Prakaraṇa 20 · SK 901–930
द्वन्द्वसमासप्रकरणम्
dvandvasamāsaprakaraṇam · 30 sūtras
SK 901 · A 2.2.29द्वन्द्वसंज्ञा
चार्थे द्वन्द्वः ॥ ९०१ ॥
cārthe dvandvaḥ
cārthe dvandvaḥ — [Several sup-ending words standing] in the sense of ca [are optionally compounded; that compound is termed] dvandva.
Rule. Several nouns (more than one, aneka), each ending in a case-ending (subanta), that stand in the sense of ca "and", are optionally compounded. The compound is named dvandva. The word subanta is carried forward by anuvṛtti from subāmantrite (A 2.1.2), as read into SK 649, and aneka from the bahuvrīhi rule (A 2.2.24), so the rule reads "several nouns, in the sense of ca".
Example.
dhavaś ca khadiraś ca "a dhava and a khadira" → the two are taken together → compound, drop the case-endings → dhava + khadira → add the dual ending → dhavakhadirau.
saṃjñā ca paribhāṣā ca "the saṃjñā-rules and the paribhāṣā-rules" → the two are named as one body → compound → saṃjñā + paribhāṣā → the group is one thing, so the ending is singular, and the compound is neuter by SK 821 → saṃjñāparibhāṣam.
Applies when / blocked by. Ca has four senses, and the rule works in only two of them.
- Samuccaya, "aggregation": several items, each independent of the other, are joined to one and the same verb.
īśvaraṃ guruṃ ca bhajasva "worship the Lord, and the guru" — the verb is understood twice, once with each object. No compound. - Anvācaya, "incidental addition": one of the two items is only incidental.
bhikṣām aṭa gāṃ cānaya "go for alms; and bring the cow (if one turns up)". No compound. - Itaretarayoga, "mutual connection": the items are construed together, as a pair or set.
dhavakhadirau. Compound; the number is dual or plural, and the gender is that of the last member. - Samāhāra, "collective": the group itself is what is named.
saṃjñāparibhāṣam. Compound; the number is singular and the gender neuter.
In the first two senses there is no compound because the words lack the capacity to compound (asāmarthya): they are not construed with each other, only each with the verb. Bhaṭṭoji's commentators put it this way: a compound needs its members to share one meaning, as the members of a bahuvrīhi share the thing they describe; items merely listed side by side do not.
The word aneka, "more than one", licenses a dvandva of any number of members: hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ "the hotṛ, the potṛ, the neṣṭṛ and the udgātṛ (priests)". One may instead compound each pair and then compound the two pairs: hotāpotārau + neṣṭodgātārau → hotāpotāneṣṭodgātāraḥ. Why the two forms differ (the ā in hotā) is taught at SK 921.
Watch out. A dvandva is always optional: the sentence dhavaś ca khadiraś ca remains correct beside dhavakhadirau. And the same pair of words can be either shape; which one you are reading is told by the ending — dual or plural for the pair, singular neuter for the group.
Siddhānta-kaumudī
अनेकं सुबन्तं चार्थे वर्तमानं वा समस्यते स द्वन्द्वः । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयः समुच्चयः । अन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वेऽन्वाचयः । मिलितानामन्वय इतरेतरयोगः । समूहः समाहारः । तत्रेश्वरं गुरुं च भजस्वेति समुच्चये, भिक्षामट गां चानयेत्यन्वाचये च न समासोऽसामर्थ्यात् । धवखदिरौ । संज्ञापरिभाषम् । अनेकोक्तेर्होतृपोतृनेष्टोद्गातारः । द्वयोर्द्वयोर्द्वन्द्वं कृत्वा पुनर्द्वन्द्वे तु होतापोतानेष्टोद्गातारः ॥
Several (aneka) sup-ending words standing in the sense of ca are optionally compounded;
that [compound] is a dvandva. The senses of ca are samuccaya (aggregation), anvācaya
(subordinate addition), itaretarayoga (mutual connection), and samāhāra (collective).
Samuccaya is the construction of several [items], each independent of the other, with
one [and the same word]. Anvācaya is [the same] when one of the two is incidental
(ānuṣaṅgika). Itaretarayoga is the construction of [items] taken together (milita).
Samāhāra is a group (samūha). Among these, in samuccaya — as in īśvaraṃ guruṃ ca
bhajasva 'worship the Lord, and the guru' — and in anvācaya — as in bhikṣām aṭa gāṃ
cānaya 'go for alms, and bring the cow' — there is no compound, because of the absence
of capacity (asāmarthya). dhavakhadirau 'a dhava and a khadira [tree]' [itaretarayoga].
saṃjñāparibhāṣam 'the saṃjñā [rules] and the paribhāṣā [rules, as a group]' [samāhāra].
Because 'aneka' is stated, hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ 'the hotṛ, the potṛ, the neṣṭṛ and
the udgātṛ [priests]'. But when a dvandva is made of each pair and then a dvandva [of
the two dvandvas] is made again, hotāpotāneṣṭodgātāraḥ.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 212—भिक्षामट गां चानयेति । अत्र ह्यदर्शनाद्गामनानयन्नपि भिक्षामटत्येव । अनटंस्तु भिक्षां न गामानयति तथा अटन्नपि नान्विष्य गामानयति । अतो भिक्षाटनस्यैव प्राधान्यं गवानयनस्य त्वानुषङ्गिकता ॥—असामर्थ्यादिति । एकार्थी भावाभावादित्यर्थः ॥ तथाहि वहुत्रीहिघटकपदानां कर्माद्यन्तर्भावेणेव द्वन्द्वघटकपदानां चार्थान्तर्भावेण एकार्थीभाव आवश्यकः । ‘समर्थः पदविधिः’ इति परिभाषितत्वात् ‘चार्थे द्वन्द्वः’ इत्युक्तेश्च । न चेतरेतरान्वये परस्परनिरपेक्षाणामेकार्थीभावः संभ- वति, येन समुच्चयान्वाचयावेकार्थाभावान्तर्भूतौ स्याताम् । ततश्चेतरेतरयोगे समाहारे च परस्परसाहित्यसत्त्वात्समासो भवति, न तु समुच्चयान्वाचययोः । परं त्वितरेतरयोगे साहित्यं विशेषणं द्रव्यं तु विशेष्यं समाहारे तु साहित्यं प्रधानं द्रव्यं विशेषणमिति विवेकाव्यम् ॥ ननु नीलोत्पलमित्यादौ चशब्दान्तर्भावेण विग्रहदर्शनादेकार्थाभावसत्त्वाच्च द्वन्द्वो दुर्वारः स्यात् । मैवम् । ‘विशेषणं विशेष्येण—’ इति सामानाधिकरण्ये विहितया तत्पुरुषसंज्ञया द्वन्द्वसंज्ञाया वाधात् । तस्यास्त्वसामानाधिकरण्ये सावकाशलात् । सामानाधिकरण्याभावविवक्षायां तु ‘प्रमाणप्रमेय—’ इत्यादाविव नीलोत्पलादावपि द्वन्द्वे इष्टापत्तिरेव ॥—होतृपोञ्जिति । उत्तरपदपरलाभावादनयोरानङ्
Bālamanoramā
चार्थे द्वन्द्वः - अथ द्वन्द्वसमासनिरूपणम् । चार्थे द्वन्द्वः । 'सुबामन्त्रिते' इत्यतःसुबिति, 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्यतोऽनेकमिति चानुवर्तते । समास इति विभाषेति चाधिकृतं । तदाह — अनेकमित्यादिना । कश्चार्थ इत्यत आह — समुच्चयेति ।चाऽन्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये॑इत्यमरः । तत्र समुच्चयं निर्वक्ति — परस्परेति । एकस्मिन्निति । अकस्मिन् क्रियापदे आवृत्ते एकस्य असमस्यमानपदस्य प्रथममन्वयः, तदनन्तरमन्यस्यान्वयो यत्र, तत्र समुच्चयश्चार्थं इत्यर्थः । यथा -॒ईस्वरं गुरुं च भजस्वे॑ति । तत्र हि चशब्दयोगाद्गुरोरीश्वरसापेक्षत्वम्, न त्वीआरस्य गुरुसापेक्षत्वं, तस्य चकारयोगाऽभावात् । अत एवात्र एक एव चशब्दः प्रयुज्यते । एवंच 'ईआरं च भजस्व' गुरुं च भजस्वे॑ति वाक्यद्वयं पर्यवस्यति । अथाऽन्वाचयं लक्षयति — अन्यतरस्येति । यत्राऽन्यतरस्य पदस्यैकस्मिन् क्रियापदे आनुषङ्गिकत्वेन परार्थप्रवृत्तिविशषयत्वेनान्वयः, इतरस्य यतु पदस्यान्यस्मिन् क्रियापदे उद्देश्यत्वेनान्वयश्च तत्रान्वाचयश्चार्थ इत्यर्थः । यथा — ॒भिक्षामट गां चानये॑ति ।अट गतौ॑ । भिक्षामटनेन प्राप्नुहीत्यर्थः । भिक्षामट, तदा गौः सङ्गता चेत्तामप्यानय, नतु गवानयने ऐदंपर्येण प्रयतितव्यमिति तात्पर्यार्थः । इतरेतरयोगं लक्षयति — मिलितानामिति । परस्परापेक्षितानां समुदितानामेकस्मिन् क्रियापदेऽन्वयो यत्र, तत्रेतरेतरयोगः परस्परसाहर्यं चार्थः प्रत्येतव्य इत्यर्थः । यथा धवश्च खदिरश्च धवखदिराविति । अत्र परस्परसाहित्यसूचनाय चकारद्वयप्रयोगः । अथ समाहारं लक्षयति — समूहः समाहार इति । परस्परसाहित्यमित्यर्थः । यथा संज्ञापरिभाषयोः समूहः संज्ञापरिभाषमिति । तत्रेतरेतरयोगद्वन्द्वे साहित्यं द्रव्यविशेषणम् । यता धवखदिरौ छिन्द्धीति । समिदिताविति गम्यते । समाहारद्वलन्द्वे तु समूहो विशेष्यम् । यतासंज्ञापरिभाष॑मिति । तयोः समूह इति गम्यते ।संज्ञापरिभाषमधीयते॑ इत्यादौ समूहस्य क्रियान्वयस्तु समूहिद्वारा बोध्य इत्यल्म् । तत्रेति । तेषु चार्थेषु समुच्चयेऽन्वाचये च न द्वन्द्वसमास इत्यन्वयः । ईआरं गुरुं च भजस्वेति । समुच्चयोदाहरणमिदम् ।भिक्षामट गां चानये॑त्युदाहरणं चानुपदमेव व्याख्यातम् । असामर्थ्यादिति ।ईआरं गुरुं चे॑त्यत्रोक्तरीत्या ईआरगुरुशब्दयोः परस्परनिरपेक्षयोरावृत्तेभजस्वे॑ति पदे क्रमेणान्वयात्परस्परमन्वयाऽभावादसामर्थ्यम् ।भिक्षामट गां चानये॑त्यत्र तु भिक्षागवोरटने आनयने च क्रमेण परस्परवार्तानभिज्ञयोरेवान्वयात्परस्परान्वयाभावादसामर्थ्यं स्पष्टमेव । ततश्च इतरेतरयोगसमाहायोरेव चार्थयोः परस्परसाहित्यसत्त्वात्समर्थत्वेन द्वन्द्वसमासः । विस्तरस्तु मञ्जूषायाः द्रष्टव्यः । इतरेतरयोगमुदाहरति-धवखदिराविति । धवश्च खदिरश्चेति द्वन्द्वः । धवो-वृक्षविशेषः, खदिरः-प्रसिद्धः, तौ समुदिताविति बोधः । समाहारे तूदाहरति — संज्ञेति । संज्ञा च परिभाषा च तयोः समाहार इति विग्रहः । समाहारस्यैकत्वादेकवचनम् ।स नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वम् । ननु 'चार्थे द्वन्द्वः' इत्यत्रसुप्सुपे॑त्यनुवृत्त्यैव धवखदिरावित्यादिसिद्धेरनेकग्रहणानुवृत्तिर्वयर्थेत्यत आह — अनेकोक्तेरिति । होतृपोत्रिति । होता च पोता च नेष्टा च उद्गता चे॑ति विग्रहे वहूनामपि द्वन्द्वार्थमनेकग्रहणमिति भावः । 'आनङृतो द्वन्द्वे' इति नेष्टृशब्दस्यैव उत्तरपदपरकत्वादानङ्, नतु होतृपोतृशब्दयोरपि, उत्तरपदस्य मध्यमपदव्यवहितत्वेन होतृपोतृशब्दयोरुत्तरपदपरकत्वाऽभावात् । ननु तर्हिहोतापोतानेष्टोद्गातार॑ इति कथमित्यत आह — द्वयोरिति । होता च पोता चेति द्वयोद्र्वन्द्वः । होतृशब्दस्य आनङ् । ततश्च नेष्टा च उद्गाता चेति द्वयोद्र्वन्द्वः । नेष्टृशब्दस्यानङ् । ततो होतापोतारौ च नेष्टोद्गातारो चेति द्वन्द्वद्वयगर्भो द्वन्द्वः । तत्र नेष्टोद्गातृशब्द उत्तरपदे होतापोतृशब्दस्य आनङित्यर्थः । आनङि ङकार इत् । ङित्त्वादन्तादेशः । अकार उच्चारणार्थः । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्नस्य लोपः ।
translator notes
- BM: 'sup' is carried forward (anuvṛtti) from 'subāmantrite' (A 2.1.2) and 'anekam' from 'anekam anyapadārthe' (A 2.2.24); 'samāsaḥ' and 'vibhāṣā' are the governing adhikāras — this is what 'anekaṃ subantaṃ … vā samasyate' unpacks; followed.
- BM reads 'ekasmin' as 'in one verb-word (kriyāpada), repeated (āvṛtta)': in samuccaya each uncompounded pada construes in turn with the same verb, so 'īśvaraṃ guruṃ ca bhajasva' resolves into two sentences; 'anyatarasya ānuṣaṅgikatve' = one pada construes with the verb only incidentally, the other as the actual object ('go for alms; if a cow turns up, bring it too'). TB agrees: alms-seeking is the principal act, cow-bringing incidental. Rendered accordingly.
- TB glosses 'asāmarthyāt' as 'because of the absence of ekārthībhāva': dvandva members must be included in the ca-sense as bahuvrīhi members are in the karma etc.; mutually independent items (samuccaya, anvācaya) cannot achieve this, whereas itaretarayoga and samāhāra have mutual association (sāhitya). BM says the same (no mutual construal, hence asāmarthya). Followed in rendering 'asāmarthya' as absence of capacity, not mere 'incapability'.
- BM on the two examples: in itaretarayoga the association (sāhitya) qualifies the substances (dhavakhadirau = the two taken together); in samāhāra the group is the qualified item (saṃjñāparibhāṣam = the group of the two), hence singular (the samāhāra is one) and neuter by 'sa napuṃsakam'. TB: in itaretarayoga sāhitya is the qualifier and the dravya the qualified; in samāhāra sāhitya is principal. The bracketed labels [itaretarayoga]/[samāhāra] follow this.
- BM on 'anekokteḥ': answers the objection that the anuvṛtti of 'supsupā' alone would yield dhavakhadirau and 'aneka' is idle — 'aneka' secures a dvandva of more than two. In hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ only neṣṭṛ takes ānaṅ by 'ānaṅ ṛto dvandve' (A 6.3.25), since only it is directly followed by the uttarapada; hotṛ and potṛ are separated from it by a middle pada (TB: same). In the alternative: hotā ca potā ca → hotāpotārau (ānaṅ for hotṛ); neṣṭā ca udgātā ca → neṣṭodgātārau (ānaṅ for neṣṭṛ); then dvandva of the two dvandvas, hotāpotṛ taking ānaṅ before the uttarapada neṣṭodgātṛ → hotāpotāneṣṭodgātāraḥ; ṅ of ānaṅ is it, so it replaces the final; a is for pronunciation; n is dropped by pada-hood relying on the internal vibhakti. These intermediate forms are BM's, not the Kaumudī's.
- TB adds (not in the Kaumudī): nīlotpalam etc. do not become dvandva despite a ca-vigraha, because the tatpuruṣa saṃjñā prescribed for coreference by 'viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa…' blocks the dvandva saṃjñā, which has scope in non-coreferential cases; where non-coreference is intended, dvandva (as in pramāṇaprameya) is welcome. Recorded for later comparison; not translated.
SK 902 · A 2.2.31V
राजदन्तादिषु परम् ॥ ९०२ ॥
rājadantādiṣu param
rājadantādiṣu param — In [the compounds] rājadanta and the rest, [the member that would otherwise be placed first] stands after.
Rule. In the compounds of the rājadanta list, the member that would deserve first place by upasarjanaṃ pūrvam (SK 654) is placed second instead. The word upasarjana is carried forward from that rule.
Example.
dantānāṃ rājā "the king of the teeth (the chief tooth)" → danta is the genitive member, the upasarjana, and should go first → but the pair is in the list → rājadantaḥ, with danta second.
Applies when / blocked by. The list is an ākṛtigaṇa, an open list. It holds tatpuruṣas such as rājadantaḥ and also dvandvas; Bhaṭṭoji's commentators cite viṣvaksenārjunau, in which arjuna, due first by SK 904, goes second. That is why the rule is placed in the dvandva chapter.
A vārttika, dharmādiṣv aniyamaḥ: in the pairs dharma and the rest there is no fixed order — arthadharmau or dharmārthau "wealth and duty". (Whether this statement is a vārttika or a line of the list itself, scholars discuss.)
The same list gives dampatī, jampatī and jāyāpatī "wife and husband": for the word jāyā the substitutes dam and jam are set down by nipātana, optionally, so all three forms are correct. Here pati, though the more honoured member, is placed second.
Siddhānta-kaumudī
एषु पूर्वप्रयोगार्हं परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः ।
In these [the rājadanta-class], the [upasarjana] member that would merit prior
placement is placed after. dantānāṃ rājā ("the king of the teeth") → rājadantaḥ
[danta, the upasarjana, stands second].
vārttikaधर्मादिष्वनियमः
(vārttika) dharmādiṣv aniyamaḥ — "In [the pairs] dharma and the rest there is no
restriction [of order]."
(वार्तिकम्) ॥ अर्थधर्मौ । धर्मार्थौ । दम्पती । जम्पती । जायापती । जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च वा निपात्यते । आकृतिगणोऽयम् ॥
(vārttika) arthadharmau / dharmārthau. dampatī, jampatī, jāyāpatī: for the word
jāyā, the replacement by jam and by dam is set down by nipātana, optionally
[hence jāyāpatī also]. This is an ākṛtigaṇa.
Tattvabodhinī
NSP p. 212—राजदन्तादिषु—। इह द्वन्द्वतत्पुरुषयोः पाठेऽपि ‘अर्थधर्मौ’ इत्याद्यभिप्रायेणास्य द्वन्द्वेषूपन्यासः
Bālamanoramā
राजदन्तादिषु परम् - नेष्टोद्गातृशब्दे आद्गुणश्च । राजदन्तादिषु परम् ।उपसर्जनं पूर्व॑मित्यनुवर्तते । तदाह — एष्विति । राजदन्तादिष्वित्यर्थः । पूर्वप्रयोगर्हमित्यतः प्राक्उपसर्जनं॑मिति सेषः । राजदन्त इति । दन्तशब्दस्य षषष्टीतत्पुरुषेऽप्रदानतयोपसर्जनत्वेऽपि परनिपातः । इह गणे राजदन्ताग्रेवणादिशब्दास्तत्पुरुषाः,विष्वक्सेनार्जुनादयो द्वन्द्वश्च पठिता अतो द्वन्द्वप्रकरणे तदुपन्यासः । विआक्सेनार्जुनावित्यत्रअजाद्यदन्त॑मित्यर्जुनशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते परनिपातः । धर्मादिष्वनियम इति । गणसूत्रमिदम् । अन्यतरस्य पूर्वनिपात इत्यर्थः । अर्थधर्माविति । अजाद्यदन्तशब्दस्य पूर्वनिपातनियमे प्राप्ते तदनियमो वक्तव्य इत्यर्थः । निपात्यत इति । पाक्षिको राजदन्तादिगण इत्यर्थः । पत्युरभ्यर्हितत्वेऽपि परनिपातश्च । आकृतिगणोऽयमिति । वृत्तौ तु कृत्स्नोऽयं गणः पठितः ।
translator notes
- BM: 'upasarjanaṃ pūrvam' (A 2.2.30) is carried forward (anuvartate) into this rule; 'upasarjanam' is to be supplied before 'pūrvaprayogārham'. In rājadantaḥ the word danta, though upasarjana as the non-principal member of the ṣaṣṭhī-tatpuruṣa, is placed after. Followed in the bracketed supplement.
- TB and BM each explain why this rule, whose gaṇa contains tatpuruṣas (rājadanta, agrevaṇa) as well as dvandvas, is placed in the dvandva section. TB: on account of arthadharmau and the like. BM: because the gaṇa lists dvandvas such as viṣvaksenārjuna alongside the tatpuruṣas; BM adds that in viṣvaksenārjunau arjuna, due for prior placement by ajādyadantam (A 2.2.33), is placed after.
- BM identifies 'dharmādiṣv aniyamaḥ' as a gaṇa-sūtra (not a vārttika proper) and glosses aniyama as prior placement of either member; the source marks the block as a vārttika and it is labelled accordingly.
- BM on 'nipātyate': the rājadanta-class is optional (pākṣika), and [in dampatī etc.] pati is placed after although it is the more honoured (abhyarhita) member. On ākṛtigaṇa: in the Vṛtti the whole gaṇa is read out.
SK 903 · A 2.2.32V
द्वन्द्वे घि ॥ ९०३ ॥
dvandve ghi
dvandve ghi — In a dvandva, [the member] bearing the designation ghi [is placed first].
Rule. In a dvandva, the member that bears the name ghi — a stem ending in short i or short u — is placed first. The word pūrvam "first" is carried forward from SK 654.
Example.
hariś ca haraś ca "Hari and Hara" → hari ends in short i, so it is ghi → hari goes first → hariharau.
Applies when / blocked by. A vārttika, anekaprāptāv ekatra niyamo 'niyamaḥ śeṣe: when first place falls due to more than one member, the restriction binds only one of them, and the rest are free. In hari + guru + hara both hari and guru are ghi; one of them must lead, the other may stand anywhere: hariguruharāḥ or hariharaguravaḥ.
Siddhānta-kaumudī
द्वन्द्वे घिसंज्ञं पूर्वं स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ।
In a dvandva, [the member] that bears the designation ghi is placed first
(pūrva). hariś ca haraś ca → hariharau.
vārttikaअनेकप्राप्तावेकत्र नियमोऽनियमः शेषे
(vārttika) anekaprāptāv ekatra niyamo 'niyamaḥ śeṣe — When [prior placement]
falls due for more than one [member], the restriction (niyama) holds for one
[of them]; for the rest there is no restriction.
(वार्तिकम्) ॥ हरिगुरुहराः । हरिहरगुरवः ॥
(vārttika) hariguruharāḥ; hariharaguravaḥ.
