Prakaraṇa 19 · SK 829–900

बहुव्रीहिसमासप्रकरणम्

bahuvrīhisamāsaprakaraṇam · 72 sūtras

SK 829 · A 2.2.23बहुव्रीहिसंज्ञा

शेषो बहुव्रीहिः ॥ ८२९ ॥

śeṣo bahuvrīhiḥ

śeṣo bahuvrīhiḥ — The remainder (śeṣa) is termed bahuvrīhi. (This is an adhikāra.)

Rule. This is an adhikāra, a heading whose word is read into the rules that follow it. The "remainder" (śeṣa) — that compounding which the rules from SK 683 (dvitīyā śritā…) onward have not specifically taught — is named bahuvrīhi. The remainder is the compounding of a word ending in the first case (prathamānta).

Example.

pītam ambaram → both words end in the first case → no rule of chapter 18 covers them → their compound is a bahuvrīhi.

Applies when / blocked by. This rule produces no form of its own; it only gives the name. The name governs every rule down to SK 900.

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् । द्वितीया श्रिता - SK 683 इत्यादिना यस्य त्रिकस्य विशिष्य समासो नोक्तः स शेषः प्रथमान्तमित्यर्थः ॥

This is an adhikāra (governing heading). By "dvitīyā śritā…" (SK 683) and the rules that follow, the compounding of certain triads of case-endings has been specifically taught; the triad (trika) whose compound has not been specifically stated is the "remainder" (śeṣa) — that is, the word ending in the first case (prathamānta). This is the sense.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 200–201

—यस्य त्रिकस्येति । यद्यपि ‘प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया’ इत्युक्तम् । तथापि ‘द्वितीया श्रितादिभिः’ इतिवत् ‘प्रथमा केनचित्सह समस्यते’ इति नोक्तमित्यर्थः ॥ वार्तिककृता प्रथमयेत्युक्तावपि सूत्रकृता नोक्तमिति वा ॥—प्रथमान्तमिति । कण्ठेकाल इत्यादिबहुव्रीहिस्तु ज्ञापकसाध्य इति भावः ॥—अन्यस्य पदस्यार्थ इति । समस्यमानपदातिरिक्तस्य पदस्यार्थ इत्यर्थः । पदेन हि प्रकृत्यर्थोपसर्जनकः प्रत्ययार्थः कर्मकर्त्रादिरभिधीयते । प्रथमान्तेन तु प्रातिपदिकार्थमात्रम् ॥ यद्यपि त्रिकपक्षे संख्या प्रत्ययार्थः तथापि तस्याः प्रकृत्यर्थं प्रति विशेषणलात्र प्रकृत्यर्थोपसर्जनकः प्रत्ययार्थः प्रथमान्तस्यास्ति । एवं च ‘द्वितीयान्ताद्यर्थं’ इति फलितम् । तदाह—अप्रथमाविभक्त्यर्थं इति ॥—समानेति । एतच्च शेषग्रहणाल्लब्धम् ॥ अनेकं किम् । बहूनामपि यथा स्यात् । एतच्च मूल एव स्फुटीमविष्यति । अनिज्विधौ केवलग्रहणं ज्ञापकीकृत्यानेकग्रहणमिह सुत्यजमित्याहुः ॥ अन्यग्रहणं किम् । बहुव्रीहितत्पुरुषयोर्विषयविभागो यथा विज्ञायेत, स्वपदार्थे हि सावकाशं तत्पुरुषं परलादन्यपदार्थे बहुव्रीहिर्बाधते । असति लन्यग्रहणे कण्ठेकाल इत्यादौ व्यधिकरणपदे बहूनां समुदाये च सावकाशं बहुव्रीहिं स्वपदार्थं इवान्यपदार्थेऽपि नीलोत्पलं सर इत्यादौ समानाधिकरणे तत्पुरुषो बाधेत । पदग्रहणं किम् । वाक्यार्थे मा भूत् । ग्राहवती नदी । इह मा ज्ञासीरिति वाक्यार्थो गम्यते । अर्थग्रहणं किम् । यावता पदेन पदान्तरस्य वृत्त्यसंभवादेव पदार्थे भविष्यति । अत्राहुः— प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थाभिधानं यथा स्यात् । अन्यथा प्राधान्यात् प्रत्ययार्थमात्रं गृह्येत । इष्टापत्तौ तु चित्रगुरित्येतत् षम्ब्रयसंबन्धमात्रपरं स्यात् । तथा च देवदत्तादेः सामानाधिकरण्यं न स्यादिति । अत्रेदमवधेयम् । ‘सुपा—’ इत्येतन्नावुतंते । तेनात्रानेकं प्रथमान्तं मिथः समस्यते इति पर्यवसन्नोऽर्थः । एवं च द्विपदबहुव्रीहिर्बाध एव ॥ ये तु ‘सुप्सुपा’ इत्यनुवर्त्य ‘अनेकं सुवन्तं सुपा सह—’ इति व्याचक्षते तेषां तु द्विपदबहुव्रीहिर्बुल्लं एवेति ॥ द्वितीयादिविभक्त्यर्थकर्मणोदाहरति—प्राप्तमित्यादि । प्राप्तकर्मकप्राप्तिकर्तृ उदकं विग्रहार्थः । उदककर्तृकप्राप्तिकर्मेति समासार्थः । विग्रहवाक्ये स इति प्रयोगे तु तस्याप्ययमेवार्थः ॥ अनडुत्कर्तृकोद्वहनकर्माभूतो रथः । रथकर्मकोद्वहनकर्ता तु समासार्थः ॥ रुद्रसंप्रदानकोपहरणकर्माभूतः पशुः । पशुकर्मकोपहरणसंप्रदानं तु समासार्थः ॥ स्थाल्यवधिकोद्धरणकर्म ओदनः । ओदनकर्मकोद्धरणवधिस्थाली समासार्थ इत्यादि ॥ इह कर्मादीनां समासेनाभिहितलात्प्रथमा ॥ ननु वाक्ये धात्वर्थं प्रति क्तप्रत्ययार्थस्य कर्तुः कर्मणो वा विशेष्यलादृतावपि तथैवोचितेति प्राप्तोदकोद्धरणादौ उदककर्तृकप्राप्तीत्यादिवर्णनं तु न युज्यते इति चेत् । उच्यते । एकार्थाभावादिभिर्वृत्तौ विशिष्टार्थविषयकं शक्त्यन्तरमेव स्वीक्रियते, न लवयवशक्तिः इति नानुपपत्तिः ॥ व्यपेक्षावादिभि- स्वगत्या भिन्नैव व्युत्पत्तिः स्वीकार्या । किं च कर्तृविशिष्टप्राप्तेः पदार्थत्वे तस्यैव नामार्थलादुदकस्य तदभेदो वाच्यः, स च वाधितः, न हि कर्तृविशिष्टा प्राप्तिरुदकमिति संभवति । अत एव ‘बहूनां वृत्तिधर्माणां वचनैरेव साधने स्यान्महद्गौरवम्’ इत्यादिना समर्थसूत्रे एकार्थाभावपक्ष एव प्रवल इत्यवोचाम

Bālamanoramā

शेषो बहुव्रीहिः - शेषो बहुव्रीहिः । त्रिकस्येति । विभक्तेरित्यर्थः । ननुद्वितीया श्रिते॑तितृतीया तत्कृते॑तिचतुर्थी तदर्थे॑तिपञ्चमी भयेने॑ति,षष्ठी॑ति,सप्तमी शौण्डै॑रिति च द्वितीयादिविभक्तीनां षण्णां समासो विहितः ।विशेषणं विशेष्येणे॑त्यादिना तु प्रथमाया अपि समासो विहितः, अतः शेषविभक्तिर्दुर्लभेत्यत आह — विशिष्येति । विशेषणसमासस्य वस्तुतः प्रथमाविभक्तौ प्रवृत्तावपि प्रतमाविभकिंत विशिष्य उच्चार्य विधानाऽभावात्समासविधिषु विसिष्यनिर्दिष्टद्वितीयादिविभक्तिषट्कापेक्षया शेषः प्रथमाविभक्तिरित भावः । तदाह — प्रथमान्त इत्यर्थ इति । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ।

śeṣo bahuvrīhiḥ — On "of the triad (trika)": he means "of the vibhakti (case-ending)." Objection: By "dvitīyā śritā", "tṛtīyā tatkṛta", "caturthī tadartha", "pañcamī bhayena", "ṣaṣṭhī", and "saptamī śauṇḍaiḥ", the compounding of the six case-endings from the second onward has already been prescribed; and by "viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa…" and the like, the compounding of the first case too has been prescribed. A "remaining" case-ending is therefore hard to find. Response: To this he says "specifically (viśiṣya)." Although the qualifier-compound (viśeṣaṇasamāsa) does in fact operate upon the first case, since there is no prescription that names the first case specifically, the first case is the "remainder" relative to the six case-endings from the second onward that are specifically named in the compounding rules. Accordingly he says: "it means the word ending in the first case (prathamānta)." This is clear in the Bhāṣya.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 201 १ पुंवाचकस्येवेति—प्रत्यासत्त्या पुंवद्भावभाजः शब्दस्य प्रयोगान्तरे ‘पुमांसमाचक्षाणस्य यद्रूपं तदेवातिदिद्यते, तेन जरतीश-ब्देन विग्रहे बृद्धगुरिति, वरटा भार्या यस्येति विग्रहे हंसभार्य इति च न भवति ।

SK 830 · A 2.2.24V

अनेकमन्यपदार्थे ॥ ८३० ॥

anekamanyapadārthe

anekam anyapadārthe — 2.2.24 — Several [nominative-final words], denoting the referent of another word (anyapadārtha), optionally combine into a compound — the bahuvrīhi.

Rule. Several (aneka) words ending in the first case, when they denote the referent of another word (anyapadārtha, "the thing meant by an outside word"), optionally combine; the result is a bahuvrīhi. Two things follow: the compound expresses a non-first-case relation, and its members share one referent (samānādhikaraṇa, "having the same thing as their basis").

Example.

pītam ambaram → the two words agree with each other and mean a garment → they are used to mean Hari, the owner of that garment → compounded → pītāmbara- → declined in Hari's case → pītāmbaro hariḥ (genitive relation: "whose garment is yellow").

The other oblique relations, one example each:

prāptam udakaṃ yam → prāptodako grāmaḥ, "the village which the water has reached" (accusative);

ūḍho ratho yena → ūḍharatho 'naḍvān, "the ox by which the cart was drawn" (instrumental);

upahṛtaḥ paśur yasmai → upahṛtapaśū rudraḥ, "Rudra to whom the animal was offered" (dative);

uddhṛta odano yasyāḥ → uddhṛtaudanā sthālī, "the pot from which the rice was taken" (ablative);

vīrāḥ puruṣā yasmin → vīrapuruṣako grāmaḥ, "the village in which the men are heroes" (locative; the closing ka is the affix kap of Section H).

Applies when / blocked by. Not in a first-case relation: vṛṣṭe deve gataḥ, "he went when the god had rained", makes no bahuvrīhi. Not of words with different referents: pañcabhir bhuktam asya, "of whom [the food] was eaten by five", makes no bahuvrīhi.

Bhaṭṭoji adds six vārttikas that admit bahuvrīhis with elision of the later member (uttarapada-lopa) or with an unusual first member:

after pra and the other prefixes, a root-derived word: prapatitaparṇaḥ → praparṇaḥ, "whose leaves have fallen";
after the negative nañ, a word meaning "exists": avidyamānaputraḥ → aputraḥ, "having no son";
an indeclinable (avyaya) as first member: uccairmukhaḥ, "with upturned face";
a locative word or a standard of comparison (upamāna) as first member: kaṇṭhe-sthaḥ kālo yasya → kaṇṭhekālaḥ, "whose [dark] time stands in the throat"; uṣṭramukham iva mukhaṃ yasya → uṣṭramukhaḥ, "camel-faced";
a genitive meaning an aggregate or a product: keśānāṃ saṅghātaś cūḍā yasya → keśacūḍaḥ; suvarṇasya vikāro 'laṅkāro yasya → suvarṇālaṅkāraḥ;
asti (an indeclinable that looks like a verb form) as first member: astikṣīrā gauḥ, "the cow that has milk".

Watch out. In the sentence-analysis the water is the thing described and the village describes it; in the compound the village, the outside referent, becomes the thing described. Bhaṭṭoji's commentators note that this reversal holds in all six examples.

Siddhānta-kaumudī

अनेकं प्रथमान्तमन्यपदार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः । अप्रथमाविभक्त्यर्थे बहुव्रीहिरिति समानाधिकरणानामिति च फलितम् । प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदको ग्रामः । ऊढरथोऽनड्वान् । उपहृतपशू रुद्रः । उद्धृतौदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुषको ग्रामः । प्रथमार्थे तु न । वृष्टे देवे गतः । व्यधिकरणानामपि न । पञ्चभिर्भुक्तमस्य ।

Several [words] ending in the first (nominative) case, when denoting the referent of another word (anyapadārtha), optionally combine [into a compound]; that [compound] is the bahuvrīhi. It [thereby] follows that "the bahuvrīhi is in the sense of a non-first case-ending (aprathamā-vibhakti- artha)" and that [it is] "of [words] having the same referent (samānādhikaraṇa)". [Illustrations of the several oblique senses:] prāptodako grāmaḥ — "the village which the water has reached (prāptam udakaṃ yam)" [accusative sense]; ūḍharatho 'naḍvān — "the ox by which the cart has been drawn" [instrumental]; upahṛtapaśū rudraḥ — "Rudra to whom the animal has been offered" [dative]; uddhṛtaudanā sthālī — "the pot from which the rice has been taken out" [ablative]; pītāmbaro hariḥ — "Hari whose garment is yellow" [genitive]; vīrapuruṣako grāmaḥ — "the village in which the men are heroes" [locative]. But not in the sense of the first (nominative) case: [thus no bahuvrīhi in] "vṛṣṭe deve gataḥ" (he went when the god had rained). Nor of [words] having different referents (vyadhikaraṇa): [thus no bahuvrīhi in] "pañcabhir bhuktam asya" (that of which [the food] has been eaten by five).

vārttika

प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः

(vārttika) A bahuvrīhi is to be stated [optionally] for a root-derived (dhātuja) [word] after pra etc. (prādi); and optionally the elision of the latter member (uttarapada) [is also stated].

(वार्तिकम्) ॥ प्रपतितपर्णः प्रपर्णः ।

(vārttika [illustration]) prapatitaparṇaḥ = praparṇaḥ — "that whose leaves have fallen off" [with and without the uttarapada-lopa].

vārttika

नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः

(vārttika) A bahuvrīhi is to be stated [optionally] for [words] denoting "existence" (asty-artha) after the negative nañ; and optionally the elision of the latter member.

(वार्तिकम्) ॥ अविद्यमानपुत्रः अपुत्रः ।

(vārttika [illustration]) avidyamānaputraḥ = aputraḥ — "having no existing son" [with and without the elision].

vārttika

अव्ययानां च

(vārttika) And of indeclinables (avyaya) [a bahuvrīhi is to be stated].

(वार्तिकम्) ॥ उच्चैर्मुखः ॥

(vārttika [illustration]) uccairmukhaḥ — "having an upturned face".

vārttika

सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च

(vārttika) And [a bahuvrīhi, together with] elision of the latter member (uttarapada), for [a compound] whose prior member (pūrvapada) is a locative (saptamī) [word] or a standard of comparison (upamāna).

(वार्तिकम्) ॥ सप्तम्यन्तमुपमानं च पूर्वपदं यस्य तस्य पदान्तरेण समास उत्तरपदलोपश्च भवतीत्यर्थः । कण्ठेस्थः कालो यस्य स कण्ठेकालः । उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः ॥

(vārttika [gloss]) The meaning is: for [a compound] whose prior member is a locative-final [word] or a standard of comparison, there is a compound with another word, and elision of the latter member (uttarapada). kaṇṭhekālaḥ — "he whose time [of death] (kāla) stands in the throat (kaṇṭhe-stha)". uṣṭramukhaḥ — "he whose face is like a camel's face (uṣṭramukham iva mukham)".

vārttika

सङ्घातविकारषष्ठ्यश्चोत्तरपदलोपश्च

(vārttika) And [a bahuvrīhi, together with] elision of the latter member, for genitives (ṣaṣṭhī) denoting an aggregate (saṅghāta) or a modification/product (vikāra).

(वार्तिकम्) ॥ केशानां सङ्घातश्चूडा यस्य स केशचूडः । सुवर्णस्य विकारः अलङ्कारो यस्य स सुवर्णालङ्कारः ॥

(vārttika [illustration]) keśacūḍaḥ — "he whose topknot (cūḍā) is an aggregate (saṅghāta) of hair (keśa)". suvarṇālaṅkāraḥ — "that whose ornament (alaṅkāra) is a product (vikāra) of gold (suvarṇa)".

vārttika

अस्तिक्षीरादयश्च

(vārttika) And astikṣīrā etc. [are also to be included as bahuvrīhis].

(वार्तिकम्) ॥ अस्तीति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् । अस्तिक्षीरा गौः ॥

(vārttika [gloss]) "asti" is an indeclinable resembling an inflected form (vibhaktipratirūpaka). astikṣīrā gauḥ — "the cow that has milk (asti kṣīraṃ yasyāḥ)".

