or thrice as large as in the archetype rite.

Example.

dvis tāvatī "twice as large" — dvis is dvi with the affix suc (A 5.4.18), "twice"; tāvatī "so large" is the measure of the archetype → the two are compounded (nipātana) → tāvatī is treated as masculine, its feminine ṅīp removed, as the vārttika on A 6.3.35 (SK 836) allows → dvis-tāvat → ac (nipātana) → the ṭi at is deleted (nipātana, since ac is not marked with ḍ and the stem does not end in n) → dvistāva → feminine, agreeing with vedi → dvistāvā vediḥ. So too tristāvā vediḥ.

Applies when / blocked by. The archetype (prakṛti) is the rite from which a derived rite borrows its details; the agniṣṭoma is the archetype of the aśvamedha, and the aśvamedha altar is two or three times the agniṣṭoma altar. Why does the sūtra say vedi? For a rope there is no compound, no ac and no ṭi-lopa: dvis tāvatī rajjuḥ, tris tāvatī rajjuḥ, with dvis a separate word. The intermediate steps above are those of Bhaṭṭoji's commentators; the sūtra names only the three set-down elements.

Siddhānta-kaumudī
अच्प्रत्यष्टिलोपः समासश्च निपात्यते । यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा त्रिगुणा वाऽश्वमेधादौ तत्रेदं निपातनम् । वेदिरिति किम् । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जुः ॥

The affix ac, the deletion of ṭi, and the compound are [all] set down by nipātana. As large as the vedi is in the archetype [rite] (prakṛti), twice or thrice that [is the vedi] in the aśvamedha and the like; this nipātana is for that [case]. Why 'vedi'? dvis tāvatī, tris tāvatī rajjuḥ.