Tattvabodhinī
NSP p. 212—द्वन्द्वे धि । ‘अनेकम्’ इति सर्वेषामेव प्रथमानिर्दिष्टत्वेनोपसर्जनलाविशेषादनियमप्राप्तावयमारम्भः । यत्र लनेकं ध्यन्तं तत्र द्वयोरपि पूर्वनिपातनियमः स्यादत आह—अनेकप्राप्तावेकञ्चेति । अत्र व्याचल्युः—आकृतौ पदार्थे समुदाये सकृद्धक्षणं प्रवर्तते, न प्रतिव्यक्त्यावृत्त्या । तत्रैकस्य पूर्वनिपाते सति जातौ लक्षणं प्रवृत्तमेवेति न पुनः प्रवर्तते । व्यक्तिपक्षस्त्विह नाश्रीयते लक्ष्यानुरोधादिति ॥—हरिहरगुरव इति । हरगुरुशब्दयोर्न नियमः प्रवर्तत इति भावः
Bālamanoramā
द्वन्द्वे घि - द्वन्द्वे घि ।पूर्व॑मित्यनुवर्तते । तदाह — पूर्वं स्यादिति । हरिहरापिति । हरिशब्दस्य घित्वात्पूर्वनिपातः ।ननु 'हरिहरगुरव' इत्यत्र गुरुशब्दस्यापि घित्वात्पूर्वनिपातः । स्यादित्यत आह — अनेकेति । अनेकस्य घिसंज्ञकपदस्य द्वन्द्वप्राप्तौ सत्यामेकस्य घिसंज्ञकस्य पूर्वनिपातनियमः । शेषेऽन्यस्मिन् घिसंज्ञकपदविषये पूर्वनिपातस्य विकल्प इत्यर्थः । इदंअल्पाच्तर॑मिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । जातिपक्षे तावदाकृतिं पुरस्कृत्य सर्वासु व्यक्तिषु तत्तच्छास्त्राणि सकृदेव प्रवर्तन्ते,सकृच्छतत्वात्, न तु प्रतिव्यक्ति, तथा सति प्रतिव्यक्त्यावृत्तिप्रसङ्गात् । ततश्च अनेकघिसंज्ञकसमवाये एकस्य घिसंज्ञकस्य पूर्वनिपाते सति पुनः शास्त्रं न प्रवर्तते, सकृत्प्रवृत्त्यैव शास्त्रस्य शान्ताकाङ्क्षत्वात् । व्यक्तिपक्षस्तु नेहाश्रीयते, लक्ष्यानुरोधादित्याहुः । हरिहरगुरव इति । हरगुरुशब्दयोर्न नियम इति भावः ।
translator notes
- BM: 'pūrvam' is carried forward (anuvṛtti) from 'upasarjanaṃ pūrvam' (A 2.2.30); that is what 'pūrvaṃ syāt' spells out. In hariharau, hari is placed first because it is ghi.
- BM (TB agrees): in hariharaguravaḥ both hari and guru are ghi; the vārttika restricts prior placement to one ghi member, and for the remaining ghi member there is no restriction (vikalpa) — hence hara and guru may stand in either order, giving the two forms hariguruharāḥ / hariharaguravaḥ. Both read the vārttika on the jāti-pakṣa (the rule operates once on the class, not per individual).
SK 904 · A 2.2.33V
अजाद्यदन्तम् ॥ ९०४ ॥
ajādyadantam
ajādyadantam — [In a dvandva] a member beginning with a vowel (ac) and ending in a [is placed first].
Rule. In a dvandva, a member that begins with a vowel (ac) and ends in a is placed first.
Example.
īśa + kṛṣṇa "Īśa and Kṛṣṇa" → īśa begins with a vowel and ends in a → īśa goes first → īśakṛṣṇau. Kṛṣṇa ends in a too, but it does not begin with a vowel, so it has no claim.
Applies when / blocked by. Among many members there is no restriction: aśvarathendrāḥ or indrāśvarathāḥ "horses, chariots and Indra".
A vārttika, ghyantād ajādyadantaṃ vipratiṣedhena: when this rule and SK 903 both claim first place, this rule wins by vipratiṣedha, the principle that in a conflict of two rules the later one prevails (A 1.4.2). indraś ca agniś ca → agni is ghi (SK 903), indra is vowel-initial and a-final (SK 904) → SK 904 wins → indrāgnī "Indra and Agni".
Siddhānta-kaumudī
इदं द्वन्द्वे पूर्वं स्यात् । ईशकृष्णौ । बहुष्वनियमः । अश्वरथेन्द्राः । इन्द्राश्वरथाः ।
This [a word that begins with ac and ends in a] is placed first in a dvandva.
īśakṛṣṇau. Among many [members] there is no restriction: aśvarathendrāḥ,
indrāśvarathāḥ.
vārttikaघ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन
(vārttika) ghyantād ajādyadantaṃ vipratiṣedhena — "[The rule for] the
vowel-initial a-final member [prevails] over [the rule for] the ghi-final member,
by vipratiṣedha."
(वार्तिकम्) ॥ इन्द्राग्नी ॥
Tattvabodhinī
NSP p. 212—अजाद्यदन्तम् । ‘समुद्राभ्राद्धः’ ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ इत्यादिनिर्देशादनित्यमिदं प्रकरणम् । तेन ‘स सौष्ठवौदार्यविशेषशालिनीम्’ इति भारविप्रयोगः संगच्छते
Bālamanoramā
अजाद्यदन्तम् - अजाद्यदन्तम् । इदमिति । अजादित्वे सत्यदन्तमित्यर्थः । ईशकृष्णाविति । अत्र कृष्णस्याऽदन्तत्वेऽप्यजादित्वाऽभावान्न पूर्वनिपातः । बहुष्वनियम इति । वक्तव्य॑ इति शेषः । ननु इन्द्राग्नी इत्यत्र घित्वादग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः किं न स्यादित्यत आह — ध्यन्तादिति । ध्यन्तशब्देनद्वन्द्वे घी॑ति सूत्रं विवक्षितम् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । विप्रतिषेधसूत्रेणद्वन्द्वे घी॑त्येतद्बाधित्वाअजाद्यदन्त॑मिति प्रवर्तते इत्यर्थः ।
translator notes
- BM: 'idam' means a word that is a-final on condition of being vowel-initial; in īśakṛṣṇau kṛṣṇa, though a-final, is not vowel-initial and so is not placed first. 'bahuṣv aniyamaḥ' is completed with 'vaktavyaḥ' (is to be stated).
- BM: 'ghyanta' stands for the sūtra 'dvandve ghi' (A 2.2.32), the ablative construing with an elided lyap (having set that rule aside); by the vipratiṣedha rule (A 1.4.2) ajādyadantam prevails over dvandve ghi, hence indrāgnī rather than prior placement of the ghi word agni. Followed.
- TB adds that this word-order section is not invariable (anitya), citing Pāṇini's own orders in 'samudrābhrād ghaḥ' and 'lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ' and Bhāravi's 'sauṣṭhavaudārya-'; not reflected in the kaumudī English.
SK 905 · A 2.2.34V
अल्पाच्तरम् ॥ ९०५ ॥
alpāctaram
alpāctaram — [In a dvandva, the member] having fewer vowels (ac) [is placed first].
Rule. In a dvandva, the member with fewer vowels (ac) is placed first.
Example.
śiva + keśava "Śiva and Keśava" → śiva has two vowels, keśava three → śivakeśavau.
Applies when / blocked by. The affix tarap "-er" in alpāctaram does not imply a comparison of exactly two; it is set down by nipātana in its own sense (svārthika), so the rule also decides the order in dvandvas of many members. Five vārttikas add further tests:
- ṛtunakṣatrāṇāṃ samākṣarāṇām ānupūrvyeṇa: names of seasons and of lunar asterisms that have the same number of syllables stand in their natural sequence —
hemantāśiśiravasantāḥ "winter, cool season, spring" (so printed; the commentators read hemantaśiśira-); kṛttikārohiṇyau "Kṛttikā and Rohiṇī". Why "of the same number of syllables"? grīṣmavasantau "summer and spring": the counts differ, so this rule does not apply and grīṣma, with fewer vowels, goes first by SK 905 itself. - laghvakṣaraṃ pūrvam: the member whose vowel is light (laghu, a short vowel) goes first —
kuśakāśam "kuśa and kāśa grass"; kuśa has short u, kāśa long ā. - abhyarhitaṃ ca: the more honoured member goes first —
tāpasaparvatau "the ascetic and the mountain". - varṇānām ānupūrvyeṇa: names of the social classes (varṇa) stand in their order —
brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāḥ. - bhrātur jyāyasaḥ: the elder brother's name goes first —
yudhiṣṭhirārjunau "Yudhiṣṭhira and Arjuna".
Watch out. Bhaṭṭoji's commentators observe that these later tests set aside SK 903 and SK 904 where they conflict, so that the honoured member goes first even when the other member is ghi or vowel-initial; scholars discuss this.
Siddhānta-kaumudī
vārttikaऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्येण
(vārttika) ṛtunakṣatrāṇāṃ samākṣarāṇām ānupūrvyeṇa — [Names] of seasons and of
lunar asterisms having an equal number of syllables [are placed] in their
[established] sequence.
(वार्तिकम्) ॥ हेमन्ताशिशिरवसन्ताः । कृत्तिकारोहिण्यौ । समाक्षराणां किम् । ग्रीष्मवसन्तौ ।
(vārttika) hemantāśiśiravasantāḥ; kṛttikārohiṇyau. Why "of equal syllables"?
grīṣmavasantau.
vārttikaलघ्वक्षरं पूर्वम्
(vārttika) laghvakṣaraṃ pūrvam — [The member] whose syllable is light (laghu)
[is placed] first.
vārttikaअभ्यर्हितं च
(vārttika) abhyarhitaṃ ca — And the more honoured [member is placed first].
(वार्तिकम्) ॥ तापसपर्वतौ ।
(vārttika) tāpasaparvatau.
vārttikaवर्णानामानुपूर्व्येण
(vārttika) varṇānām ānupūrvyeṇa — [Names] of the varṇas [are placed] in their
sequence.
(वार्तिकम्) ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः ।
(vārttika) brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāḥ.
vārttikaभ्रातुर्ज्यायसः
(vārttika) bhrātur jyāyasaḥ — [The name] of the elder brother [is placed first].
(वार्तिकम्) ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ ॥
(vārttika) yudhiṣṭhirārjunau.
Tattvabodhinī
NSP p. 212–213—अल्पाच्चतरम् । अत एव निपातनात् स्वार्थे तरप् कुलचुलयोरभावश्च ॥ यदि तु प्रकर्षे तरप् स्यात् तदा द्वयोरेव नियमः स्यात् । द्विवचनान्तोपपदलविषय एव तरपो विधानात् । ततश्च धवखदिरपलाशा इत्यादौ बहुषु नियमो न स्यात् ॥—ऋतुनक्षत्राणां मिति । ऋतूनामानुपूर्व्यं प्रादुर्भावकृतं नक्षत्राणां तूदयकृतं च ॥—अभ्यर्हितं चेति ‘वायुदेवार्जुनाभ्यां वुन्’ इति निर्देशेनेदं ज्ञाप्यत इति चतुर्थे भाष्यम् । ‘अल्पाच्तरम्’ ‘अजाद्यदन्तम्’ इति सूत्राभ्यामर्जुनस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते तमकुर्वन् ज्ञापयति सर्वतोऽभ्यर्हितं पूर्वमिति तत्रैव सूत्रे वक्ष्यते ॥—युधिष्ठिरार्जुनाविति । इन्द्रपुत्रलाद्विष्णोरंशलाच्छूरलाद्वा अभ्यर्हितलमर्जुनेऽप्यस्तीति न तेन नियमः सिध्यतीति भावः
Bālamanoramā
अल्पाच्तरम् - अल्पाच्तरम् । अल्पः=अल्पसङ्ख्योऽच्यस्य तदल्पाच्, तदेवाऽल्पाच्तरम् । अत एव निपातनात्स्वार्थे तरप्, कुत्लाऽभावश्च । अल्पसङ्ख्याऽच्कं पदं द्वन्द्वे पूर्वं प्रयोज्यमित्यर्थः । शिवकेशवाविति । हरिहरयोरन्यतरोत्कर्षवादस्य पाषण्जवादत्वादिति भावः । यदि तु 'द्विवचनविभज्य' इत्यादिशयार्थे तरप्स्यात्, तदा 'धवखदिरपलाशा' इत्यत्र बहुषु न स्यादिति प्राञ्चः । शब्देन्दुशेखरे तु प्रकर्षार्थक एवायं तरबिति स्थितम् । ऋतुनक्षत्राणामिति ष समानसङ्ख्याऽच्कानाम् ऋतूनां नक्षत्राणां च द्वन्द्वे आनुपूर्व्येण=क्रमेण पूर्वनिपातो वक्तव्य इत्यर्थः । हेमन्तशिशिरबसन्ता इति । त्रयाणामृतूनामानुपूर्व्यं लोकप्रसिद्धम् । एवं कृत्तिकादिनक्षत्राणामपि । ग्रीष्मवसन्ताविति । विषमाक्षरत्वान्न वसन्तस्य पूर्वनिपातः, किंतु अल्पाच्त्वाद्ग्रीष्मस्य पूर्वनिपातः । लघ्वक्षरं पूर्वं । लघु अक्षरमच् यस्य तद्द्वन्द्वे पूर्वं प्रयोज्यमिति वक्तव्यमित्यर्थः । कुशकाशमिति । समाहारद्वन्द्वोऽयम् । अभ्यर्हितं चेति । श्रेष्ठः पूर्वं प्रयोज्य इति वक्तव्यमित्यर्थः । तापसपर्वताविति । पर्वतस्य स्थावरजन्मतया तापसस्य तदपेक्षया अभ्यर्हितत्वं बोध्यम् । भाष्ये तु मातापितरावित्युदाहृतम् ।गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी॑त्यादिस्मृतेरिति तदाशयः ।वर्णानामानुपूर्व्येणेति । एषां क्रमेण पूर्वनिपातः ।ब्राहृक्षत्रियविट्छूद्वा वर्णाः॑ इत्यमरः । तेषामानुपूर्व्यं तुप्रजापतिरकामयत प्रजायेयेति, स मुखतस्त्रिवृत्तं निरमिभीते॑त्यादितैत्तिरीयब्राआहृणादिसिद्धम् । भ्रातुज्र्यायस इति । ज्येष्ठभ्रातुः पूर्वनिपात इत्यर्थः ।अत्र 'द्वन्द्वे घि'अजाद्यदन्त॑मिति विधिद्वयम् 'अल्पाच्तरं'लघ्वक्षरं पूर्वम्,ऋतुनक्षत्राणाम्, 'अभ्यर्हितं च' 'भ्रातुज्र्यायसः' इति विधिभिः परत्वाद्बाध्यते । भाष्ये तुसर्वत एवाभ्यर्हितं पूर्वं निपतती॑ति मतान्तरं स्थितम् ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 213 पाणिपादमिति—प्राण्यङ्गत्वेन प्राणित्वात् ‘जातिरप्राणिनाम्’ इत्यनेन न सिद्धिः ।
translator notes
- BM and TB: alpāc = 'having few vowels'; the affix tarap is svārthika by nipātana (so no comparison between exactly two is implied — TB: otherwise the rule could not govern bahu-member dvandvas such as dhavakhadirapalāśāḥ). Rendered 'having fewer vowels' without a two-term comparison.
- textual Source reads hemantāśiśiravasantāḥ (long ā after hemant-); BM's pratīka reads hemantaśiśira-. The long vowel is probably a digitization slip; the transmitted form is kept.
- BM: in grīṣmavasantau the syllable counts differ, so the sequence rule does not place vasanta first; grīṣma, having fewer vowels, is placed first by alpāctaram itself. Ānupūrvya of the three seasons and of kṛttikā etc. is the familiar order (TB: by time of onset / of rising).
- BM: laghvakṣara = that whose vowel (ac) is light — so kuśa (u) precedes kāśa (ā); kuśakāśam is a samāhāra-dvandva.
- BM: parvata is of immobile (sthāvara) origin, hence tāpasa is the more honoured relative to it; BM notes the Bhāṣya's example is mātāpitarau instead. BM also observes that 'dvandve ghi' and 'ajādyadantam' are set aside by these later (para) rules, while the Bhāṣya holds the alternative view that the honoured member always goes first.
SK 906 · A 2.4.2V
द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् ॥ ९०६ ॥
dvandvaśca prāṇitūryasenāṅgānām
dvandvaś ca prāṇitūryasenāṅgānām — And a dvandva of [words for] the parts (aṅga) of living beings, of musical instruments, and of an army [is ekavat, i.e. treated as one].
Rule. A dvandva of words for parts (aṅga) of living beings, for parts of musical instruments, or for parts of an army is ekavat, treated as one. The word aṅga at the end of the sūtra goes with each of the three: parts of a body, parts of musical instruments, parts of an army.
Example.
pāṇī ca pādau ca "hands and feet" → parts of a living body → the dvandva is a samāhāra only → singular → neuter by SK 821 → pāṇipādam.
mārdaṅgika + pāṇavika "mṛdaṅga-players and paṇava-players" → parts of musical instruments (the players who work them) → mārdaṅgikapāṇavikam.
rathika + aśvāroha "chariot-fighters and horsemen" → parts of an army → rathikāśvāroham.
Applies when / blocked by. Since a samāhāra is one already, singularity needs no rule; this section serves as a restriction: for these classes the dvandva is a samāhāra only, never a pair. Bhaṭṭoji's commentators add that the restriction runs one way — it does not say that only these classes may form a samāhāra; any dvandva may, by SK 901. They also read each class with itself: body-parts with body-parts, army-parts with army-parts, not mixed.
Watch out. Dvandva here means the samāhāra-dvandva. A form such as pāṇipādaḥ, a masculine singular of a pair, is not what the rule produces.
Siddhānta-kaumudī
एषां द्वन्द्व एकवत्स्यात् । पाणिपादम् । मार्दङ्गिकपाणविकम् । रथिकाश्वारोहम् । समाहारस्यैकत्वादेकत्वे सिद्धे नियमार्थं प्रकरणम् । प्राण्यङ्गादीनां समाहार एव यथा स्यात् ॥
The dvandva of these — [of the parts (aṅga) of living beings (prāṇin), of musical
instruments (tūrya), and of an army (senā)] — is ekavat (treated as one). pāṇipādam
'hands and feet'. mārdaṅgikapāṇavikam 'mṛdaṅga-players and paṇava-players'.
rathikāśvāroham 'chariot-fighters and horsemen'. Since singularity (ekatva) is already
established from the fact that the samāhāra (collective) is one, the section (prakaraṇa)
serves as a restriction (niyama): so that for the parts of living beings and the rest
[the dvandva] should be a samāhāra only.
Tattvabodhinī
NSP p. 213—द्वन्द्वश्च प्राणि—। प्राणितूर्यसेनानामङ्गानीति वहुवचनान्तेनाङ्गशब्देन षष्ठीसमासः । अङ्गशब्दश्च प्रत्येकमन्वेति । तेन प्राण्यङ्गानां प्राण्यङ्गैरेव, तूर्याङ्गानां तूर्याङ्गैरेव, सेनाङ्गानां सेनाङ्गैरेव यो द्वन्द्वः स एकवद्भवति न तु व्यतिरेकेण । तेनेह न । मार्दङ्गिकाश्वारोहौ । अत्र प्राणिसेनयोरङ्गं नामावयवः ॥ तूर्यस्य लङ्गं नामोपकारकं वोध्यम् ॥—एषां द्वन्द्व इति । प्राण्यङ्गानां द्वन्द्वः, तूर्याङ्गानां द्वन्द्वः, सेनाङ्गानां द्वन्द्वः, इत्यर्थः । ‘द्विगुरेकवचनम्’ इत्यत एकवचनं वर्तते । तत्रैकं वक्तीति व्युत्पत्त्या एकलविशिष्टः समाहाररूपो योऽर्थस्तत्प्रतिपादकः स्यादित्यर्थं मन्वानः फलितमाह—एकवत्स्यादिति ॥—पाणिपादमिति । यद्यप्यत्र ‘जातिरप्राणिनाम्’ इत्येव सिद्धम् । तथापि द्रव्यप्राधान्येऽपि भवत्विति प्राणिग्रहणमित्येके । प्राणिपणवाविति व्यतिकरे मा भूदिति नियमार्थं वचनमित्यन्ये ॥—मार्दङ्गिकेति । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्येत्यर्थे ‘तदस्य शिल्पम्’ इति ठक् । एवं पाणविक इत्यपि ॥—रथिकाश्वारोहमिति । रथेन चरन्तीति रथिकाः । ‘पर्पादिभ्यः ष्ठन्’ इति ष्ठन् । ते चाश्वारोहाश्च तेषां समाहारः ॥ ‘ननु चार्थे द्वन्द्वः’ इत्यनेन समाहारद्वन्द्वः सिद्धः, तस्य चैकलादेकवचनमपि सिद्धमिति किमनेनेत्याशङ्क्याह—नियमार्थमिति ।—समाहारे एवेति । समाहारे प्राण्यङ्गादीनामेवेति विपरीतनियमोऽत्र न भवति ‘तिष्यपुनर्वस्त्रोः’ इति सूत्रे वहुवचनप्रहणात् । तद्धि समाहारे एकवचनस्य द्विवचनं मा भूदिति कृतम् । अन्यथा तिष्यपुनर्वस्त्रिति न स्यादिति ॥ एवं च ‘द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य—’ इति प्रकरणवहिर्भूतानामपि समाहारद्वन्द्वो भवत्येव, तेन ‘सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवति’ इति पत्र्यमानं नापूर्वं वचनमिति ज्ञेयम् ॥ —चरणानामिति । शाखाध्येतृवाचिनामित्यर्थः ॥—स्थेणोरिति । ‘ध्रा गतिनिवृत्तौ’ । ‘इण् गतौ’ । स्थाप्रकृतिकइण्-प्रकृतिकलुङन्ते उपपदे सतीत्यर्थः ॥ स्थेणोः किम् । अभूवन् कठकालापाः ॥ लुङि किम् । तिध्वन्तु कठकालापाः ॥—उदगादिति । इह यदा कठेषु कालापेषु च प्रतिध्रितेषु उदितेषु चावाभ्यां तत्र गन्तव्यमिति संकेतयित्वा तत्संकेतं विस्मृत्यासीनं प्रतीदमुच्यते । कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः । वैशंपायनान्तेवासित्वाणिनिः । तस्य ‘कठचरकात्—’ इति लुक् । अध्येत्रणस्तु ‘प्रोक्तालुक्’ इति लुक् ॥ ‘कलापिनोऽण्’ ‘सत्रह्मचारि—’ इत्याद्युपसंख्यानाटिलोपः ॥—यजुरिति । सूत्रे अध्वर्युशब्दो यजुर्वेदलक्षक इति भावः ॥—पदकेति । पदान्यधीते पदकः । ‘क्रमादिभ्यो युन्’ । एवं क्रमकोऽपि । पदान्यधीत्य क्रमोऽध्येतव्य इति स्पष्टा प्रत्यासत्तिः ॥ अध्ययनतः किम् । पितापुत्रौ ॥ अविप्रकृष्टेति किम् । याज्ञिकनैयायिकौ
Bālamanoramā
द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् - द्वन्द्वश्च प्राणि ।प्राणितूर्यसेनाङ्गानी॑ति द्वन्द्वगर्भषष्ठीसमासः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणोऽङ्गशब्दः प्रत्येकं संबध्यते, इत्यभिप्रेत्याह — एषामिति । प्राण्याङ्गानां तूर्याङ्गानां सेनाङ्गानां चेत्यर्थः । द्वन्द्व इति । समाहारद्वन्द्व इत्यर्थः ।द्विगुरेकवचन॑मिति पूर्वसूत्रेसमाहारग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकस्यात्राप्यनुवृत्तेः । एकवदिति ।एकवचन॑मित्यनुवर्तते । एकं वक्तीत्येकवचनम् । ल्युट् । सामान्याभिप्रायं नपुंसकम् । पाणिपादमिति । पाण्योः पादयोश्च समाहार इति विग्रहः । अत्र समाहारे एकवत्त्वं,स नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वं च । पाण्योः पादयोश्च प्राण्यवयवत्प्राण्यङ्गोदाहरणमिदम् । अत तूर्याङ्गद्वन्द्वे उदाहरति — मार्दङ्गिकपाणविकमिति । मृगङ्गपणवशब्दौ वाद्यविशेषपरौ । इह तु तद्वादनेऽपि वर्तेते । मृदङ्गवादनं शिल्पमस्येत्यर्थेशिल्प॑मिति ठक् । मार्दङ्गिकपाणविकयोः समाहार इति विग्रहः । तूर्याङ्गत्वादेकवचनम् । तूर्याङ्गत्वं च तद्वादकतया बोध्यम् ।स नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वम् । सेनाङ्गद्वन्द्वे उदाहरति — रतिकाआआरोहमिति । रथेन चरन्तीति रथिकाः ।पर्पादिभ्यः ष्ठन् । रथिकानामआआरोहाणा च समाहार इति विग्रहः । सेनावयवत्वादेकवत्त्वम् । पूर्ववन्नपुंसकत्वम् । ननु समाहारद्वन्द्वे समाहारस्य इति विग्रहः । सेनावयवत्वादेकवत्त्वम् । पूर्ववन्नपुंसकत्वम् । ननु समाहारद्वन्द्वे समाहरस्य विशेष्यत्वात्तस्य चैकत्वादिदं सूत्रं व्यर्थमित्यत आह — समाहारस्यैकत्वादिति । समाहार एवेति । न त्वितरेतरयोगः । एषां द्वन्द्वे नियमार्थं सूत्रमित्यर्थः । एवमुत्तरसूत्राण्यपि समाहर एवेति नियमार्थानि । नचेतरेतरयोगद्वन्द्वे एषामेकवत्त्वविधानार्थमिदं सूत्रमस्तु । तथा च 'पाणिपाद' इति पुंलिङ्गमेकवचनान्तं रूपं फलमिति वाच्यं,समाहारग्रहणं कर्तव्य॑मिति पूर्वसूत्रस्थवार्तिकस्यात्रानुवृत्तेः, एकवद्भावप्रकरणेऽस्मिन् सर्वत्र समाहारद्वन्द्वानामेव भाष्ये उदाहृतत्वाच्चा । नच रथिकमार्दङ्गिकावित्यादावतिप्रसङ्गः शङ्क्यः, प्राण्यङ्गानां परस्परद्वन्द्व एकवत्, तूर्याङ्गानां परस्परद्वन्द्व एकवत्, सेनाह्गानां परस्परद्वन्द्व एकवदित्यभ्युपगमादिति भाष्ये स्पष्टम् ।
translator notes
- BM and TB: the sūtra is a ṣaṣṭhī-samāsa containing a dvandva, and 'aṅga', heard at its end, is construed with each member — parts of living beings, parts of instruments, parts of an army; hence the Kaumudī's 'eṣām'. TB adds that the dvandva is of prāṇyaṅga with prāṇyaṅga only, tūryāṅga with tūryāṅga only, senāṅga with senāṅga only, not crosswise (so not in mārdaṅgikāśvārohau); and that 'aṅga' means a part (avayava) for prāṇin and senā but an auxiliary (upakāraka) for tūrya. The bracketed expansion of 'eṣām' follows this.