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 201–202

—प्रथमार्थे तु नेति । शेषपदेन वा अन्यपदार्थ इत्यनेन वा अतिप्रसङ्गवारणात्’ ‘अप्रथमाविभक्त्यर्थे’ इति वचनं न कर्तव्यमिति भावः ॥—व्यधिकरणानामित्यादि । इह शेष-पदेनैव वारितोऽतिप्रसङ्ग इति ‘समानाधिकरणानां बहुत्रीहिः’ इत्यपि न कर्तव्यमिति भावः ॥ ‘यत्रान्यसमासो नोक्तः स शेषः’ इति वृत्तिकारादीनां मते तु ‘प्रथमान्तानामेव बहुत्रीहिः’ इत्यलाभात्कर्तव्यमेवेदं वचनमिति बोध्यम् ॥—प्रादिभ्य इति । प्रादिभ्यः परं यद्धातुजं तदन्तस्य पदान्तरेण बहुत्रीहिर्व्याख्येय इति सूत्रसिद्धानुवादः ॥—वा चेति । इदं तु वाचनिकम् । पूर्वपदान्तर्गतस्योत्तरपदस्य धातुजस्य लोपो वाच्य इत्यर्थः । एतच्च प्रादीनामेव वृत्तौ विशिष्टार्थवृत्तितामाश्रित्य सुत्यजम् ॥—नञोऽस्त्यर्थानामिति । नव्यः परेषामस्त्यर्थवाचिनां पदान्तरेण बहुत्रीहिर्व्याख्येयः, अस्त्यर्थवाचिनां तु लोप इत्यर्थः ॥ अस्त्यर्थानां किम् । अनुपनीतपुत्रः । नव्यः किम् । निर्विद्यमानपुत्रः ॥ नन्विह ‘सुपा’ इत्यननुवृत्तावपि सुवित्येतदनुवर्तते । तथा चास्तिक्षीरेति प्रयोगो दुर्लभ इत्याशङ्क्य तं साधयति—विभक्तिप्रतिरूपकमिति ॥ —ख्रियाः पुंवत्—॥—निपातनादिति । एतच्च पूर्वत्रापि योज्यम् । अन्यथा व्यधिकरणानां बहुव्रीहिः स्वरसतो न सिध्येत् ॥—लुगिति । अनूडिति प्रथमान्तम् । षष्ठ्यर्थे प्रथमेति हरदत्तः ॥ एवं च सूत्रे केषांचित् ‘अनूडः समानाधिकरणे’ इति षष्ठ्यन्तपाठोऽसांप्रदायिक इति भावः ॥—तुल्ये इत्यादि । ‘भाषितः पुमान् यस्मिन्’ इत्यादिव्याख्यानादयमर्थो लभ्यते इति ‘तृतीयादिषु भाषितपुंस्कम्’ इत्यत्रोपपादितम् । यद्यत्र ‘भाषितः पुमान्येन तद्भाषितपुंस्कम्’ इत्युच्येत तर्हि कुटीभार्यः द्रोणीभार्य इत्यादावतिप्रसङ्गः स्यात् । भवति हि कुटशब्दो घटे पुंलिङ्गो, गेहे तु स्त्रीलिङ्गः । द्रोणशब्दस्तु परिमाणविशेषे पुंलिङ्गो, गवादन्यां तु स्त्रीलिङ्ग इति ॥—ऊङ्गभावो यत्रेति । यदि तु ऊङ्ग्योऽनूडिति पर्युदासः स्यात् तर्हि टाबाद्यन्तमेव गृह्येत । ततः किमिति चेत्, दरदोऽपत्यं दारदः । ‘द्यञ्मगध—’ इत्यण्, तस्य स्त्रियाम् ‘अण्वध्’ इति लुक् । दरद्, सा चासौ वृन्दारिका च दारदवृन्दारिकेत्यादि न सिध्येत् । न ह्यत्र दर्शनीया भार्या यस्य दर्शनीयभार्य इत्यादाविव स्त्रीप्रत्ययः कश्चिदस्तीति भावः ॥ नजु ‘कोपधायाः ऊङ्ग्ध्’ इत्येव सूत्र्यतामिति चेत् । न । वाधंकवाधनार्थेन ‘पुंवत्कर्मधारय—’ इत्यनेन वामोरुभार्येति कर्मधारये पुंवद्भावापत्तेः । पृथक्प्रतिषेधसामर्थ्यात्सिद्धान्ते तु न दोषः ॥ स्त्रिया इत्यस्य स्त्रीप्रत्ययपरतां वारयति—स्त्रीवाचकस्येति । ‘स्त्रीप्रत्ययस्य पुंवद्भावः’ इत्युक्ते तु स्त्रीप्रत्ययलोप इत्येवार्थः पर्यवस्यतीति दारदवृन्दारिकेति न सिध्येत् । किं च पदभार्य इत्यत्र उत्तरपदनिमित्ताया डीषो निवृत्तेः ‘अचः परस्मिन्’ इति स्थानिवद्भावाद्यण् स्यात् ॥ अपि च वतण्डस्यापत्यं स्त्री ‘वतण्डी ‘वतण्डाच्च’ इति यश्, ‘ळुक् स्त्रियाम्’ इति तस्य ळुक् शार्ङ्गरवादिलान् ङीन् वतण्डी चासौ दृन्दारिका च वातण्ड्यदृन्दारिका । अत्र पुंवद्भावेन ङीनो निवृत्तावपि अर्थगतस्य स्त्रीलस्यानिवृत्तलात् ‘ळुक् स्त्रियाम्’ इति यजो ळुक् प्रसज्येतेति भावः ॥—ह्रस्व इति । अनेकमिति प्रथमानिर्दिष्टलात् ‘प्रथमानिर्दिष्टम्’ इति ‘एकविभक्ति च—’ इति वा गोशब्दस्योपसर्जनलादिति भावः ॥—चित्रा अस्तिति । ‘अन्तरङ्गा-नपि—’ इति न्यायादिह पूर्वसवर्णदीर्घो न प्रवर्तते । अन्यथा एकादेशस्य परादित्वेन सुपो ळुकि चित्रगुरित्यत्र अकारो न लभ्येतेति भावः ॥—नेहेति । अत्रैव सूत्रे पट्वीमृद्यौ भार्ये अस्येति द्वन्द्वगर्भवहुव्रीहौ पट्वीमृदुभार्य इति भाष्योदाहरणा- दिति भावः ॥—आनङ्गिति । तथा च 'समर्थ'—सूत्रे भाव्ये होतृपोतृनेटोद्धातार इत्यत्र चतुर्णां द्वन्द्वे तृतीयस्यानङ् उदाहृतः । पूर्वपदाक्षेपे तु स न सिध्येत् । न ह्यत्र नेट्य पूर्वपदं, होतृरेव पूर्वपदलादिति भावः ॥—अत एवेति । पूर्वपदानां क्षेपादेवेत्यर्थः ॥—चित्राजरदिति । द्वन्द्वान्तर्गतजरच्छब्दस्योत्तरपदत्वेऽच्च सा नाविकरणान्न टापो निवृत्तिः । न चैवमपि द्वन्द्वात्मकस्य पूर्वपदस्य समानाधिकरणोत्तरपदपरत्वात्पुंवद्भावे टात्रिवृत्तिर्दुर्वारेति वाच्यम् । द्वन्द्वान्तर्गतचित्रजरच्छब्दयोः क्षीप्रत्ययप्रकृत्योः प्रत्येकं भाषितपुंस्कृत्वेऽपि द्वन्द्वात्मकस्य पूर्वपदस्यात्यालात् ॥—द्वयोरपीति । पूर्वपदान्तर्गतमुत्तरपदमाश्रित्य प्रथमस्यापि पुंवद्भाव इति भावः ॥—जरचित्रेति । 'पूर्वकालैक'—इति समासः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया जरद्वन्द्वान्तर्गतजरतीशब्दस्यापि प्रवृणात् ॥—चित्रजरद्ववीक इति । जरती चासौ गौत्रजरद्ववी 'गोरतदित'—इति टचि टिलान् कीप् । चित्रा जरद्ववी यस्येति वहुव्रीहौ 'नद्यतत्र' इति वक्ष्यमाणः क्रम् ॥—वामोर्न्धभार्य इति । 'संहितयाफलक्षणवामादेश' इत्यूह ॥—प्रधानमिति । भावल्युडन्तं नित्यनपुंसकम् ॥—पञ्चमीति । 'तस्य पूरणे' इति डट् 'नान्तादसंख्यादेः'—इति डटो मडागमः ॥ 'टेह्वा'—इति कीप् ॥—प्रमाणीति । करणे ल्युट् तदन्तस्य विशेष्यनित्रत्वात् स्त्रियां कीप् ॥ कथं तर्हि 'प्रमाणायां स्मृतौ' इति शाबरभाष्यमिति चेत् । अत्र भाट्टाः—'प्रमाणमयते याति मूलभूतां श्रुतिं यतः । कियन्तादयतेस्तस्मात्प्रमाणा स्मृतिरुच्यते' इत्याहुः ॥ तत्रायतेः क्रिपि 'ह्रस्वस्य पिति कृति'—इति तुक्रि टाप् दुर्यमः । तथाप्यागमशास्त्रस्यानित्यलात्तुङ्गेति बोध्यम् ॥ क्रिविवाचरति क्रिव् विज्ञित्यर्थं इति वा व्याख्येयम् ॥ अन्ये तु प्रमाणं वेदस्तद्भावत्वरतीत्याचारक्रिवन्तात्प्रमाणशब्दात्पचाद्यचि टावित्याहुः

Bālamanoramā

अनेकमन्यपदार्थे - अनेकमन्य । प्रथमान्तमिति । शेषग्रहणानुवृत्तिलभ्यमिदम् । एवं च सुप्सुपेति नानुवर्तते, प्रयोजनाऽभावात् ।अनेकं सुबन्त॑मिति पाठेऽपि प्रथमान्तमित्यर्थः । अन्येति । उपस्थितप्रथमान्तातिरिक्तेत्यर्थः । एवंच पञ्चभिर्भुक्तमन्नं यस्य सः 'पञ्चभुक्त' इति बहुव्रीहिनिवृत्त्यर्थंबहुव्रीहिः समानाधिकरणानामिति वक्तव्य॑मिति वार्तिकं यद्भाष्ये स्थितं, यच्च वृष्टे देवे यो गतः स वृष्टदेव इति बहुव्रीहिनिवृत्त्यर्थम्अप्रथमाविभक्त्यर्थे बहुव्रीहिर्वक्तव्यः॑ इति वार्तिकं तदुभयमपि न कर्तव्यमित्याह — अप्रथमाविभक्त्यर्थे बहुव्रीहिरिति । समानाधिकरणानामिति च फलितमिति ।शेषग्रहणा॑दिति शेषः ।शेषग्रहणात् प्रथमान्त इति लभ्यते॑ इति हि भाष्यम् ।पञ्चभिर्भुक्तमस्ये॑त्यत्र च समस्यमानपदयोरेकस्याऽप्रथमान्तत्वान्न बहुव्रीहिरिति फलितम् । प्रथमान्तातिरिक्तस्य पदस्यार्थे वर्तमानं समस्यते इत्यर्थाश्रयणाद्वृष्टे देवे गत इत्यत्रापि न बहुव्रीहिरिति फलितम् । प्रतमान्तातिरिक्तस्य पदस्यार्थे वर्तमानं समस्यते इत्यर्थाश्रयणाद्वृष्टे देवे गत इत्यत्रापि न बहुव्रीहिरिति फलितमिति भावः । तत्र द्वितीयार्थबहुव्रीहिमुदाहरति — प्राप्तमिति ।गत्यर्थाकर्मके॑ति कर्तरि क्तः । अत्र विग्रहवाक्ये ग्रामकर्मकप्राप्तिकर्तृ उदकमित्येवं ग्रामस्य विशेषणतया, विशेष्यत्वेन तु प्राप्तस्य उदकस्य बोधः । समासे तु एकार्थीभावमहिम्ना उदककर्तृकप्राप्तिकर्मीभूतो ग्राम इत्येवं ग्रामस्य विशेष्यतया, तद्विशेषणतया तु प्राप्तस्य उदकस्य बोधः । एवमुत्तरत्रापि विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासो ज्ञेयः । अथ तृतीयार्थबहुव्रीहिमुदाहरति — ऊढरथोऽनड्वानिति । ऊढो रथो येनेति विग्रहः । अथ चतुथ्र्यर्थबहुव्रीहिमुदाहरति — ऊढरथोऽनड्वानिति । ऊढो रथो येनेति विग्रहः । अथ चतुथ्र्यर्थबहुव्रीहिमुदाहरति — उपह्मतपशू रुद्र इति । उपह्मतः पशुर्यस्मै इति विग्रहः । अथ पञ्चम्यर्थबहुव्रीहिमुदाहरति -उद्धृतौदना स्थालीति । उद्धृत ओदनो यस्या इति बहुव्रीहिः । अथ षष्ठर्थंबहुव्रीहिमुदाहरति — पीताम्बरो हरिरिति । पीतमम्बरं यस्येति विग्रहः । अथ सप्तम्यर्थबहुव्रीहिमुदाहरति — वीरपुरुषको ग्राम इति । वीराः पुरुषा यस्मिन्निति विग्रहः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् । अत्र कर्मादीनां समासेनाभिहितत्वात्प्रथमैव । प्रथमार्थे तु नेति ।अन्यपदार्थ॑शब्देन प्रथमान्तातिरिक्तद्वितीयाद्यन्तार्थस्यैव विवक्षितत्वादिति भावः । व्यधिकरणानामपि नेति ।अनेकं प्रथमान्त॑मित्युक्तेरिति भावः । प्रादिभ्यः । प्रादिभ्यः परं यद्धातुजप्रकृतिकप्रधमान्तं तस्य अन्येन प्रथमान्तेन बहुव्रीहिर्वाच्यः । तत्र बहुव्रीहौ प्रादिभ्यः परस्य उत्तरपदस्य धातुजस्य लोपश्च विकल्पेन वाच्य इत्यर्थः । अत्रबहुव्रीहि॑रित्यनुवादः, लोपस्यैव विधिः । प्रपतितपर्ण इति । प्रकृष्टं पतितं — प्रपतितम् । प्रादयो गताद्यर्थे॑ इति समासः । प्रपतितं पर्णं यस्मादिति विग्रहः । प्रपर्ण इति । प्रपतितेति पूर्वपदे धातुजस्य उत्तरपदस्य लोपे रूपम् । नञोऽस्त्यर्थानां । नञः परेषामस्त्यर्थवाचिना सुबन्तानां बहुव्रीहिर्वाच्यः, त[था]त्रास्त्यर्थवाचिनामुत्तरपदभूतानां लोपश्च वा वक्तव्य इत्यर्थः । अविद्यमानपुत्र इति । न विद्यमान इति नञ्समासः । नञो नलोपः । अविद्यमानः पुत्रो यस्येति विग्रहः । अपुत्र इति । अस्त्यर्थकविद्यमानशब्दस्य लोपे रूपम् । अत्रापि बहुव्रीहिरित्यनुवादः । अव्ययानां चेति । 'बहुव्रीहिर्वाच्य' इति शेषः । उच्चैर्मुख इति । उच्चैरित्यस्याधिकरणशक्तिप्रधानतया सप्तम्यन्तत्वेन प्रथमान्तत्वाऽभावादप्राप्ते बहुव्रीहौ वचनम् । सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्चेति । सप्तम्यन्तोपमानसहिते पूर्वपदे यस्य तत् सप्तम्युपमानपूर्वपदम्, तस्य समस्तपदस्य पदान्तरेण बहुव्रीहिर्वाच्यः । समस्तपदात्मके पूर्वपदे यदुत्तरपदं तस्य लोपश्च वक्तव्य इत्यर्थः । तत्र सप्तम्यन्तसहितसमस्तपूर्वपदकं बहुव्रीहिमुदाहरति — कण्ठेस्थ इत्यादि । 'सुपि स्थः' इति कः । कण्ठे तिष्ठतीति कण्ठेस्थः । उपपदसमासः ।अमूद्र्धमस्तका॑दिति सप्तम्या अलुक् । 'कण्ठेस्थ' इति समस्तपद्रम् । तस्य कालशब्देन बहुव्रीहिरित्यनुवादः । सुपो लुक् । त्तर कण्ठेस्थेत्येतद्बहुव्रीहेः पूर्वपदं सप्तम्यन्तपदसहितं, तस्मिन् यदुत्तरपदं स्थेत्येतत्, तस्य लोपो वाचनिकः । 'कण्ठेकाल' इति सप्तम्यन्तपदघटितसमासगर्भो बहुव्रीहिः । तदवयवभूतसप्तम्याःअमूर्धमस्तका॑दित्यलुक् । अथ उपमानसहितसमस्तपूर्वपदकं बहुव्रीहिमुदाहरति — उष्ट्रमुख इति । उष्ट्रस्य मुखमिवेति विग्रहे षष्ठीतत्पुरुषः । मुखशब्दो मुखसदृशे लाक्षणिक इति सूचयितुमिवशब्दः । उष्ट्रमुखिमिव मुखं यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिरित्यनुवादः । तत्रउष्ट्रमुखेत्येतद्बहुव्रीहेः पूर्वपदं, तस्मिन्नुत्तरपदस्य मुखशब्दस्य लोपो वाचनिकः । सङ्घातविकारेति । षष्ठन्तात्परस्य उत्तरपदस्य पदान्तरेण बहुव्रीहिर्वाच्यः, षष्ठन्तादुत्तरपदस्य लोपश्च । केशचूड इति । सङ्घातशब्दस्यो लोपे रूपम् । सुवर्णालङ्कार इति । अत्र विकरशब्दस्य उत्तरपदस्य लोपे रूपम् । अस्तिक्षीरादयश्चेति । अस्तिक्षीरादयो बहुव्रीहावुपसङ्ख्येया इत्यर्थः ।अस्तिक्षीरागौ॑रित्यत्र अस्तीत्यस्य तिङन्ततया प्रथमाविभक्त्यन्तत्वाऽभावादप्राप्ते बहुव्रीहाविदं वचनम् । वस्तुतस्तु वचनमिदं नारब्धव्यमित्याह — अस्तीति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययमिति । विभक्तिप्रतिरूपकत्वेन निपातितत्वादस्तीतिस्वरादिनिपातमव्यय॑मित्यव्ययं विद्यमानार्थकम् । ततः सोः 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुकि प्रत्ययलक्षणेन प्रथमान्तत्वादेव सिद्धेरिदं वचनं न कर्तव्यमिति भावः । तदुक्तं भाष्ये — ॒अस्तिक्षीरादिवचनं, न वाऽव्ययत्वा॑दिति ।