Bālamanoramā
द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः - द्विस्तावा । यावती प्रकृताविति । यतोऽङ्गकलाप स्यातिदेशः । सा प्रकृतिः । अआमेघस्य प्रकृतिरग्निष्टोमः, तत्राम्नाताऽङ्गकलापानामआमेधेऽतिदेशात् । तदुक्तं कल्पसूत्रे॒सर्वसोमक्रतूनामग्निष्टोमः प्रकृति॑रिति । तस्मिन्नग्निष्टोमे वेदिपरिमाणं श्रुतम् । तत्र चत्रिशत्पदानि प्रक्रमा वा पश्चात्तिरश्ची षट्त्रशत्, प्राची चतुर्विंशतिः, पुरस्तात्तिरश्ची॑ति प्रकृतौ वेदिपरिमाणमुक्तम् । अस्यां तु वेद्यां ततो द्विगुणितं त्रिगुणितं च क्षेत्रपरिमाणमुक्तं कल्पसूत्रेषु-॒अष्टाविंशत्यूनं पदसहरुआं माहावेदि॑रिति । पदग्रहणमत्र प्रक्रमस्याप्युपलक्षणम् । तथाच प्रकृतौ अग्निष्टोमे यावती वेदिस्तदपेक्षया द्विगुणा त्रिगुणा वाऽआमेधादौ वेदिरस्ति, तत्र आआमेधिकवेद्यामभिधेयायां द्विस्तावेति त्रिस्तावेति च भवतीत्यर्थः ।सङ्ख्यायाः क्रियाभ्युवृत्तिगणने कृत्सुच्द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच् इति द्विशब्दत् क्रियाभ्यावृत्तौ सुचि कृते द्विरिति त्रिरिति च रूपम् । तत्र प्राकृतं परिमाणमस्या अस्तीति तावती । प्राकृतपरिमाणेति यावत् । द्विरिति तच्छब्दार्थे प्रकृतिपरिमाणेऽन्वेति । द्विः -तावतीति विग्रहः द्विरावृत्तं प्राक#ऋतं यत् परिमाणं तद्वत्याआमेधिकी वेदिरित्यर्थः । अत एव निपातनात्समासः, अच्प्रत्ययः, तावतीशब्दस्य 'भस्याऽढे' इति पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तौ प्रत्ययस्याऽडित्त्वेऽपि प्रकृतेर्नान्तत्वाऽभावेऽपि टिलोपः । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जुरिति । अत्र वेद्यामप्रवृत्तेरच्प्रत्ययटिलोपसमासा न भवन्तीत्यर्थः । तथाच प्रत्युदाहरणेद्वि॑रिति भिन्नं पदम् ।
translator notes
  • commentary BM: 'prakṛti' is the rite from which the set of subsidiaries is transferred by atideśa — the agniṣṭoma is the archetype of the aśvamedha, as the Kalpasūtra says 'sarvasomakratūnām agniṣṭomaḥ prakṛtiḥ'; the vedi measure of the agniṣṭoma is heard there (thirty steps or paces across at the back, thirty-six east–west, twenty-four across at the front), and the Kalpasūtras give the aśvamedha vedi at two or three times that area ('aṣṭāviṃśatyūnaṃ padasahasraṃ mahāvediḥ'). So when the aśvamedha vedi is denoted the forms are dvistāvā, tristāvā. Followed in the rendering of 'yāvatī prakṛtau vediḥ'.
  • commentary BM on the derivation: dvis, tris are dvi, tri with suc in the sense of repetition of an action ('saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc', 'dvitricaturbhyaḥ suc', A 5.4.17–18); tāvatī = 'having the measure of the archetype', and dvis construes with that measure — dvis tāvatī = the aśvamedha vedi having the archetype's measure twice over. Hence, by nipātana, the compound, the affix ac, the treatment of tāvatī as masculine by the vārttika 'bhasyāḍhe taddhite' (SK 836, on A 6.3.35) with removal of ṅīp, and ṭi-deletion even though the affix is not ḍ-marked and the stem does not end in n. In the counterexample dvis tāvatī rajjuḥ, since it is not a vedi, ac, ṭi-deletion and compounding do not apply and 'dviḥ' is a separate word. The Kaumudī gives only the three nipātita elements; the intermediate steps are BM's.
SK 953 · A 5.4.85V
उपसर्गादध्वनः ॥ ९५३ ॥
upasargādadhvanaḥ
upasargād adhvanaḥ — [The samāsānta affix ac occurs] after [a compound ending in] adhvan preceded by an upasarga.

Rule. After adhvan "a road" preceded by an upasarga, ac comes.

Example.

pragato 'dhvānam "gone forth along the road" → prādi-compound by the vārttika atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā, which compounds ati and the like with an accusative in the sense of "gone past" and the like → pra-adhvan → ac → the ṭi an of adhvan is deleted by nas taddhite (A 6.4.144) → prādhva → prādhvo rathaḥ "a chariot gone forth on its road".

Applies when / blocked by. The derivational steps above are those of Bhaṭṭoji's commentators; the sūtra itself gives only the finished form.

Siddhānta-kaumudī
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥

pragato 'dhvānam '[a chariot] that has gone forth along the road' → prādhvo rathaḥ.

Bālamanoramā
उपसर्गादध्वनः - उपसर्गादध्वनः । उपसर्गात् परो योऽध्वन्शब्दस्तस्मादच् स्यादित्यर्थः । प्राध्वो रथ इति । 'अत्यादयः' इति समासादच् । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः ।
translator notes
  • commentary BM: the sūtra means that ac occurs after the word adhvan standing after an upasarga. prādhvo rathaḥ: the compound is by the 'atyādayaḥ [krāntādyarthe dvitīyayā]' vārttika, then ac, then ṭi-lopa by 'nas taddhite' (A 6.4.144). Followed for construing 'pragato 'dhvānam' as the vigraha of a prādi-samāsa with the accusative; the derivational steps are BM's, not the Kaumudī's.
SK 954 · A 5.4.69V
न पूजनात् ॥ ९५४ ॥
na pūjanāt
na pūjanāt — [The samāsāntas do] not [come after a word] following [a word] meaning honour (pūjana).