- BM: 'dvandva' here means samāhāra-dvandva, since the vārttika 'samāhāragrahaṇaṃ kartavyam' under the preceding sūtra 'dvigur ekavacanam' (A 2.4.1) is carried forward (anuvṛtti) into this rule too; 'ekavat' unpacks 'ekavacanam', which is carried forward from that sūtra (TB agrees: 'ekavacanam' continues from 'dvigur ekavacanam'; 'ekaṃ vakti' = denoting a samāhāra qualified by oneness, hence the Kaumudī's resulting 'ekavat syāt').
- Forms (BM, TB agree): pāṇipādam = samāhāra of pāṇi and pāda, ekavat and neuter by 'sa napuṃsakam'; mārdaṅgika, pāṇavika = 'one whose craft is playing the mṛdaṅga/paṇava', ṭhak by 'tad asya śilpam' (A 4.4.55) — the instrument words here denote the players; rathikāḥ = 'those who go by chariot', ṣṭhan by 'parpādibhyaḥ ṣṭhan' (A 4.4.10). Not translated as derivations since the Kaumudī gives only the finished forms.
- TB on 'samāhāra eva': the restriction runs one way only — for prāṇyaṅga etc. the dvandva is samāhāra only; the converse ('in samāhāra, only prāṇyaṅga etc.') does not hold, because of the plural in 'tiṣyapunarvasvoḥ…' (A 1.2.63), made so that in a samāhāra the dual should not replace the singular; hence samāhāra-dvandvas outside this section also occur, and the later statement 'sarvo dvandvo vibhāṣayaikavad bhavati' is nothing new. BM likewise: 'samāhāra eva' = not itaretarayoga; this and the following sūtras are niyama rules. The placement of 'only' on 'samāhāra' in the last sentence follows this.
- BM rejects the alternative that the sūtra prescribes ekavattva in an itaretarayoga-dvandva of these (which would yield a masculine singular pāṇipādaḥ), on the ground of the anuvṛtti of the vārttika 'samāhāragrahaṇaṃ kartavyam' and because the Bhāṣya exemplifies only samāhāra-dvandvas throughout this ekavadbhāva section. TB records two views on why 'prāṇi' is stated though 'jātir aprāṇinām' would already cover pāṇipādam: so that ekavadbhāva holds even when the substance is principal (some), or as a niyama excluding a mixed dvandva like prāṇipaṇavau (others). Neither alters the English.
- textual The BM source repeats the sentence 'iti vigrahaḥ. senāvayavatvād ekavattvam. pūrvavan napuṃsakatvam. nanu samāhāradvandve samāhārasya' (a digitization doubling); the TB block runs on into material on the following sūtras (2.4.3–2.4.5: caraṇānām, stheṇoḥ, udagāt, yajuḥ, padaka, adhyayanataḥ) that belongs to SK 907–909. Read through; source left as is.
SK 907 · A 2.4.3V
अनुवादे चरणानाम् ॥ ९०७ ॥
anuvāde caraṇānām
anuvāde caraṇānām — [A dvandva] of [names of] caraṇas [is treated as singular] in a restatement (anuvāda).
Rule. A dvandva of the names of *caraṇa*s — the schools of Vedic reciters, such as the Kaṭhas and the Kālāpas — is ekavat when used in an anuvāda, a restatement of something already established.
Example.
udagāt kaṭhakālāpam "the Kaṭha-and-Kālāpa (school) has arisen" → the arising is an accomplished fact merely restated → kaṭhakālāpam, singular.
pratyaṣṭhāt kaṭhakauthumam "the Kaṭha-and-Kauthuma (school) has stood firm" → kaṭhakauthumam.
Applies when / blocked by. A vārttika, stheṇor luṅīti vaktavyam, narrows the rule: the singular is to be stated only when the verb is a luṅ (aorist) form of sthā "stand" or of iṇ "go". udagāt is the luṅ of ud-i, pratyaṣṭhāt the luṅ of prati-sthā.
Siddhānta-kaumudī
चरणानां द्वन्द्व एकवत्स्यात्सिद्धस्योपन्यासे ।
A dvandva of [the names of] caraṇas is treated as singular (ekavat) when
[used] in stating what is already established (siddha).
vārttikaस्थेणोर्लुङीति वक्तव्यम्
(vārttika) stheṇor luṅīti vaktavyam — It should be stated: "[only] when sthā
and iṇ [are used] in luṅ."
(वार्तिकम्) ॥ उदगात्कठकालापम् । प्रत्यष्ठात्कठकौथुमम् ॥
(vārttika) udagāt kaṭhakālāpam. pratyaṣṭhāt kaṭhakauthumam.
Bālamanoramā
अनुवादे चरणानाम् - अनुवादे चरणानाम् । चरणानां द्वन्द्व एकवदिति । शाखाध्येतृविशेषणास्चारणाः । तद्वाचिना परस्परद्वन्द्वः । एकवदित्यर्थः । 'अनुवादे' इत्येतद्व्याचष्टे — सिद्धस्योपन्यासे इति । अवगतार्थस्य प्रतिपादने इत्यर्थः । स्थेणोरिति । लुङीति प्रत्येकमन्वयाभिप्रायमेकवचनम् । लुङन्ते स्थाधातौ, लुङन्ते इण्धातौ च प्रयुज्यमान एव अनुवादे चरणानां द्वन्द्व एकवदिति वक्तव्यमित्यर्थः । उदगादिति । प्रादुरभूदित्यर्थः । इण्धातोर्लुङि रूपम् । कठकालापमिति । कठेन प्रोक्तमधीयते इति कठाः । वैशम्पायनान्तेवासित्वाण्णिनिः । तस्यकठचरका॑दिति लुक् । ततोऽध्येतृप्रत्ययस्यप्रोक्ताल्लु॑गिति लुक् । कलापिना प्रोक्तमधीयते इति कालापाः । प्रोक्तार्थेकलापिनोऽण् । सब्राहृचारिपीठसर्पित्यापिना टिलोपः । ततोऽध्येत्रणःप्रोक्ताल्लु॑गिति लुक् । कठानां कालापानां च समाहार इति विग्रहः । प्रत्यष्ठादिति । प्रतिपूर्वात्स्ताधातोर्लुङि रूपम् । कठकौतुममिति । कठेन प्रोक्तमधीयत इति कठाः । कौथुमिना प्रोक्तमधीयते इति कौथुमाः । प्रोक्तेऽर्थेतेन प्रोक्त॑मित्यण् ।सब्राहृचारी॑त्यनेन टिलोपः । ततोऽध्येत्रणो लुक् । कठानां कौथुमानां च समाहार इति विग्रहः । यदा कठाः कलापाश्च उदिताः, यदा कठाः कौथुमाश्च प्रतिष्ठिताः, तदा किञ्चिदिदं वक्तव्यमिति कृतसङ्कतयोरिदं वाक्यद्वयम् । अत्रोदयप्रतिष्ठयोः पूर्वसिद्धयोरनुवादादेकत्वम् । स्थेणोः किम् । अभूवन्कठकालापा#ः । लुङि किम् । अतिष्ठन्कठकालापाः ।
translator notes
- BM: caraṇas are the [bodies of] reciters distinguished by śākhā, and the dvandva is of the words denoting them; 'anuvāde' is what 'siddhasyopanyāse' glosses — the presentation of a matter already understood (avagatārtha). Followed.
- BM: the singular 'luṅi' is construed distributively with each root — the singular treatment is to be stated only when a luṅ-form of sthā or a luṅ-form of iṇ is actually used.
- BM: udagāt is the luṅ of iṇ ('appeared, arose'); pratyaṣṭhāt the luṅ of prati-sthā; kaṭhakālāpam / kaṭhakauthumam are samāhāra-dvandvas of the Kaṭhas with the Kālāpas / Kauthumas. The singular holds because the arising and standing are already accomplished and merely restated.
SK 908 · A 2.4.4V
अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम् ॥ ९०८ ॥
adhvaryukraturanapuṃsakam
adhvaryukratur anapuṃsakam — [A dvandva of words denoting] a sacrifice (kratu) of the adhvaryu [i.e. prescribed in the Yajurveda], when not neuter, [is singular].
Rule. A dvandva of words naming sacrifices prescribed in the Yajurveda — adhvaryu, the priest of that Veda, stands for the Veda itself — is ekavat, provided the words are not neuter.
Example.
arkaś ca aśvamedhaś ca "the arka and the aśvamedha" → both Yajurveda sacrifices, both masculine → arkāśvamedham.
Applies when / blocked by. Why "of the adhvaryu"? iṣuvajrau: the iṣu and the vajra are prescribed in the Sāmaveda, so the dvandva stays dual. Why "not neuter"? rājasūyavājapeye: these two are Yajurveda sacrifices, but they belong to the ardharca list of words used in both genders and may be neuter; as neuters they stay dual.
Siddhānta-kaumudī
यजुर्वेदे विहितो यः क्रतुस्तद्वाचिनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवत्स्यात् । अर्काश्वमेधम् । अध्वर्युक्रतुः किम् । इषुवज्रौ सामवेदे विहितौ । अनपुंसकं किम् । राजसूयवाजपेये । अर्धर्चादी ॥
A dvandva of words that denote a sacrifice (kratu) prescribed in the Yajurveda,
when they are not of neuter gender, is treated as singular (ekavat).
arkāśvamedham. Why "a sacrifice of the adhvaryu"? iṣuvajrau — [the iṣu and the
vajra] are prescribed in the Sāmaveda. Why "not neuter"? rājasūyavājapeye. [These
two are] words of the ardharcādi-class [and so may be neuter].
Bālamanoramā
अध्वर्युक्रतुरनपुंसकम्। - अध्वर्युक्रतुः । अध्वर्युशब्दोऽत्राध्वर्युकर्मविधायकजुर्वेदपरः । तदाह — यजुर्वेद इति । अर्काआमेधमिति । अर्को — महाक्रतुः । अआमेधो नाम प्रसिद्धः । उभौ यजुर्वेदविहितक्रतू । अर्कस्य च अआमेधस्य च समाहार इति विग्रहः । इषुवज्राविति । क्रतुविशेषावेतौ न यजुर्वेदविहिताविति भावः । तर्हि कस्मिन्वेदे विहितावित्यत आह — सामेति । राजसूयवाजपेये इति । एतयोर्यजुर्वेदविहितत्वेऽपि नपुंसकत्वान्नैकवत्त्वमिति भावः । राजसूयवाजपेययोः पुंलिङ्गतया प्रसिद्धेराह — अर्धर्चादी इति । अध्ययनतः ।अविप्रकृष्टाख्याना॑मिति च्छेदः । 'अध्ययनत' इति तृतीयार्थे तसिः ।
translator notes
- BM: 'adhvaryu' here stands for the Yajurveda, which prescribes the adhvaryu's duties; arka is a great sacrifice, aśvamedha well known, both Yajurveda-prescribed, the analysis being 'arkasya ca aśvamedhasya ca samāhāraḥ'; iṣu and vajra are particular sacrifices not prescribed in the Yajurveda; rājasūya and vājapeya, though Yajurveda-prescribed, are neuter and so not singular. 'ardharcādī' is said because those two are commonly known as masculine (i.e. they belong to the ardharcādi-class of words used in both genders). Followed.
- BM's closing remark on this unit (the pada-division 'adhyayanataḥ / aviprakṛṣṭākhyānām' and tasi in the sense of the instrumental) belongs to the next sūtra (A 2.4.5).
SK 909 · A 2.4.5V
अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ॥ ९०९ ॥
adhyayanato'viprakṛṣṭākhyānām
adhyayanato 'viprakṛṣṭākhyānām — [A dvandva of words denoting those] whose designations (ākhyā) are not remote from one another in respect of study (adhyayana) [is singular].
Rule. A dvandva of words for persons whose designations are close to one another by way of study is ekavat. The affix tasi in adhyayanataḥ has the sense of the instrumental: "by study".
Example.
padakāś ca kramakāś ca "students of the pada-text and students of the krama-text" — the word-by-word (pada) and the linked-word (krama) recitations of the Veda → the krama-study follows directly on the pada-study, so the two names are neighbours in study → padakakramakam.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note why the rule is needed: padakramam, the dvandva of the two texts themselves, is already singular by SK 910, but there is no class-word for their students, so a rule of their own is required.
Siddhānta-kaumudī
अध्ययनेन प्रत्यासन्ना आख्या येषां तेषां द्वन्द्व एकवत् । पदकक्रमकम् ॥
A dvandva of those whose designations (ākhyā) are proximate by way of study
is treated as singular. padakakramakam.
Bālamanoramā
अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् - तदाह — अध्ययनेन प्रत्यासन्नेति । संनिकृष्टेत्यर्थः । पदककक्रमकमिति । पदान्यधीयते पदकाः । क्रमान् अधीयते क्रमकाः ।क्रमादिभ्यो बुन् । पदकानां क्रमकाणां च समाहर इति विग्रहः । पदाध्ययनानन्तरं क्रमाध्ययनमित्यद्ययनगता प्रत्यासत्तिरध्येतर्यारोप्यत इति भावः । पदक्रममिति नोदाहृतम्,जातिरप्राणिना॑मित्येव सिद्धेः । तदध्येतृत्वे तु न जातिरिति भावः ।
translator notes
- BM (under sk.908): the sūtra divides 'adhyayanataḥ / aviprakṛṣṭākhyānām', with tasi in the sense of the instrumental, hence Bhaṭṭoji's 'adhyayanena'; pratyāsanna = sannikṛṣṭa (close). padakāḥ are those who study the pada-text, kramakāḥ those who study the krama-text (affix vun by 'kramādibhyo vun', A 4.2.61); analysis 'padakānāṃ kramakāṇāṃ ca samāhāraḥ'. Since krama-study follows pada-study, the proximity belonging to the study is transferred to the students. padakramam is not cited, being already obtained by 'jātir aprāṇinām' (A 2.4.6); for their students there is no jāti. Followed.
SK 910 · A 2.4.6V
जातिरप्राणिनाम् ॥ ९१० ॥
jātiraprāṇinām
jātir aprāṇinām — [A dvandva] of [words denoting] a jāti (class), excluding living beings, [is ekavat].
Rule. A dvandva of words that denote a class (jāti) is ekavat, provided the class is not one of living beings.
Example.
dhānāś ca śaṣkulyaś ca "parched grain and śaṣkulī-cakes" → class-words, not living → dhānāśaṣkuli, singular; the final ī of śaṣkulī is shortened because the compound is neuter.
Applies when / blocked by. Living beings: viṭśūdrāḥ "vaiśyas and śūdras" stays plural. Only classes residing in substances count — Bhaṭṭoji's commentators derive this from the maxim that a negation of the form "not X" picks out what resembles X (the nañ-ivayukta maxim); so not rūparasau "colour and taste" (classes residing in qualities) nor gamanākuñcane "going and contracting" (classes residing in actions). And the rule holds only when the class as such is predominant; when particular things are meant, there is no ekavadbhāva: badarāmalakāni "(these) jujubes and myrobalans".
Watch out. The same pair gives badarāmalakam when the two fruits are meant as kinds and badarāmalakāni when particular fruits are meant. Read the sentence, not the compound alone.
Siddhānta-kaumudī
प्राणिवर्ज्यजातिवाचिनां द्वन्द्व एकवत् । धानाशष्कुलि । प्राणिनां तु विट्शूद्राः । द्रव्यजातीयानामेव । नेह । रूपरसौ । गमनाकुञ्चने । जातिप्राधान्य एवायमेकवद्भावः । द्रव्यविशेषविवक्षायां तु बदरामलकानि ॥
The dvandva of [words] denoting a jāti (class), excluding living beings (prāṇin), is
ekavat (treated as one). dhānāśaṣkuli 'parched grain and śaṣkulī-cakes'. But of living
beings: viṭśūdrāḥ 'vaiśyas and śūdras'. [This holds] only of [words for] jātis residing in
substances (dravya-jātīya). Not here: rūparasau 'colour and taste'; gamanākuñcane 'going and
contracting'. This ekavadbhāva holds only when the jāti is predominant
(jātiprādhānya). But when particular substances (dravyaviśeṣa) are intended to be
expressed: badarāmalakāni 'jujubes and myrobalans'.
Tattvabodhinī
NSP p. 213–214—जातिर—। जातिवाच्यवयवकद्वन्द्वोऽपि जातिरित्युपचर्यत इत्याशयेनाह—जातिवाचिनामिति ।—विद्शूद्रा इति । जातिप्राधान्येऽपि बहुवचनमुपपद्यते ‘जात्याख्यायामेकस्मिन्-’ इति विधानात् । तेनात्र द्यङ्गविकलं नेति भावः ॥ —द्रव्यजातीनामेवेति । ‘अप्राणिनाम्’ इति पर्युदासात् ‘नञिवयुक्त-’ न्यायेन द्रव्यजातीयानामेकवद्भावो, न तु गुण-क्रियाजातीयानामिति भावः ॥ जातिः किम् । नन्दकपाञ्चजन्यौ । संज्ञाशब्दावेतौ ॥—जातिप्राधान्य एवेति । एतच्च जातिग्रहणाल्लब्धम् । अन्यथा पर्युदासेनैव जात्युपसर्जनद्रव्यवाचिनोऽपि ग्रहणोपपत्तौ किं तेनेति भावः ॥—द्रव्यविशेषेति । नन्वेवं ‘रञ्जिता नु विविधास्तरुशैलाः’ इति भारविप्रयोगः संगच्छत एवेति किमिति तरुसहिताः शैला इति मनोरमायां समर्थितमिति चेत् । अत्राहुः । सकलतरुशैलरञ्जनं तत्र विवक्षितं, न तु केषांचित्तरुशैलविशेषाणामिति जातिप्राधा- न्यादेकवद्भावमाशङ्क्य तथोक्तमिति ॥—वदरामलकानीति । ‘फले लुक्’ इति लुक् ‘लुक्तादितलुकि’ इति स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुकि फलत्वजात्युपसर्जनद्रव्यवचनावेतौ । ‘विभाषा वृक्षमृग—’ इति सूत्रे वदराणि चामलकानि च वदरामलकम् । ‘जाति-रप्राणिनाम्’ इत्येकवद्भाव इति वक्ष्यति, तत्तु नानेन ग्रन्थेन विरुध्यते । फलत्वजातिवाचिनां वहुवचनान्तानामेव द्वन्द्व एकवद्भवति, न त्वेकवचनान्तानां द्वन्द्व इति ‘फलसेनावनस्पति—’ इति वार्तिकोक्तनियममुपेत्य तत्प्रवृत्तेः
Bālamanoramā
जातिरप्राणिनाम् - जातिरप्राणिनां ।जाति॑रिति षष्ठीबहुवचनस्थाने व्यत्ययेन प्रथमा जातिवाचिनामित्यर्थः । धानाशुष्कुलीति । धानाश्च शष्कुल्यश्च तासां समाहार इति विग्रहः । जातिवाचित्वादेकवत्त्वम्, नपुंसकत्वाद्ध्रस्व इति भावः । विट्छूद्रा इति । विशश्च शूद्राश्चेति विग्रहः । द्रव्यजातीयानामेवेति ।अप्राणिना॑मिति पर्युदासे सति नञिवयुक्तन्यायादिदं लभ्यत इति भावः । रूपरसाविति । गुणगतजातिवचावेतौ । गमनाकुञ्चने इति । क्रियागतजातिविशेषवाचिनावेतौ । ननु बदर्याः फलानि बदरामि, आमलक्याः फलान्यामलकानि ।फले लु॑गिति विकारप्रत्ययस्य लुकिलुक्तद्धितलुकी॑ति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । फलत्वव्याप्यजातिविशेषवाचिनावेतौ । ततश्च बदराणि चामलकानि च बदरामलकं, बदरामलकानीति कथं रूपद्वयम् ,जातिरप्राणिना॑मित्येकवत्त्वस्य नित्यत्वादित्यत आह — जाति प्राधान्ये इति । व्यक्तिविशेषाऽनादरेण सकलतत्तद्व्यक्त्यनुस्यूतजातिविवक्षायामित्यर्थः ।घटमानये॑त्यादौ हि घटादिशब्दानामाकृत्यधिकरणन्यायेन घटत्वादिजातिरर्थः । जातेश्च निराश्रयाया उपस्थित्यसंभवादाश्रयभूतव्यक्त्याकाङ्क्षायामविशेषात्कृत्स्नाप्युपस्थिता । तत्र घटमानयेत्यादिप्रयोगेषु जातेरतीतानागतवर्तमानकृत्स्नव्यक्तीनां च क्रियान्वयाऽसंभवाद्ध्यक्तिविशेषमेव कञ्चिदादाय क्रिया विश्राम्यति । इदमेव च जातेः प्राधान्यं, तत्तज्जात्याश्रयसकलतत्तद्व्यक्तिबोधकत्वात्मकम् । 'घटाः शुक्लाः' इत्यादिप्रयोगेषु पदान्तरसमभिव्याहारादिवसाद्व्यक्तिविशेषामेव जातिरुपस्थापयतीति जातेरप्रधान्यम्, जात्याश्रयसकलव्यक्त्यनुपस्थधापकत्वादिति 'तस्यादितः' इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । ततश्च फलत्वव्याप्यया बदरत्वजात्या, आमलकत्वजात्या चाऽविशेषात्तदाश्रयसकलव्यक्त्युपस्थितौ बदरामलकमित्येकवद्भावः । द्रव्यविशेषेति ।आरण्यानि बदरामलकानी॑त्यादौ फलत्वव्याप्यबदरत्वामलकत्वादिजातिभ्यामारण्यत्वादिविशेषितकतिपयव्यक्तीनामेवोपस्थितिः, ग्राम्याणां व्यक्तीनामनुपस्थितेस्तयोर्जात्योरप्राधान्यान्ना.डयमेकवद्बाव इत्यर्थः ।क्षीरोदके संपृक्ते॑इत्यन्तादिवत्सूत्रभाष्यप्रयोगोऽत्र लिङ्गमित्याहुः ।
translator notes
- BM: 'jātiḥ' in the sūtra is a nominative standing, by vyatyaya, for the genitive plural, i.e. 'of those denoting a jāti' — the Kaumudī's 'jātivācinām'. TB instead takes it as an upacāra: a dvandva whose members denote a jāti is itself called 'jāti'. Both arrive at the same construal; rendered 'of words denoting a jāti'.