anekam anyapadārthe — "prathamāntam" (ending in the first case): this [qualification] is obtained through the anuvṛtti of the word "śeṣa". And thus "sup supā" (A 2.1.4) does not carry forward here, since there is no purpose [for it]. Even on the reading "anekaṃ subantam" (several sup-final [words]), the meaning is "ending in the first (nominative)". "anya" (another): means "other than the nominative-final [word] already present (upasthita)". And thus [Bhaṭṭoji], by "aprathamā-vibhakty-arthe bahuvrīhiḥ", indicates that both of the following vārttikas standing in the Bhāṣya need not be composed: (1) "bahuvrīhiḥ samānādhikaraṇānām iti vaktavyam" — meant to preclude a bahuvrīhi "pañcabhukta" in "pañcabhir bhuktam annaṃ yasya saḥ" (he whose food has been eaten by five); and (2) "aprathamā-vibhakty-arthe bahuvrīhir vaktavyaḥ" — meant to preclude a bahuvrīhi "vṛṣṭadeva" in "vṛṣṭe deve yo gataḥ saḥ" (he who went when the god had rained). "samānādhikaraṇānām iti ca phalitam" — "from the mention of śeṣa" is to be supplied [as the ground]; for the Bhāṣya [says]: "from the mention of śeṣa, 'ending in the nominative' is obtained". And in "pañcabhir bhuktam asya", because one of the two words to be compounded is not nominative-final, it results that there is no bahuvrīhi. Because the sense is taken to be "that which denotes the referent of a word other than the nominative-final one is compounded", it results that in "vṛṣṭe deve gataḥ" too there is no bahuvrīhi — such is the intent. Now he exemplifies an accusative-sense (dvitīyā-artha) bahuvrīhi: "prāptam" etc. By "gatyarthākarmaka[śliṣaśīṅ…]" (A 3.4.72) the kta is here in the agentive (kartari) sense. Here, in the analytical sentence (vigraha-vākya), the cognition is: "the water is the agent of the reaching whose object is the village" — so the village functions as qualifier (viśeṣaṇa) and the reached water as qualificand (viśeṣya). But in the compound, by the power of unified meaning (ekārthībhāva), [the cognition is] "the village that has become the object of the reaching whose agent is the water" — so the village [is understood] as qualificand and the reached water as its qualifier. Likewise in the following [examples] too, the reversal (vyatyāsa) of the qualifier– qualificand relation [between vigraha and compound] is to be understood. Now he exemplifies an instrumental-sense (tṛtīyā-artha) bahuvrīhi: "ūḍharatho 'naḍvān"; the analysis is "ūḍho ratho yena" (by which the cart has been drawn). Now he exemplifies a dative-sense (caturthī-artha) bahuvrīhi: "upahṛtapaśū rudraḥ"; the analysis is "upahṛtaḥ paśur yasmai" (to whom the animal has been offered). Now he exemplifies an ablative-sense (pañcamī-artha) bahuvrīhi: "uddhṛtaudanā sthālī"; the bahuvrīhi is "uddhṛta odano yasyāḥ" (from which the rice has been taken out). Now he exemplifies a genitive-sense (ṣaṣṭhī-artha) bahuvrīhi: "pītāmbaro hariḥ"; the analysis is "pītam ambaraṃ yasya" (whose garment is yellow). Now he exemplifies a locative-sense (saptamī-artha) bahuvrīhi: "vīrapuruṣako grāmaḥ"; the analysis is "vīrāḥ puruṣā yasmin" (in which the men are heroes). The kap [affix] is by "śeṣād vibhāṣā" (A 5.4.154). Here, because [the relations] such as object (karman) etc. are already expressed by the compound itself, [the whole takes] the first (nominative) case only. "prathamārthe tu na" — because by the word "anyapadārtha" only the referent of an accusative-final etc. word — other than the nominative-final — is intended. Such is the idea. "vyadhikaraṇānām api na" — because [the definition] said "aneka prathamāntam" (several nominative-final [words]). Such is the idea. "prādibhyaḥ" — A bahuvrīhi is to be stated between a nominative-final [word] whose base is root-derived (dhātuja) and comes after pra etc. (prādi), and another nominative-final word; and in that bahuvrīhi, the elision (lopa) of the root-derived latter member coming after prādi is optionally to be stated. This is the meaning. Here "bahuvrīhi" is a mere restatement (anuvāda); the [new] injunction (vidhi) is only of the elision (lopa). "prapatitaparṇaḥ" — "thoroughly fallen" = prapatitam (prakṛṣṭaṃ patitam); the compound [prapatita] is by "prādayo gatādyarthe [prathamayā]"; analysis "prapatitaṃ parṇaṃ yasmāt" (that from which the leaves have thoroughly fallen). "praparṇaḥ" — the form when, the prior member being "prapatita", the root-derived latter member (uttarapada, i.e. patita) is elided [prapatitaparṇa → praparṇa]. "nañosty- arthānām" — A bahuvrīhi is to be stated for sup-final words denoting "existence" (asty-artha) coming after the negative nañ; and likewise the optional elision of those existence-denoting [words] functioning as the latter member is to be stated. This is the meaning. "avidyamānaputraḥ" — "na vidyamāna" (not existing) is a nañ-compound; the na-elision (na-lopa) of nañ [gives a-]; analysis "avidyamānaḥ putro yasya" (whose son does not exist). "aputraḥ" — the form when the existence-denoting word "vidyamāna" is elided [avidyamānaputra → aputra]. Here too "bahuvrīhi" is a mere restatement (anuvāda). "avyayānāṃ ca" — "a bahuvrīhi is to be stated" is to be supplied. "uccairmukhaḥ" — because "uccais", having the locus-power (adhikaraṇa-śakti) as primary, is [effectively] locative-final and hence not nominative-final, the bahuvrīhi would not [otherwise] obtain; hence the [special] statement. "saptamy-upamāna-pūrvapadasya uttarapada-lopaś ca" — [a compound] whose prior member is accompanied by a locative-final [word] or a standard of comparison is a "saptamy-upamāna-pūrvapada"; a bahuvrīhi of that [already-]compounded word with another word is to be stated, and the elision of the latter member within that compound prior-member is [also] to be stated. This is the meaning. Now he exemplifies a bahuvrīhi whose compound prior member includes a locative-final [word]: "kaṇṭhestha" etc. The ka [affix] is by "supi sthaḥ" (A 3.2.4); "kaṇṭhesthaḥ" = "it stands in the throat (kaṇṭhe tiṣṭhati)"; [this is] an upapada-compound; by "amūrdhamastakāt [svāṅge…]" (A 6.3.12) there is non-elision (aluk) of the locative [ending, giving kaṇṭhe-]; "kaṇṭhestha" is [thus] a compounded word. Its bahuvrīhi with the word "kāla" is [again] a mere restatement (anuvāda); [there is] luk of the sup. There, "kaṇṭhestha" is the prior member of the bahuvrīhi, accompanied by a locative-final word; within it the latter member is "stha", whose elision is enjoined by [this] statement (vācanika). "kaṇṭhekāla" is a bahuvrīhi containing [in its interior] a compound made up of a locative-final word; for the locative that is a component of it, there is aluk by "amūrdhamastakāt" [→ kaṇṭhekālaḥ]. Now he exemplifies a bahuvrīhi whose compound prior member includes a standard of comparison: "uṣṭramukha". In the analysis "uṣṭrasya mukham iva" (like a camel's face) [there is first] a genitive tatpuruṣa; the word "iva" [is used] to indicate that the word "mukha" is used figuratively (lākṣaṇika) for "that which resembles a face". In the analysis "uṣṭramukham iva mukhaṃ yasya" (whose face is like a camel's face), "bahuvrīhi" is a mere restatement (anuvāda). There, "uṣṭramukha" is the prior member of the bahuvrīhi; within it, the elision of the latter member, the word "mukha", is enjoined by [this] statement [→ uṣṭramukhaḥ]. "saṅghāta-vikāra" — A bahuvrīhi of the latter member coming after a genitive-final [word] with another word is to be stated, and the elision of the latter member after the genitive-final [word]. "keśacūḍaḥ" — the form when the word "saṅghāta" is elided [keśānāṃ saṅghātaś cūḍā yasya → keśacūḍa]. "suvarṇālaṅkāraḥ" — here, the form when the word "vikāra" as the latter member is elided [suvarṇasya vikāro 'laṅkāro yasya → suvarṇālaṅkāra]. "astikṣīrādayaś ca" — the meaning is that astikṣīrā etc. are to be additionally enumerated (upasaṅkhyeya) as bahuvrīhis. In "astikṣīrā gauḥ", because "asti", being a finite verb (tiṅ-anta), is not nominative-final, the bahuvrīhi would not [otherwise] obtain; hence this statement. But in truth, this statement need not be undertaken, he says: "'asti' is an indeclinable resembling an inflected form (vibhaktipratirūpaka)". Because it is [thus] laid down (nipātita) as resembling an inflected form, "asti" is an indeclinable — [being included] among the svarādi particles by "svarādinipātam avyayam" (A 1.1.37) — meaning "existent". Then, upon the luk of the sU [nominative ending] by "avyayād āpsupaḥ" (A 2.4.82), since [asti] is [treated as] nominative-final by the principle of pratyayalakṣaṇa (treating [the base] as though the affix were present), [the result] is [already] established; hence this statement need not be made. Such is the idea. This is stated in the Bhāṣya: "the statement astikṣīrādi — or rather not, because of [asti's] being an indeclinable".

translator notes

textual The digital source dittographs two stretches: "…iti bhāvaḥ / iti bhāvaḥ" around the vṛṣṭe-deve remark, and the whole "ūḍharatho 'naḍvān … atha caturthy-artha-bahuvrīhim udāharati —" clause is repeated before "upahṛtapaśū rudraḥ". The repeated matter is rendered once, following the evident single reading.
translator In the prāpta-udaka discussion the vigraha and the compound reverse the viśeṣaṇa/viśeṣya roles: in the analytical sentence the water is the qualificand and the village the qualifier, while the ekārthībhāva of the compound makes the village (the anyapadārtha) the qualificand. Vāsudeva says this reversal is to be understood throughout the six oblique-sense examples.

SK 831 · A 6.3.34उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु ॥ ८३१ ॥

striyāḥ puṃvadbhāṣitapuṃskādanūṅ samānādhikaraṇe striyāmapūraṇīpriyā''diṣu

striyāḥ puṃvad bhāṣitapuṃskād anūṅ samānādhikaraṇe striyām apūraṇī-priyādiṣu — A feminine [word] takes the form of the corresponding masculine (puṃvat), provided it is bhāṣitapuṃska (has a masculine counterpart sharing the same ground of application) and does not end in ūṅ, when a feminine following member (uttarapada) in agreement with it (samānādhikaraṇa) follows — but not when the following member is a feminine ordinal (pūraṇī) or a word of the priyādi class.

Rule. A feminine word takes the form of its masculine (puṃvat) when a feminine later member that agrees with it follows. Two conditions on the feminine word: it must be bhāṣitapuṃska — it has a masculine counterpart used on the same ground (the same reason for calling the thing so); and it must not end in the affix ūṅ. One condition on the later member: it must be feminine and co-referential with the first. Two exceptions: no puṃvadbhāva before a feminine ordinal (pūraṇī, "fifth", "tenth" …) or before a word of the priyādi list (given under SK 835).

Example.

citrā gāvo yasya (ordinary analysis) → citrā-as go-as (technical analysis, with case-endings) → citrā is feminine, has masculine citra on the same ground, is not ūṅ-final, and go is feminine and co-referential → citrā becomes citra → go shortens to gu at the end of the compound (SK 656) → citraguḥ.

rūpavatī bhāryā yasya → rūpavadbhāryaḥ, "whose wife is beautiful".

Applies when / blocked by. The five counter-examples Bhaṭṭoji gives: grāmaṇidṛṣṭiḥ (the first member is not feminine); gaṅgābhāryaḥ (gaṅgā has no masculine counterpart); vāmorūbhāryaḥ (vāmorū ends in ūṅ); kalyāṇīmātā, "Kalyāṇī's mother" (the members do not agree); kalyāṇīpradhānaḥ (pradhāna is neuter, not a feminine later member). The ordinal exception is worked out in SK 832–835.

Watch out. A bahuvrīhi may have three members, because SK 830 says "several". In citrā jaratī gaur yasya, "whose cow is dappled and old", only the penultimate member becomes masculine: citrājaradguḥ. The first member is separated from the later member by the middle one; scholars discuss whether the middle member counts as a "prior member", but Bhaṭṭoji holds that the rule does not require one, so the penultimate is puṃvat. If the first two members form a karmadhāraya, both are puṃvat: jaraccitraguḥ; if the last two do: citrajaradgavīkaḥ.

Siddhānta-kaumudī

भाषितपुंस्कादनूङ् ऊङोऽभावो यस्यामिति बहुव्रीहिः । निपातनात्पञ्चम्या अलुक् षष्ठ्याश्च लुक् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्कं तस्मात्पर ऊङोऽभावो यत्र तथाभूतस्य स्त्रीवाचकशब्दस्य पुंवाचकस्येव रूपं स्यात्समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादौ च परतः । गोस्त्रियोः - SK 656 इति ह्रस्वः । चित्रा गावो यस्येति लौकिकविग्रहे । चित्रा अस् गो अस् इत्यलौकिकविग्रहे । चित्रगुः । रूपवद्भार्यः । चित्रा जरती गौर्यस्येति विग्रहे अनेकोक्तेर्बहूनामपि बहुव्रीहिः । अत्र केचित् । चित्राजरतीगुः । जरतीचित्रागुर्वा । एवं दीर्घातन्वीजङ्घः । तन्वीदीर्घाजङ्घः । त्रिपदे बहुव्रीहौ प्रथमं न पुंवत् । उत्तरपदस्य मध्यमेन व्यवधानात् । द्वितीयमपि न पुंवत् । पूर्वपदत्वाभावात् । उत्तरपदशब्दो हि समासस्य चरमावयवे रूढः । पूर्वपदशब्दस्तु प्रथमावयवे रूढ इति वदन्ति । वस्तुतस्तु नेह पूर्वपदमाक्षिप्यते । आनङ् ऋतः - SK 921 इत्यत्र यथा । तेनोपान्त्यस्य पुंवदेव । चित्राजरद्गुरित्यादिः । अत एव चित्राजरत्यौ गावौ यस्येति द्वन्द्वगर्भेऽपि चित्राजरद्गुः इति भाष्यम् । कर्मधारयपूर्वपदे तु द्वयोरपि पुंवत् । जरच्चित्रगुः । कर्मधारयोत्तरपदे तु चित्रजरद्गवीकः । स्त्रियाः किम् । ग्रमाणि कुलं दृष्टिरस्य ग्रामणिदृष्टिः । भाषितपुंस्कात् किम् । गङ्गाभार्यः । अनूङ् किम् । वामोरूभार्यः । समानाधिकरणे किम् । कल्याण्याः माता कल्याणीमाता । स्त्रियां किम् । कल्याणी प्रधानं यस्य स कल्याणीप्रधानः । पूरण्यां तु ॥

In "bhāṣitapuṃskād anūṅ," the word anūṅ is a bahuvrīhi: "that [feminine] in which there is absence of ūṅ." By irregular formation (nipātana) there is non-elision (aluk) of the fifth case-ending (pañcamī, in bhāṣitapuṃskāt) and elision (luk) of the sixth case-ending (ṣaṣṭhī). — Where the ground of application (pravṛtti-nimitta) is the same [for the masculine and the feminine]: a feminine-denoting word which is bhāṣitapuṃska (has a stated masculine counterpart) and after which there is absence of ūṅ takes the form as if it were the masculine-denoting word (puṃvat), when a following member (uttarapada) that is feminine and in agreement (samānādhikaraṇa) follows — but not when a feminine ordinal (pūraṇī) or a priyādi word follows. By "gostriyoḥ [upasarjanasya hrasvaḥ]" (SK 656) there is shortening (hrasva). In the popular paraphrase (laukika-vigraha) "citrā gāvo yasya" ("he whose cows are dappled"); in the technical paraphrase (alaukika-vigraha) "citrā-as go-as": [the form is] citraguḥ. [Likewise] rūpavad-bhāryaḥ. In the paraphrase "citrā jaratī gaur yasya" ("he whose cow is dappled and old"), because of the mention of "aneka" (more than one) [in the bahuvrīhi rule], a bahuvrīhi even of many [members is admitted]. Here some [hold]: citrā-jaratī-guḥ, or jaratī-citrā-guḥ; and likewise dīrghā-tanvī-jaṅghaḥ / tanvī-dīrghā-jaṅghaḥ. In a three-pada (tripada) bahuvrīhi the first [member] is not puṃvat, because of the intervention of the middle [member] between it and the uttarapada. The second [member] too is not puṃvat, because of the absence of its being a pūrvapada (prior member); for — they say — the word "uttarapada" is conventionally fixed (rūḍha) on the last member of the compound, and the word "pūrvapada" on the first member. But in truth no pūrvapada is implied (ākṣipyate) here, just as at "ānaṅ ṛtaḥ" (SK 921). Therefore the penultimate [member] is indeed puṃvat: citrā-jarad-guḥ, and so on. For this very reason, even in a dvandva-embedded [bahuvrīhi] "citrā-jaratyau gāvau yasya," [the form is] citrā-jarad-guḥ — [so] the Bhāṣya. But when the prior member is a karmadhāraya, both [members] are puṃvat: jarac-citra-guḥ. And when the following member is a karmadhāraya: citra-jarad-gavīkaḥ. — Why "striyāḥ" (of a feminine)? [To exclude] grāmaṇi-dṛṣṭiḥ (in "grāmaṇi kulaṃ dṛṣṭir asya"). Why "bhāṣitapuṃskāt"? [To exclude] gaṅgā-bhāryaḥ. Why "anūṅ" (not ending in ūṅ)? [To exclude] vāmorū-bhāryaḥ. Why "samānādhikaraṇe" (in agreement)? [To exclude] kalyāṇī-mātā (in "kalyāṇyāḥ mātā"). Why "striyām" (a feminine following member)? [To exclude] kalyāṇī-pradhānaḥ (in "kalyāṇī pradhānaṃ yasya"). But as for [the exception] in a pūraṇī [it is treated below].