Rule. The samāsānta affixes do not come after words that follow a word meaning honour (pūjana). The word parebhyaḥ "after what follows" is supplied, and samāsāntāḥ is carried forward from the heading (A 5.4.68).

Example.

su + rājan "an excellent king", su expressing honour → prādi-compound → the ṭac that rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac (A 5.4.91) would add after rājan is barred → surājā.

ati + rājan "a praiseworthy king" → atirājā.

Applies when / blocked by.

  • A vārttika, svatibhyām eva: the prohibition holds only after su and ati. paramaś cāsau rājā ca → paramarājaḥ "a supreme king" — parama is neither, so ṭac stands.
  • Why "honour"? In gām atikrāntaḥ → atigavaḥ "gone past a cow" the ati means "gone beyond", not honour, so ṭac is not barred.
  • The prohibition has a limit. By the vārttika prāg bahuvrīhigrahaṇaṃ kartavyam, it runs only over the rules before bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac (SK 852, A 5.4.113). So śobhane sakthinī yasya → susakthaḥ and śobhane akṣiṇī yasya → svakṣaḥ keep their ṣac even after su.

Watch out. The prohibition reaches every samāsānta, not only ṭac: the a of SK 940 is barred too, which is why svap in SK 941 has no a.

Siddhānta-kaumudī
पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा । अतिराजा ॥

The samāsānta [affixes] do not come after [words] following a word meaning honour (pūjana). surājā. atirājā.

vārttika
स्वतिभ्यामेव

(vārttika) svatibhyām eva — Only after su and ati.

(वार्तिकम्) ॥ नेह परमराजः । पूजनात् किम् । गामतिक्रन्तोऽतिगवः । बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः - SK 852 इत्यतः प्रागेवायं निषेधः । नेह । सुसक्थः । स्वक्षः ॥

(vārttika) Not here: paramarājaḥ. Why 'after [a word meaning] honour'? gām atikrāntaḥ → atigavaḥ. This prohibition [holds] only [for the rules] before 'bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ' (SK 852). Not here: susakthaḥ. svakṣaḥ.

Bālamanoramā
न पूजनात् - न पूजनात् । 'परेभ्य' इत्यध्याहार्यम् । 'समासान्ता' इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । तदाह — पूजनार्थादिति ।पूजायां स्वतिग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकमभिप्रेत्योदाहरति — सुराजेति । सु=शोभनो राजेति प्रादिसमासः । अतिराजेति । पूज्यो राजेत्यर्थः । उभयत्रापि 'राजाहःसखिभ्यः' इति टज्न भवति । स्वतिभ्यामेवेति । स्वतिभ्यां परो यो राजन्शब्दस्तस्मादेवेत्यर्थः, तथा वार्तिकादिति भावः । नेहेति । 'निषेधे' इति शेषः । परमराज इति । परमश्चासौ राजा चेति विग्रहः । अतिगव इति । 'अत्यादयः' इति समासः । अतेः पूजनार्थकत्वाऽभावान्न टचो निषेधः । एवं 'परमराज' इत्यत्रापि । इत्यतः प्रागिति ।प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकार्थसङ्ग्रहोऽयम् । सुसक्थः स्वक्ष इति । सु=शोभने सक्थिनी यस्य, सु=शोभने अक्षिणी यस्येति च विघः ।बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो॑रिति षच् । किमः क्षेपे । किंराजा किंसखेति । इह 'राजाहःसखिभ्यः' इति टज्नभवति, 'किं क्षेपे' इति समासः । किंराजः किंसख इति । किंशब्दोऽत्र प्रश्ने । कस्य राजा, को राजेति वा विग्रहः ।
translator notes
  • commentary BM: 'parebhyaḥ' is to be supplied, and 'samāsāntāḥ' is carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra (A 5.4.68) — hence the Kaumudī's 'pūjanārthāt parebhyaḥ samāsāntā na syuḥ'. surājā = su 'excellent' + rājā, a prādi-compound; atirājā = 'a praiseworthy king'; the examples presuppose the vārttika 'pūjāyāṃ svatigrahaṇaṃ kartavyam', and in both the ṭac of 'rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac' (A 5.4.91) does not occur. Followed.
  • commentary BM: the vārttika means only after rājan following su or ati; 'neha' is to be completed 'in the prohibition'; paramarājaḥ = paramaś cāsau rājā ca, where param is not su or ati.
  • commentary BM: atigavaḥ is compounded by 'atyādayaḥ krāntādyarthe' and, since ati there does not mean honour, the ṭac is not prohibited — likewise in paramarājaḥ. 'ity ataḥ prāk' summarizes the vārttika 'prāg bahuvrīhigrahaṇaṃ kartavyam': the prohibition runs only up to 'bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac' (A 5.4.113). susakthaḥ = śobhane sakthinī yasya, svakṣaḥ = śobhane akṣiṇī yasya, with ṣac by that rule. Followed.
SK 955 · A 5.4.70V
किमः क्षेपे ॥ ९५५ ॥
kimaḥ kṣepe
kimaḥ kṣepe — After [a compound ending in] what follows the word kim [used] in censure, [the samāsānta affixes do not occur].