- BM: dhānāśaṣkuli = samāhāra of dhānāḥ and śaṣkulyaḥ; ekavat because jāti-denoting, and the final is shortened because of the neuter (hence -i, not -ī). viṭśūdrāḥ = viśaś ca śūdrāś ca. TB: the plural viṭśūdrāḥ is in order even under jāti-predominance, by the optional plural of 'jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām' (A 1.2.58).
- BM and TB: 'dravyajātīyānām eva' is obtained from the paryudāsa 'aprāṇinām' by the nañivayukta-nyāya (the negated term picks out what resembles the excluded item), so the rule covers jātis residing in substances, not those residing in qualities or actions: rūparasau denote jātis residing in guṇas, gamanākuñcane jātis residing in kriyās. TB adds a counter-example for 'jāti': nandakapāñcajanyau (proper names). Followed for the placement of the two 'not here' examples.
- BM on 'jātiprādhānya': the jāti is predominant when, disregarding particular individuals, the jāti as running through all its individuals is intended (as in 'ghaṭam ānaya'); it is not predominant when co-occurring words restrict it to particular individuals ('ghaṭāḥ śuklāḥ'), citing Kaiyaṭa on 'tasyādita…'. Hence badarāṇi cāmalakāni ca → badarāmalakam (ekavat); but in 'āraṇyāni badarāmalakāni' only the wild individuals are presented, the jātis are not predominant, and there is no ekavadbhāva. TB: 'jātiprādhānya eva' is obtained from the word 'jāti' in the sūtra, which would otherwise be idle since the paryudāsa alone would admit substance-words with a subordinate jāti. Followed for 'particular substances intended'.
- TB on badarāmalakāni: badara, āmalaka = the fruits, with luk of the vikāra suffix by 'phale luk' (A 4.3.163) and luk of the feminine suffix by 'luk taddhitaluki' (A 1.2.49); these denote substances with the fruit-jāti subordinate. TB reconciles this passage with the Kaumudī's later 'badarāṇi cāmalakāni ca badarāmalakam — ekavadbhāva by jātir aprāṇinām' (SK 916): there the ekavadbhāva applies under the vārttika 'phalasenāvanaspati…' (only a dvandva of plural-ending fruit words is ekavat). Recorded; no change to the English.
SK 911 · A 2.4.7V
विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः ॥ ९११ ॥
viśiṣṭaliṅgo nadī deśo'grāmāḥ
viśiṣṭaliṅgo nadī deśo 'grāmāḥ — [A dvandva of names of] rivers, and [of names of] regions, differing in gender — villages excepted — [is treated as singular].
Rule. A dvandva of river-names, or a dvandva of region-names — but not of village-names — is ekavat in the samāhāra sense when the members differ in gender.
Example.
uddhyaś ca irāvatī ca "the Uddhya (masculine) and the Irāvatī (feminine)" → rivers of different gender → uddhyerāvati, singular and neuter, with the final ī shortened.
gaṅgā ca śoṇaś ca → gaṅgāśoṇam.
kuravaś ca kurukṣetraṃ ca "the Kurus and Kurukṣetra" → regions of different gender → kurukurukṣetram.
Applies when / blocked by. Why "of different gender"? gaṅgāyamune (both feminine), madrakekayāḥ (both masculine) stay dual and plural. Why "not villages"? jāmbavaṃ nagaram, śālūkinī grāmaḥ "Jāmbava is a city, Śālūkinī a village" → jāmbavaśālūkinyau: even a city paired with a village stays dual. The word nadī covers the masculine rivers (nada) too, since otherwise no clash of gender could arise. Bhaṭṭoji's commentators read the rule as two statements — rivers with rivers, regions with regions — and take deśa as a country, not a mountain.
Siddhānta-kaumudī
ग्रामवर्ज्यनदीदेशवाचिनां भिन्नलिङ्गानां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् । उद्ध्यश्च इरावती च उद्ध्येरावति । गङ्गा च शोणश्च गङ्गाशोणम् । कुरवश्च कुरुक्षेत्रं च कुरुकुरुक्षेत्रम् । भिन्नलिङ्गानां किम् । गङ्गायमुने । मद्रकेकयाः । अग्रामाः किम् । जाम्बवं नगरम् । शालूकिनी ग्रामः । जाम्बवशालूकिन्यौ ॥
A dvandva of [words] denoting rivers and of [words] denoting regions — villages
excepted — which differ in gender is, in the collective sense (samāhāra),
treated as singular (ekavat). uddhyaś ca irāvatī ca → uddhyerāvati. gaṅgā ca
śoṇaś ca → gaṅgāśoṇam. kuravaś ca kurukṣetraṃ ca → kurukurukṣetram. Why "of
differing gender"? gaṅgāyamune; madrakekayāḥ. Why "villages excepted"? jāmbavaṃ
nagaram ("Jāmbava is a city"), śālūkinī grāmaḥ ("Śālūkinī is a village") →
jāmbavaśālūkinyau.
Tattvabodhinī
NSP p. 214—विशिष्ट-लिङ्गो—। सूत्रे चत्वारोऽपि शब्दा अवयवधर्मेणावयविद्वन्द्वे वर्तन्त इत्याशयेनाह—ग्रामेत्यादि । इह नदीवाचिनां द्वन्द्वः, देशवाचिनां द्वन्द्व इति वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेन गङ्गाकुरुक्षेत्रे इत्यत्र न भवति । देशशब्देनात्र प्रसिद्ध एव जनपदो गृह्यते, नद्याः पृथग् ग्रहणात् । तेन पर्वतानां न, कैलासश्च गन्धमादनं च कैलासगन्धमादने ॥ नदीदेश इति किम् । कु-कुटमयूर्यौ ॥ विशिष्टपदस्यार्थमाह—भिन्नलिङ्गानामिति । विपूर्वो हि शिषिर्भेदार्थः । अतएव ‘विशेषणं विशेष्येण—’ इति सूत्रे भेदकं भेद्येनेति व्याख्यातम् ॥—समाहारे द्वन्द्वएकवत्स्यादिति । निष्कर्षाभिप्रायेणेयमुक्तिः । यथाश्रुताभिप्रायेण तु ‘द्वन्द्व एकवत्स्यात्’ इति केषुचित्सूत्रेषु व्याख्यायत इति ज्ञेयम् ॥—उज्ज्येरावतीति । उज्ज्यो नदः सोऽपि नदी-विशेषत्वान्नदीशब्देन गृहीतः । एवं शोणोऽपि ॥ ‘अग्रामा इत्यत्र नगरप्रतिषेधो वक्तव्यः’ । तेन मथुरापाटलिपुत्रम् इत्यत्र निषेधो न भवति उभयोरपि नगरत्वात् ॥—शुद्र—। अपचितपरिमाणत्वं शुद्रत्वम् । तच्चापेक्षिकत्वादनवस्थितम् । यच्च स्मर्यते ‘शुद्रजन्तुरनस्थिः स्यादथ वा शुद्र एव यः । शतं वा प्रसृतौ येषां केचिदानकुलादपि’ इति ॥ तत्र सर्वपक्ष-साधारण्येनोदाहरति—यूकालिक्षमिति ॥—आ नकुलादिति । नकुलपर्यन्ता इत्यर्थः
Bālamanoramā
विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः - विसिष्टलिङ्गो नदीदेशोऽग्रामाः । अग्रामा॑ इति च्छेदः । व्यत्ययेन बहुत्वे एकवचनम् । विपूर्वकशिषधातुर्भेदेवर्ततेविशेषणं विशेष्येणे॑त्यादौ यथा । विशिष्टं लिङ्गं येषामिति विग्रहः । तथा च ग्रामवाचकभिन्ना भिन्नलिङ्गका ये नदीवाचिनो, ये देशवाचिनश्च तेषा द्विन्द्व एकवत्स्यादिति लभ्यते । तदाह — ग्रामवर्जेति । समाहारे द्वन्द्वः स्यादिति । एकवत्त्वविधेः फलाभिप्रायमेतत् । अस्यैकवद्भावप्रकरणस्य समाहार एव द्वन्द्व इति नियमार्थताया अनुपदमेवोक्तत्वात् । उद्द्यश्चेति । उद्ध्यो ना नदविशेषः । इरावती नाम कचिन्नदी । तयोर्नदीविशेषवाचकत्वादेकवत्त्वम्, नदीशब्देन नदस्यापि ग्रहणात्, अन्यथा भिन्नलिङ्गत्वाऽसम्भवादिति भावः । जाम्बवशालूकिन्याविति । 'अग्रामाः' इत्यनेन ग्रामावयवकद्वन्द्वपर्युदासो विवक्षितः । अयं च द्वन्द्वे नगरग्रामोभयावयवकोऽपि ग्रामावयवक इति तस्य पर्युदास इति भावः ।
translator notes
- BM: the word-division is a-grāmāḥ (plural by vyatyaya); viśiṣṭa = bhinna, vi-śiṣ meaning 'differ' as in 'viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa' — so viśiṣṭaliṅga = 'having different genders' (TB agrees). Hence 'differing in gender'.
- TB: the four words of the sūtra qualify the dvandva by a property of its members, and it is to be read as two statements — a dvandva of river-names, a dvandva of region-names — so gaṅgākurukṣetre is not covered; deśa here is the janapada (not mountains: kailāsagandhamādane). TB also records the vārttika that nagara is to be excluded from the a-grāma prohibition (mathurāpāṭaliputram).
- BM: uddhya and śoṇa are nadas; 'nadī' in the sūtra covers nadas too, otherwise no gender difference could arise (TB agrees). 'samāhāre … ekavat' states the upshot, the whole section being a restriction that the dvandva is samāhāra only. In jāmbavaśālūkinyau the exception bars any dvandva with a village as member, even when the other member is a city.
SK 912 · A 2.4.8V
क्षुद्रजन्तवः ॥ ९१२ ॥
kṣudrajantavaḥ
kṣudrajantavaḥ — [A dvandva of words denoting] small creatures (kṣudrajantu) [is singular].
Rule. A dvandva of words for small creatures (kṣudrajantu) is ekavat in the samāhāra sense.
Example.
yūkāś ca likṣāś ca "lice and nits" → small creatures → yūkālikṣam, singular neuter, with the final ā shortened.
Applies when / blocked by. Which creatures are "small"? Those up to the mongoose (nakula), following the Bhāṣya.
Siddhānta-kaumudī
एषां समाहारे द्वन्द्व एकवत्स्यात् । यूकालिक्षम् । आ नकुलात्क्षुद्रजन्तवः ॥
The dvandva of these [small creatures], in the sense of samāhāra, is treated as
singular. yūkālikṣam. Small creatures (kṣudrajantu) [are those] up to the mongoose
(nakula).
Bālamanoramā
क्षुद्रजन्तवः - क्षुद्रजन्तवः । एतेषां द्वन्द्व एकबदित्यर्थः । फलितमाह — एषां समाहारे [एव ]द्वन्द्व इति । यूकालिक्षमिति । यूकाश्च लिक्षाश्चेति विग्रहः । केशबहुले शिरःप्रदेसे स्वेदजा जन्तविशेषा यूकाः । लिक्षाश्च प्रसिद्धाः । एकवत्त्वं, नपुंसकह्रस्वत्वं च । आ नकुलादिति ।नकुलपर्यन्ताः क्षुद्रजन्तवः॑ इति भाष्यादिति भावः ।
translator notes
- BM: the sūtra itself says only that the dvandva of these is singular; Bhaṭṭoji states the upshot, that their dvandva is singular in samāhāra. yūkālikṣam analyses as 'yūkāś ca likṣāś ca' (yūkā, lice bred in hair; likṣā, nits); the form shows both singularity and neuter shortening. 'ā nakulāt' rests on the Bhāṣya statement that small creatures extend up to the mongoose. Followed.
SK 913 · A 2.4.9V
येषां च विरोधः शाश्वतिकः ॥ ९१३ ॥
yeṣāṃ ca virodhaḥ śāśvatikaḥ
yeṣāṃ ca virodhaḥ śāśvatikaḥ — And [a dvandva of the names of] those whose enmity (virodha) is perpetual [is treated as singular].
Rule. A dvandva of the names of those whose enmity is perpetual is ekavat as before, that is, samāhāra only.
Example.
ahi + nakula "the snake and the mongoose" → perpetual enemies → ahinakulam.
Applies when / blocked by. Virodha here means enmity, not mere inability to coexist; so chāyātapau "shade and sunshine" is not covered. And the enmity must be perpetual: devāsurāḥ "gods and demons" stays plural, their hostility being occasional. The ca of the sūtra has a job: in govyāghram "cow and tiger" and kākolūkam "crow and owl" the members are also domestic animals or birds, and the option of SK 916, being the later rule, would prevail by paratva and make the singular optional. The ca re-enjoins the obligatory singular for them.
Siddhānta-kaumudī
एषां प्राग्वत् । अहिनकुलम् । गोव्याघ्रम् । काकोलूकमित्यादौ परत्वात् विभाषा वृक्षमृग SK 916 इति प्राप्तं चकारेण बाध्यते ॥
For these [too, the dvandva] is as before. ahinakulam. In govyāghram,
kākolūkam and the like, [the optional singular treatment] that would fall due
by "vibhāṣā vṛkṣamṛga…" (SK 916), on account of that rule's being the later
one (paratva), is set aside (bādhyate) by the ca [of this sūtra].
Tattvabodhinī
NSP p. 214—येषां च विरोधः—॥ विरोधो वैरं, न तु सहानवस्थानम् । तेनेह न । छायातपौ ॥ शश्वदित्यव्ययं त्रैकाल्ये वर्तते, तत्र भवः शाश्वतिकः ‘काला-ईश्वर्’ । अतएव निपातनात् ‘इष्टसुकान्तात्’— इति कादेशः, ‘अव्ययानां भमात्रे’ इति टिलोपश्च न । शाश्वतिकः किम् । ‘देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्ये’ । तेषां ह्यमृतादिप्रयुक्तः कादाचित्को विरोधो न तु नित्यः, मन्थनप्रवृत्तिकाले तद्विरहात् ॥—परत्वादिति । पशुशकुनिद्वन्द्वस्यावकाशो गोमहिषं गोमहिषाः । हंसचक्रवाकं हंसचक्रवाकाः । ‘येषां च’— इत्यस्यावकाशः मार्जारमूषकं श्रमणब्राह्मणमित्यादौ ज्ञेयः ॥—चकारेण वाध्यत इति । चकारः पुनर्विधायक इति भावः
Bālamanoramā
येषां च विरोधः शाश्वतिकः - येषां च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — एषां प्राग्वदिति । समाहारद्वन्द्व एकवदित्यर्थः ।शआ॑दित्यव्ययं सदेत्यर्थे वर्तते । ततो भवार्थे ठञ् । निपातनादव्ययानां भमात्रे टिलोपः, 'इसुसुक्तान्तात्कः' इति कादेशस्च न भवति । स्वाभाविक इत्यर्थः । अहिनकुलमिति । अहयो नकुलाश्चेति विग्रहः । अनयोः स्वभाविको विरोधः प्रसिद्धः । विरोधो — वैरं, नतु सहानवस्थितिः तेन छायातपावित्यत्र न भवति । 'देवाऽसुराः' इत्यत्र तु नायमेकवद्भावः, तद्विरोधस्य कादाचित्कत्वात् । अमृतादिप्रयुक्तः कादाचित्क एव हि तेषां विरोधः, अमृतमथनादि काले तेषां विरोधाऽभावात् । ननुविभाषा वृक्षमृगे॑ति सूत्रे पशुशकुनिद्वन्द्वयोरेकवद्भावविकल्पो वक्ष्यते । तस्य तावद्गोमहिषु गोमहिषाः, हंसचक्रवाकं, हंसचक्रवाका इत्यत्रावकाशः ।येषां चे॑त्यस्य-अहिनकुलमित्यवकाशः गोव्याघ्रं काकोलूकमित्यादौ तदुभयं प्रसक्तम् । तत्र परत्वाद्क्ष्यमाणविभाषा प्राप्नोतीत्याशङ्क्याह — गोव्याघ्रमिति । चकारेणेति ।येषां चे॑ति चकारेणेत्यर्थः । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ।
translator notes
- BM: 'prāgvat' = the samāhāra-dvandva is treated as singular. virodha means enmity (vaira), not mere non-coexistence, so chāyātapau is not covered; and devāsurāḥ is not singular because the enmity of devas and asuras is occasional, not perpetual (TB agrees on both). śāśvatika is derived by nipātana from the indeclinable śaśvat, blocking the ka-substitute and ṭi-loss.
- TB and BM on the rule interaction: the paśu/śakuni option of SK 916 has its own scope in gomahiṣam / gomahiṣāḥ, haṃsacakravākam / haṃsacakravākāḥ; this rule has its own in ahinakulam (TB: mārjāramūṣakam, śramaṇabrāhmaṇam); both apply to govyāghram, kākolūkam, where the later rule would prevail by paratva — but the ca re-enjoins (punarvidhāyaka) the obligatory singular here (Bhāṣya).
SK 914 · A 2.4.10V
शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ ९१४ ॥
śūdrāṇāmaniravasitānām
śūdrāṇām aniravasitānām — [A dvandva of words denoting] śūdras who are not excluded (aniravasita) [from the vessel, is singular].
Rule. A dvandva of names of śūdras who are not excluded (aniravasita) is ekavat as before. "Not excluded" means: not excluded from the vessel — those after whose eating a vessel can still be purified.
Example.
takṣāṇaś ca ayaskārāś ca "carpenters and blacksmiths" → not excluded → takṣāyaskāram.
Applies when / blocked by. Of those excluded from the vessel: caṇḍālamṛtapāḥ "caṇḍālas and mṛtapas" stays plural.
Siddhānta-kaumudī
अबहिष्कृतानां शूद्राणां प्राग्वत् । तक्षायस्कारम् । पात्राद्बहिष्कृतानां तु चण्डालमृतपाः ॥
[A dvandva] of śūdras who are not excluded (abahiṣkṛta) [is treated] as before
[i.e. as singular in samāhāra]. takṣāyaskāram. But of those excluded from the
vessel (pātra): caṇḍālamṛtapāḥ.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 214—शूद्राणाम्—। त्रैवर्णिकेतरमनुष्यपरः शूद्रशब्दो न तु शूद्रत्वजातिपरः ‘अनिरवसितानाम्’ इति निषेधात् ॥—पात्रादिति । यैर्भुक्ते ‘भस्मना शुध्यते कांस्यम्’ इत्यादिस्मृत्युक्तसंस्कारेणापि पात्रं न शुध्यति तेषामित्यर्थः
Bālamanoramā
शूद्राणामनिरवसितानाम् - शूद्राणाम् ।अनिरवसित॑शब्दं व्याचष्टे — अबहिष्कृतानामिति ।यैर्भुक्तं पात्रं क्षारोदकप्रक्षालनेन संस्कारेणापि न शुध्यत ते निरवसिताः, — चण्डालादयः । यैस्तु भुक्तं पात्रं संस्कारेण शुध्यति तेऽनिरवसिताः॑इति भाष्ये स्पष्टम्य । शूद्राणामिति.त्रैवर्णिकेतरः शूद्रशब्देन विवक्षितः,अनिरवसिताना॑मिति लिङ्गात् । प्राग्वदिति । समाहरद्वन्द्व एकवदित्यर्थः । तक्षायस्कारमिति । तक्षाणश्च अयस्काराश्चेति विग्रहः ।अनिरवसिताना॑मित्यस्य प्रयोजनमाह — पात्रादिति । चण्डालमृतपा इति । #एतद्भुक्तपात्रस्य संस्कारेणापि नास्ति शुद्धिरिति-अत एव भाष्याद्विज्ञेयम् । धर्मशात्रेषु च प्रसिद्धमेतत् ।
translator notes
- BM: 'aniravasita' is glossed 'abahiṣkṛta'; per the Bhāṣya, those after whose eating a vessel is not purified even by the cleansing with alkaline water are niravasita (caṇḍāla etc.), those after whom it is purified by such treatment are aniravasita. 'prāgvat' = the samāhāra-dvandva is singular. takṣāyaskāram analyses 'takṣāṇaś ca ayaskārāś ca'. 'pātrāt' states the purpose of 'aniravasitānām'. Followed.
- TB (with BM) takes 'śūdra' as the man other than the three varṇas, not the śūdra-jāti, because of the qualification 'aniravasitānām'; 'pātrāt' = those after whose eating the vessel is not purified even by the Smṛti-prescribed treatment ('bhasmanā śudhyate kāṃsyam'). Followed in the bracketed gloss of 'excluded from the vessel'.
SK 915 · A 2.4.11V
गवाश्वप्रभृतीनि च ॥ ९१५ ॥
gavāśvaprabhṛtīni ca
gavāśvaprabhṛtīni ca — And [the dvandvas] gavāśva and the rest [are singular, in the form in which they are pronounced].
Rule. The dvandvas gavāśva and the rest of its list are correct in the form in which they are pronounced in the list — that is, as singulars.
Example.
gāvaś ca aśvāś ca "cattle and horses" → in the list → gavāśvam.
dāsyaś ca dāsāś ca "female and male servants" → dāsīdāsam, and so on.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain what the list adds. gavāśvam is a dvandva of domestic animals, so SK 916 would have made the singular optional; the list makes it fixed. Because the rule says "as pronounced", it covers only the form gavāśvam; the sandhi variants go-aśvam and go'śvam allowed by another rule fall outside the restriction (scholars discuss exactly what follows for them). In dāsīdāsam the list also blocks the rule of ekaśeṣa (taught in a later chapter) by which a masculine alone would stand for the pair.
Siddhānta-kaumudī
यथोच्चारितानि साधूनि स्युः । गवाश्वम् । दासीदासमित्यादि ॥
[The dvandvas gavāśva and the rest] are correct in the form in which they are
pronounced [i.e. as read in the gaṇa]. gavāśvam. dāsīdāsam, and so on.
Tattvabodhinī
NSP p. 214—गवाश्व—॥—यथोच्चारितानीति । गणपाठे पाणिनिना यथा पठितानि तथैव साधूनीत्यर्थः । तेनावढः पाक्षिकत्वादा नावढ् तदा उत्तरसूत्रेण विकल्पो न भवति । गोअश्वम् । ‘अपशवो वा अन्ये गोश्वेभ्यः पशवो गोअश्वाः’ ॥—गवाश्वमिति । इह पशुद्वन्द्वे विभाषा प्राप्ता ॥—दासीदासमिति । अत्र ‘पुमान् स्त्रिया’ इत्येकशेषो वाध्यते
Bālamanoramā
गवाश्वप्रभृतीनि च - गवाशम्वप्रभृतीनि च । यथागणे गणितानि तथैव साधीनित्यर्थः । गवाआमिति । गावश्चाआआश्चेति विग्रहः । अत्रविभाषा वृक्षे॑ति पशुद्वन्द्वत्वाद्विकल्पे प्राप्ते नित्योऽयं विधिः ।अत्रसर्वत्र विभाषे॑ति प्रकृतिभावे पूर्वरूपे च गो-अआं, गोऽआमिति नैकवत्त्वनियमः,यथोच्चारितानी॑त्युक्तेः, गणे च गवाआमित्येव निर्देशात् । गवाआआदिषुयथोच्चारितं द्वन्द्ववृत्तमिति वार्तिकमत्र मानम् । दासीदासमिति । अत्रैकवत्त्वनियमः । पुमान्स्त्रिये॑त्येकसेषस्तु निपातनान्न । इत्यादिति । गवाविकं गवैडकमित्यादि वृत्तौ स्पष्टम् ।
translator notes
- BM: 'yathoccāritāni sādhūni' means they are correct just as they are listed in the gaṇa. gavāśvam analyses 'gāvaś ca aśvāś ca'; where the option of 'vibhāṣā vṛkṣa-' (A 2.4.12) would apply because this is a dvandva of animals, this rule is invariable (nitya). But with prakṛtibhāva or pūrvarūpa by 'sarvatra vibhāṣā goḥ' (A 6.1.122), i.e. go-aśvam / go'śvam, there is no restriction to singularity, because of 'yathoccāritāni' and because the gaṇa reads only gavāśvam; the vārttika 'gavāśvādiṣu yathoccāritaṃ dvandvavṛttam' is the authority. dāsīdāsam is restricted to singularity, and the ekaśeṣa 'pumān striyā' (A 1.2.67) does not apply, by nipātana. 'ityādi' covers gavāvikam, gavaiḍakam etc. Followed.