Bālamanoramā

स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियाऽऽदिषु - स्त्रियाः पुंवत् ।भाषित पुंस्कादनू॑ङिति समस्तमेकपदं 'स्त्रिया' इति षष्ठन्तस्य विशेषणमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे — भाषितपुंस्कादिति । 'अनू' ङित्यस्य व्याख्यानम्-ऊङोऽभाव इति । अर्थाभावेऽव्ययीभावः, नञ्तत्पुरुषो वा ।भाषितपुंस्का॑दिति दिग्योगे पञ्चमी । 'पर' इति प्रथमान्तमध्याहार्यम् । तथाच भाषितपुंस्कात् पराऽनूङ् यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिरिति फलति । ननु समासे सति पञ्चम्या सुक्प्रसङ्ग इत्यत आह — निपातनादिति । इदमुपलक्षणम् । निपातनादप्रथमान्तस्यापि बहुव्रीहिः, परशब्दलोपश्चेत्यपि बोध्यम् । यद्वा अत एव निपातनादप्रयुज्यमानेऽपि परशब्दे तदर्थे गम्ये पञ्चमी । नन्वेवमपि 'स्त्रिया' इति षष्ठन्तस्यभाषितपुंस्कादनू॑ङिति यदि विशेषणं स्यात्तर्हि भाषितपुंस्कादनूङ॑ इति षष्ठी श्रूयेतेत्यत आह — षष्ठआश्च लुगिति ।निपातना॑दित्यनुषज्यते । भाषितः पुमान् येन तद्भाषितपुंस्कं, तदस्यास्तीति अर्शाअद्यच् । पुंस्त्वे स्त्रीत्वे च एकप्रवृत्तिनिमित्तकमिति यावत् ।तृतीयादिषु भाषितपुंस्क॑मित्यत्र व्याख्यातमेतत् । तदाह — तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते इति । स्त्रीवाचकस्य शब्दस्येति । स्त्रीलिङ्गस्येत्यर्थः । 'स्त्रिया' इति षष्ठन्तं न स्त्रीप्रत्ययपरमिति भावः ।पुंव॑दिति रूपातिदेशः । पुंस इव पुंवदिति षष्ठन्ताद्वतिः । तदाह — पुंवाचकस्येव रूपमिति ।स्त्रिया॑मिति सप्तम्यन्तमपि न स्त्रीप्रत्ययपरं किन्तु स्त्रीलिङ्गपरम् । तच्च 'अलुगुत्तरपदे' इत्यधिकृते उत्तरपदेऽन्वेति । तदाह — स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे इति ।अपूरणीप्रियादिइआ॑त्येतद्व्याचश्टे- न तु पूरण्यां प्रियादौ च परत इति । पूरणीति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्स्त्रीलिङ्गः पूरणप्रत्ययान्तो विवक्षित इति ज्ञेयम् । तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते इति कम् । कुटीभार्यः । अत्र पुंवत्त्वं न भवति, कुटीशब्दो घटे पुंलिङ्गः, गेहे तु स्त्रीलिङ्ग इति प्रवृत्तिनिमित्तभेदात् ।स्त्रीप्रत्ययः पुंवत्स्या॑दित्युक्ते तु स्त्रीप्रत्ययस्य लोपः पर्यवस्येत् । ततश्च पट्वी भार्या यस्य स पटुभार्य इत्यत्र उत्तरपदं परनिमित्तमाश्रित्य ङीषो लोपे तस्य 'अचः परस्मिन्' इति स्थानिवत्त्वादुकारस्य यण्स्यात् । ह्रस्व इति । चित्रा गावो यस्येति विग्रहे बहुव्रीहिसमासे सुब्लुकि सति अनेकमिति प्रथमान्तनिर्दिष्टतया, विग्रहे नियतविभक्तिकतया वा उपसर्जनत्वे सति, चित्रगोशब्दे ओकारस्यगोस्त्रियो॑रित्युकारो ह्रस्व इत्यर्थः । ननु चित्रा गाव इति लोकिकसमासाभ्युपगमे सुपो लुकः प्राक् चित्रा अस इत्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घे, गो अस् इत्यत्र पूर्वरूपे च एकादेशे कृते तस्य परादिवत्त्वेन असो लुकि चित्रशब्दे अकारो न श्रूयेत, चित्रगुरित्यत्र उकारश्च न श्रूयेत, पूर्वान्तवत्त्वे तु परिशिष्टस्य सकारमात्रस्य सुप्त्वाऽभावाल्लुक् न स्यादित्यत आह — चित्रा अस् इति । गोशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात्तद्विशेषणत्वाच्चित्रेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः ।प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रभाष्यरीत्याअन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्बाधते॑ इति न्यायात्प्रागेव पूर्वसवर्णदीर्घात्सुब्लुगिति भावः । चित्रगुरिति । बहुव्रीहौ ह्रस्वत्वे चित्राशब्दस्य पुंवत्त्वमिति भावः । रूपवद्भार्य इति । रूपवती भार्या यस्येति विग्रहः । अत्र उपसर्जनह्रस्वः । 'रूपवती' शब्दस्य पुंवत्त्वम् । ननु चित्रा जरती गौर्यस्येति विग्रहे कथं त्रिपदबहुव्रीहिः, 'सुप्सुपे' त्येकत्वस्य विवक्षतत्वादित्यत आह — अनेकोक्तेरिति । शेषग्रहणात्प्रथमान्तमिति लब्धम् । एकस्य प्रथमान्तस्य समासो नोपपद्यते, समास इत्यन्वर्थसंज्ञाविज्ञानात्, ततश्चार्थादनेकं प्रथमान्तमिति सिद्धे पुनरनेकग्रहणाद्द्विबहूनां प्रथमान्तानां बहुव्रीहिरिति भाष्ये स्पष्टमिति भावः । अत्रेति । त्रिपदबहुव्रीहावित्यर्थः । चित्राजरतीगुः जरतीचित्रागुर्वेति । गां प्रतिचित्रात्वस्य जरतीत्वस्य च विशेषणत्वाऽविसेषादन्यतरस्यसप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ॑ इति पूर्वनिपात इति भावः । एवं दीर्घेति । दीर्घे तन्व्यौ जङ्घे यस्येति विग्रहः । उभयत्रापि पूर्वमध्यपदयोः पुंवत्त्वमाशह्ख्याह — त्रिपदे इति । उत्तरपदस्येति । समासचरमावयवपदस्य उत्तरपदत्वात्ततृतीयमेव पदमत्रोत्तरपदं वाच्यम् । तत्परकत्वं च मध्यमपदस्यैव, नतु प्रथमपदस्यापि, तस्य मध्यमेन पदेन व्यवधानादित्यर्थः । ननु तर्हि मद्यमपदस्य पुंवत्त्वं दुर्वारम्, उत्तरपदपरकत्वसत्त्वादित्यत आह — द्वितीयमपि न पुंवदिति । पूर्वपदत्वाभावादिति । उत्तरपदेन पूर्वपदमाक्षेपाल्लब्यते । समासप्रथमावयवपदमेव पूर्वपदम्, नतु मध्यमावयवपदमपीति भावः । ननु मध्यमपदापेक्षया प्रथमपदस्य पूर्वपदत्वमस्ति । मध्यमपदस्य च प्रथमपदापेक्षया उत्तरपदत्वमस्तीत्यत आह — उत्तरपदशब्दो हीति । रूढ इति । वैयाकरणसमयसिद्ध इत्यर्थः । इति वदन्तीति । एवंप्रकारेण केचिद्वदन्तीत्यन्वयः । तत्र प्रथमपदस्य त्रिपदबहुव्रीहौ नास्ति पुंवत्त्वमिति युज्यते,उत्त्रपदपरकत्वाऽभावात् । मध्यमपदस्य तु पूर्वपदत्वाभावेऽप्यस्त्येव पुंवत्त्वम्, स्त्रिया पुंवदित्यत्र तु पूर्वपदस्याश्रवणात्, अनुवृत्त्यभावाच्च, किन्तु 'उत्तरपदे' इत्यनेन पूर्वपदस्य पुंवत्त्वमित्यर्थाद्गम्यत इति वक्तव्यम् । तदपि न सम्भवतीत्यत आह-नेह पूर्वपदमाक्षिप्यत इति । इह=॒स्त्रियाः पुंव॑दित्यत्र,उत्तरपदे इत्यनुवृत्तेन पूर्वपदं नाक्षिप्यते, नाऽर्थाद्गम्यत इत्यर्थः । कुत इत्यत आह — आनङृत इत्यत्र यथेति । ऋदन्तानां द्वन्द्वे आनङ् स्यात् उत्तरपदे इति तदर्थः । तत्र चतुर्णा द्वन्द्वेहोतृपोतृनेष्टोद्गातारः॑ इत्युपान्त्यस्य नेष्टुरानङुदाहृतःसमर्थः पदविधि॑रित्यत्र भाष्ये । तत्रोत्तरपदेन पूर्वपदाक्षेपनियमे नेष्टुरूपान्त्यस्य पूर्वपदत्वाऽभावादानङ् नोपपद्येत । तस्मान्नावश्यमुत्तरपदे विहितं कार्यं पूर्वपदस्यैवेति नियम इत्यर्थः । तेनेति । पूर्वपदाऽनाक्षेपेणेत्यर्थः । उपान्त्यस्येति । अन्त्यस्य समीपमुपान्त्यम् । चरमावयवसमीपवर्तिनो मध्यमस्येत्यर्थः । पुंवदेवेति ।रूप॑मिति शेषः ।तदेव दर्शयति-चित्राजरद्गुरिति । अत्र चित्राशब्दस्य न पुंवत्त्वम्, मध्यमेन व्यवधानात्, उत्तरपदपरकत्वाऽभावाच्चेति भावः । इत्यादीति । जकतीचित्रगुः । तन्वीदीर्घजङ्घः । ननुआनङृतः॑इत्यत्रहोतृपोतृनेष्टोद्गातारः॑ इति भाष्योदाहरणान्मास्तु पूर्वपदाक्षेपः ।स्त्रियाः पुंव॑दिति सूत्रे तदनाक्षेपे किं प्रमाणमित्यत आह — अत एवेति ।स्त्रियाः पुंव॑दित्यत्रापि पूर्वपदाऽनाक्षेपादित्यर्थः । द्वन्द्वगर्भेऽपी॑त्यनन्तरंबहुव्रीहा॑विति शेषः । भाष्यमिति । यद्यपि कृत्स्नभाष्यपरिशोधनायां चिंत्राजरद्गुरित्युदाहरणं भाष्ये क्वापि न दृश्यते, तथापिचित्राजरद्गु॑रितीत्यनन्तरंप्रयाग॑मिति शेषः ।भाष्य॑मित्यस्य-॒पट्वीमृदुभार्य॑ इति प्रकृतसूत्रस्थभाष्यमित्यर्थः ।सूचयती॑ति शेषः ।स्त्रियाः पुंव॑दिति प्रकृतसूत्रभाष्ये पट्व्यौ मृद्व्यौ भार्ये यस्येति द्वन्द्वगर्ङबहुव्रीहौ पट्वीमृदुभार्यं इत्युदाहृतम् । तत्र पट्वीमृदुशब्दात्मको द्वन्द्वः पूर्वपदं, न तस्य भाषितपुंस्कत्वमस्तीति न पुंवत्त्वे, द्वन्द्वस्य परवल्लिङ्गतानियमात् । तत्र द्वन्द्वे पूर्वपदस्य पट्वीशब्दस्य तु न पुंवत्त्वं, मध्यमपदेन व्यवधानादुत्तरपदपरकत्वाऽभावात् । मद्यमपदस्यानुत्तरपदत्वादसमानाधिकरणत्वाच्च न तस्मिन्परे पुंवत्त्वसंभवः । मृद्वीशब्दस्य तु केवलस्य भाषुतपुंस्कत्वादुत्तरपदपरकत्वाच्च पुंवत्त्वमिति तदाशयः ।स्त्रियाः पुंव॑दित्यत्र पूर्वपदाक्षेपे तु मृदुशब्दस्य पूर्वपदत्वाऽभावेन पुंवत्त्वाऽप्रवृत्तेः तदसङ्गतिः स्पष्टैव । ततश्च 'पट्वीमृदुभार्यं' इति भाष्यंचित्राजरद्गु॑रिति प्रयोगं गमयतीत्यर्थः । कर्मधारयेति । जरती चासौ चित्रा चेति कर्मधारयः ।पुंवत्कर्मधारये॑ति जरतीशब्दस्य पुंवत्त्वान्ङीपो निवृत्तिः । ततस्च जरच्चित्रा गौर्यस्येति कर्मधारयपूर्वपदत्वे बहुव्रीहौ पूर्वपदस्य जरच्चित्राशब्दस्यस्त्रियाः पुंव॑दिति पुंवत्त्वाट्टापो निवृत्तिरिति भावः । कर्मधारयोत्तरेति । जरती चासौ गौश्चेति कर्मधारयेगोरतद्धितलुकी॑ति टचि अवादेशेपुंवत्कर्मधारये॑ति जरतीशब्दस्य पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तौ टित्त्वान्ङीपि जरद्गवीशब्दः । ततश्चित्रा जरद्गवी यस्येति कर्मधारयोत्तरपदके बहुव्रीहौनद्यृतश्चे॑ति कपि चित्राशब्दस्यस्त्रियाः पुंव॑दिति पुंवत्त्वे 'चित्रजरद्गवीक' इति रूपमित्यर्थः । स्त्रियाः किमिति । षष्ठन्तस्य प्रश्नः । ग्रामणिदृष्टिरिति । ग्रामणीशब्दस्य नपुंसकत्वे 'ह्रस्वो नपुंसके' इति ह्रस्वे ग्रामणिशब्द इदन्तः । कुलशब्दो नपुंसकत्वस्फोरणार्थः । दृष्टिशब्देन नेत्रस्थानापन्नं विवक्षितम् । ग्रामणि दृष्टिरस्येत्येव विग्रहः । 'स्त्रियाः' इत्यस्याऽभावे ग्रामणीशब्दस्य पुंवत्त्वे नपुंसकह्रस्वनिवृत्तौग्रामणीकुल॑मिति स्यादिति भावः । गङ्गाभार्य इति । अत्र गह्गाशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गतया बाषितपुंसकत्वाऽभावान्न पुंवत्त्वमिति भावः । वामोरूभार्य इति । वामौ=सुन्दरौ ऊरू यस्या इति बहुव्रीहिः ।संहितशफलक्षणबामादेश्चेत्यूङ् । तदन्तस्य पुंवत्त्वे ऊङो निवृत्तौ 'वामोरुभार्य' इति पूर्वपदमुदन्तमेव स्यादिति भावः । स्त्रियां किमिति । सप्तम्यन्तस्य प्रश्नः । कल्याणीप्रदान इति । अत्र प्रधानशब्दस्य नित्यनपुंसकत्वात् कल्याणीशब्देन सामानाधिकरण्येऽपि स्त्रीलिङ्गत्वात्तस्मिन्परे पुंवत्त्वं नेति भावः । पूरण्यां त्विति ।पुंवत्त्वानिषेधोदाहरणे विशेषो वक्ष्यते॑ इति शेषः ।

striyāḥ puṃvad bhāṣitapuṃskād anūṅ samānādhikaraṇe striyām apūraṇī-priyādiṣu — "striyāḥ puṃvat." Intending that "bhāṣitapuṃskād-anūṅ" is a single compounded word (samasta-eka-pada) serving as a qualifier (viśeṣaṇa) of the genitive-ending "striyāḥ," [Bhaṭṭoji] glosses it, namely with "bhāṣitapuṃskāt." The explanation of "anūṅ" [is] "ūṅo 'bhāvaḥ" (absence of ūṅ): [the compound is] an avyayībhāva in the sense of "absence," or a nañ-tatpuruṣa. "bhāṣitapuṃskāt" is a fifth-case (ablative) by the relation of direction (dig-yoga). The word "para" (following), in the nominative, is to be supplied (adhyāhārya); and so it comes out as a bahuvrīhi with the analysis "bhāṣitapuṃskāt parā anūṅ yasya" ([that feminine word] which, following a bhāṣitapuṃska base, has absence of ūṅ).