Rule. After a compound ending in what follows the word kim used in censure (kṣepa), the samāsānta affixes do not come. The compound meant is the one taught by kiṃ kṣepe (A 2.1.64).

Example.

kutsito rājā "a contemptible king" → kiṃ-rājan, kim in censure → ṭac barred → kiṃrājā.

kiṃsakhā "a wretched friend"; kiṃgauḥ "a wretched cow".

Applies when / blocked by. Why "in censure"? Where kim is the interrogative — kasya rājā "whose king?" or ko rājā "which king?", a genitive compound or a karmadhāraya — no censure is understood, and ṭac applies: kiṃrājaḥ, kiṃsakhaḥ, kiṃgavaḥ. Scholars discuss whether the word kṣepe was needed at all, since the compound of A 2.1.64 is already the only one expressly taught; the sūtra keeps it.

Siddhānta-kaumudī
क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परं यत्तदन्तात्समासान्ताः न स्युः । कुत्सितो राजा किंराजा । किंसखा । किंगौः । क्षेपे किम् । किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥

After [a compound] ending in that which follows the word kim [used] in censure (kṣepa), the samāsānta [affixes] do not occur. kutsito rājā 'a contemptible king' → kiṃrājā. kiṃsakhā. kiṃgauḥ. Why "in censure"? kiṃrājaḥ. kiṃsakhaḥ. kiṃgavaḥ.

Tattvabodhinī
NSP p. 221
—किमः क्षेपे। क्षेपग्रहणमिह शक्यमवकुम्, प्रतिपदोक्तपरिभाषया ‘किं क्षेपे’ इति विहितसमासस्यैव ग्रहणात् ॥—किंराज इत्यादि। किमत्र प्रश्ने। षष्ठीसमासः कर्मधारयो वा
translator notes
  • commentary TB: the word kṣepe could have been omitted, since by the pratipadokta-paribhāṣā only the compound expressly taught by 'kiṃ kṣepe' (A 2.1.64) would be taken anyway. In kiṃrājaḥ etc. kim is interrogative; the compound is a ṣaṣṭhī-samāsa or a karmadhāraya.
  • commentary BM (at the end of sk.954.b1, on 'kimaḥ kṣepe'): in kiṃrājā, kiṃsakhā the ṭac of 'rājāhaḥsakhibhyaḥ' (A 5.4.91) does not occur, the compound being by 'kiṃ kṣepe'; in kiṃrājaḥ, kiṃsakhaḥ kim is interrogative, the vigraha being 'kasya rājā' or 'ko rājā'. The opening of sk.956.b1 ('nindānavagamān na ṭaco niṣedhaḥ') completes this: since censure is not understood there, ṭac is not prohibited. Followed for reading the counter-examples as the interrogative kim with ṭac applied.
  • textual This unit's balamanorama block list is empty; the BM on this sūtra is transmitted at the end of sk.954.b1 and its last sentence at the head of sk.956.b1.
SK 956 · A 5.4.71V
नञस्तत्पुरुषात् ॥ ९५६ ॥
nañastatpuruṣāt
nañas tatpuruṣāt — After a tatpuruṣa [having] nañ [as its first member], [the samāsānta affixes do not occur].