- TB: 'yathoccāritāni' = as read by Pāṇini in the gaṇapāṭha. TB then reads, as transmitted: 'hence, since avaṅ (A 6.1.123) is optional, when avaṅ is absent the option by the next sūtra does not arise (uttarasūtreṇa vikalpo na bhavati): go-aśvam', citing 'apaśavo vā anye go-aśvebhyaḥ paśavo go-aśvāḥ'. This diverges from BM, for whom go-aśvam / go'śvam simply falls outside the singularity restriction; either TB draws the opposite conclusion (go-aśvam is not governed at all, hence not even optionally ekavat) or the 'na' is an OCR error (the OCR of this clause is poor: 'āvaḍhaḥ … nāvaḍh'). Not harmonised. TB agrees with BM that in gavāśvam the animal-dvandva option (A 2.4.12) would otherwise obtain and that in dāsīdāsam the ekaśeṣa 'pumān striyā' is set aside.
SK 916 · A 2.4.12V
विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् ॥ ९१६ ॥
vibhāṣā vṛkṣamṛgatṛṇadhānyavyañjanapaśuśakunyaśvavaḍavapūrvāparādharottarāṇām
vibhāṣā vṛkṣa-mṛga-tṛṇa-dhānya-vyañjana-paśu-śakuni-aśvavaḍava-pūrvāpara-adharottarāṇām — Optionally (vibhāṣā) [a dvandva is ekavat] of [words for] trees, deer, grasses, grains, condiments, domestic animals, birds, and of [the pairs] aśva–vaḍavā, pūrva–apara, adhara–uttara.
Rule. Optionally ekavat: a dvandva of words for trees, for deer, for grasses, for grains, for condiments, for domestic animals, or for birds — seven classes — and the three dvandvas aśvavaḍava "stallion and mare", pūrvāpara "prior and posterior", adharottara "lower and upper". For the seven classes only words for particular species are meant, not the class-words vṛkṣa and the rest themselves.
Example.
gāvaś ca mahiṣāś ca "cattle and buffaloes" → domestic animals → either the group, gomahiṣam, or the pair, gomahiṣāḥ.
Likewise, class by class: plakṣanyagrodham / plakṣanyagrodhāḥ (trees), rurupṛṣatam / rurupṛṣatāḥ (deer), kuśakāśam / kuśakāśāḥ (grasses), vrīhiyavam / vrīhiyavāḥ (rice and barley), dadhighṛtam / dadhighṛte (curd and ghee), śukabakam / śukabakāḥ (parrots and cranes); and the three pairs aśvavaḍavam / aśvavaḍavau, pūrvāparam / pūrvāpare, adharottaram / adharottare.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji audits the list, item by item.
- The non-living classes (trees, grasses, grains, condiments) are named so that the obligatory singular of SK 910 becomes optional for them.
- Paśu is named because elephants, horses and the like are parts of an army and would be obligatorily singular by SK 906.
- Mṛga and śakuni are named as a restriction: deer with deer, and birds with birds, go both ways, as a group or as a pair; but deer with anything else, or birds with anything else, form a pair only. The same holds of pūrvāpara and adharottara: pūrva with apara goes both ways, but
pūrvottarau is a pair only. - Aśvavaḍava is named so that the group-word is neuter,
aśvavaḍavam. Without it the later rule pūrvavad aśvavaḍavau (SK 813), which makes the compound follow the gender of its first member, would give a masculine even in the group sense. With it, SK 813 keeps its scope in the pair, aśvavaḍavau.
A vārttika, phalasenāvanaspatimṛgaśakunikṣudrajantudhānyatṛṇānāṃ bahuprakṛtir eva dvandva ekavad iti vācyam, is a supplement to the whole block, not to this rule alone: a dvandva of words for fruits, army-parts, forest trees, deer, birds, small creatures, grains or grasses is ekavat only when its members stand in the plural (bahuprakṛti, "having a plural as its base"). badarāṇi ca āmalakāni ca "jujubes and myrobalans" → members plural → badarāmalakam, by SK 910. But badaraṃ ca āmalakaṃ ca → members singular → badarāmalake, dual; likewise rathikāśvārohau (though army-parts, SK 906) and plakṣanyagrodhau (though trees), and so on.
Watch out. A compound such as gomahiṣam is optional at three levels: whether to compound at all (SK 901), whether the compound is a group or a pair (SK 901), and, for these classes, whether the pair is allowed beside the group (this rule lifts the "group only" restriction optionally).
Siddhānta-kaumudī
वृक्षादीनां सप्तानां द्वन्द्वः, अश्ववडवेत्यादि द्वन्द्वत्रयं च प्राग्वद्वा । वृक्षादौ विशेषाणामेव ग्रहणम् ॥ प्लक्षन्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । रुरुपृषतम् । रुरुपृषताः । कुशकाशम् । कुशकाशाः । व्रीहियवम् । व्रीहियवाः । दधिघृतम् । दधिघृते । गोमहिषम् । गोमहिषाः । शुकबकम् । शुकबकाः । अश्ववडवम् । अश्ववडवौ । पूर्वापरम् । पूर्वापरे । अधरोत्तरम् । अधरोत्तरे ।
The dvandva of the seven [classes] vṛkṣa (tree) and the rest, and the three dvandvas
aśvavaḍava etc., are optionally as before (prāgvat) [i.e. optionally ekavat]. In the
case of vṛkṣa and the rest, only [words for] particular species (viśeṣa) are taken.
plakṣanyagrodham / plakṣanyagrodhāḥ 'plakṣa and nyagrodha trees'. rurupṛṣatam /
rurupṛṣatāḥ 'ruru and pṛṣata deer'. kuśakāśam / kuśakāśāḥ 'kuśa and kāśa grass'.
vrīhiyavam / vrīhiyavāḥ 'rice and barley'. dadhighṛtam / dadhighṛte 'curd and ghee'.
gomahiṣam / gomahiṣāḥ 'cattle and buffaloes'. śukabakam / śukabakāḥ 'parrots and
cranes'. aśvavaḍavam / aśvavaḍavau 'stallion and mare'. pūrvāparam / pūrvāpare 'the
prior and the posterior'. adharottaram / adharottare 'the lower and the upper'.
vārttikaफलसेनावनस्पतिमृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम्
(vārttika) It should be stated that a dvandva of [words for] fruits (phala), [parts of an]
army (senā), forest trees (vanaspati), deer (mṛga), birds (śakuni), small creatures
(kṣudrajantu), grains (dhānya), and grasses (tṛṇa) is ekavat only when it has a
plurality as its base (bahuprakṛti) [i.e. only when its members end in the plural].
(वार्तिकम्) ॥ बदराणि चामलकानि च बदरामलकम् । जातिरप्राणिनाम् SK 910 इत्येकवद्भावः । नेह । बदरामलके । रथिकाश्वारोहौ । प्लक्षन्यग्रोधावित्यादि । विभाषावृक्ष - SK 916 इति सूत्रे येऽप्राणिनस्तेषां ग्रहणं जातिरप्राणिनाम् SK 910 इति नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थम् । पशुग्रहणं हस्त्यश्वादिषु सेनाङ्गत्वान्नित्ये प्राप्ते । मृगाणां मृगैरेव शकुनीनां तैरेवोभयत्र द्वन्द्वः । अन्यैस्तु सहेतरेतरयोग एव इति नियमार्थ मृगाकृनिग्रहणम् । एवं पूर्वापरमधरोत्तरमित्यपि । अश्ववडवग्रहणं तु पक्षे नपुंसकत्वार्थम् । अन्यथा परत्वात् पूर्ववदश्ववडवौ SK 813 इति स्यात् ॥
badarāṇi cāmalakāni ca → badarāmalakam 'jujubes and myrobalans': ekavadbhāva by
'jātir aprāṇinām' (SK 910). Not here: badarāmalake [dual, members in the singular];
rathikāśvārohau; plakṣanyagrodhau; and so on. In the sūtra 'vibhāṣā vṛkṣa…' (SK 916),
the inclusion of those that are non-living (aprāṇin) is for the sake of an option
(vikalpa) where [ekavadbhāva] would obtain obligatorily (nitya) by 'jātir aprāṇinām'
(SK 910). The inclusion of paśu (domestic animals) [is for the sake of an option] where,
for elephants, horses and the like, [ekavadbhāva] would obtain obligatorily because of
their being parts of an army (senāṅga). The dvandva of deer with deer only, and of
birds with those [birds] only, [occurs] in both ways [as itaretarayoga and as samāhāra];
but with others [it is] itaretarayoga only — the inclusion of mṛga and śakuni is for
the sake of this restriction (niyama). Likewise pūrvāpara and adharottara too. The
inclusion of aśvavaḍava, however, is for the sake of neuter gender in [one]
alternative; otherwise, because of its being the later rule (paratva), 'pūrvavad
aśvavaḍavau' (SK 813) would apply.
Tattvabodhinī
NSP p. 214–215—विभाषा—॥—विशेषाणामेवेति । अयं भावः । वृक्षादिशब्दैः प्रत्येकं द्वन्द्वो विशेष्यते, न चैको वृक्षशब्दो द्वन्द्वः न च द्वयोः सह प्रयोगः, ‘सरूपाणाम्’— इत्येकशेषात् । नापि पर्यायाणां ‘विरूपाणामपि समानार्थानाम्’ इत्येकशेषात् । नापि वृक्षश्च धवश्चेत्यादिसामान्यविशेषयोः, अनभिधानात्तत्र द्वन्द्वस्यैवाभावादिति ॥ सर्वप्रकरणशेषतया नियममाह—फलसेनेत्यादि । फलसेनादीनां द्वन्द्वो ‘विभाषा वृक्षमृग’— इत्यनेन लक्षणान्तरेण वा एकवद्भवन्त्वहुप्रकृतिरेव एकवद्भवतीत्यर्थः ॥ वहवो वर्तिप- दार्थाः बहुवचनान्ता वा प्रकृतिः कारणं यस्य स बहुप्रकृतिः ॥—वदराणि चामलकानि चेति । ‘जात्याख्यायामेकस्मिन्—’ इति वैकल्पिकं बहुवचनम् ॥—वदरामलके इति । जातिप्राधान्येऽप्येकवचनान्तयोर्द्वन्द्व इति नास्त्येकवद्भाव इति भावः ॥—पशुग्रहणमिति । विकल्पार्थमित्यनुषञ्यते । ‘चार्थे द्वन्द्वः’ इत्यनेनैव सिद्धे मृगशकुनिग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्गाह—मृगाणां मृगैरेवेत्यादि ॥—नपुंसकत्वार्थमिति । अयं भावः । पशुत्वाद्विकल्पे सिद्धे अश्ववडवग्रहणं प्रतिपदविधानार्थम् । तेनाश्ववडवमित्येकवद्भावपक्षे ‘पूर्ववदश्ववडवौ’ इत्येतद्वाधित्वा ‘स नपुंसकम्’ इत्येतदेव भवति । स इति तच्छब्देन ह्येकवद्भावभाजं परामृश्य विधीयमानं नपुंसकत्वमेकवद्भाववदेव प्रतिपदविहितं भवति । तथा च प्रतिपदोक्तस्य वलीयस्त्वान्नपुंसकत्वं सिध्यतीति
Bālamanoramā
विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जन- पशुशकुन्यश्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणाम् - विभाषा वक्ष । द्वन्द्व॑ इत्यनुवृत्तम् । एकापि षष्ठी विषयभेदाद्भिद्यते । वृक्षादिसप्तानामवयवत्वेनान्वयः — वृक्षादीनां द्वन्द्व॑ इति । वृक्षाद्यवयवको द्वन्द्व इति लभ्यते । अआबहबादियुगलत्रयस्य त्वभेदेनान्वयः-॒अआवडव॑, 'पूर्वापर,'अधरोत्तरे॑त्यात्मको द्वन्द्व॑ इति । तदाह — वृक्षादीनामिति । प्राग्वदिति । विकल्पेन एकवदित्यर्थः । वृक्षादाविति । वृक्षविशेषवाचिनां, तृणविशेषवाचिनां, धान्यविसेषवाचिनां पशिविशेषवाचिनां चेत्यर्थः ।स्वं रूप॑मिति सूत्रे भाष्यवार्तिकयोस्तथोक्तत्वादिति भावः । तथा च वृक्षाश्च धवाश्चेत्यादौ नायं विधिरिति फलितम् । किं तुजातिरप्राणिना॑मिति नित्यमेवैकवत्त्वम् । तत्र वृक्षाद्यवयवकद्वन्द्वेषु सप्तसु वृक्षद्वन्द्वमुदाहरति — प्लक्षेति । प्लक्षाश्च न्यग्रोधाश्चेति विग्रहः । मृगद्वन्द्वमुदाहरति — रुरुपृषतमिति । रुरवश्च पृषताश्चेति विग्रहः । तृणद्वन्द्वमुदाहरति — कुशेति । कुशास्च काशाश्चेति विग्रहः । धान्यद्वन्द्वमुदाहरति — व्रीहिति । व्रीहयश्च यवाश्चेति विग्रहः । व्यञ्जनद्वन्द्वमुदाहरचि — दधीति । दधि च घृतं चेति विग्रहः । पसुद्वन्द्वमुदाहरति-गोमहिषमिति । गावस्च महिषाश्चेति विग्रहः । शकुनिद्वन्द्वमुदाहरति — शुकेति । शुकाश्च बकाश्चेति विग्रहः । अआवडवादिद्वन्द्वमुदाहरति-अआवडवमिति । अआआश्च वडवाश्चेति विग्रहः । 'पूर्वपदआवडवौ' इति अआवडवादित्यत्र पूर्वपदवत्पुंलिङ्गता । फलसेनेति । एकवद्भावप्रकरणशेषभूतमिदं वार्तिकम् । द्वन्द्वश्च प्राणी॑त्यादिसूत्रैः फलसेनादीनां द्वन्द्व एकवद्भवन् बहुवचनान्तावयवक एव एरवद्भवति, नत्वेकद्विवचनान्तावयवक इत्यर्थः । तत्र फलद्वन्द्वमुदाहरति — बदराणि चेति । बदरीफलानि आमलकीफलानि चेत्यर्थः । विकारतद्धितस्य फले लुक् ।सुक्तद्धितलुकी॑ति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् । जातिरिति । बहुवचनान्तावयवकद्वन्द्वत्वात्जातिरप्राणिना॑मित्येकवत्त्वमित्यर्थः ।बहुप्रकृतिरेवे॑त्यस्य प्रयोजनमाह — नेहेति । बदरामलके इति । बदरं चामलकं चेति विग्रहः । बहुवचनान्तावयवकद्वन्द्वत्वाऽभावान्नजातिरप्राणिना॑मित्येकवत्त्वम् । रतिकाआआरोहाविति । अत्र सेनाङ्गत्वेऽपि नैकवत्त्वम् । प्लक्षन्यग्रोधाविति । इह वृक्षद्वन्द्वत्वेऽपिविभाषा वृक्षे॑त्येकवत्त्वं न । इत्यादीति । रुरुपृषतौ ।अत्र मृगद्वन्द्वत्वेऽपि नैकत्त्वम् । हंसचक्रवाकौ । अत्र शकुनिद्वन्द्वत्वेऽपि नैकवत्त्वम् । यूकालिक्षे । अत्र क्षुद्रजन्तुद्वन्द्वत्वेऽपि नैकवत्त्वम् । व्रीहियवौ । अत्र धान्यद्वन्द्वत्वेऽपि नैकवत्त्वम् । कुशकाशौ । अत्र तृणद्वन्द्वत्वेऽपि नैकवत्त्वम् । ननु 'चार्थे द्वन्द्वः' इत्यनेन#एतरेतरयोगसमाहारद्वन्द्वाभ्यामेव एकवत्त्वविकल्पस्य सिद्धत्वात्विभाषा वृक्षे॑ति सूत्रंव्यर्थंमित्याशङ्क्याह — विभाषेत्यादि, विकल्पार्थमित्यन्तम् । वृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनद्वन्द्वेषु प्लक्षन्यग्रोधं, रुरुपृषतं, कुशकाशं, व्रीहियवं, दधिघृतमित्येतेषुजातिरप्राणिना॑मिति नित्यविहितैकवत्त्वाऽनित्यत्वार्थमप्राणिवृक्षादिग्रहणमित्यर्थः । नन्वेवमपि पशुग्रहणं व्यर्थं, तदुदाहरणेगोमहिष॑मित्यत्रजातिरप्राणिना॑मिति नित्यैकवत्त्वनियमस्याऽप्राप्त्या तन्निवृत्त्यर्थत्वाऽयोगादित्यत आह — पशुग्रहणं हस्त्यआआदिषु सेनाङ्गत्वान्नित्यं प्राप्ते इति ।विकल्पार्थ॑मित्यनुषज्यते । नन्वेवमपि मृगशकुनिग्रहणं व्यर्थं, तदुदाहरणे रुरुपृषतं शुकबकमित्यादौजातिप्राणिना॑मित्येकवत्त्वस्य सेनाङ्गनिबन्धनैकवत्त्वस्य च अप्राप्त्या तन्निवृत्त्यर्थत्वाऽभावेन 'चार्थे द्वन्द्वः' इत्येवेतरेतरयोगसमाहारद्वन्द्वाभ्यामेकवत्त्वविकल्पसिद्धेरित्यत आह — मृगाणां मृगौरेवेत्यादि, मृगशकुनिग्रहणमित्यन्तम् । मृगाणां मृगैरेव सह उभयत्र=इतरेतरयोगे समाहारे चचार्थे॑इति द्वन्द्वः । यथा — शुकबकं, शुकबकाविति । मृगाणां तदितरैः शकुनीनां तदन्यैश्च सह इतरेतरयोगद्वन्द्व एव भवति, न समाहारद्वन्द्वः । यता — रुरुशुका इति । एतादृशनियमार्थं मृगशकुनिग्रहणमित्यर्थः । ननु पूर्वापरग्रहणमधरोत्तरग्रहणं च व्यर्थंसचार्थे॑इत्येव सिद्धेः ।जातिरप्राणिना॑मित्यादिनित्यैकवत्त्वस्य तत्राऽप्रवृत्त्या तन्निवृत्त्यर्थत्वाऽसंभवादित्यत आह — एवं पूर्वापरमधरोत्तरमित्यपीति । यथा मृगशकुनिग्रहणं मृगैर#एव मृगाणां, शकुनीनां तैरेव उभयत्र द्वन्द्वः, एवं पूर्वशब्दस्य अपरशब्देनैव, अधरशब्दस्य उत्तरशब्देनैव उभयत्र=इतरेतरयोगे समाहारे च द्वन्द्वः, अन्येन तु सह पूर्वोत्तरावित्यादौ इतरेतरयोगे एवेति नियमार्थं पूर्वापरग्रहणमधरोत्तरग्रहणं चेत्यर्थः । नन्वआवडवग्रहणं व्यर्थं, सेनाङ्गत्वेऽपि पशुद्वन्द्वत्वादेव एकवद्भावविकल्पसिद्धेरित्यत आह — अआवडवेति । नपुंसकत्वविकल्पार्थमित्यर्थः । ननु समाहारस्य एकत्वादेव एकवत्त्वसिद्धेरिदमेकवत्त्वप्रकरणं समाहार एव द्वन्द्व इति नियमार्थमित्युक्तम् । तथा च पशुद्वन्द्वत्वादेकवत्त्वविकल्पे सति समाहारे वा, इतरेतरयोगे वा द्वन्द्व इत्यनियमः पर्यवस्यति । एवंच समाहारद्वन्दवपक्षेस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वम्, इतरेतरयोगे तु नेति नपुंसकत्वविकल्पस्य सिद्धत्वादआवडवग्रहणं व्यर्थमेवेत्यत आह — अन्यथेति । इह नपुंसकत्वविध्यभावे समाहारद्वन्द्वपक्षेऽपिस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वं बाधित्वा परत्वात् 'पूर्वपदस्ववडवौ' इह पुंस्त्वं स्यात् । नपुंसकविधौ तु तत्सामर्थ्यात्समाहारद्वन्द्वपक्षे 'पूर्वपदआवडवौ' इत्येतद्बाधित्वा नपुंसकत्वं भवत्येव । अधिकारप्राप्तपूर्ववदओत्येतत्तु इतरेतरयोगद्वन्द्वे सावकाशमिति भावः ।
translator notes
- BM: 'dvandvaḥ' is carried forward (anuvṛtti); the single genitive of the sūtra is split by domain — the seven (vṛkṣa … śakuni) construe as members, 'a dvandva of tree-words etc.', while the three pairs aśvavaḍava, pūrvāpara, adharottara construe by identity, 'the dvandva consisting of aśvavaḍava etc.'; 'prāgvat' = optionally ekavat. Followed in 'the dvandva of the seven … and the three dvandvas aśvavaḍava etc.'.
- On 'viśeṣāṇām eva grahaṇam': TB — the dvandva is qualified by each of vṛkṣa etc.; a single word vṛkṣa is no dvandva, two identical words undergo ekaśeṣa by 'sarūpāṇām…' (A 1.2.64), synonyms by 'virūpāṇām api samānārthānām', and a generic-plus-specific pair (vṛkṣaś ca dhavaś ca) forms no dvandva at all for want of usage (anabhidhāna) — so only species-words remain. BM — the sense is 'words for particular trees, grasses, grains, animals', as stated in Bhāṣya and vārttika under 'svaṃ rūpam…' (A 1.1.68); a case like vṛkṣāś ca dhavāś ca falls outside this rule and takes obligatory ekavattva by 'jātir aprāṇinām'. The two differ on vṛkṣa-dhava (no dvandva vs obligatory ekavat); translated neutrally.
- Vigrahas (BM): plakṣāś ca nyagrodhāś ca; ruravaś ca pṛṣatāś ca; kuśāś ca kāśāś ca; vrīhayaś ca yavāś ca; dadhi ca ghṛtaṃ ca; gāvaś ca mahiṣāś ca; śukāś ca bakāś ca; aśvāś ca vaḍavāś ca — the masculine of aśvavaḍavau is by 'pūrvavad aśvavaḍavau', i.e. like the prior member. BM assigns the examples to the classes in order: tree, deer, grass, grain, condiment, animal, bird, then the three pairs.
- BM and TB: this vārttika is a supplement (śeṣa) to the whole ekavadbhāva section, not to this sūtra alone — a dvandva of fruit-, army-words etc. that becomes ekavat by 'dvandvaś ca prāṇi…' or any other rule does so only when its members end in the plural, not in the singular or dual. TB glosses bahuprakṛti as 'having many meanings, or plural-ending items, as its base'. The bracketed gloss follows this.
- BM: badarāṇi, āmalakāni = fruits of the badarī and āmalakī, with luk of the vikāra taddhita by 'phale luk' (A 4.3.163) and of the feminine suffix by 'luk taddhitaluki' (A 1.2.49); TB adds that the plural is the optional one of 'jātyākhyāyām ekasmin…' (A 1.2.58). 'neha' shows the purpose of 'bahuprakṛtir eva': badarāmalake (badaraṃ cāmalakaṃ ca) has singular-ending members, so no ekavattva by 'jātir aprāṇinām'; rathikāśvārohau likewise despite being senāṅga; plakṣanyagrodhau despite being a tree-dvandva; 'ityādi' = rurupṛṣatau, haṃsacakravākau, yūkālikṣe, vrīhiyavau, kuśakāśau. The bracket '[dual, members in the singular]' follows this.