Objection: When the compound is formed, elision (luk) of the fifth case-ending [in bhāṣitapuṃskāt] would result. To this he says "nipātanāt" (by irregular formation). This [word] is illustrative (upalakṣaṇa): it is also to be understood that by the irregular formation there is a bahuvrīhi even of a non-nominative member, and elision of the word "para." Or else, by this very irregular formation, even when the word "para" is not employed, the ablative [stands], since its sense is understood. Objection: Even so, if "bhāṣitapuṃskād-anūṅ" qualifies the genitive-ending "striyāḥ," then a genitive should be heard [on it too], "bhāṣitapuṃskād-anūṅaḥ." To this he says "ṣaṣṭhyāś ca luk" (and elision of the genitive); "nipātanāt" is to be connected [here too].

"bhāṣita-puṃska" = that by which a masculine is expressed (bhāṣitaḥ pumān yena); "that which has this," by the ac-affix of the arśaādi class [→ bhāṣitapuṃska], i.e. [a word] having one and the same ground of application (eka-pravṛtti-nimitta) in both its masculine and its feminine [use]. This has been explained at "tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskam." That [Bhaṭṭoji] states with "tulye pravṛtti-nimitte" (when the ground of application is the same). "of a feminine-denoting word" means: of one that is feminine in gender; the idea is that the genitive-ending "striyāḥ" does not have the feminine affix (strī-pratyaya) as its object [but feminine gender]. "puṃvat" is a transfer of form (rūpa-atideśa): "puṃvat" = "like a masculine (puṃs)," the affix vati being added after the genitive-ending [puṃsaḥ]; that he states with "the form as of a masculine-denoting [word]." "striyām," the locative-ending [word], too does not have the feminine affix as its object, but feminine gender; and that construes with "uttarapada" carried on (anuvṛtti) under the adhikāra "aluk uttarapade." That he states with "in a feminine following member." He explains "apūraṇī-priyādiṣu" with "but not when a pūraṇī or a priyādi [word] follows." Since "pūraṇī" is stated in the feminine, it should be understood that what is intended is a feminine word ending in the ordinal (pūraṇa) affix.

Why "when the ground of application is the same"? [Consider] kuṭī-bhāryaḥ. Here puṃvadbhāva does not occur, because the word "kuṭī" is masculine in the sense of a pot but feminine in the sense of a house, so the ground of application differs. Had it been stated "the feminine affix becomes puṃvat," it would amount to elision of the feminine affix; and then, in "paṭvī bhāryā yasya sa paṭu-bhāryaḥ," when the ṅīṣ is elided in dependence on the following member as occasioning cause (para-nimitta), that elision would be sthānivat by "acaḥ parasmin" (1.1.57), and so the u-kāra would become yaṇ [wrongly]. [Hence the rule is a form-transfer, not an affix-elision.]

"hrasva" (shortening): In the analysis "citrā gāvo yasya," in the bahuvrīhi, when there is luk of the sup [case-endings], since [citrā] is designated in the nominative by "anekam [anyapadārthe]," or because in the analysis it has a fixed case-ending, it becomes the upasarjana; then in "citra-go" the o-kāra is shortened to u-kāra by "gostriyoḥ [upasarjanasya]" — that is the meaning. Objection: If one accepts the popular compound "citrā gāvaḥ," then, prior to the luk of the sup: in "citrā-as" there would be pūrvasavarṇa-dīrgha, and in "go-as" pūrvarūpa; when the single substitute (ekādeśa) is made, by its being treated as the initial of what follows (parādivat), on the luk of "as" the a-kāra in "citra" would not be heard, and the u-kāra in "citragu" would not be heard; while if it were treated as the final of what precedes (pūrvāntavat), then, the residue being a mere sa-kāra, there would be no luk, since it is not a sup. To this he gives the technical paraphrase "citrā-as [go-as]." Since the word "go" is feminine [here] and "citrā" qualifies it, "citrā" is stated in the feminine. By the manner of the Bhāṣya on "pratyayottarapadayoś ca," and by the maxim "the outer (bahiraṅga) luk sets aside (bādhate) even inner (antaraṅga) operations," the luk of the sup [applies] even before the pūrvasavarṇa-dīrgha — that is the idea. "citraguḥ": in the bahuvrīhi, on the shortening [of go to gu], the word "citrā" is puṃvat — that is the idea. "rūpavad-bhāryaḥ": the analysis is "rūpavatī bhāryā yasya"; here the upasarjana- shortening [does not apply, but] the word "rūpavatī" is puṃvat.

Objection: In "citrā jaratī gaur yasya," how [can there be] a three-pada bahuvrīhi, since by "sup supā" singularity (ekatva) is intended? To this he says "anekokteḥ" (because of the mention of "aneka"). From the mention of "śeṣa" [in the bahuvrīhi rule], it is obtained that [the members are] nominative-ending. A compound of [only] one nominative-ending word is not possible, since "samāsa" is understood as an etymological designation (anvartha-saṃjñā, "combination"); and so, when it is already established from the sense that "aneka" means more than one nominative-ending word, the repeated mention of "aneka" [in the rule] shows that a bahuvrīhi is of two or of many nominative-ending words — this is clear in the Bhāṣya. That is the idea. "atra" (here) means: in the three-pada bahuvrīhi. As for "citrā-jaratī-guḥ or jaratī-citrā-guḥ": since, with respect to the cow (go), being-dappled and being-old are indifferently both qualifiers, either one may be placed first by "saptamī-viśeṣaṇe bahuvrīhau [pūrvam]." "evaṃ dīrgha…": the analysis is "dīrghe tanvyau jaṅghe yasya" ("he whose two shanks are long and slender"). Suspecting puṃvadbhāva of both the prior and the middle member in both cases, he says "tripade" (in a three-pada [bahuvrīhi]). "uttarapadasya": since being the uttarapada belongs to the final-member word of the compound, only the third pada is here to be called the uttarapada; and having-that-as-follower (tat-parakatva) belongs only to the middle pada, not also to the first pada, since the first is separated from the uttarapada by the middle pada — that is the meaning.

Objection: Then puṃvadbhāva of the middle pada is hard to avoid, since it does have the uttarapada as follower. To this he says "the second too is not puṃvat," "because of the absence of its being a pūrvapada": by [the mention of] "uttarapada" a "pūrvapada" is obtained by implication (ākṣepa); [and] only the first-member word of the compound is the pūrvapada, not also the middle-member word — that is the idea. Objection: But relative to the middle pada the first pada is a pūrvapada, and relative to the first pada the middle pada is an uttarapada. To this he says "uttarapada-śabdo hi…" "rūḍha" (conventionally fixed) means: established by the convention of the grammarians (vaiyākaraṇa-samaya). "iti vadanti" (so they say): the construction is "in this manner some [grammarians] say." On that [view], it is fitting that the first pada in a three-pada bahuvrīhi has no puṃvadbhāva, because of the absence of an uttarapada following it; but the middle pada, even though it is not a pūrvapada, does have puṃvadbhāva. [The kecit must add:] for in "striyāḥ puṃvat" no "pūrvapada" is heard, nor is it carried on by anuvṛtti; rather, it must be said that by "uttarapade" the puṃvadbhāva of a pūrvapada is understood by implication (arthād gamyate).

[Vāsudeva:] That too is not possible; hence he [Bhaṭṭoji] says "na iha pūrvapadam ākṣipyate." "iha" = here, in "striyāḥ puṃvat": by the "uttarapada" carried on by anuvṛtti, no "pūrvapada" is implied, i.e. is not understood by implication. Why? He says: "as at ānaṅ ṛtaḥ" — the meaning of that [sūtra] being "of ṛ-ending [stems], in a dvandva, there is ānaṅ when an uttarapada follows." There, in a dvandva of four [members], "hotṛ-potṛ-neṣṭṛ-udgātāraḥ," the ānaṅ of the penultimate "neṣṭṛ" is cited as an example in the Bhāṣya on "samarthaḥ padavidhiḥ." There, if it were a fixed rule that a "pūrvapada" is implied by "uttarapada," then, since the penultimate "neṣṭṛ" is not a pūrvapada, the ānaṅ would not be possible. Therefore there is no fixed rule that an operation prescribed "when an uttarapada follows" belongs only to a pūrvapada — that is the meaning. "tena" (thereby) means: by the non-implication of a pūrvapada. "upāntyasya" (of the penultimate): "penultimate" = near the last, i.e. the middle [member] standing next to the final member. "puṃvad eva" (indeed puṃvat): "rūpam" (the form) is to be supplied. He shows that very [thing] with "citrā-jarad-guḥ." Here the word "citrā" is not puṃvat, because of the intervention of the middle [member] and the absence of an uttarapada following it — that is the idea. "ityādi" (and so forth): jaratī-citra-guḥ; tanvī-dīrgha-jaṅghaḥ.

Objection: From the Bhāṣya-example "hotṛ-potṛ-neṣṭṛ-udgātāraḥ" on "ānaṅ ṛtaḥ," granted there be no implication of a pūrvapada [there]; but what is the authority (pramāṇa) for its non-implication in the sūtra "striyāḥ puṃvat"? To this he says "ata eva," meaning: because in "striyāḥ puṃvat" too there is non-implication of a pūrvapada. After "dvandva-garbhe 'pi" (even in a dvandva-embedded [compound]), "bahuvrīhau" is to be supplied. "bhāṣyam": Although, in a complete search of the Bhāṣya, the example "citrā-jarad-guḥ" is nowhere seen in the Bhāṣya, still after "citrā-jarad-guḥ" one should supply "prayoga" (the usage); and "bhāṣyam" means the Bhāṣya on the present sūtra, [namely the passage] "paṭvī-mṛdu-bhārya[m]," with "sūcayati" (it indicates) to be supplied. In the Bhāṣya on the present sūtra "striyāḥ puṃvat," in the dvandva-embedded bahuvrīhi "paṭvyau mṛdvyau bhārye yasya," the example given is "paṭvī-mṛdu-bhāryam." There, the dvandva consisting of "paṭvī-mṛdu" is the pūrvapada; it is not bhāṣitapuṃska, so there is no puṃvadbhāva [of it], because a dvandva takes the gender of its last member (paravalliṅgatā). Within that dvandva, the pūrvapada "paṭvī" is not puṃvat, because of the intervention of the middle pada and the consequent absence of an uttarapada following it; and since the middle pada is not [technically] an uttarapada and is not in agreement [with paṭvī as its follower], there is no possibility of [paṭvī's] puṃvadbhāva when it (the middle pada) follows. But the word "mṛdvī" taken by itself, being bhāṣitapuṃska and having the uttarapada following it, is puṃvat [→ mṛdu] — such is his (the Bhāṣya's) intent. But if a pūrvapada were implied in "striyāḥ puṃvat," then, since "mṛdu" is not a pūrvapada, puṃvadbhāva would not apply, and the incongruity of that [Bhāṣya form] is obvious. And thus the Bhāṣya [form] "paṭvī-mṛdu-bhāryam" makes known the usage "citrā-jarad-guḥ" — that is the meaning.

"karmadhāraya…": "jaratī cāsau citrā ca" is a karmadhāraya; by "puṃvat karmadhāraya-[jātīya-deśīyeṣu]" the word "jaratī" is puṃvat, so the ṅīp is removed [→ jarat]. And then, in "jarac-citrā gaur yasya," where the pūrvapada is a karmadhāraya, in the bahuvrīhi the pūrvapada "jarac-citrā" is puṃvat by "striyāḥ puṃvat," so the ṭāp is removed [→ jarac-citra] — that is the idea. "karmadhāraya- uttara…": "jaratī cāsau gauś ca" is a karmadhāraya; by "gor ataddhita-luki" [there is] the affix ṭac and the ava-substitution [go → gav]; by "puṃvat karmadhāraya" the word "jaratī" is puṃvat, so the ṅīp is removed; then, because [ṭac] is ṭit, the ṅīp [is re-added], giving the word "jarad-gavī." And then, in "citrā jarad-gavī yasya," a bahuvrīhi whose uttarapada is a karmadhāraya, by "nadyṛtaś ca" [there is] the affix kap; the word "citrā" is puṃvat by "striyāḥ puṃvat," giving the form "citra-jarad-gavīka" — that is the meaning.

"striyāḥ kim": a question concerning the genitive-ending [word]. "grāmaṇi-dṛṣṭiḥ": when the word "grāmaṇī" is neuter, by "hrasvo napuṃsake [prātipadikasya]" it is shortened, so "grāmaṇi" ends in short i. The word "kula" [in the analysis "grāmaṇi kulaṃ dṛṣṭir asya"] serves to bring out the neuter gender. By "dṛṣṭi" what is intended is something that has taken the place of an eye; the analysis is simply "grāmaṇi dṛṣṭir asya." In the absence of "striyāḥ," the word "grāmaṇī" would be puṃvat, and the neuter shortening being removed, [the form] "grāmaṇī-kula[m]" would result — that is the idea. "gaṅgā-bhāryaḥ": Here, since the word "gaṅgā" is invariably feminine (nitya-strī-liṅga), it is not bhāṣitapuṃska, so there is no puṃvadbhāva — that is the idea. "vāmorū-bhāryaḥ": "vāmau = beautiful (sundarau), ūrū yasyāḥ" ("she whose two thighs are beautiful") is a bahuvrīhi; by "saṃhita-śapha-lakṣaṇa-vāmādeś ca" [there is] the affix ūṅ [→ ūrū]. Were that ūṅ-ending word puṃvat, the ūṅ being removed, the pūrvapada would end in short u, "vāmoru-bhārya" — that is the idea. "striyām kim": a question concerning the locative-ending [word]. "kalyāṇī-pradhānaḥ": Here, since the word "pradhāna" is invariably neuter, although it is in agreement with "kalyāṇī," the following member is not feminine, and so there is no puṃvadbhāva when it follows — that is the idea. "pūraṇyāṃ tu" (but as for [the exception] in a pūraṇī): supply "the particular of the counter-example to the prohibition of puṃvadbhāva will be stated [below]."

translator notes

textual The digital source is corrupt in several places; the translation follows the evidently intended readings without emending the source. Notable points: the source has 'pañcamyā suk-prasaṅgaḥ' where luk (elision) is meant, and 'suk' of the sup is elsewhere given as luk (glossed here as luk throughout); 'apūraṇī-priyādi-iā' (apūraṇī-priyādiṣu); 'prayāga' after citrā-jarad-guḥ where 'prayoga' (usage) is required, followed here; 'saṃhita-śapha-lakṣaṇa-vāmādeś ca' with 'bāmādeḥ' for vāmādeḥ; and stray Vedic-accent marks used as quotation delimiters.
textual In the 'striyām kim' counter-example (kalyāṇī-pradhāna), the source reads 'strīliṅgatvāt' ('because of being feminine'), but the sense requires 'strīliṅga-abhāvāt' — pradhāna, being invariably neuter, is not a feminine uttarapada, which is precisely why puṃvadbhāva is blocked; translated to the evident sense.

SK 832 · A 5.4.116V

अप् पूरणीप्रमाण्योः ॥ ८३२ ॥

ap pūraṇīpramāṇyoḥ

ap pūraṇīpramāṇyoḥ — 5.4.116 — The samāsānta affix ap comes after a bahuvrīhi ending in a feminine ordinal (pūraṇī) or in pramāṇī.

Rule. The closing affix (samāsānta) ap is added after a bahuvrīhi whose last member is a feminine ordinal (pūraṇī) or the word pramāṇī, "measure, authority". A samāsānta is an affix added at the end of a whole compound; ap is the sound a with the marker p.

Example.

kalyāṇī pañcamī yāsāṃ rātrīṇām, "the nights whose fifth is auspicious" → pañcamī is a feminine ordinal, so kalyāṇī stays feminine (SK 831) → ap added after pañcamī → kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ.

strī pramāṇī yasya → strīpramāṇaḥ, "he whose authority is a woman".

Applies when / blocked by. A vārttika: the ban on puṃvadbhāva and the affix ap hold only when the ordinal is the principal member. In the example the nights are themselves what the compound denotes, so the fifth night is principal. Where it is not principal, SK 833 and 835 take over.

Siddhānta-kaumudī

पूरणार्थप्रत्ययान्तं यस्त्रीलिङ्गं तदन्तात्प्रमाण्यन्ताच्च बहुव्रीहेरप् स्यात् । कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी यस्य स स्त्रीप्रमाणः ॥

The affix ap comes after a bahuvrīhi ending in a feminine [word] that ends in an affix denoting completion/ordinal (pūraṇārtha-pratyaya), and [after a bahuvrīhi] ending in pramāṇī. "kalyāṇī pañcamī yāsāṁ rātrīṇāṁ tāḥ kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ" [those nights of which the fifth (pañcamī) is auspicious (kalyāṇī) are kalyāṇīpañcamā nights]. "strī pramāṇī yasya sa strīpramāṇaḥ" [he who has a woman as his measure/authority is strīpramāṇa].

vārttika

पुंवद्भावप्रतिषेधोऽप्प्रत्ययश्च प्रधानपूरण्यामेव

(vārttika) puṁvadbhāvapratiṣedho'ppratyayaśca pradhānapūraṇyām eva — "The prohibition of the masculine-like treatment (puṁvadbhāva) and the affix ap [apply] only when the ordinal (pūraṇī) is the principal member (pradhāna)."