Rule. After a tatpuruṣa having nañ as its member, the samāsānta does not come. The sūtra's nañaḥ is a genitive: "the tatpuruṣa related to nañ, that is, having nañ in it".

Example.

na rājā "not a king" → nañ-tatpuruṣa a-rājan → ṭac barred → arājā.

na sakhā → asakhā.

Applies when / blocked by. Why "tatpuruṣa"? avidyamānā dhūr yasya "which has no yoke-pole" → adhuraṃ śakaṭam "a pole-less cart". This is a bahuvrīhi. Nañ is its prior member, but it is not a tatpuruṣa, so the samāsānta a of SK 940 after dhur is not barred, and the word ends in -a.

Watch out. The test is the compound type, not the presence of nañ. arājā (tatpuruṣa) loses its affix; adhuram (bahuvrīhi) keeps it.

Siddhānta-kaumudī
समासान्तो न । अराजा । असखा । तत्पुरुषात् किम् । धुरं शकटम् ॥

The samāsānta [affix] does not [occur]. arājā. asakhā. Why "after a tatpuruṣa"? [a]dhuraṃ śakaṭam 'a cart without a yoke-pole'.

Tattvabodhinī
NSP p. 221
—नअस्तत्पुरुषात्। ‘नजः’ इति षष्ठी, ‘नजः संवन्धी यस्तत्पुरुषो नजवयवकस्तस्मात्’ इत्यर्थः ॥—अपथमिति। ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपः। ‘अपथं नपुंसकम्’ इति क्लीवलम्
Bālamanoramā
नञस्तत्पुरुषात् - निन्दानवगमान्न टचो निषेधः । नञस्तत्पुरुषात् । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्ट — समासान्तो नेति । नञ्पूर्वंपदात्तत्पुरुषात्समासान्तो नेति फलितम् । अधुरं शकटमिति । अविद्यमाना धूर्यस्येति विग्रहः । नञ्पूर्वपदत्वेऽप्यतत्पुरुषत्वात्ऋक्पू॑रिति समासान्तस्य न निषेधः ।
translator notes
  • commentary BM: the Kaumudī explains the sūtra by supplying its remainder ('samāsānto na'); the upshot is that after a tatpuruṣa whose prior member is nañ no samāsānta occurs. adhuraṃ śakaṭam = avidyamānā dhūr yasya (a bahuvrīhi): although nañ is the prior member, since it is not a tatpuruṣa the samāsānta [a] of 'ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe' (A 5.4.74) is not prohibited. Followed for the bracketed subject and for reading the counter-example as a bahuvrīhi.
  • commentary TB: 'nañaḥ' is a genitive — 'the tatpuruṣa related to nañ, i.e. having nañ as a member; after that'. Followed for the rendering of the sūtra. TB's 'apatham iti' remark (ṭi-lopa by 'nas taddhite'; neuter by 'apathaṃ napuṃsakam') belongs to the next sūtra, patho vibhāṣā (SK 957).
  • textual The source reads 'dhuraṃ śakaṭam'; the counter-example to 'tatpuruṣāt' requires the nañ-bahuvrīhi adhuraṃ śakaṭam, which is exactly what BM quotes and analyses ('adhuraṃ śakaṭam iti — avidyamānā dhūr yasya'). The initial a- appears to have dropped in digitization; supplied in brackets, source left unchanged. The first sentence of sk.956.b1 ('nindānavagamān na ṭaco niṣedhaḥ') is the tail of the BM on kimaḥ kṣepe (SK 955).
SK 957 · A 5.4.72V
पथो विभाषा ॥ ९५७ ॥
patho vibhāṣā
patho vibhāṣā — After pathin [preceded by nañ in a tatpuruṣa, the samāsānta comes] optionally.