- BM on 'vibhāṣā … vikalpārtham': answers the objection that 'cārthe dvandvaḥ' already yields the option (samāhāra vs itaretarayoga) — for the non-living classes (plakṣanyagrodham, rurupṛṣatam, kuśakāśam, vrīhiyavam, dadhighṛtam) the obligatory ekavattva of 'jātir aprāṇinām' is thereby made optional. On 'paśugrahaṇam': 'vikalpārtham' is carried on (BM and TB both say anuṣajyate); gomahiṣam itself needs no such provision, but hasti, aśva etc. would be obligatorily ekavat as senāṅga. Supplied in brackets accordingly.
- BM on 'mṛgāṇāṃ mṛgair eva…': 'ubhayatra' = in itaretarayoga and in samāhāra (śukabakam, śukabakau); with others, itaretarayoga only (ruruśukāḥ) — a niyama, since neither 'jātir aprāṇinām' nor senāṅga-ekavattva reaches deer and birds. 'evaṃ pūrvāparam adharottaram api': pūrva with apara only, adhara with uttara only, in both ways; with another word (pūrvottarau) itaretarayoga only. TB agrees on the niyama reading. Followed for 'in both ways' and 'with others'.
- On 'aśvavaḍavagrahaṇaṃ … napuṃsakatvārtham / anyathā paratvāt': BM — since 'paśu' already gives the ekavat option, aśvavaḍava is stated so that the neuter holds in the samāhāra alternative; without it, 'pūrvavad aśvavaḍavau' (the later rule) would override 'sa napuṃsakam' even in the samāhāra alternative and give the masculine; with it, by its force the neuter prevails there, and 'pūrvavad aśvavaḍavau' has scope in itaretarayoga. TB — the explicit mention makes the neuter pratipadokta (the 'saḥ' of 'sa napuṃsakam' refers to what is ekavat), and the pratipadokta is stronger. Both explain the same sentence; translated neutrally.
- textual Source reads 'mṛgākṛnigrahaṇam'; the expected reading is 'mṛgaśakunigrahaṇam' (so the BM pratīka 'mṛgaśakunigrahaṇam ity antam' and TB 'mṛgaśakunigrahaṇam'). Also 'niyamārtha' for 'niyamārthaṃ'. Translated as mṛga-śakuni; source left as is.
- textual The block opens with the label '(vārtikam)' marking the end of the preceding vārttika block k2; the label is source markup and is not translated.
SK 917 · A 2.4.13V
विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि ॥ ९१७ ॥
vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavāci
vipratiṣiddhaṃ cānadhikaraṇavāci — And [a dvandva of words] of mutually opposed meaning that do not denote substances (adhikaraṇa) [is optionally treated as singular].
Rule. A dvandva of words of opposed meaning that do not denote substances (adhikaraṇa, here the same as dravya) is optionally ekavat. The word vibhāṣā is carried forward from SK 916.
Example.
śīta + uṣṇa "cold and heat" → opposed, and qualities rather than substances → śītoṣṇam or śītoṣṇe.
Applies when / blocked by. SK 901 already allows the group-compound optionally, so this rule is a restriction on that option: if words of opposed meaning form a group-compound, only words not denoting substances do so. Hence for substances there is the pair only: śītoṣṇe udake staḥ "there are cold and hot waters". Why "opposed"? nandakapāñcajanyau, Viṣṇu's sword and conch: they are not opposed — both rest in Viṣṇu — so the restriction does not touch them, and the group-compound remains available on one alternative. "Opposed" here means unable to coexist, not the enmity of SK 913.
Siddhānta-kaumudī
विरुद्धार्थानामद्रव्यवाचिनां द्वन्द्व एकवद्वा स्यात् । शीतोष्णम् । शीतोष्णे । वैकल्पिकः समाहारद्वन्द्वः चार्थे SK 901 इति सूत्रेण प्राप्तः स विरुद्धार्थानां यदि भवति तर्ह्यद्रव्यवाचिनामेवेति नियमार्थमिदम् । तेन द्रव्यवाचिनामितरेतरयोग एव । शीतोष्णे उदके स्तः । विप्रतिषिद्धं किम् । नन्दकपाञ्चजन्यौ । इह पाक्षिकः समाहारद्वन्द्वो भवत्येव ॥
A dvandva of [words] of opposed meaning that do not denote substances (dravya)
is optionally treated as singular. śītoṣṇam; śītoṣṇe. The optional collective
dvandva (samāhāra-dvandva) that falls due by the sūtra "cārthe [dvandvaḥ]"
(SK 901) — if it occurs for [words] of opposed meaning, then only for those
that do not denote substances: this [sūtra] serves that restriction (niyama).
Hence for [words] denoting substances there is only the itaretarayoga
[dvandva]: śītoṣṇe udake staḥ ("there are cold and hot waters"). Why
"mutually opposed"? nandakapāñcajanyau — here the optional collective dvandva
does occur.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 215—विप्रतिषिद्धम्—। अधिकरणमिह द्रव्यम् । चकारो विभाषानुकर्षणार्थस्तदेतद्याचष्टे—विरुद्धार्थानामित्यादि । उदाहरणं तु शीतोष्णं शीतोष्णे, मुखदुःखं मुखदुःखे इत्यादि । विरोधोऽत्र सहानवस्थानलक्षणः ॥—भवत्येवेति । विप्रतिषिद्धग्रहणाभावे तु स न स्यात्, अद्रव्यवाचिनामेवेति नियमादिति भावः ॥ अनधिकरणवाचीति किम् । शीतोष्णे उदके स्तः । इह पाक्षिकः समाहारद्वन्द्वोऽपि स्यादिति दिक्
Bālamanoramā
विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि - विप्रतिषिद्धं च ।विभाषे॑त्यनुवर्तते । विप्रतिषेधो विरोधः, सहानवस्थानलक्षणः । अधिकरणं-द्रव्यम् । अद्रव्यवाचि विरुद्धार्थकं च यदनेकं सुबन्तं तदवयवको द्वन्द्वो विभाषैकवद्भावक इत्यर्थः । फलितमाह — विरुद्धार्थानामिति । गोत्वाआत्वम् । गोत्वाआत्वे । सुखदुःखं सुखदुःखे इत्याद्युदाहरणम् । ननु 'चार्थे' इति इतरेतरयोगसमाहाराभ्यामेवात्र एकवत्त्वविकल्पसिद्धेरिदं व्यर्थम् । नचजातिरप्राणिना॑मिति नित्यं प्राप्तं विकल्पार्थमिति वाच्यं, जातिप्रवृत्तिनिमित्तकद्रव्यवाचिनां द्वन्द्व एव तत्प्रवृत्तेरित्यत आह — वकल्पिक इत्यादि, नियमार्थमिदमित्यन्तम् । तेनेति । उक्तनियमेनेत्यर्थः । शीतोष्णे उदके स्त इति । अत्र विरुद्धार्थकत्वेऽपि द्रव्यवाचित्वान्न समाहारद्वन्द्व इति भावः । नन्दकपाञ्चजन्यमिति । विष्णोः कङ्गो नन्दकः, शङ्खस्तु पाञ्चजन्यः, तयोरेकत्र विष्णौसहावस्थानान् विरुद्धत्वमिति स्थितिः । इह विप्रतिषिद्धग्रहणाऽभावे 'चार्थे' इति समाहारद्वन्द्वोऽद्रव्यवाचिनामेवेति नियमो लभ्येत । एवं सति नन्दकपाञ्चजन्यमिति पाक्षिकसमाहारद्वन्द्वो न स्यात्, समाहारद्वन्द्वस्य सर्वस्यापि अद्रव्यवाचिनामेवे॑ति नियमो लभ्यते । एवं सति नन्दकपाञ्चजन्यमिति पाक्षिकसमाहारद्वन्द्वो न स्यात्, समाहारद्वन्द्वस्य सर्वस्यापि अद्रव्यवाचिष्वेव नियमितत्वात् ।विप्रतिषिद्ध॑मित्युक्तौ तुविरुद्धार्थानां समाहारद्वन्द्वश्चेत्तर्हि अद्रव्यवाचिनामेवे॑ति नियमो लभ्यते । नन्दकपाञ्चजन्ययोश्चाऽविरुद्धत्वादयं नियमो न प्रवर्तते । ततश्च द्रव्यवाचित्वेऽपि 'चार्थे' इति रदाचित्समाहारद्वन्द्वः, कदाचिदितरयोगद्वन्द्वश्च भवत्येव । तदाह — इह पाक्षिकः समाहारद्वन्द्वो भवत्येवेति ।
translator notes
- BM: 'vibhāṣā' is carried forward (anuvṛtti) from SK 916 (TB: the ca serves to draw it down) — hence 'optionally'. adhikaraṇa = dravya (both); vipratiṣedha = opposition of the non-coexistence kind (sahānavasthāna), both — contrast the enmity (vaira) of SK 913.
- BM: nandaka (Viṣṇu's sword) and pāñcajanya (his conch) coexist in Viṣṇu and so are not opposed; without 'vipratiṣiddham' the restriction would read 'every samāhāra-dvandva only of non-substance words' and would bar nandakapāñcajanyam; with it, the restriction is confined to opposed words, so for these two the samāhāra-dvandva by 'cārthe' does occur on one alternative (TB agrees).
SK 918 · A 2.4.14V
न दधिपयआदीनि ॥ ९१८ ॥
na dadhipayaādīni
na dadhipayaādīni — [The dvandvas] dadhipayas and the rest are not [singular].
Rule. The dvandvas dadhipayas and the rest of its list are not ekavat: for them there is no group-compound at all.
Example.
dadhi ca payaś ca "curd and milk" → in the list → dadhipayasī, dual only.
idhma + barhis "fuel and sacred grass" → idhmābarhiṣī; the long ā of idhmā is set down by nipātana.
ṛk ca sāma ca → ṛksāme; vāk ca manaś ca "speech and mind" → vāṅmanase; these two take the closing affix ac (A 5.4.77) that gave ahorātraḥ in chapter 18.
Applies when / blocked by. For dadhipayasī the obligatory singular of SK 910 had already been made optional by SK 916 (condiments); this rule withholds even the option. The negation is of the singular itself, not merely of the restriction: the list also holds brahmaprajāpatī, which no "samāhāra only" rule ever reached, so the rule can only mean that the group-compound allowed by SK 901 is forbidden for these.
Siddhānta-kaumudī
एतानि नैकवत्स्युः । दधिपयसी । इध्माबर्हिषी । निपातनाद्दीर्घः । ऋक्सामे । वाङ्मनसे ॥
These [dadhipayas and the rest] are not treated as singular. dadhipayasī.
idhmābarhiṣī — the long vowel [of idhmā] is by nipātana. ṛksāme. vāṅmanase.
Tattvabodhinī
NSP p. 215—न दधिपय—॥— दधिपयसी इति । व्यञ्जनत्वाद्विकल्पः प्राप्तः । एवं ‘मधुसार्पिषी, सर्पिर्मधुनी’ इत्यत्रापि बोध्यम् । इह ‘ब्रह्मप्रजापती’ ‘शिववैश्ववणौ’ इत्यादौ समाहारद्वन्द्वनिषेधमुखेनेतरेतरयोगद्वन्द्वोऽनेन व्यवस्थाप्यते । तत्साहचर्यादधिपयसी इत्यादावपि तथैव । तेन तत्र व्यञ्जनत्वप्रयुक्तविकल्पे निषिद्धेऽपि जातिलक्षणो नित्यमेकवद्भावोऽस्त्विति न शङ्कनीयम् ॥ किं च नेह लक्षणविशेषे आग्रहः । ‘एतानि नैकवत्स्युः’ इत्येकवद्भावमात्रस्य निषेधात् यथा ‘न षट्स्वसादिभ्यः’ इत्यत्र डीप्टापोरुमयोरपि निषेधसिद्धये ‘स्त्रियां यदुक्तं तन्न’ इति सामान्यतो निषिध्यत इति दिक् ॥—ऋक्सामे ।—वाङ्मनसे इति । ‘अचतुर—’ इत्यादिनात्र समासान्तोऽच् निपात्यते
Bālamanoramā
न दधिपयआदीनि - न दधिपयाअदीनि । नैकवत्स्युरिति । एषां समाहारद्वन्द्वो नास्तीत्यर्थः । दधिपयसी इति । दधि च पयश्चेति विग्रहः ।जातिरप्राणिना॑मिति नित्यमेकवत्त्वं प्राप्तं बाधित्वा व्यञ्जनद्वन्द्वात्वाद्विकल्पः प्राप्तः, सोऽपि न भवति । इध्माबर्हिषी इति । इध्मं च बर्हिश्चेति विग्रहः । दीर्घ इति ।इध्मशब्दस्ये॑ति शेषः । ऋक्सामे इति । ऋक्च साम चेति विग्रहः ।अचतुरे॑त्यादिनाऽच्समासान्तः । वाङ्मनसे इति । वाक्च मनश्चेति विग्रहः । पूर्ववत्समासान्तः । अत्र गणेब्राहृप्रजापती॑इत्यादि पठितम् ।समाहारद्वन्द्व एवे॑ति नियमप्रकरमेपि नानेन नियमस्यैव निषेधः, 'ब्राहृप्रजापती' इत्यादौ नियमस्याऽप्राप्तेः । किंत्वेकवत्त्वस्यैव । तथाच 'चार्थे' इति समाहारद्वन्द्वस्य निषेधः फलति ।
translator notes
- BM: 'naikavat syuḥ' means these have no samāhāra-dvandva. dadhipayasī ('dadhi ca payaś ca'): the invariable singularity by 'jātir aprāṇinām' (A 2.4.6) is set aside by the option due to their being a dvandva of condiments (A 2.4.12), and even that option does not occur. 'dīrghaḥ' is completed with 'idhmaśabdasya' (of the word idhma) — followed in the bracket. ṛksāme ('ṛk ca sāma ca') and vāṅmanase ('vāk ca manaś ca') take the samāsānta ac by 'acatura-' (A 5.4.77).
- BM and TB agree on the scope of the negation: since the gaṇa also lists brahmaprajāpatī etc., for which the restriction 'samāhāra-dvandva only' could never apply, this rule negates singularity (ekavadbhāva) itself and not merely the restriction, so that it amounts to a prohibition of the samāhāra-dvandva otherwise available by 'cārthe dvandvaḥ' (A 2.2.29). TB adds that the negation is of ekavadbhāva in general, whatever rule would have produced it, so the jāti-based singularity cannot survive; and that madhusarpiṣī, sarpirmadhunī behave alike.
- TB: in ṛksāme and vāṅmanase the samāsānta ac of 'acatura-' is here set down by nipātana.
SK 919 · A 2.4.15V
अधिकरणैतावत्त्वे च ॥ ९१९ ॥
adhikaraṇaitāvattve ca
adhikaraṇaitāvattve ca — And when a [definite] count of the substances (adhikaraṇa) [is understood, the restriction to the singular does not hold].
Rule. When a definite count of the substances (adhikaraṇa) is understood from another word, the restriction "singular only" does not hold.
Example.
daśa dantoṣṭhāḥ "ten teeth and lips" → teeth and lips are body-parts, so SK 906 would demand dantoṣṭham → but the count daśa is stated → the restriction is lifted → dantoṣṭhāḥ, the pair, is correct.
Applies when / blocked by. What is lifted is the restriction, not the singular treatment as such. A group-compound is in any case unavailable here: the members depend on the outside word daśa, and members that depend on an outside word cannot form a group. What survives is the pair, daśa dantoṣṭhāḥ.
Siddhānta-kaumudī
द्रव्यसङ्ख्यावगमे एकवदेवेति नियमो न स्यात् । दश दन्तोष्ठाः ॥
When the number of the substances (dravya) is understood, the restriction
"singular only" (ekavad eva) does not hold. daśa dantoṣṭhāḥ ("ten teeth and
lips").
Tattvabodhinī
NSP p. 215—अधिकरणै—। समासार्थस्याश्रयोऽधिकरणं वर्तिपदार्थः, तस्यैतावत्त्वं परिगणननियमः, तस्मिन् गम्यमान इति व्याचष्टे—द्रव्यसंख्यावगमे इति ॥—नियमो न स्यादिति । न चेह प्राण्यङ्गत्वात्प्राप्तस्य ‘एकवदेव’ इति नियमस्य प्रतिषेधेऽपि ‘चार्थे द्वन्द्वः’ इति समाहारद्वन्द्वः स्यादिति वाच्यम् । ‘सविशेषणानां वृत्तिर्न’ इत्यभ्युपगमेन समाहारद्वन्द्वस्य प्राप्त्यभावात् । न चोक्तन्यायेनेतरेतरयोगद्वन्द्वोऽपि न स्यादिति वाच्यम् । ‘सामान्याप्रयोगे’ इति लिङ्गात् प्रधानस्य सापेक्षत्वेऽपि तदभ्युपगमात् । उक्तं हि भाष्ये ‘भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि वृत्तिः’ इति ॥ स्यादेतत् । समाहारद्वन्द्वस्यात्र प्राप्त्यभावे ‘द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य—’ इति नियमाप्रवृत्त्या इतरेतरयोगद्वन्द्वो निर्वाध एवेति सूत्रमिदमकिंचित्करमिति चेत् । अत्राहुः । ‘नियमसूत्राणां निषेधमुखेन प्रवृत्तिः’ इति पक्षे ‘द्वन्द्वश्च प्राणितूर्य—’ इति सूत्रं केवलमितरेतरयोगद्वन्द्वनिषेधपरम् । तथा चेतरेतरयोगनिषेधस्य निषेधद्वारा इतरेतरयोगद्वन्द्वप्रापणार्थमिदमिति ॥ एवं च निषेधमुखप्रवृत्तिपक्षस्य ज्ञापनायेदमिति फलितमिति दिक्
Bālamanoramā
अधिकरणैतावत्त्वे च - अधिकरणैतावत्त्वे च । अधिकरणं-द्रव्यं, तस्य एतावत्त्वम्-इयत्ताविशेषः । तदाह — द्रव्यसङ्ख्यावगमे इति । समस्यमानपदार्थस्येयत्ताविसेषे पदान्तरसमभिव्याहारगम्ये इत्यर्थः । नियमो नेति । 'ब्राहृप्रजापती' इत्यादौ समाहार एव द्वन्द्व #इति नियमस्य प्रकृतस्याऽप्रवृत्तेरेकवत्त्वनिषेधः पूर्वसूत्रे आश्रितः । इह तु बाधकाऽभावात्प्रकृतस्य नियमस्यैव निषेध आश्रित इति भावः । दश दन्तोष्ठा इति । दन्ताश्च ओष्ठाश्चेति विग्रहः । इतरेतरयोगद्वन्द्वोऽयं, न तु समाहार द्वन्द्वः । समासार्थसमाहारविशेषणीभूतसमस्यमानपदार्थानां पदान्तरलभ्यदशत्वसापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यात् । इतरेतरयोगद्वन्द्वस्तु भवत्येव, तत्र समस्यमानपदार्थानामेव प्रधानत्वात् ।उपमितं व्याघ्रादिभिः॑ इति सूत्रभाष्ये प्रदानस्य सापेक्षत्वेऽपि समासाभ्युगमात् । ततश्चात्रैकवदेवेति नियमाऽभावे सति असामर्थ्यात्समाहारत्वे निवृत्ते परिशेषादितरेतरयोगत्वमेवावतिष्ठते । यदि त्वेकवन्न स्यादित्येव व्याख्यायेत, तर्हि समाहारद्वन्द्वो नेत्यर्थः पर्यवस्येत् । तथा सति 'दश दन्तोष्ठाः' इतीतरेतरयोगद्वन्द्वो न स्यात्,द्वन्द्वश्च प्राणितूर्ये॑ति तन्निषेधात् । तताच वाक्यमेव स्यात् । किंच समाहारद्वन्द्वनिषेधोऽयं व्यर्थ एव, उक्तरीत्या सापेक्षत्वेनाऽसामर्थ्यादेवऽप्राप्तेः । अत एकवदिति नियमो न स्यादित्येव व्याख्ययेम् । एवं च प्राण्यङ्गनिबन्धनस्य एकवदेव स्यादिति नियमस्य इतरेतरयोगद्वन्द्वनिवृत्तिफलकस्याऽनेन निषेधे सति इतरेतरयोगद्वन्द्वस्यावस्थितिः फलतीति पदमञ्जर्या स्पष्टम् ।
translator notes
- BM and TB: adhikaraṇa = dravya, the substrate of the compound's meaning; etāvattva = its definite count, conveyed by another word in the sentence (daśa).
- BM (TB agrees): what the sūtra negates is the restriction 'singular only' (the prāṇyaṅga rule, SK 906, since teeth and lips are limbs), not the singular treatment itself — hence 'niyamo na syāt'. A samāhāra-dvandva is anyway unavailable here (the members depend on the external word daśa, so no sāmarthya); what remains is the itaretarayoga-dvandva daśa dantoṣṭhāḥ, admissible because the principal members may depend on an outside word (Bhāṣya). TB adds that on the view that restriction-sūtras operate by way of prohibition, this sūtra is what secures the itaretarayoga-dvandva.
SK 920 · A 2.4.16V
विभाषा समीपे ॥ ९२० ॥
vibhāṣā samīpe
vibhāṣā samīpe — Optionally, when [the count of the substances is] approximate (samīpa).
Rule. When the count of the substances is only approximate (samīpa, "near"), the restriction "samāhāra only" holds optionally. The words adhikaraṇaitāvattve are carried forward from SK 919.
Example.
upadaśaṃ dantoṣṭham "teeth and lips, about ten" → the restriction kept → dantoṣṭham, the group; upadaśam "near ten" is an avyayībhāva (chapter 17), used with it because it agrees in gender and number.
upadaśā dantoṣṭhāḥ → the restriction dropped → dantoṣṭhāḥ, the pair; upadaśāḥ "those near ten" is a bahuvrīhi (chapter 19).
Siddhānta-kaumudī
अधिकरणैतावत्त्वस्य सामीप्येन परिच्छेदे समाहार एवेत्येवंरूपो नियमो वा स्यात् । उपदाशं दन्तोष्ठम् । उपदश दन्तोष्ठाः ॥
When the count of the substances (adhikaraṇaitāvattva) is determined by
approximation (sāmīpya), the restriction of the form "collective (samāhāra)
only" holds optionally. upadaśaṃ dantoṣṭham; upadaśā dantoṣṭhāḥ ("teeth and lips,
about ten").