(वार्तिकम्) ॥ रात्रिः पूरणी वाच्या चेत्युक्तोदाहरणे मुख्या । अन्यत्र तु ॥

(vārttika) In the stated example [kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ], the ordinal night (rātri) is principal (mukhyā), on the understanding that the night is [itself] to be denoted (vācyā). But elsewhere [it is not principal].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 202

—प्रधानपूरण्यामेवेति । प्रधाने कार्यपर्यन्तप्रयाग्यागमित्यामिदम्

Bālamanoramā

अप् पूरणीप्रमाण्योः - अप्पूरणी । अविति छेदः ।बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो॑रित्यतो बहुव्रीहावित्यनुवृत्तं पूरणीप्रमाणीभ्यां विशेष्यते, तदन्तविधिः, स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पूरणप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गमिह गृह्रते । तदाह — पूर्वणार्थेत्यादिना । अप् स्यादिति । समासान्तस्तद्धित इत्यपि बोध्यम् । पञ्चमीति । पञ्चानां पूरणीत्यर्थः । 'तस्य पूरणे डट्'नान्तादसंख्यादे॑रिति तस्य मडागमः । टित्त्वान्ङीप् । कल्याणीपञ्चमा रात्रय इति । इह बहुव्रीहौ कृते पञ्चमीशब्दे पूर्वणार्थप्रत्ययान्ते परे कल्याणीशब्दस्य पुंवत्त्वनिषेधः । अप् । समासान्तस्तद्धितः । टाप्यस्येति चे॑तीकारलोपः । ननु पञ्चमी रात्रिरन्यपदार्थप्रविष्या वा, न वा । नाद्यः । तस्याः समस्यमानपदार्थत्वेन तदन्यत्वानुपपत्तेः । नान्त्यः । पञ्चम्या रात्रेरन्यपदार्थप्रवेशाऽभावे 'कल्याणीपञ्चमा' इति समासात्पञ्चमीं रातिंर विना चतुर्णामेव बोधनापत्तौ पञ्चपदस्याऽसङ्गत्यापादनादिति चेत्, सत्यम्-पञ्चानां रात्रीणामुद्भूतावयवभेदः समुदाय एवान्यपदार्थः । तत्र पञ्चम्या रात्रेः प्रवेशेऽपि तद्धटितसमुदायस्यान्यपदार्थत्वं न विरुध्यते, समुदायस्यावयवापेक्षया अन्यत्वात् । 'रात्रय' इति बहुवचनं त्ववयवबहुत्वापेक्षम् । यथा चैतत्तथा सर्वनामसंज्ञासूत्रे प्रपञ्चितम् । अथ प्रमाण्यन्तादब्विधेरुदाहरणमाह — स्त्रीप्रमाण इति । प्रमाणशब्दोऽत्र करणल्युडन्तो विशेष्यनिघ्नः । टित्त्वान्ङीप् । बहुव्रीहौ सति अप्प्रत्ययेयस्येति चे॑ति ईकारलोपे 'स्त्रीप्रमाण' इति रूपम् । पूर्वपदस्य तु नित्यस्त्रीलिङ्गत्वादभाषितपुंस्कत्वान्न पुंवत्त्वप्रसक्तिः । प्रधानपूरण्यामेवेति ।स्त्रियाः पुंव॑दिति सूत्रे,अप्पूरणी॑ति सूत्रे च प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यमिति भावः । ननुकल्याणीपञ्चमा रात्रय॑ इत्यत्र पञ्चम्या रात्रे समस्यमानपदार्थत्वात्कथं प्राधान्यं, बहुव्रीहेरन्यपदार्थप्रधानत्वादित्यत आह — रात्रिः पूरणी वाच्या चेत्युक्तोदाहरणे मुख्येति ।कल्याणीपञ्चमा रात्रय॑ इत्युक्तोदाहरणे पञ्चानां पूरणी रात्रिः समस्यमानपञ्चमीपदार्थत्वेऽपि अन्यपदार्थसमुदाय वटकतया बहुव्रीहिसमासवाच्यापि भवतीति कृत्वा मुख्या भवतीत्यर्थः । उद्भूतावयवस्य रात्रिसमुदायस्य प्रधानत्वेऽपि तद्धटकतया यता प्रथमाद्याश्चतरुआओ रात्रयः समासाभिधेयाः, एवं पञ्चम्यपि रात्रिः समासाभिधेया भवतीति समस्यमानपञ्चमीपदार्थस्य अन्यपदार्थानुप्रवेसात्प्राधान्यमिति भावः । अन्यत्र त्विति ।कल्याणपञ्चमीकः पक्ष॑ इत्यत्र पूरण्या रात्रेरन्यपदार्थप्रवेशाऽभावादप्राधान्यादप्प्रत्ययाऽभावे सति विशेषो वक्ष्यत इत्यर्थः ।

ap pūraṇīpramāṇyoḥ — appūraṇī: the word-division is "ap iti" [ap is a separate word]. "bahuvrīhau," carried forward (anuvṛtti) from "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ…" [A 5.4.113], is qualified by pūraṇī and pramāṇī; and by the tadanta-vidhi, together with the mention of the feminine gender (strīliṅga-nirdeśa), what is taken here is a feminine [word] ending in a pūraṇa affix. He states this with "pūraṇārtha…" etc. "ap syāt": it should also be understood [that ap is] a samāsānta taddhita. "pañcamī": the sense is "the ordinal (pūraṇī) of five"; by "tasya pūraṇe ḍaṭ" [A 5.2.48] [the affix ḍaṭ], the augment maṭ for it by "naantādasaṃkhyāder maṭ" [A 5.2.49], and ṅīp [feminine] because [ḍaṭ] is ṭit — [giving pañcamī]. "kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ": here, when the bahuvrīhi is formed, with the word pañcamī (ending in an ordinal affix) following, there is prohibition of the masculine-like treatment (puṁvattva-niṣedha) of the word kalyāṇī; then ap, a samāsānta taddhita [is added]; ṭāp [feminine]; and elision of the ī [of pañcamī before ap] by "yasyeti ca" [A 6.4.148] — giving kalyāṇīpañcamā. Objection: does the fifth night (pañcamī rātri) enter into the other-meaning (anyapadārtha) [of the bahuvrīhi] or not? Not the first [alternative, that it does enter], because, being the meaning of a member being compounded (samasyamāna-padārtha), it cannot be "other than that." Nor the second [that it does not enter]: for if the fifth night did not enter the anyapadārtha, the compound "kalyāṇīpañcamā" would convey only four [nights], excluding the fifth, so that the word "pañca" (five) would become incoherent — if [you argue] thus, [the reply is:] True — the anyapadārtha is the aggregate (samudāya) of five nights, in which the distinction of the constituent members has emerged (udbhūtāvayava-bheda). There, even though the fifth night enters [as a constituent], the aggregate's being the anyapadārtha is not contradicted, because the aggregate is "other" (anya) relative to its constituents. The plural in "rātrayaḥ" is with reference to the plurality of the constituents. How this is so has been elaborated under the sūtra on the sarvanāma-saṁjñā. Now he gives an example of the ap-rule after [a bahuvrīhi] ending in pramāṇī: strīpramāṇaḥ. The word pramāṇa here ends in the instrumental-sense affix lyuṭ (karaṇe lyuṭ) and follows the gender of the qualified (viśeṣya-nighna); [as pramāṇī:] ṅīp [feminine] because [lyuṭ] is ṭit. When the bahuvrīhi is formed and the affix ap [is added], with elision of the ī by "yasyeti ca" [A 6.4.148], the form is "strīpramāṇa." But of the prior member [strī], because it is inherently feminine (nitya-strīliṅga) and never denotes a masculine (abhāṣitapuṁska), there is no occasion for the puṁvadbhāva. "pradhānapūraṇyām eva": the idea is that the specification "principal ordinal" (pradhāna-pūraṇī) must be [supplied] both in the sūtra "striyāḥ puṁvat…" [A 6.3.34] and in the sūtra "ap pūraṇī…" [the present one]. Objection: in "kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ," since the fifth night is the meaning of a compounded member (samasyamāna-padārtha), how is it principal, given that a bahuvrīhi has the anyapadārtha as principal? To this he says "rātriḥ pūraṇī vācyā cet — in the stated example it is principal (mukhyā)": in that example the ordinal night — the fifth of five — although it is the meaning of the compounded member pañcamī, is also, as a constituent (ghaṭaka) of the aggregate that is the anyapadārtha, denoted by the bahuvrīhi compound; on that account it is principal. Although it is the aggregate of nights — with its constituents emerged — that is principal, just as, being its constituents, the first four (catasraḥ) nights are denoted by the compound, so too the fifth night is denoted by the compound; thus the meaning of the compounded member pañcamī attains principality through entering into the anyapadārtha — this is the idea. "anyatra tu": the meaning is that in "kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ," since the ordinal night does not enter the anyapadārtha and is therefore not principal, the affix ap does not [apply]; the particular [treatment for that case] will be stated [later].

translator notes

textual The evident readings are followed for minor OCR slips (praviṣyā → praviṣṭā, rātiṁra → rātriṁ, vaṭakatayā → ghaṭakatayā, yatā → yathā, catrsao → catasraḥ, anupraveśāt). "naantādasaṃkhyāder maṭ" is given as A 5.2.49 on the strength of the paired citation with "tasya pūraṇe ḍaṭ."

SK 833 · A 5.4.153V

नद्यृतश्च ॥ ८३३ ॥

nadyṛtaśca

nadyṛtaś ca — 5.4.153. And after a bahuvrīhi whose uttarapada is a nadī-word or ends in ṛ, the samāsānta kap is added.

Rule. The samāsānta kap (the sound ka with marker p) is added after a bahuvrīhi whose later member is a nadī-word (a feminine stem in ī or ū) or ends in ṛ. Puṃvadbhāva of the first member still applies.

Example.

kalyāṇī pañcamī yasya pakṣasya, "the fortnight whose fifth [night] is auspicious" → the later member pañcamī is a nadī-word → kap added → the ordinal is not principal here (see SK 835), so kalyāṇī becomes kalyāṇa → kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ.

bahavaḥ kartāro yasya → bahukartṛkaḥ, "having many agents" (later member ends in ṛ).

Applies when / blocked by. The commentators explain "puṃvadbhāva" here: nothing forbids it, because the compound does not denote the ordinal night itself. The long ī of pañcamī survives before kap only because of SK 835.

Siddhānta-kaumudī

नद्युत्तरपदादृदन्तोत्तरपदाच्च बहुव्रीहेः कप्स्यात् । पुंवद्भावः ॥

After a bahuvrīhi whose uttarapada is a nadī-word or whose uttarapada ends in ṛ, kap is added. [And] the puṃvad-bhāva [occurs].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 202–203

—नद्यतः । तपरत्वं साध्यम् ॥—नद्युत्तरपदादिति । नद्यन्तादिति नोक्तं, कप्रययेन यद् यमागे कृते वहुव्रीहेरनद्यन्तलात् । उत्तरपदं तु नद्यन्तं भवत्येव, 'समासे अन्तः यमागान्तः' इति पक्षाश्रयणादिति बोध्यम् ॥—डढमिति । अदार्ढ्यनिवृत्तिमात्रपरत्वेनात्र दृढशब्दप्रयोगात्र लिङ्गविशेषविवक्षेति भावः । लिङ्गविशेषविवक्षायां तु श्वाभक्तिरित्यादिसिद्धये प्रियादिषु भक्तिशब्दपाठः ॥—तसिलादिषु कृत्वमुजन्तेष्विति । 'पञ्चम्यास्मिति' इत्यारभ्य 'संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वमुच्'—इत्येतत्पर्यन्तेष्वित्यर्थः ॥—अव्याह्यतिव्याप्तिवारणायेति । वृकतिरजथ्या वहुश इत्यत्राव्याप्तिः, तसिलादिकृत्वमुच्यर्थन्तेषु तिल्य्यनशयां पाठाभावात् । पट्टीदेश्या प्रभास्या इत्यत्रातिव्याप्तिः, 'ईषदसमाप्तौ'—इति देश्यस्य 'पक्ष्या रूप्य च' इति रूप्यस्य च तत्र पाठात् । अतस्मान्निवारणाय परिगणनमित्यर्थः ॥ परिगणितान् त्रतसादीन् कमेणोदाहरति—वह्नीष्विति । यद्यपि वह्नादिषु कीपो वैकल्पिकलात्तादशावे वहुन्नोत्यादि सिध्यति तथापि पक्षे वह्नीत्रेत्याद्यनिष्ठवारणायेदम् ॥ ततस्तत्रेति प्राचोक्तमुदाहरणमत्रोपेक्षितम् । 'यथैनाम्नो वृत्तिः मात्रे’ इत्यनेन गतार्थलादिति मनोरमायां स्थितम् ॥—पद्वितरेति । प्राचा तु पदुतरेत्युदाहृतं तत्प्रामादिकमिति भावः ॥—पट्टचरीति । ‘भूतपूर्वे चरद्’ ॥—पट्टजातीयेति । ‘प्रकारवचने जातीयर्’ ॥—दर्शनीयरूपेत्यादि । ‘प्रशंसायां रूपप्’ । ‘याप्ये पाशप्’ ॥—वहुध्येति । ‘प्रकारवचने थाल्’ तत्र हि ‘किंसर्वनानवहुभ्यः’ इत्यधिकृतम् ॥—वृकतिरिति । ‘वृकज्येष्ठाभ्यां तिलतातिलौ च छन्दसि’ इति तिल् ॥—अजथ्येति । ‘अजाविभ्यां ध्यन्’ ॥—शसीति । ‘वहल्पार्थात्’— इति यश्चास् स तसिलादिषु ज्ञातव्य इत्यर्थः । त्रतसादिषु परिगणनं कर्तव्यमिति यावत्

Bālamanoramā

नद्यृतश्च - नद्यृतश्च । नदी च ऋच्चेति समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी ।बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो॑रित्यतो बहुव्रीहावित्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते । तदाक्षिप्तमुत्तरपदं नद्यृद्भ्यां विशेष्यते । तदन्तविधिः । 'उरः प्रभृतिभ्यः' इत्यतः कबित्यनुवर्तते । तदाह — नद्युत्तरपदादिति । नद्यन्तोत्तरपदादित्यर्थः । कप् स्यादिति । तद्धितः समासान्तश्चेत्यपि बोध्यम् । तथाच कल्याणी पञ्चमी यस्य पक्षस्येति विग्रहे बहुव्रीहौ सति व्यपदेशिवत्त्वेन पञ्चम्युत्तरपदस्य नद्यन्तत्वात्तदुत्तरपदकबहुव्रीहेः कविति भावः ।नद्यन्ताद्बहुव्रीहे॑रिति न व्याख्यातं, बहुधीवरीति बहुव्रीहेर्नद्यन्तत्वात्कबापत्तेः ।नद्यन्तोत्तरपदा॑दिति व्याख्याने तु न दोषः, धीवन्शब्दयोत्तरपदस्य नकारान्तत्वेन नदीत्वाऽभावादिति शब्देन्दुशेखरे विस्तरः । पुंवद्भाव इति । पूरण्या रात्रेः समासवाच्यत्वाऽभावेन निषेधाऽभावादिति भावः ।

nadyṛtaś ca — "nadyṛtaḥ" is an ablative from the collective dvandva (samāhāra-dvandva) "nadī ca ṛc ca" (nadī and ṛ). "bahuvrīhau," carried forward from "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ…" [A 5.4.113], is transformed into the ablative [to agree with nadyṛtaḥ]. The uttarapada implied by [bahuvrīhi] is qualified by nadī and ṛ; hence the tad-anta-vidhi [it means an uttarapada ending in a nadī-word or in ṛ]. "kap" is carried forward from "uraḥprabhṛtibhyaḥ kap" [A 5.4.151]. That he states with "whose uttarapada is a nadī-word," i.e. "whose uttarapada ends in a nadī-word." On "kap is added": understand [that it is] a taddhita and a samāsānta. Thus, in the analysis "the fortnight whose fifth [tithi], kalyāṇī, is auspicious," once the bahuvrīhi is formed, since the uttarapada "pañcamī," by vyapadeśivad-bhāva [the fiction that a member may be spoken of as ending in itself], ends in a nadī-word, the bahuvrīhi whose uttarapada is that [takes] kap — this is the idea. It is not explained as "after a bahuvrīhi ending in a nadī-word," because [then] "bahudhīvarī" — being a bahuvrīhi that [itself] ends in a nadī-word — would wrongly incur kap. But on the explanation "whose uttarapada ends in a nadī-word," there is no fault, since the uttarapada "dhīvan" ends in the letter n and hence is not a nadī[-word]; the details are in the Śabdenduśekhara. On "the puṃvad-bhāva": because there is no prohibition [of it], the [feminine] ordinal "rātri" not being [here] denoted by the compound — this is the idea.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 203 १ गुणवचनस्येति—अत्र संशाकृदन्ततद्धितान्तसमस्तसर्वनामसंख्याशब्दातिरिक्तः शब्दो गुणवचनशब्देनोच्यते, आकडारसूत्रं- माध्यतस्तथैव लाभात्, अतएव ‘एकतद्धिते च’ इत्यत्र एकत्वमिति पुंवत्त्वात्सिद्धमित्याशङ्क्य न सिध्यति, उक्तमेतत्त्वतलोर्गुणवचनस्य इत्युक्तम्। २ अष्टाध्याभ्यामपाठादन्यवार्तिकानामिवात्र प्रकरणे पाठाच्च भाष्यकारेष्ट्यर्हः ।

translator notes

translator The final sentence ("pūraṇyā rātreḥ samāsavācyatvābhāvena…") is highly compressed; the rendering follows the evident sense that the puṃvad-bhāva is not blocked here because the pūraṇī (ordinal) sense of "rātri" that would trigger the prohibition is not what the compound denotes.