Rule. After pathin preceded by nañ, the samāsānta comes optionally. This loosens SK 956 for one word; the condition "after a tatpuruṣa" is carried forward from SK 956 by anuvṛtti.

Example.

na panthāḥ → nañ-tatpuruṣa a-pathin → with the option taken, the a of SK 940 → ṭi-lopa by nas taddhite (A 6.4.144) → apatha → neuter → apatham.

With the option not taken → no affix → apanthāḥ.

Applies when / blocked by.

  • The neuter of apatham is by pathaḥ saṃkhyāvyayādeḥ, the vārttika on SK 821 that makes pathin neuter after a numeral or an indeclinable; scholars also cite apathaṃ napuṃsakam (SK 815) for it.
  • Outside the tatpuruṣa the affix is not optional but obligatory, as in SK 940: avidyamānaḥ panthā yasya → apatho deśaḥ "a roadless region" (bahuvrīhi); apathaṃ vartate "he goes where there is no road" (an avyayībhāva in the sense of absence).

With this rule both of Bhaṭṭoji's commentators close the section on the samāsāntas.

Siddhānta-kaumudī
नञ्पूर्वात्पथो वा समासान्तः । अपथम् । अपन्थाः । तत्पुरुषादित्येव । अपथो देशः । अपथं वर्तते ॥

After pathin preceded by nañ, the samāsānta [comes] optionally. apatham. apanthāḥ. [The condition] 'after a tatpuruṣa' [continues here] just as [in the preceding rule]. apatho deśaḥ. apathaṃ vartate.

Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 221–222
—अपथं वर्तते इति । अथोभावेऽव्ययीभावः ॥ इति सकलसमाससाधारणाः समासान्ताः ॥ अलुक् स्यादिति । प्रसज्यप्रतिषेधोऽयम् । ‘सुपो धातु—’इत्यादिना प्राप्तो लुङ्ग भवतीत्यर्थः ॥—स्तोकान्मुक्त इति । समासप्रयोजनमैकपद्यमैकस्वर्यं विशेषणयोगाभावश्च । किंच ‘स्तोकान्मुक्तस्यापत्यं स्तोकान्मुक्तिः’ ‘स्तोकान्मुक्तायाः स्तोकान्मुक्तेयः’ इति समुदायात्तद्धितोत्पत्तिरपि प्रयोजनम् ॥ न च प्राथमिकसामासिकलुको निषेधेन चरितार्थलाद्वाह्यस्तद्धितनिमित्तो लुग् दुर्वार इति शङ्क्यम् । ‘सुपो धातु—’ इति शास्त्रस्यैकलादविशेषेण लुग्द्वयस्यापि निषेधाभ्युपगमात् ॥ इह ‘स्तोकान्तिक—’ इति समासशास्त्रपठिता एव स्तोकादयो गृह्यन्ते न तु ‘करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्र—’ इति सूत्रपठिताः ॥ समासे सुपो लुकि प्रसक्ते विधीयमानेनालुक्शास्त्रेण समासशास्त्रपठितानामविलम्बेनोपस्थितेर्व्याप्तिन्यायाच्च ॥ ‘स्तोकान्तिक—’ इत्यत्र ह्यर्थग्रहणादन्यान्यपि बहूनि गृह्यन्ते तदेतन्मनसि निधायाह—एवमिति । द्विवचनबहुवचनान्तानां तु समासो नेष्यते, अनभिधानात् । तेन ‘स्तोकाभ्यां मुक्तः’ इत्यादौ वाक्यमेव ॥—शस्त्राणीति । ‘प्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानं स्तोत्रम्, अग्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानं शस्त्रम्’ इति याज्ञिकानां व्यवहारः
Bālamanoramā
पथो विभाषा - पथो विभाषा । पथ इति । पथिन्शब्दादित्यर्थः । अपथिमिति । न पन्था इति विग्रहे नञ्तत्पुरुषः ।॒ऋक्पूः॑ इत्यप्रत्यये सति 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः ।पथः सङ्ख्याव्ययादे॑रिति नपुंसकत्वम् । अपन्था इति । अप्रत्ययाऽभावे रूपम् । तत्पुरुषादित्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । अपथो देश इति । अविद्यमानः पन्था यस्येति विग्रहः । बहुव्रीहित्वात्ऋक्पू॑रित्यप्रत्ययस्य न पाक्षिकोऽपि निषेधः ।*****इति बालमनोरमायाम् समासान्तप्रकरणम् ।***** अथ समासाश्रयविधिः । — — — — — — — —
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 222 १ दीक्षितेन आत्मनश्च पूरण इति वार्तिकात् आत्मनश्चेत्यंशं पृथक्कृत्य वैयाकरणाख्यायामिति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थं सूत्रत्वमङ्गी-कृतं परंतु काग्ये रोरेवेति वार्तिकस्य सोऽपदाद्वा सूत्रस्यस्यैव इणः प इति सूत्रेप्यनुवृत्तिवदन्नाप्यनुवृत्तौ दोषाभावेन वार्तिकत्वत्यागे सूत्रत्वाङ्गीकारे बीजाभाव एव । २ पूरणप्रत्ययान्त इति—यद्यप्यत्र उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं न भवति, तथापि आत्मशब्दापूरणप्रत्ययासंभवेनेह तदन्तग्रहणं कार्यमेवेति भावः । ३ कारनाङ्गीति—वणिक्पशुपालकर्षकादिभ्यो राजग्राह्यो भागः करः स एव कारः । तस्य नाम्नीत्यर्थः ।
translator notes
  • commentary BM: 'pathaḥ' = after the word pathin; apatham = na panthāḥ, a nañ-tatpuruṣa, with the affix a of 'ṛkpūḥ…' (A 5.4.74), ṭi-deletion by 'nas taddhite' (A 6.4.144), and neuter by the vārttika 'pathaḥ saṃkhyāvyayādeḥ' (SK 821, on A 2.4.17); apanthāḥ is the form when the affix a is absent. TB (on SK 956) grounds the neuter of apatham instead on A 2.4.30 apathaṃ napuṃsakam (SK 815).
  • commentary BM: 'tatpuruṣād ity eva' means that ['tatpuruṣāt'] is indeed carried forward (anuvartate) [from 'nañas tatpuruṣāt', A 5.4.71]; apatho deśaḥ = avidyamānaḥ panthā yasya, a bahuvrīhi, so the a of 'ṛkpūḥ…' is not barred even optionally. Followed: the option is confined to the tatpuruṣa, and the two closing examples show the affix obligatory outside it.
  • commentary TB: apathaṃ vartate is an avyayībhāva in the sense of absence (abhāve 'vyayībhāvaḥ; the OCR reads 'athobhāve'). Followed for the construal of the last example as an avyayībhāva rather than a bahuvrīhi.
  • textual Both commentaries close the section here (BM: 'iti samāsāntaprakaraṇam'; TB: 'iti sakalasamāsasādhāraṇāḥ samāsāntāḥ'); the TB block then runs on into the aluk section (alug uttarapade, stokānmuktaḥ, śastrāṇi) belonging to the next prakaraṇa. Read through; source left as is.
← all prakaraṇasoutline →