Tattvabodhinī
NSP p. 215–216—विभाषा समीपे । यद्यपीह ‘समाहारद्वन्द्व’ एवेति व्याख्यानेऽपि न क्षतिः, तथापि पूर्वसूत्रे नियमनिषेधस्योक्तत्वात्तदनुरोधेनाह—नियमो वा स्यादिति ॥—उपदशं दन्तोष्ठमिति । एकवद्भावपक्षे अव्ययीभावस्यैवानुप्रयोगः ॥ यदि तु बहुव्रीहेः तदा ‘उपदशस्य दन्तोष्ठस्य’ इति षष्ठी स्यात्, ‘उपदशं दन्तोष्ठस्य’ इत्येवेष्यत इत्याकरः ॥ दन्तोष्ठस्य दर्शनमित्यभिप्रायेण षष्ठ्यां कृतायामपि उपदशशब्दे षष्ठी नेष्यते । अतो बहुव्रीहेर्नानुप्रयोगः किं त्वव्ययीभावस्यैवेति तदाशयः ॥—आनङ् —। ऋत इति षष्ठ्यन्तं जातावेकवचनम् । ‘कृतो विद्यायोनिसंबन्धेभ्यः’ इति स्रजुवर्तते, तच्चाश्च षष्ठ्या विपरिणम्यते, तदाह—विद्यायोनिसंवन्धवाचिनामिति । न च ‘ऋतः’ इत्यनुवर्तनादेव सिद्धे किमनेन ऋतो ग्रहणेन । अत्राहुः, ‘ऋतः’ इति श्रूयमाणद्वन्द्वविशेषणम् । अनुवृत्तं तूत्तरपदे परतो यत्पूर्वं यस्य विशेषणं पुत्रशब्दे पर आनङ् विधास्यते तत्र कार्यनिर्देशार्थम् । अन्यथा तत्पुत्रावित्यत्रापि स्यादिति—॥—उत्तरपदे इति । एतच्च ‘अलुगुत्तरपदे’ इत्यधिकाराल्भ्यते । उत्तरपदे परतः पूर्वं यद्वदन्तं तस्यानङ्कित्यर्थः ॥—होतापोताराविति । आनङो ङित्यात्पूर्वान्त्यस्य ऋकारस्यादेशे सति नलोपः । न चाकारमात्रमेव विधीयतामिति वाच्यम् । ‘उरण् रपरः’ इति रपरप्रसङ्गात् ॥ नन्विहोत्तरपदेन पूर्वपदं नाक्षिप्यते । अन्यथा होतृपोतृनेष्टोद्गातार इत्यत्र मध्यमस्यानङ् न स्यात् । ततश्च विशेष्यासन्निधानात् ऋत एव स्थाने आदेशेन भवितव्यं, न तु ऋदन्तपदस्य स्थाने इति किमनेनानङो ङित्करणेन । सत्यम् । ङित्करणाभावे मित्रावरुणावित्यादौ ‘देवताद्वन्द्वे च’ इत्युत्तरपदे परे विधीयमान आदेशः पूर्वस्याक्षरस्य पदस्य वा स्यात्, पूर्वस्याल एवेत्यत्र नियामकाभावात् ॥ एतेन ‘ऋत इति कार्यनिर्देशार्थम्’ इत्युक्त्वान्निर्देश्यमानस्य ऋकारस्यैवादेशः स्यादिति ङित्करणं व्यर्थमित्याशङ्कापि परास्ता
Bālamanoramā
विभाषा समीपे - विभाषा समीपे । 'अधिकरणैतावत्त्वे' इत्यनुवर्तते । 'समीपे' इत्यस्य सामीप्येन परिच्छिन्ने सतीत्यर्थः । फलितमाह — अधिकरणेति । उपदशं दन्तोष्ठमिति । दशानां समीपे इत्यर्थेऽव्ययीभावः । उक्तरीत्याऽसामर्थ्येऽपि वचनसामर्थ्यात्समाहारद्वन्द्वः । समानलिङ्गवचनत्वादव्ययीभावस्यैवाऽनुप्रयोग इति भाष्यम् । अत एवोपदशं दन्तोष्ठेनेत्यादि सिद्धम् । समीपसमीपिनोरभेदविवक्षायां सामानाधिकरण्यम् । नवत्वसङ्ख्ययदन्तोष्ठसमूहः, एकादशत्वसङ्ख्यदन्तोष्ठसमूह इति वा बोधः । उपदशा दन्तोष्ठा इति । इतरेतरयोगद्वन्द्वोऽयम् । दशानां समीपे ये सन्ति ते उपदशा इति बहुव्रीहिः । नव एकादश वेत्यर्थः ।बहुव्रीहेरेवात्राऽनुप्रयोगः, समानलिङ्गवचनत्वा॑दिति भाष्यम् ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 216 १ पुत्र इत्यनुवृत्तेरिति—तथाच वाक्यभेदेन व्याख्यानम् ‘ऋन्दन्तस्य पुत्रे परे आनङ्’ इति, तेन तातपुत्रावित्यादौ न । २ इत्यादाविति—आदिशब्देन स्कन्दविशाखावित्यादावपि नेति बोध्यम् । ३ मातरपितराविति—एकशेषस्य वैकद्दिपक्त्वाद् द्वन्द्वः ।
translator notes
- textual Source reads upadāśaṃ dantoṣṭham and upadaśa dantoṣṭhāḥ; BM's pratīkas read upadaśaṃ dantoṣṭham and upadaśā dantoṣṭhāḥ (TB: upadaśaṃ dantoṣṭham), which are the forms the derivation requires (upa + daśan; upadaśāḥ + d- → upadaśā d-). Both look like digitization slips; the English follows the commentators' forms upadaśaṃ dantoṣṭham / upadaśā dantoṣṭhāḥ; the source is not emended.
- BM: 'adhikaraṇaitāvattve' is carried forward (anuvṛtti) from SK 919; 'samīpe' = 'when determined by approximation'. TB: the SK words it as 'the restriction holds optionally' (rather than 'samāhāra-dvandva optionally') to match the previous sūtra's negation of the restriction.
- BM and TB: in upadaśaṃ dantoṣṭham, upadaśam is an avyayībhāva ('near ten') and dantoṣṭham the samāhāra-dvandva, the avyayībhāva alone being used with it since it matches in gender and number (Bhāṣya); in upadaśā dantoṣṭhāḥ, upadaśāḥ is a bahuvrīhi ('those near ten', i.e. nine or eleven) with the itaretarayoga-dvandva.
SK 921 · A 6.3.25V
आनङ् ऋतो द्वन्द्वे ॥ ९२१ ॥
ānaṅ ṛto dvandve
ānaṅ ṛto dvandve — In a dvandva [of words denoting persons related by learning or birth], ānaṅ [is substituted] for [the final] ṛ [of the prior member, when an uttarapada follows].
Rule. In a dvandva of ṛ-final words that denote persons related through learning (vidyā) or through birth (yoni), ānaṅ replaces the final ṛ of the prior member when a later member (uttarapada) follows.
Example.
mātā ca pitā ca "mother and father" → stems mātṛ + pitṛ, related by birth → ānaṅ for the ṛ of mātṛ → mātā + pitṛ → dual ending → mātāpitarau.
hotā ca potā ca "the hotṛ and the potṛ (priests)" → related by learning, the offices of one sacrifice → hotāpotārau.
hotṛ + potṛ + neṣṭṛ + udgātṛ in one flat dvandva → only neṣṭṛ stands directly before the last member → ānaṅ on it alone → neṣṭā + udgātāraḥ → ā + u → o by guṇa → hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ. Compare the pair-wise form of SK 901, hotāpotāneṣṭodgātāraḥ, where each pair had its own prior member.
Applies when / blocked by. The word putre "before putra" leaps down into this rule by anuvṛtti from putre 'nyatarasyām (A 6.3.22), skipping the rules in between — a maṇḍūkapluti, "frog-leap". Hence also pitā ca putraś ca → pitāputrau "father and son", though putra does not end in ṛ.
Watch out. The ā appears only on the member that stands immediately before the last member. In hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ, hotṛ and potṛ keep their ṛ.
Siddhānta-kaumudī
विद्यायोनिसम्बन्धवाचिनामृदन्तानां द्वन्द्वे आनङ् स्यादुत्तरपदे परे । होतापोतारौ । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः । मातापितरौ । पुत्रेन्यतरस्यामित्यतो मण्डूकप्लुत्या पुत्र इत्यनुवृत्तेः । पितापुत्रौ ॥
In a dvandva of ṛ-final words denoting [persons] related through learning (vidyā)
or birth (yoni), ānaṅ occurs [in place of the final ṛ of the prior member] when an
uttarapada follows. hotāpotārau. hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ. mātāpitarau. Because
"putre" is carried forward (anuvṛtti) by frog-leap (maṇḍūkapluti) from "putre
'nyatarasyām" (A 6.3.22): pitāputrau.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 216—नेष्टोद्गातार इति । न ह्यत्र नेष्टा पूर्वपदं, आद्यवयवस्यैव पूर्वपदत्वात् ॥—मातापितराविति । पुत्रोत्पादने अनयोर्योनिकृतः संवन्धः । पूर्वत्र तु हौत्रादिरूपविद्याकृतः संवन्ध एकस्मिन्यज्ञे आत्विज्यरूप इति विवेकः ॥—मण्डूकप्लुत्येति । तेन ‘विभाषा स्वस्रपत्योः’ इत्यत्र न संवध्यत इति भावः ॥—पितापुत्राविति । अनयोरपि योनिकृतः संवन्धो जन्यजनकभावलक्षणः
Bālamanoramā
देवताद्वन्द्वे च - देवताद्वन्द्वे च । मित्रावरुणाविति । इह ऋदन्तत्वाऽभावात्पूर्वेणाऽप्राप्ते विधिरयम् । वायुशब्देति । वायुशब्दस्य पूर्वपदत्वेनोत्तरपदत्वेन वा प्रयोगे सत्यानङः प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । ननु पूर्वसूत्राद्द्वन्द्वग्रहणेऽनुवर्तमाने पुनद्र्वन्द्वग्रहणं व्यर्थमित्यत आह-पुनरिति । निर्वापादौ प्रसिद्धसाहित्यकदेवतावाचकशब्दग्रहणार्थः । तेनेति । प्रसिद्धसाहचर्यग्रहणेनेत्यर्थः । एतदिति । एतत्=ब्राहृप्रजापतियुगलं हविर्भागित्वेन न वेदे प्रसिद्धमित्यर्थः । नापि लोके इति । प्रौढिवादमात्रमेवेदम्,वेदे ये सहनिर्वापनिर्दिष्टाः॑ इत्येव भाष्ये दर्शनात्, लोकप्रसिद्धसाहचर्यग्रहणे पार्वतीपरमेआरावित्यादावतिप्रसङ्गाच्च ।
translator notes
- textual The Bālamanoramā block filed under this unit (sk.921.b1) is the commentary on the next sūtra, 'devatādvandve ca' (A 6.3.26): it opens with that pratīka and glosses mitrāvaruṇau, the vāyu prohibition and 'punar dvandvagrahaṇam'. BM on 6.3.25 itself is absent from the source layer; sk.922 carries no BM block. Source-alignment issue, not emended.
- TB: in hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ neṣṭṛ is not the prior member (pūrvapada), since only the first constituent is the pūrvapada. The relation in hotṛ/potṛ etc. is one of learning (the priestly offices in one sacrifice); in mātāpitarau and pitāputrau it is one of birth (parent and offspring). 'maṇḍūkaplutyā' means 'putre' leaps over the intervening rules and is not connected with 'vibhāṣā svasṛpatyoḥ' (A 6.3.24).
- translator In the many-member hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ, ānaṅ appears only on neṣṭṛ, the member immediately before the uttarapada udgātṛ (neṣṭā + udgātāraḥ → neṣṭodgātāraḥ, with guṇa of ā + u), not on hotṛ or potṛ; the kaumudī gives the form beside hotāpotārau without stating this, and the translation reproduces it as given. TB (in its run-on block filed under SK 920) confirms that ānaṅ falls on the middle member (madhyamasya ānaṅ), and the stray BM opening under SK 902, 'neṣṭodgātṛśabde ād guṇaś ca', notes the guṇa. BM on this sūtra itself is missing from the source.
SK 922 · A 6.3.26V
देवताद्वन्द्वे च ॥ ९२२ ॥
devatādvandve ca
devatādvandve ca — And in a dvandva of deity-names [ānaṅ is substituted for the final of the prior member, when an uttarapada follows].
Rule. In a dvandva of deity-names too, ānaṅ replaces the final of the prior member when a later member follows — whether or not it ends in ṛ.
Example.
mitraś ca varuṇaś ca "Mitra and Varuṇa" → deities → ānaṅ for the final a of mitra → mitrā + varuṇa → mitrāvaruṇau.
Applies when / blocked by. A vārttika, vāyuśabdaprayoge pratiṣedhaḥ: when the word vāyu is a member, whether first or second, there is no ānaṅ — agnivāyū, vāyvagnī.
The word dvandve was already carried forward from SK 921, yet the sūtra says it again. The repetition limits the rule to deities whose association is well known: those heard in the Veda as sharing one portion of the oblation, or otherwise well known as a pair. Hence no ānaṅ in brahmaprajāpatī "Brahmā and Prajāpati", a pairing known neither from the Veda nor from ordinary usage (Bhaṭṭoji's commentators discuss whether the second criterion is sound).
Siddhānta-kaumudī
इहोत्तरपदे परे आनङ् । मित्रावरुणौ ।
Here [in a dvandva of deity-names] too, ānaṅ occurs when an uttarapada follows.
mitrāvaruṇau.
vārttikaवायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः
(vārttika) vāyuśabdaprayoge pratiṣedhaḥ — "When the word vāyu is employed, [ānaṅ
is] prohibited."
(वार्तिकम्) ॥ अग्निवायू । वाय्वग्नी । पुनर्द्वन्द्वग्रहणं प्रसिद्धसाहचर्यस्य परिग्रहार्थम् । तेन ब्रह्मप्रजापती इत्यादौ नानङ् । एतद्धि नैकहविर्भागित्वेन श्रुतं नापि लोके प्रसिद्धं साहचर्यम् ॥
(vārttika) agnivāyū. vāyvagnī. The renewed mention of "dvandva" [in this sūtra,
although "dvandve" is already carried forward from the preceding rule] is for the
purpose of taking in [only] well-known association (prasiddha-sāhacarya). Hence in
brahmaprajāpatī and the like there is no ānaṅ; for this [pairing] is neither heard
[in the Veda] as sharing a single oblation-portion (havirbhāga), nor is it an
association well known in the world.
Tattvabodhinī
NSP p. 216—देवता—। अनुकारान्तार्थमविद्यायोनिसंवन्धार्थं च वचनम्
translator notes
- textual This unit carries no Bālamanoramā block in the source; BM's commentary on this sūtra is filed under sk.921 (sk.921.b1). Read from there; not emended.
- TB: the rule is needed for words not ending in ṛ and for relations other than learning or birth (which 6.3.25 covers); BM says the same of mitrāvaruṇau, not obtained by the previous rule for want of a final ṛ.
- BM: the vārttika means the prohibition of ānaṅ is to be stated when vāyu is used whether as prior or as posterior member (hence both agnivāyū and vāyvagnī). 'punar' answers the objection that with 'dvandva' already carried forward its repetition is pointless: it serves to take in the deity-words whose association is well known from joint offering (nirvāpa) etc.; 'etat' is the pair brahma-prajāpati, not known in the Veda as sharing an oblation-portion. Followed.
- BM on 'nāpi loke': it regards Bhaṭṭoji's second criterion (association well known in the world) as a mere bold statement (prauḍhivāda), since the Bhāṣya speaks only of those stated in the Veda as receiving a joint offering, and worldly association would over-extend to pārvatīparameśvarau etc. The kaumudī is translated as it stands; the divergence is recorded here (§16).
SK 923 · A 6.3.27V
ईदग्नेः सोमवरुणयोः ॥ ९२३ ॥
īdagneḥ somavaruṇayoḥ
īd agneḥ somavaruṇayoḥ — ī [is substituted for the final of] agni when soma or varuṇa [follows as uttarapada, in a dvandva of deity-names].
Rule. In a dvandva of deity-names, ī replaces the final of agni when soma or varuṇa follows as the later member. Bhaṭṭoji's whole comment is that devatādvandve "in a deity-dvandva" continues from SK 922 by anuvṛtti. His commentators add that the rule is an exception (apavāda) to ānaṅ: where it applies, SK 922 does not.
Example.
agniś ca somaś ca "Agni and Soma" → deities, soma follows → ī for the i of agni → agnī + soma; the finished form agnīṣomau needs one more step, taught in SK 924.
agniś ca varuṇaś ca → agnī + varuṇa → agnīvaruṇau.
Applies when / blocked by. Only in a deity-dvandva. Two boys named Agni and Soma give agnisomau, without ī.
Siddhānta-kaumudī
देवताद्वन्द्वे इत्येव ॥
"In a dvandva of deity-names (devatādvandve)" [is carried forward here] just as
before.
Tattvabodhinī
NSP p. 216—ईदग्नेः—। आनङोऽपवादोऽयम् ॥—देवताद्वन्द्व इत्येवेति । इदं च वृत्तिग्रन्थे स्थितम् ॥ ज्योतिर्लतयोरदेवताद्वन्द्वेऽपि ‘अमीषोमौ प्रणेष्यामि’ इत्याश्वलायनप्रयोगस्त्वार्षत्वात्साधुः ॥ यद्वा । मास्तु तदनुवृत्तिः । अग्निसोमौ माणवकावित्यत्र ‘अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः’ इति न्यायेनादोषत्वात्
Bālamanoramā
ईदग्नेः सोमवरुणयोः - ईदग्नेः । इत्येवेति । 'देवताद्वन्द्वे' इत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । सोमशब्दे वरुणशब्दे च उत्तरपदे परे अग्नेरीदादेशः स्याद्देवताद्वन्द्वे इत्यर्थः । आनङोऽपवादः ।
translator notes
- BM: 'ity eva' means that 'devatādvandve' (A 6.3.26) continues by anuvṛtti (anuvartata eva); the rule then says that in a deity-dvandva, when soma or varuṇa follows as uttarapada, ī is substituted for [the final of] agni; it is an exception (apavāda) to ānaṅ. TB agrees on the apavāda relation and notes that the anuvṛtti stands in the Vṛtti. Followed.
- TB offers an alternative: the anuvṛtti of 'devatādvandve' may be dispensed with, since agnisomau (of two boys) is faultless anyway by the maxim 'abhivyaktapadārthā ye svatantrā lokaviśrutāḥ'; and Āśvalāyana's 'agnīṣomau praṇeṣyāmi' (OCR 'amīṣomau', read as agnīṣomau), a non-deity dvandva of jyotis and latā, is acceptable as ārṣa (Vedic) usage. The kaumudī's unconditional statement is translated as it stands.
SK 924 · A 8.3.82V
अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः ॥ ९२४ ॥
agneḥ stutstomasomāḥ
agneḥ stutstomasomāḥ — [In a compound,] the s of stut, stoma, and soma becomes ṣ (mūrdhanya) after agni.
Rule. In a compound, the s of stut, stoma and soma becomes ṣ when they follow agni. This is a rule from a later part of the grammar, spliced in here because agnīṣomau cannot be finished without it.
Example.
agni + stut "(the sacrifice) in which Agni is praised" → s after agni → agniṣṭut, the name of a sacrifice.
agni + stoma → agniṣṭomaḥ, the name of a hymn of praise (stotra) and of a form of the soma-sacrifice.
agnī + soma (from SK 923) → s after agni → agnīṣomau "Agni and Soma".
agnī + varuṇa → no s to change → agnīvaruṇau.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators note that this rule is an exception to sāt padādyoḥ (A 8.3.111), which otherwise forbids ṣ at the beginning of a word inside a compound. And they note that the non-deity agnisomau gets neither ī nor ṣ: the ṣ of soma is wanted only after the lengthened agnī.
Siddhānta-kaumudī
अग्नेः परेषामेषां सस्य षः स्यात्समासे । अग्निष्टुत् । अग्निष्टोमः । अग्नीषोमौ । अग्नीवरुणौ ॥
In a compound (samāsa), ṣ takes the place of the s of these [words stut, stoma, soma]
when they follow agni. agniṣṭut [name of a sacrifice]. agniṣṭomaḥ [name of a stotra
and of a soma-sacrifice form (saṃsthā)]. agnīṣomau 'Agni and Soma'. agnīvaruṇau 'Agni and Varuṇa'.
Tattvabodhinī
NSP p. 216—अग्नेः—। ‘सात्पदाद्योः’ इति निषेधेऽयमारम्भः ॥—अग्निपुदिति । अग्निः स्तूयतेऽस्मिन् सः क्रतुविशेषः । संपदादित्वादधिकरणे क्रिप् ॥—अग्निष्टोम इति । अग्नीनां स्तोमोऽग्निष्टोमः । सोमयागस्य संस्थास्वाद्या संस्था उच्यते
Bālamanoramā
अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः - अग्ने स्तुत् । स्तुत्-स्तोम-सोम इति द्वन्द्वात् षष्ठर्थे प्रथमा । 'सहेः साडः सः' इत्यतः 'स' इति षष्ठएकवचनान्तमनुवर्तते । अग्नेरिति पञ्चमी । 'समासेऽङ्गुलेः' इत्यतः समासे इत्यनुवर्तते । तदाह — अग्नेः परेषामिति । षः स्यादिति ।अपदान्तस्य मूर्धन्यः॑ इत्यनुवृत्तेरिति भावः । 'सात्पदाद्योः' इति षत्वनिषेधापवादोऽयम् । अग्निष्टुदिति । क्रतुविशेषोऽयम् । अग्निष्टोम इति । स्तोत्रविशेषस्य, संस्थाविशेषस्य च नाम । अग्नीषोमाविति । अग्निश्च सोमश्चेति विग्रहः । ईत्त्वषत्वे । अग्नीवरुणाविति । अग्निश्च वरुणश्चेति विग्रहः । ईत्त्वम् । देवताद्वन्द्वे किम् । अग्निर्नाम कश्चित्, सोमो नाम कश्चित् । अग्निसोमौ अदेवताद्वन्द्वत्वादीत्त्वं न । अत एव च न षत्वम्,अग्नेर्दीर्घात् सोमस्य इष्यते॑इति वार्तिकात् । इद्वृद्धौ ।अग्ने॑रिति 'देवताद्वन्द्वे' इति चानुवर्तते । वृद्धिशब्देन वृद्धिमल्लक्ष्यते, देवताद्वन्द्वे केवलवृद्धिरूपोत्तरपदाऽसम्भवात् । तदाह — वृद्धिमतीति । इदिति तकार उच्चारणार्थः । प्रयोजनाऽभावान्नेत्संज्ञा । नापि तपरकरणं, विधीयमानत्वादेव सवर्माऽग्राहकत्वात् । अग्नामरुताविति.अग्निश्च मरुच्चेति विग्रहः ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्यानङ् । आग्निमारुतं कर्मेति ।साऽस्य देवते॑त्यण् । तद्धितान्तप्रातिपदिकावयवत्वात्सुपो लुक् । अग्नोवरुणाविति ।ईदग्ने॑इतीत्त्वम् । आग्निवारुणमिति ।साऽस्य देवते॑त्यण् । ननुतद्धितेष्वचामादे॑रित्यादेरचो वृद्धिविधानात्कथमुत्तरपदस्याऽऽदिवृद्धिरित्यत आह — देवताद्वन्द्वेचेत्युभयपदवृद्धिरिति । नन्वग्नोरिकारस्य इकारविधिव्र्यर्थ इत्यत आह — आनङमीत्त्वं च बाधित्वेति ।आग्निमारुत॑मित्यत्रानङ्,आग्निवारुण॑मित्यत्र ईत्त्वस्य च बाधनार्थग्नोरिकारस्य पुनरिकारविधानमित्यर्थः । ननुसमर्थानां प्रथमाद्रे॑त्यत्र परिनिष्ठितात्तद्धितोत्पत्तिरिति वक्ष्यते । तथा च अग्नामरुतौ देवते अस्येति, अग्नीवरणौ देवते अस्येति च विग्रहे अग्नामरुच्छब्दादग्नीवरुणशब्दाच्च आनङीत्त्वाभ्यां परिनिष्ठिताद्देवताद्वन्द्वात्साऽस्य देवते॑त्यण्तद्धित उत्पद्यते । ततस्तन्निमित्तकोभयपदवृद्धिः । ततः 'इद्वृद्धौ' इत्यस्य प्रवृत्तिरिति क्रमः । ततश्च तद्धितोत्पत्तेः प्रागेव प्रवृत्तयोरानङीत्त्वयोः कथम् 'इद्वृद्धौ' इत्यनेन बाधः , युगपत्प्रवृत्तावेव बाध्यवाधकभावाभ्युपगमात् । उक्तं च भाष्ये — ॒भुक्तवन्तं प्रति मा भुक्था इत्युक्ते किं तेन कृतं स्या॑दिति । अत आह — अलौकिके [विग्रह]वाक्ये इति । अग्नि मरुत् औ देवते अस्येति, अग्नि वरुण औ देवते अस्येति च तद्धिताऽलौकिकविग्रहवाक्ये आनङीत्त्वे प्रवर्तमाने बाधित्वा इद्विधिः प्रवर्तत इत्यर्थः । यद्यपि तदानीमुत्तरपदस्य वृद्धिमत्त्वं नास्ति,तद्धिताऽभावात् , तथाप्युत्तरपदस्य भाव्येव वृद्धिमत्त्वमिह विवक्षितमिति भावः ।
translator notes
- BM: 'stut-stoma-somāḥ' is a dvandva in the nominative with genitive sense; 'saḥ' (genitive singular) is carried forward (anuvṛtti) from 'saheḥ sāḍaḥ saḥ' (A 8.3.56), 'samāse' from 'samāse 'ṅguleḥ saṅgaḥ' (A 8.3.80), and 'ṣaḥ' comes by the anuvṛtti of 'apadāntasya mūrdhanyaḥ' (A 8.3.55); 'agneḥ' is ablative. This is what the Kaumudī's paraphrase 'agneḥ pareṣām eṣāṃ sasya ṣaḥ syāt samāse' unpacks. BM and TB: the rule is an exception (apavāda) to the prohibition of ṣatva in 'sāt padādyoḥ' (A 8.3.111), which would otherwise block ṣ at the beginning of these padas.