SK 834 · A 7.4.13V

केऽणः ॥ ८३४ ॥

ke'ṇaḥ

ke'ṇaḥ — 7.4.13. Before the affix ka, an aṇ [vowel] is replaced by its short (hrasva). (ke = when ka follows; aṇaḥ = of an aṇ; the predicate hrasvaḥ is supplied by anuvṛtti.)

Rule. Before the affix ka, an aṇ vowel (a, i, u, long or short) is replaced by its short form (hrasva). The word hrasva is carried forward by anuvṛtti from the preceding rule of the Aṣṭādhyāyī.

Example.

pañcamī + ka → the final ī is an aṇ → it would become i → this is what would be obtained ("iti prāpte"), and the next rule stops it.

Applies when / blocked by. SK 835 forbids the shortening before kap; SK 892 makes it optional for an āp-final stem.

Siddhānta-kaumudī

के परेऽणो ह्रस्वः स्यात् । इति प्राप्ते ॥

Before a following ka, an aṇ becomes short (hrasva). — This being what is thereby obtained (iti prāpte)…

Bālamanoramā

केऽणः - केऽणः । ह्रस्वः स्यादिति ।शृदृप्रा॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः ।

ke'ṇaḥ — [The sūtra reads simply] ke'ṇaḥ. [The predicate] "a short is substituted (hrasvaḥ syāt)" [must be supplied]: the word hrasva is carried forward (anuvṛtti) into this rule from "śṛdṛprāṃ [hrasvo vā]" (7.4.12) — such is the intended sense (iti bhāvaḥ).

translator notes

textual The source marks the pratīka as śṛdṛprā́m (with an editorial svarita); it is the pratīka of the sūtra śṛdṛprāṃ hrasvo vā (7.4.12), the immediately preceding rule, whence hrasva is drawn by anuvṛtti.

SK 835 · A 7.4.14V

न कपि ॥ ८३५ ॥

na kapi

na kapi (7.4.14) — Before kap, an aṇ [the final vowel of the feminine prior member] is not shortened; [the shortening (hrasva) that would otherwise apply is here prohibited].

Rule. Before kap the aṇ vowel is not shortened.

Example.

kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ → kap follows pañcamī → the ī stays long.

bahukartṛkaḥ → kap after an ṛ-final member; no change to the vowel.

Applies when / blocked by. Why is the night not principal in kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ? Because the fortnight is the outside referent, and in it the several nights are merged and hidden as parts; so the ordinal is non-principal, SK 832 does not apply, and puṃvadbhāva is free to act.

Here Bhaṭṭoji also finishes the priyādi exception of SK 831. kalyāṇī priyā yasya → kalyāṇīpriyaḥ, "for whom an auspicious woman is dear": priya is a priyādi word, so kalyāṇī stays feminine. The priyādi list: priyā, manojñā, kalyāṇī, subhagā, durbhagā, bhakti, sacivā, svasā, kāntā, kṣāntā, samā, capalā, duhitā, vāmā, abalā, tanayā.

Watch out. bhakti is in the list, yet we find dṛḍhabhakti, "whose devotion is firm". Bhaṭṭoji explains: in a generic sense the neuter is used, so dṛḍha was never feminine. When femininity is meant, the form is dṛḍhābhakti, with the feminine kept.

Siddhānta-kaumudī

कपि परे अणो ह्रस्वो न स्यात् । कल्याणपञ्चमीकः पक्षः । अत्र तिरोहितावयवभेदस्य पक्षस्यान्यपदार्थतया रात्रिरप्रधानम् । बहुकतृकः । अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रियः । प्रिया । मनोज्ञा । कल्याणी । सुभगा । दुर्भगा । भक्तिः । सचिवा । स्वसा । कान्ता । क्षान्ता । समा । चपला । दुहिता । वामा । अबला । तनया । सामान्ये नपुंसकम् ॥ दृढं भक्तिर्यस्य स दृढभक्तिः । स्त्रीत्वविवक्षायां तु दृढाभक्तिः ॥

When kap follows, an aṇ is not shortened. [Example:] kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ (a fortnight whose fifth [night] is auspicious) — [the ī of pañcamī does not shorten before kap]. Here, since the pakṣa (fortnight), whose distinction of parts (the several nights) is merged and hidden (tirohita-avayava-bheda), is the external referent (anyapadārtha) of the bahuvrīhi, the night (rātri, i.e. the fifth) is non-principal (apradhāna). bahukartṛkaḥ (having many agents) — [example of kap after an ṛ-ending final member].

Why "not among the priyādi words" (apriyādiṣu)? [Answer:] kalyāṇīpriyaḥ (one for whom a kalyāṇī is dear) — [since priya is a priyādi word, pumvadbhāva does not apply and kalyāṇī stays feminine]. The priyādi list [is]: priyā, manojñā, kalyāṇī, subhagā, durbhagā, bhakti, sacivā, svasā, kāntā, kṣāntā, samā, capalā, duhitā, vāmā, abalā, tanayā. In the generic [sense], the neuter [is used]. [Thus:] "he whose devotion is firm (dṛḍhā bhaktiḥ) is dṛḍhabhakti"; but when femininity is intended to be expressed (strītva-vivakṣāyām), [the form is] dṛḍhābhakti.

Bālamanoramā

न कपि - न कपि । अणो ह्रस्व इति.॒केऽणः॑ इत्यतः,शृदृप्रा॑मित्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भावः । ननुकल्याणपञ्चमीकः पक्ष॑ इत्यत्र पञ्चदशाहोरात्रात्मके पक्षेऽन्यपदार्थे पञ्चम्या रात्रेः प्रवेशात्प्राधान्यं दुर्वारमित्यत आह — अत्र तिरोहितेति । रात्रे तत्प्रवेशाऽभावादप्राधान्यमिति भावः । भाष्ये एवमुदाहरणेवात्र लिङ्गम् । ऋदन्तोत्तरपदात्कपमुदाहरति — बहुकर्तृक इति । बहवः कर्तरो यस्येति विग्रहः । तदेवमपूरणीप्रियादिषित्यत्र पूरणीविषयं प्रपञ्च्य प्रियादिषु परेषु पुंवद्भावनिषेधस्य प्रयोजनं पृच्छति — अप्रियादिषु किमिति । कल्याणीप्रिय इति । कल्याणी प्रिया यस्येति विग्रहः । प्रियादिगणं पठति — प्रिया मनोज्ञेत्यादि । ननु भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठे दृढा भक्तिर्यस्य स दृढभक्तिरित्यत्र कथं पुंवत्त्वमित्यत आह — सामान्ये नपुंसकमिति ।आश्रित्ये॑ति शेषः । दृढमिति । पदसंस्कारपक्षे सामान्यपरतच्वमाश्रित्य दृढशब्दो नपुंसकलिङ्गो व्युत्पाद्यः, ततस्तस्य भक्तिशब्देनान्वये पूर्वप्रवृत्तं नपुंसकत्वं नापैति, लिङ्गविशेषस्याऽविवक्षितत्वात्,वेदाः प्रमाण॑मितिवत् । अत्र चार्थे पस्फशाह्निकभाष्येशक्यं चानेन आमांसादिभिरपि क्षुत्प्रतिहन्तु॑मिति प्रयोगो लिङ्गम् । नन्वेवं सति प्रियादिषु भक्तिशब्दपाठो व्यर्थ इत्यत आह — स्त्रीत्वविवक्षायां त्विति । वाक्यसंस्कारपक्षे विशेष्यानुसारेण स्त्रीत्वप्रतीतेर्नियमादिति भावः ।

na kapi — "aṇo hrasva" (the shortening of the aṇ): the intent is that [the word] aṇaḥ from "ke 'ṇaḥ" and [hrasva] from "śṝdṝprā(m)..." are carried forward (anuvṛtti) here.

Objection: In "kalyāṇapañcamīkaḥ pakṣaḥ," since the fifth night (pañcamī rātri) enters into the pakṣa — the fortnight consisting of fifteen days-and-nights, which is the external referent (anyapadārtha) — its principality (prādhānya) is hard to avert. To this he says "atra tirohita..." (here, with its parts hidden): because the night does not enter [as an independent principal thing], it is non-principal — such is the intent. In the Bhāṣya, the fact that the example is given in just this way is the indicator (liṅga) here. He illustrates kap after an ṛ-ending final member with "bahukartṛkaḥ"; the analysis (vigraha) is "one who has many agents" (bahavaḥ kartāro yasya).

Then, having elaborated the pūraṇī topic within [the condition] "apūraṇī-priyādiṣu," he asks the purpose of the prohibition of pumvadbhāva when priyādi words follow: "apriyādiṣu kim." "kalyāṇīpriyaḥ": the analysis is "one for whom a kalyāṇī (auspicious woman) is dear." He recites the priyādi-gaṇa: "priyā, manojñā," and so on.

Objection: Given that the word bhakti is recited among the priyādi, how is there pumvatva (masculine-substitution) in "dṛḍhabhakti" (= dṛḍhā bhaktir yasya)? To this he says "sāmānye napuṃsakam" (in the generic, the neuter). "āśritya" (relying on [the generic]) is to be supplied. "dṛḍham": on the pada-saṃskāra view (deriving each word separately), relying on its denoting the generic (sāmānya-paratva), the word dṛḍha is to be derived as neuter in gender; then, when it is construed with the word bhakti, the previously-operative (pūrva-pravṛtta) neuter does not depart, since no particular gender is intended to be expressed (liṅga-viśeṣasya avivakṣitatvāt) — just as in "vedāḥ pramāṇam" [where the neuter pramāṇam stands with the masculine plural vedāḥ]. And for this point, in the Paspaśāhnika of the Bhāṣya, the usage "śakyaṃ cānena āmāṃsādibhir api kṣut pratihantum" is the indicator (liṅga).

Objection: This being so, the recitation of the word bhakti among the priyādi is purposeless. To this he says "strītva-vivakṣāyāṃ tu": on the vākya-saṃskāra view (deriving the whole sentence), because femininity is understood by following the qualificand (viśeṣya), it results by rule (niyama) [that the feminine dṛḍhā stands] — such is the intent.

translator notes

translator The pratīkas ke 'ṇaḥ and śṝdṝprā... are the source-forms from which aṇaḥ and hrasva are said to be carried forward; the underlying Aṣṭādhyāyī sūtras are not numbered here because secure identification of the exact reference is not warranted from the pratīka alone.

SK 836 · A 6.3.35उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ॥ ८३६ ॥

tasilādiṣvākṛtvasucaḥ

tasilādiṣvākṛtvasucaḥ — 6.3.35. Before the affixes beginning with tasi(L) up to and including kṛtvasuC, [a stem] denoting the feminine is treated like the masculine (puṃvat).

Rule. A feminine stem is treated as masculine also before the taddhita affixes from tasil up to and including kṛtvasuc. Bhaṭṭoji says the affixes must be listed one by one (parigaṇana), so that the rule neither misses cases nor over-reaches. The vārttikas list them in pairs: tral and tasil; tarap and tamap; caraṭ and jātīyar; kalpap and deśīyar; rūpap and pāśap; thāl; til and thyan.

Example.

bahvīṣu "among many [women]" → bahvī before tral → treated as bahu → bahutra; likewise bahutaḥ (tasil).

darśanīyā + tarap → darśanīyatarā, "more beautiful [woman]"; darśanīyatamā.

paṭvī + caraṭ → paṭucarī, "formerly clever"; paṭujātīyā; darśanīyakalpā, darśanīyadeśīyā, darśanīyarūpā, darśanīyapāśā; bahuthā (thāl); praśastā vṛkī → vṛkatiḥ (til); ajābhyo hitā → ajathyā (thyan).

Applies when / blocked by. Before tarap and tamap, the shortening taught later at SK 985 is a later rule and so wins over puṃvadbhāva: paṭvitarā, paṭvitamā, not paṭutarā.

Bhaṭṭoji adds further vārttikas:

before śas, a word meaning "many" or "few" is puṃvat: bahvībhyo dehi → bahuśaḥ, alpaśaḥ;
before tva and tal, a quality-word is puṃvat: śuklāyā bhāvaḥ → śuklatvam, śuklatā; but kartrītvam, since kartrī is not a quality-word;
a bha stem is puṃvat before any taddhita other than ḍha: hastinīnāṃ samūhaḥ → hāstikam; not before the ḍhak of SK 1123 (rauhiṇeyaḥ), though before the ḍhak of SK 1236 it is puṃvat (āgneyaḥ; scholars discuss this);
before ṭhak and chas: bhavatyāś chātrāḥ → bhāvatkāḥ, bhavadīyāḥ. Bhaṭṭoji holds this vārttika and SK 1000 unnecessary, since the Bhāṣya already says a pronoun is puṃvat in any derivative: sarvamayaḥ, sarvakāmyati, sarvikā bhāryā yasya → sarvakabhāryaḥ, sarvapriyaḥ. This holds for the pronoun as prior member only; hence sarvikā (with akac) and sarvāḥ keep the feminine;
kukkuṭī and the like before aṇḍa and the like: kukkuṭāṇḍam, mṛgyāḥ padam → mṛgapadam, mṛgakṣīram, kākaśāvaḥ.

Watch out. The word sapatnī is formed three ways: as "female enemy" (from sapatna "enemy" with ṅīn, a feminine affix ī with the marker n), as "she whose husband is shared" (always feminine), and as "she whose master is shared" (with a masculine counterpart). The first two give sāpatnaḥ, "a co-wife's child"; only the third gives sāpatyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

तसिलादिषु कृत्वसुजन्तेषु परेषु स्त्रियाः पुंवत्स्यात् । परिगणनं कर्तव्यम् । अव्यप्त्यतिव्याप्तिपरिहाराय ।

When the affixes beginning with tasi and ending in kṛtvasuC follow, [a stem] denoting the feminine is treated like the masculine (puṃvat). An enumeration (parigaṇana) must be made — in order to avoid under-application (avyāpti) and over-application (ativyāpti).

vārttika

त्रतसौ

(vārttika) tratasau — [the affixes] traL and tasi(L).

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

तरप्तमपौ

(vārttika) tarabtamapau — [the affixes] tarap and tamap.

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

चरट्जातीयरौ

(vārttika) caraṭjātīyarau — [the affixes] caraṬ and jātīyaR.

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

कल्पब्देशीयरौ

(vārttika) kalpabdeśīyarau — [the affixes] kalpaP and deśīyaR.

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

रूपप्पाशपौ

(vārttika) rūpappāśapau — [the affixes] rūpaP and pāśaP.

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

थाल्

(vārttika) thāl — [the affix] thāL.

(वार्तिकम्) ।

(This is a vārttika.)

vārttika

तिल्थ्यनौ

(vārttika) tilthyanau — [the affixes] til and thyaN.

(वार्तिकम्) ॥ बह्वीषु बहुत्र । बहुतः । दर्शनीयतरा । दर्शनीयतमा । घरूप - SK 985 इति वक्ष्यमाणो ह्रस्वः परत्वात्पुंवद्भावं बाधते । पट्वितरा । पट्वितमा । पटुचरी । पटुजातीया । दर्शनीयकल्पा । दर्शनीयदेशीया । र्दानीयरूपा । दर्शनीयपाशा । बहुथा । प्रशस्ता वृकी वृकतिः । अजाभ्यो हिता अजथ्या ।

(vārttika.) [Examples:] bahvīṣu → bahutra ("among many [females]"); bahutaḥ ("from many"). darśanīyatarā ("more beautiful [f.]"); darśanīyatamā ("most beautiful [f.]"). — The shortening (hrasva) to be stated later by "gharūp[...]" (SK 985), on account of being subsequent (paratva), blocks the puṃvadbhāva: paṭvitarā, paṭvitamā [not paṭutarā, paṭutamā]. paṭucarī ("formerly clever [f.]"). paṭujātīyā ("of the type of a clever [woman]"). darśanīyakalpā ("almost beautiful"). darśanīyadeśīyā ("nearly beautiful"). darśanīyarūpā ("of praiseworthy beauty"). darśanīyapāśā ("contemptible to look at"). bahuthā ("in many ways"). praśastā vṛkī → vṛkatiḥ ("a praiseworthy she-wolf"). ajābhyo hitā → ajathyā ("[a thing] good for she-goats").

vārttika

शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः

(vārttika) śasi bahvalpārthasya puṃvadbhāvo vaktavyaḥ — When [the affix] śas follows, the puṃvadbhāva of a [word] meaning "many" or "few/little" should be stated.

(वार्तिकम्) ॥ बह्वीभ्यो देहि बहुशः । अल्पाभ्यो देहि अल्पशः ।

(vārttika.) bahvībhyo dehi → bahuśaḥ ("give to many [females]"). alpābhyo dehi → alpaśaḥ ("give to few [females]").

vārttika

त्वतलोर्गुणवचनस्य

(vārttika) tvatalor guṇavacanasya — For [the affixes] tva and tal, the [puṃvadbhāva] of a quality-denoting word (guṇavacana).