- BM: agniṣṭut is a particular sacrifice (kratu); agniṣṭomaḥ is the name of a particular stotra and of a particular saṃsthā. TB: agniṣṭut = 'that in which Agni is praised', kvip in locative sense by the saṃpadādi rule; agniṣṭomaḥ = 'the stoma of the fires', the first of the saṃsthās of the soma sacrifice. The bracketed glosses follow this.
- BM: agnīṣomau = agniś ca somaś ca, with ī by 'īd agneḥ somavaruṇayoḥ' (SK 923) and ṣ by this rule; agnīvaruṇau = agniś ca varuṇaś ca, with ī only (varuṇa has no s). Where the dvandva is not of deities — Agni and Soma as persons' names — agnisomau has no ī, and therefore no ṣ either, by the vārttika 'agner dīrghāt somasya iṣyate' (ṣ of soma is wanted only after the lengthened agni). The Kaumudī gives finished forms only; the steps are BM's.
- textual The BM block runs on past this sūtra into its commentary on 'id vṛddhau' (SK 925: agnāmarutau, āgnimārutam, āgnivāruṇam, the alaukika-vākya discussion). Read through; that material belongs to SK 925 and is not used here.
SK 925 · A 6.3.28V
इद्वृद्धौ ॥ ९२५ ॥
idvṛddhau
idvṛddhau — [In a devatā-dvandva, in place of the final of agni] there is it (short i) when [the following member] carries vṛddhi.
Rule. In a deity-dvandva, when the later member carries vṛddhi, short i (it; the t is for pronunciation) replaces the final of agni. A later member carries vṛddhi when the dvandva is the base of a taddhita word: by devatādvandve ca (SK 1239) such a derivative takes vṛddhi in both members.
Example.
agnāmarutau devate asya "(the rite) whose deities are Agni and the Maruts" → the taddhita affix is added to the dvandva → vṛddhi in both members by SK 1239 → the later member māruta now carries vṛddhi → short i for the final of agni → āgnimārutaṃ karma.
agnīvaruṇau devate asya → both members take vṛddhi → āgnivāruṇam.
Applies when / blocked by. The i is prescribed at the technical stage of derivation (the alaukika sentence, the analysis with case-endings shown) and there it sets aside both ānaṅ (SK 922) and ī (SK 923). Bhaṭṭoji's commentators observe that prescribing i in place of i has its point precisely in displacing those two substitutes. Why "when there is vṛddhi"? āgnendraḥ "(the rite) of Agni and Indra": by nendrasya parasya (SK 1240) indra as later member takes no vṛddhi, so this rule does not apply, ānaṅ stands, and ā + i gives e by guṇa.
A vārttika, viṣṇau na: not before viṣṇu — āgnāvaiṣṇavam, where ānaṅ remains although vaiṣṇava carries vṛddhi.
Siddhānta-kaumudī
वृद्धिमत्युत्तरपदे अग्नेरिदादेशः स्याद्देवताद्वन्द्वे । अग्नामरुतौ देवते अस्य आग्निमारुतं कर्म । अग्निवरुणौ देवते अस्य आग्निवारुणम् । देवताद्वन्द्वे च SK 1239 इत्युभयपदवृद्धिः । अलौकिके वाक्ये आनङमीत्त्वं च बाधित्वा इत् । वृद्धौ किम् । आग्नेन्द्रः । नेन्द्रस्य परस्य SK 1240 इत्युत्तरपदवृद्धिप्रतिषेधः ।
When the following member (uttarapada) carries vṛddhi, the substitute it
(short i) occurs for [the final of] agni in a devatā-dvandva. agnāmarutau
devate asya → āgnimārutaṃ karma ("the rite whose deities are Agni and
Marut"). agnīvaruṇau devate asya → āgnivāruṇam. By "devatādvandve ca"
(SK 1239) vṛddhi occurs in both members. In the non-worldly (alaukika)
sentence [i.e. at the stage of formal derivation], it [applies], setting
aside ānaṅ and the ī-substitution. Why "when there is vṛddhi"? āgnendraḥ —
by "nendrasya parasya" (SK 1240) vṛddhi of the following member is
prohibited.
vārttikaविष्णौ न
(vārttika) viṣṇau na — [The i-substitute for agni does] not [occur] before viṣṇu.
(वार्तिकम्) ॥ आग्नावैष्णवम् ॥
(vārttika) āgnāvaiṣṇavam.
Tattvabodhinī
NSP p. 216–217—इद्धृद्धौ । तकार उच्चारणार्थः । इकारस्येकारविधानं तु वाधकवाधनार्थम् ॥ वृद्धिशब्देनात्र वृद्धिमद्वृह्यते, वृद्धिमात्रस्योत्तरपदस्यासंभवादतो व्याचष्टे—वृद्धिमत्युत्तरपद इति ॥—आनङमीत्वं च वाधित्वेति । यद्यपि वृद्धेः प्रागेव आनङीत्ययोरन्तरङ्गत्वात्प्रवृत्तिरस्ति, तथापि ‘परिहृत्यापवादविषयमुत्सर्गोऽभिनिविशते’ इति न्यायादानङीत्वे न भवत इति भावः ॥—आग्नावैष्णवमिति । इत्याभावादनङेव भवति ॥—रुत्वं मा भूदिति । अकारे सति सकारस्य श्रवणं भवति, तेन प्रयोगे विकाराभावोऽनुमीयत इति भावः ॥—विसर्गमिति । तथा च ‘क्रचिद्विकारो न’ इत्येवानुमेयं लक्ष्यानुरोधादिति भावः ॥—उषासाक्ष र्यमिति । उपाश्च सूर्यश्च तयोः समाहारः ॥—मातरपितरौ—। मातृशब्दस्यानङादेशो निपात्यते
Bālamanoramā
इद्वृद्धौ - आगेन्द्र इति । अग्निश्च इन्द्रश्च अग्नेन्द्रौ ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्यानङ् । आद्गुणः । अग्नेन्द्रौ देवते अस्येत्याग्नेन्द्रः ।साऽस्य देवते॑त्यण् । आदिवृद्धिः । अत्रेन्द्रशब्दस्योत्तरपदस्य वृद्धिमत्त्वाऽभावात् । 'इद्वृद्धौ' इति नेति भावः ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्युभयपदवृद्धिमाशङ्क्याह — नेन्द्रस्येति । विष्णौ नेति । विष्णुशब्दे परे अग्नेरिकारो नेति वक्तव्यमित्यर्थः । आग्नावैष्णवमिति । अग्नि ष्च विष्णुश्च -अग्नाविष्णू ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्यानङ् । अगनाविष्णू देवते अस्येत्यर्थेसाऽस्य देवते॑त्यण् । आग्नावैष्णवं हविः ।देवताद्वन्द्वे चे॑त्युभयपदवृद्धिः । इत्त्वाऽभावादान व ।
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 217 तल्लक्षणश्चेदेवेति—तल्लक्षणे विशेषे इत्येव सिद्धे चेदेवग्रहणं स्पष्टार्थम् । २ पुमान् स्त्रियेति—अत्र विभक्तावित्यनुवर्तते विभक्तौ तदितरकृतविशेषविरहश्चेदित्यर्थः । अतएव जननीपरिच्छेत्तवाचकमातृशब्दयोर्नैकशेषः ।
translator notes
- textual Source reads agnivaruṇau devate asya (short i). BM, in its block filed under SK 924 that runs on into this sūtra, reads agnīvaruṇau with explicit ītva ('agnīvaruṇāv iti — īd agner itīttvam'; 'agnīvaruṇau devate asya iti ca vigrahe … ānaṅ-īttvābhyāṃ pariniṣṭhitāt'), and the derivation requires it (ī by SK 923 in the dvandva, then displaced by it under the vṛddhi). Translated as agnīvaruṇau; the source's short i is taken as a digitization slip and is not emended.
- TB: 'vṛddhau' means an uttarapada that carries vṛddhi (vṛddhimat), since the uttarapada cannot itself be vṛddhi — hence the SK's 'vṛddhimaty uttarapade'. The t of 'it' is for pronunciation; prescribing i for i serves to block the blockers (ānaṅ, ī).
- TB on 'setting aside ānaṅ and ītva': although ānaṅ (SK 922) and ī (SK 923), being antaraṅga, would apply before the vṛddhi, by the maxim 'the utsarga takes hold only after leaving the domain of its apavāda' they do not apply here.
- BM on āgnendraḥ: agni + indra → agnendrau (ānaṅ by 'devatādvandve ca' A 6.3.26, then guṇa), aṇ by 'sāsya devatā' (A 4.2.24) with initial vṛddhi; since the uttarapada indra carries no vṛddhi ('nendrasya parasya'), idvṛddhau does not apply and ānaṅ stands.
- BM: agni + viṣṇu → agnāviṣṇū (ānaṅ), aṇ by 'sāsya devatā' → āgnāvaiṣṇavaṃ haviḥ with vṛddhi of both members; in the absence of it, ānaṅ remains (TB agrees).
SK 926 · A 6.3.29V
दिवो द्यावा ॥ ९२६ ॥
divo dyāvā
divo dyāvā — [In a deity-dvandva, when an uttarapada follows,] dyāvā is substituted for div.
Rule. In a deity-dvandva, dyāvā is substituted for div when a later member follows. Bhaṭṭoji supplies only the setting, "in a deity-dvandva, when an uttarapada follows"; the subject and the substitute are read off the sūtra itself.
Example.
dyauś ca bhūmiś ca "heaven and earth" → div is the prior member → dyāvā + bhūmi → dyāvābhūmī.
dyauś ca kṣāmā ca → dyāvākṣāmā, a Vedic form, kṣāmā being a Vedic word for the earth; there the case-ending is replaced by ḍā by a Vedic rule (A 7.1.39).
Siddhānta-kaumudī
देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे । द्यावाभूमी । द्यावाक्षामा ॥
[dyāvā is substituted for div] in a deity-dvandva (devatādvandva), when an uttarapada
follows. dyāvābhūmī 'heaven and earth'. dyāvākṣāmā 'heaven and earth' [Vedic].
Bālamanoramā
दिवो द्यावा - दिवो द्यावा । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — देवताद्वन्द्वे इति । द्यावाभूमि इति । द्यौश्च भूमिश्चेति विग्रहः । द्यावाक्षामा रुक्मो अन्तर्विभाति॑ इति ऋचि पठितमिदम् । द्यावापृथिव्योरित्यर्थः । द्यौश्च क्षामा चेति विग्रहः । क्षामाशब्दो भुमिपर्यायो वेदे । तत्र द्वन्द्वे दिवो द्यावादेशः । षष्ठआस्तुसुपां सुलुक्इति डादेशः,देवताद्वन्द्वे चे॑ति पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृतिस्वर इति वेदभाष्ये स्पष्टम् ।
translator notes
- BM: the Kaumudī explains the sūtra by supplying its remainder — 'in a deity-dvandva, when an uttarapada follows'; the bracketed subject and operation are that remainder, read from the sūtra 'divo dyāvā' itself.
- BM: dyāvābhūmī = dyauś ca bhūmiś ca; dyāvākṣāmā = dyauś ca kṣāmā ca, kṣāmā being a Vedic synonym of bhūmi, the form occurring in the ṛc 'dyāvākṣāmā rukmo antar vi bhāti' standing for the genitive dual dyāvāpṛthivyoḥ; in that dvandva dyāvā replaces div, the genitive ending is replaced by ḍā by 'supāṃ suluk…' (A 7.1.39), and both members keep their original accent by 'devatādvandve ca', as is clear in the Veda-bhāṣya. Followed for the '[Vedic]' label.
SK 927 · A 6.3.30V
दिवसश्च पृथिव्याम् ॥ ९२७ ॥
divasaśca pṛthivyām
divasaś ca pṛthivyām — And divas [is the substitute for div] before pṛthivī [in a devatā-dvandva].
Rule. Before pṛthivī, divas is substituted for div — and, by the ca, dyāvā as well. The word divaḥ "of div" continues from SK 926.
Example.
dyauś ca pṛthivī ca "heaven and earth" → divas for div → divaspṛthivyau; or dyāvā for div → dyāvāpṛthivyau.
Applies when / blocked by. The sūtra states the substitute as divasa, with an a after the s. The a is not heard in the result; it is pronounced only so that the s is not turned into ru by sasajuṣo ruḥ (A 8.2.66), which would give a visarga. In the Veda the rule follows attested usage (dṛṣṭānuvidhi): dyāvā cid asmai pṛthivī, where the two members stand apart with other words between them. In divaspṛthivyor aratim the authors of the word-by-word recitation (padapāṭha) read a visarga, divaḥ-pṛthivyoḥ; scholars discuss this.
Siddhānta-kaumudī
दिव इत्येव । चाद् द्यावा । आदेशे अकारोच्चारणं सकारस्य रुत्वं माभूदित्येतदर्थम् । द्यौश्च पृथिवी च दिवस्पृथिव्यौ । द्यावापृथिव्यौ । छन्दसि दृष्टानुविधिः ॥ द्यावा चिदस्मै पृथिवी । दिवस्पृथिव्योररतिमित्यत्र पदकारा विसर्गं पठन्ति ॥
"Of div" [continues] just as before. By the ca, dyāvā [also]. The
pronouncing of an a after the s in the substitute [divas, stated as divasa] is
so that the s not become ru.
dyauś ca pṛthivī ca → divaspṛthivyau; dyāvāpṛthivyau. In the Veda [the
operation] follows what is observed (dṛṣṭānuvidhi): "dyāvā cid asmai
pṛthivī". In "divaspṛthivyor aratim" the authors of the padapāṭha read a
visarga.
Bālamanoramā
दिवसश्च पृथिव्याम् - दिवसश्च पृथिव्यां । दिव इत्येवेति । दिव इत्यनुवर्तत एवेत्यर्थः, स्वरितत्वादिति भावः । तर्हि चकारो व्यर्थ इत्यत आह — चादिति । तथा च दिव्शब्दस्य दिवसादेशो, द्यावादेशश्च स्यात्पृथिवीशब्दे उत्तरपदे परे देवताद्वन्द्वे इत्यर्थः । 'दिवस्पृथिव्याः' इत्यत्र सकारादकारस्याऽश्रवणाद्दिवसादेशस्य सकारान्तत्वावश्यंभावादादेश सकारादकारोच्चारणस्य किं प्रयोजनमित्यत आह — आदेशेऽकारोच्चारणमिति । सामर्थ्यात्ससजुषो रु॑रिति रुत्वं नेति भावः । ननुद्यावा चिदस्मै पृथिवी सन्नमेते॑ इत्यत्र दिव्शब्दपृथिवीशब्दयोः कथं द्वन्द्वः , कथं वा दिवो द्यावा देशः, उत्तरपदस्य 'चिदस्मै' इत्यनेन व्यवहितत्वादित्यत आह — छन्दसि दृष्टानुविधिरिति॥ भाष्यवाक्यमेतत् । वेदे दृष्टानुसरणमित्यर्थः । यतादृष्टं तथा प्रक्रिया कल्पनीयेति भावः । पदकारा इति ।दिवस्पृथिव्यो॑रित्यवग्रहे विसर्गं पठन्तीत्यर्थः । 'पदकारा' इत्यनेन पदपाठस्याधुनिकत्वं सूचितम् । तथाच विसर्गपाठः प्रामादिक इति सूचितम्, अकारोच्चारणेन रुत्वनिवृत्तेरुक्तत्वात् । उषासोषसः । उषासासूर्यमिति । उषाश्च सूर्यश्चेति समाहारद्वन्द्वः । मातरपितरावुदीचाम् । उदीचां मते मातरपितराविति भवतीत्यर्थः । अत्र मातृशब्दस्याऽरङादेशो निपात्यते । मातापितराविति । अरङभावे 'आनङृतः' इत्यानङ् । द्वन्द्वाच्चुदष । समासान्ताधिकारस्थं तद्धिताधिकारस्थं चेदं सूत्रम् । टच्स्यादिति । 'राजाहःसखिभ्यः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । वाक्त्वचमिति । वाक्य त्वक्चेति समाहारद्वन्द्वः । कुत्वस्याऽसिद्धत्वाच्चवर्गान्तत्वाट्टच् ।एवं त्वक्रुआजमित्यत्रापि । त्वक्च रुआक्चेति विग्रहः । शमीदृषदमिति । शमी च दृषच्चेति विग्रहः । दकारान्तत्वाट्टच् । वाक्त्विषमिति । वाक्च त्विट् । चेति विग्रहः । षान्तत्वाट्टच्, जश्त्वस्याऽसिद्धत्वादिति भावः । छत्रोपानहमिति । छत्रं च उपानच्चेति विग्रहः । हान्तत्वाट्टच् । प्रावृट्शरदाविति । प्रावृट् च शरच्चेति विग्रहः । इतरेतरयोगद्वन्द्वत्वान्न टजिति भावः ।*****इति बालमनोरमायांद्वन्द्वसमासः*****अथ द्विरुक्तप्रक्रिया । — — — — — — —
translator notes
- BM: 'diva ity eva' means 'divaḥ' is carried forward (anuvṛtti) from 'divo dyāvā' (SK 926), being svarita-marked; the ca then supplies dyāvā as a further alternative — so div takes divas or dyāvā before pṛthivī in a devatā-dvandva.
- BM: since no a is heard in divaspṛthivyoḥ, the substitute must end in s; the a is pronounced so that, by the force (sāmarthya) of that pronunciation, ru by 'sasajuṣo ruḥ' (A 8.2.66) does not apply. 'chandasi dṛṣṭānuvidhiḥ' is the Bhāṣya's sentence, answering how the dvandva and the dyāvā-substitute obtain in 'dyāvā cid asmai pṛthivī' though the members are separated by 'cid asmai'.
- BM and TB differ on the padakāras' visarga in 'divaḥ-pṛthivyoḥ'. BM: the padapāṭha is late and its visarga reading a lapse, since the a was pronounced precisely to exclude ru. TB: from it one infers only that 'sometimes the change [to divas] does not occur', in deference to attested usage. The English is kept neutral.
SK 928 · A 6.3.31V
उषासोषसः ॥ ९२८ ॥
uṣāsoṣasaḥ
uṣāsoṣasaḥ — uṣāsā [is substituted] for uṣas [in a dvandva of deity-names].
Rule. In a deity-dvandva, uṣāsā is substituted for the word uṣas "dawn".
Example.
uṣas + sūrya "Dawn and the Sun" → uṣāsā for uṣas → uṣāsāsūryam.
Siddhānta-kaumudī
उषस्शब्दस्योषादेशो देवताद्वन्द्वे । उषासासूर्यम् ॥
In a dvandva of deity-names, [uṣāsā] is substituted for the word uṣas. uṣāsāsūryam.
translator notes
- textual The source reads 'uṣasśabdasyoṣādeśo' (substitute uṣā); the sūtra (uṣāsā + uṣasaḥ) and the example uṣāsāsūryam require the substitute uṣāsā, so 'uṣāsādeśo' is expected and a syllable (sā) appears to have dropped in digitization. The translation gives the substitute in brackets; the source is left unchanged.
SK 929 · A 6.3.32V
मातरपितरावुदीचाम् ॥ ९२९ ॥
mātarapitarāvudīcām
mātarapitarāv udīcām — [The form] mātarapitarau [is set down] in the usage of the northerners (udīcām).
Rule. The form mātarapitarau "mother and father" is set down by nipātana in the usage of the northerners (udīcām): the final ṛ of mātṛ appears as ar instead of taking ānaṅ.
Example.
mātā ca pitā ca → in northern usage → mātarapitarau.
Applies when / blocked by. Why "of the northerners"? Elsewhere the form is mātāpitarau, by SK 921.
Siddhānta-kaumudī
मातरपितरौ । उदीचां किम् । मातापितरौ ॥
mātarapitarau. Why "of the northerners"? [Otherwise] mātāpitarau.
SK 930 · A 5.4.106V
द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे ॥ ९३० ॥
dvandvāccudaṣahāntāt samāhāre
dvandvāc cudaṣahāntāt samāhāre — After a dvandva ending in a c-class consonant (cu), d, ṣ or h, [the samāsānta affix ṭac occurs] in the sense of samāhāra.
Rule. After a dvandva ending in a consonant of the c-class (cu: c ch j jh ñ), or in d, ṣ or h, the closing affix ṭac is added in the sense of samāhāra. The ṭ and the c of ṭac are markers; the affix adds a.
Example.
vāk ca tvak ca "speech and skin" → group-compound vāktvac, ending in c → add ṭac → vāktvaca → neuter singular → vāktvacam.
tvac + sraj "skin and garland" → ends in j → tvaksrajam; the j-final example shows why the whole class cu is named, not c alone.
śamī + dṛṣad "śamī-wood and a stone" → ends in d → śamīdṛṣadam.
vāc + tviṣ "speech and splendour" → ends in ṣ → vāktviṣam.
chatra + upānah "umbrella and sandal" → ends in h → chatropānaham.
Applies when / blocked by. Why "in samāhāra"? prāvṛṣ + śarad "the rains and the autumn" as a pair → prāvṛṭśaradau, with no affix. With this rule the dvandva-samāsa-prakaraṇa ends.
Siddhānta-kaumudī
चवर्गान्ताद्दषहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात्समाहारे । वाक् च त्वक्च वाक्त्वचम् । त्वक्स्रजम् । शमीदृषदम् । वाक्त्विषम् । छत्रोपानहम् । समाहारे किम् । प्रावृट्शरदौ ॥
After a dvandva ending in a consonant of the c-class (cavarga), or ending in d, ṣ
or h, [the samāsānta affix] ṭac occurs in the sense of samāhāra. vāk ca tvak ca →
vāktvacam. tvaksrajam. śamīdṛṣadam. vāktviṣam. chatropānaham. Why "in samāhāra"?
prāvṛṭśaradau.
Tattvabodhinī
NSP p. 217—द्वन्द्वात्—अन्तग्रहणं विस्पष्टार्थं, च इति वर्गग्रहणस्य प्रयोजनं ध्वनयति—त्वक्खजमिति । वहूनां द्वन्द्वे तु वाक्लक्खजम् । द्वन्द्वगर्भे द्वन्द्वे तु वाक्लक्खजम् ॥ ॥ इति द्वन्द्वः ॥ द्वन्द्वापवादत्वेनाह—अथैकशेष इति ॥—विरूपाणामिति । रूप्यते बोध्यत इति व्युत्पत्त्या सौत्रस्य रूपशब्दस्यार्थपरतयापि व्याख्यानात्सूत्राक्षरैरेव लब्धुं शक्यत इति प्रागेव व्याख्यातम्
translator notes
- TB: the word 'anta' in the sūtra is for clarity; by tvaksrajam (final j) Bhaṭṭoji indicates the purpose of specifying the whole class with 'cu' rather than c alone. TB adds the many-member form vāktvaksrajam, and marks the end of the dvandva section here ('iti dvandvaḥ'), the remainder of its block belonging to the ekaśeṣa section. TB's OCR reads 'tvakkhajam' for tvaksrajam.