(वार्तिकम्) ॥ शुक्लाया भावः शुक्लत्वम् । शुक्लता । गुणवचनस्य किम् । कर्त्र्या भावः कर्त्रीत्वम् । शरदः कृतार्थता इत्यादौ तु सामान्ये नपुंसकम् ।

(vārttika.) śuklāyā bhāvaḥ → śuklatvam ("the state of being white [f.]"); śuklatā. — Why "of a quality-denoting word (guṇavacana)"? kartryā bhāvaḥ → kartrītvam ("the state of being a female agent") [where puṃvadbhāva does not apply, kartrī not being a guṇavacana]. But in "śaradaḥ kṛtārthatā" and the like, the neuter [is used] in the general sense (sāmānye).

vārttika

भस्याढे तद्धिते

(vārttika) bhasyāḍhe taddhite — For a bha-[stem], before a taddhita other than ḍha (aḍhe), [the puṃvadbhāva applies].

(वार्तिकम्) ॥ हस्तिनीनां समूहो हास्तिकम् । अढे किम् । रौहिणेयः । स्त्रीभ्यो ढक् SK 1123 इति ढोऽत्र गृह्यते । अग्नेर्ढक् SK 1236 इति ढकि तु पुंवदेव । अग्नायी देवताऽस्य स्थालीपाकस्य आग्नेयः । सपत्नीशब्दस्त्रिधा । शत्रुपर्यायात्सपत्नशब्दाच्छार्ङ्गरवादित्वात् ङीन्येकः । समानः पतिर्यस्या इति विग्रहे विवाहनिबन्धनं पतिशब्दमाश्रित्य नित्यस्त्रीलिङ्गो द्वितीयः । स्वामिपर्यायपतिशब्देन भाषितपुंस्कस्तृतीयः । आद्ययोः शिवाद्यण् । सपत्न्या अपत्यं सापत्नः । तृतीयात्तु लिङ्गविशिष्टपरिभाषया पत्युत्तरपदलक्षणो ण्य एव न त्वण् । शिवादौ रूढयोरेव ग्रहणात् । सापत्यः ।

(vārttika.) hastinīnāṃ samūhaḥ → hāstikam ("a herd of female elephants"). — Why "other than ḍha (aḍhe)"? rauhiṇeyaḥ. The "ḍha" taken here is the one taught by "strībhyo ḍhak" (SK 1123). But before the ḍhak taught by "agner ḍhak" (SK 1236), [the stem] is treated indeed as masculine (puṃvad eva): agnāyī devatāsya → āgneyaḥ ("this [sthālīpāka] whose deity is Agnāyī"). — The word sapatnī is [derived] in three ways (tridhā). (1) From the word sapatna as a synonym for "enemy" (śatru-paryāya), the first [sapatnī is formed] with ṄīN, because it belongs to the śārṅgaravādi class. (2) In the analysis "samānaḥ patir yasyāḥ" ("she whose husband is common"), resting on the word "pati" that denotes the marriage-bond (vivāha-nibandhana), the second is inherently feminine (nitya-strīliṅga). (3) By the word "pati" as a synonym for "master" (svāmi-paryāya), the third has a corresponding masculine (bhāṣitapuṃska). For the first two, the aṆ of "śivādi" [applies]: sapatnyā apatyam → sāpatnaḥ ("offspring of a co-wife"). But from the third, by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā, only the ṆyA characterized by "pati" as final member [applies], not aṆ — since in the śivādi [group] only the two conventionally established (rūḍha) [senses] are taken: sāpatyaḥ.

vārttika

ठक्छसोश्च

(vārttika) ṭhakchasoś ca — And for [the affixes] ṭhak and chas [the puṃvadbhāva is to be stated].

(वार्तिकम्) ॥ भवत्याश्छात्रा भावत्काः । भवदीयाः । एतद्वार्तिकं एकतद्धिते च SK 1000 इति सूत्रं च न कर्तव्यम् । सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः इति भाष्यकारेषट्या गतार्थत्वात् । सर्वमयः । सर्वकाम्यति । सर्विका भार्या यस्य सर्वकभार्यः । सर्वप्रियः इत्यादि । पूर्वस्यैवेदम् । भस्त्रैषाजाज्ञाद्वा - SK 466 इति लिङ्गात् । तेनाकचि एकशेषवृत्तौ च न । सर्विका । सर्वाः ।

(vārttika.) bhavatyāś chātrā → bhāvatkāḥ ("pupils of your ladyship"); bhavadīyāḥ. — This vārttika, and the sūtra "ekataddhite ca" (SK 1000), need not be made [i.e. are superfluous], because [their purpose] is already accomplished by the Bhāṣyakāra's mention "sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ" ("for a pronoun (sarvanāman), puṃvadbhāva [applies] in any derivate (vṛtti) whatsoever"): sarvamayaḥ; sarvakāmyati; sarvikā bhāryā yasya → sarvakabhāryaḥ; sarvapriyaḥ, and so on. — This [pronoun-puṃvadbhāva] pertains to just the prior [member]. This [is known] from the indication (liṅga) of "bhastraiṣājājñādvā[...]" (SK 466). Hence [it does] not [apply] in the aKac [formation] or in the ekaśeṣa derivate: sarvikā; sarvāḥ.

vārttika

कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु

(vārttika) kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu — For [words] kukkuṭī etc. before [words] aṇḍa etc. [the puṃvadbhāva is to be stated].

(वार्तिकम्) ॥ कुक्कुट्या अण्डम् । मृग्याः पदं मृगपदम् । मृगक्षीरम् । काकशावः ॥

(vārttika.) kukkuṭyā aṇḍam [→ kukkuṭāṇḍam] ("a hen's egg"). mṛgyāḥ padam → mṛgapadam ("a doe's footprint"). mṛgakṣīram ("doe's milk"). kākaśāvaḥ ("a she-crow's young").

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 203–204

—त्वतलोर्गुणवचनस्येति । गुणस्येति वक्तव्ये वचनग्रहणं प्रसिद्धगुणपरिग्रहार्थम् । अतस्तथैवोदाहरति—शुक्लत्वं । शुक्लतेति । नन्विह जातिसंज्ञाव्यतिरिक्तं धर्ममात्रं गुण इति यत्प्राचीनैरुक्तं, तत्स्वीकर्तव्यम् । अन्यथा ‘निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्थता’ ‘सा मुमोच रतिदुःखशीलताम्’ इत्यादिषु पुंवद्भावाप्रवृत्त्या दीर्घश्रवणं स्यादित्यत आह—सामान्ये नपुंसकमिति । एवं च ‘नेष्टं पुरो द्वारवतीत्यमासीत्’ इत्यादिप्रयोगो निर्वाध इति भावः ॥—हास्तिकमिति । ‘अचित्तहस्तिधेनोः—’ इति ठक् । न चात्र ‘यस्येति—’ लोपेन निर्वाहः, तस्य ‘असिद्धवदत्रा—’ इत्यसिद्धत्वात् ‘अचः परस्मिन्’ इति स्थानिवद्भावाच्च ‘नस्तद्धिते’ इति टिलोपानापत्तेः । न च ‘ठक्लसोश्च’ इत्यनेनैवात्र पुंवद्भावसिद्धिः शङ्क्या । छसा साहचर्यात् । ‘भवतष्ठक्लसौ’ इत्यस्यैव ठकस्तत्र ग्रहणात् । नापि ‘जातेश्च’ इति पुंवद्भावनिषेधः शङ्क्यः । अस्मादेव भाष्योदाहरणात् ‘सौत्रस्यैव निषेधो, न त्वौपसंख्यानिकस्य’ इति ज्ञापनात् ॥—रौहिणेय इति । रोहितशब्दात् ‘वर्णादनुदात्तात्’ इति ङीनकारौ । सति तु पुंवद्भावे तयोर्निवृत्तौ रौहितेय इति स्यादिति भावः ॥—गृह्यत इति । व्याख्यानादिति शेषः ॥— अग्नायीति । अग्निशब्दात् ‘वृषाकप्यग्नि—’ इति स्त्रियां ङीवैकारादेशौ ॥—आग्नेय इति । पुंवद्भावाभावे तु आग्नायेय इति स्यादिति भावः ॥—शत्रुपर्यायादिति । अत्र च ‘व्यन् सपत्ने’ इति निर्देशो लिङ्गम् । ‘रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुर्हृदः’ इत्यमरः ॥—विवाहनिवन्धनमिति । तज्जन्यसंस्कारविशेषविशिष्टे रूढमित्यर्थः ॥—सापत्न इति । अभाषितपुंस्कलात् द्वितीयस्य पुंवद्भावो न भवति । सति च पुंवद्भावे नकारादेशाभावात्सापत इति स्यात् । आद्यस्य तु पुंवद्भावेऽपि सापत्न इत्येव भवतीति भावः ॥—रूढयोरेवेति । आद्यः शब्दो रूढः, द्वितीयस्तु योगरूढः, तेन ‘समानः पतिर्यस्याः’ इति विग्रहो न विरुध्यत इति दिक् ॥—ठक्छसोश्चेति । अभलार्थ आरम्भः ॥—भावत्का इति । ‘भवतष्टक्छसौ’ ठावस्थायामेव पुंवद्भावे कृते ‘ठस्येकः’ इति इकादेशं वाधित्वा तान्तलक्षणः कादेशः ॥ नन्विकादेशे भलात् ‘भस्याढे—’इति पुंवद्भावे सति कादेशप्रवृत्त्या रूपसिद्धौ किमत्र ठग्रहणेन । मैवम् । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्रेवाल्विधित्वेन स्थानिवद्भावायोगात्सन्निपातपरिभाषया वा कादेशप्रवृत्तेर्दुर्लभलात् । अतः ‘ठक्छसोः’ इति ठग्रहणं कर्तव्यमेव ॥— भवदीया इति । छसः सित्करणात् ‘सिति च’ इति पदसंज्ञा । तेनात्र जन्तवं भवति । एवं च पदसंज्ञया भसंज्ञाया वा- धात् ‘भस्याढे—’ इत्यस्याप्रवृत्त्या वार्तिके छस्प्रहणं कृतम् ॥—भाष्यकारेष्ट्येति। अनेन सूत्रवार्तिकयोरुक्तिसंभवो ध्वनितः । उत्तरं दृष्ट्वा पूर्वस्याप्रवृत्तत्वात् । निष्कर्षे तु व्यर्थमेवेत्याह—गतार्थत्वादिति । इष्टेरुदाहरणान्याह—सर्वमय इत्यादिना । ‘तत आगतः’ इत्यर्थे ‘मयङ्का’ इति मयद् । तसिलादिषु मयडादेरपरिगणितत्वात्तेनेदं न सिध्यतीति भावः ॥—सर्वकभार्य इति । न च ‘स्त्रियाः पुंवत्—’ इति सूत्रेण गतार्थता, ‘न कोपधायाः’ इति निषेधात् । न चास्यापि तेन नि- वेधः शङ्काः । ‘स्त्रियाः पुंवत्’ इत्यादिप्रकरणोक्तस्यैव तेन निषेधात् । अस्या इष्टेषु तस्मिन् प्रकरणे असमाविष्टतात् । न च वृत्त्यन्तर्गतस्य सर्वनामलाभावात्पुंवद्भावो न भवेदिति वाच्यम् । वचनारम्भसामर्थ्यात् मात्रग्रहणाद्वा कचित्तवनामत्वेन दृष्टानां संप्रति संज्ञाभावेऽपि पुंवद्भावाभ्युपगमात् । अत एवोत्तरपूर्वार्थे इत्यत्र संज्ञाभावेऽपि पुंवद्भावः । सर्वा नाम काचित्तस्याः पुत्रः सर्वापुत्र इत्यत्र तु नातिप्रसङ्गः, संज्ञोपसर्जनयोः सर्वादिगणवहिर्भूतत्वेन वृत्तेः पूर्वमप्यसर्वनामलात् ॥ —सर्वप्रिय इति । ‘स्त्रियाः पुंवत्’ इत्यत्र प्रियादिपर्युदासो रूपवतीप्रिय इत्यादावुपयुज्यत इति भावः ॥ तदितरा तदन्येत्यादावुत्तरपदेतिप्रसङ्गमाशङ्क्याह—पूर्वस्यैवेति । वृत्तिघटकानेकभागमध्ये किञ्चिदपेक्षया पूर्वस्येत्यर्थः ॥—लिङ्गादिति । अन्यथा एषा द्वा एतयोः कात्पूर्वस्य आपि विधीयमानमित्वं निर्विषयं स्यादिति भावः ॥ ‘दक्षिणपूर्वा दिक्’ इति माष्योदाहरणमपीह लिङ्गमिति वोध्यम् । यत्तु प्राचा ‘सर्वनाम्नः समासे पूर्व पुंवत्’ इत्युक्तम् । यच्च व्याचल्युः ‘वार्तिकार्थमनुवदति सर्वनाम्न इत्यादिना’ इति । तत्प्रामादिकम् । ‘वृत्तिमात्रे’ इति पाठस्यैव भाष्यारूढलात् । सर्वमयः सर्वकाम्यतीत्युक्तोदाहरणासिद्धिप्रसङ्गाच्च । वार्तिकार्थमित्याद्यपि प्रामादिकमेव । वार्तिकमन्ये एतदभावात् । न च ‘सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे’ इत्येतद्वार्तिकमेव, न तु भाष्यकारेष्टिरिति शङ्क्यम् । ‘ठक्छसोः’ इति वार्तिकस्य निरालम्बनत्वापत्तेः । भाष्यकारेष्टित्वे तु वार्तिकसोक्तिसंभव उक्त एव प्राक् ॥—क्यद्ध्या—॥—एतायते इत्यादि । ‘कर्तुः क्यङ् सलोपश्च’ क्यङि पुंवद्भावे कृते एतस्येतयोः ‘अकृत्सार्व’ इति दीर्घः ॥—मानिन्प्रहणमसमानाधिकरणार्थमन्त्रयर्थं चेत्याशयेन यथाक्रममुदाहरति—स्वभिन्नामित्यादिना ।

Bālamanoramā

तसिलादिष्वाकृत्वसुचः - तसिलादिष्वाकृत्वसुचः ।स्त्रियाः पुंव॑दित्यनुवर्तते । 'आ कृत्वसुच' इत्याङ् अभिविध्यर्थकः, तमभिव्याप्येत्यर्थः । तदाह — तसिलादिषु कृत्वसुजन्तेष्विति ।पञ्चम्यास्तसि॑लित्यारभ्यसङ्ख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसु॑जित्येतत्पर्यन्तसूत्रविहितेष्वित्यर्थः । उत्तरपदपरकत्वाऽभावात्स्त्रियाः पुंवदित्यप्राप्तौ वचनमिदम् । ननु तिल्थ्यन्शसां कृत्वसुचः परत्रैव पाठात्तसिलादिष्वनन्तर्भावात्तेषु परेषु 'वकृतिः' 'अजथ्या' 'बहुशः' इत्यत्र पुंवत्त्वं न स्यादित्याव्याप्तिः ।ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः॑ इति देश्यस्य,षष्ठआ रूप्य चे॑ति रूप्यस्य च तसिलादिष्वन्तर्भावात्तयोः परतःपट्वीदेश्ये॑त्यत्र चशुभ्रारूप्ये॑त्यत्र च पुवत्त्वं स्यादित्यतिव्याप्तिरित्यत आह — परिगणनमिति । अव्याप्त्यतिव्याप्तीति । इष्टस्थले अप्रवृत्तिः — अव्याप्तिः । अनिष्टस्थले प्रवृत्तिः — अतिव्याप्तिः । परिगणनप्रकारमाह — त्रतसावित्यादिना । बह्वीषु बहुत्रेति । बह्णीष्वित्यर्थे बह्णीशब्दात् 'सप्तम्यास्त्र' लिति त्रलि पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तौ बहुत्रेति रूपमित्यर्थः । बहुत इति ।पञ्चम्यास्तसि॑लिति बह्णीशब्दात्तसिल्, पुवत्त्वान्ङीष#ओ निवृत्तिरिति भावः । दर्शनीयतरेति । अनयोरियमतिशयेन दर्शनीयेत्यर्थे दर्शनीययाशब्दात्द्विवचनविभज्योपपदे तर॑विति तरप् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । दर्शनीयतमिति । आसामियमतिशयेन दर्शनीयेत्यर्थे दर्शनीयाशब्दात्अतिळायने तमविष्ठनौ॑ इति तमप् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । ननु पट्वीशब्दात्तरपि तमपि च पट्वीतरा पट्वीतमेत्यत्रापि पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तौ पटुतरा पटुतमेति स्यादित्यत आह — घरूपेति । तथा च ह्रस्वेन पुंवत्त्वे बाधिते सति ङीषो निवृत्त्यभावे तस्य ह्रस्वे सति पट्वितरा पट्वितमेति रूपमित्यर्थः । पटुचरीति । पट्वीशब्दात्भूतपूर्वे चर॑डिति पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः । पूर्वं पट्वीत्यर्थः । पटुजातीयेति । पट्वीशब्दात्प्रकारवचने जातीय॑रिति पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः । पटुसदृशीत्यर्थः । दर्शनीयकल्पेति । 'ईषदसमाप्तौ' इति दर्शनीयाशब्दात्कल्पप् । पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः । प्रायेण दर्शनीयेत्यर्थः । दर्शनीयदेशीयेति । 'ईषदसमाप्तौ' इति दर्शनीयशब्दाद्देशीयर् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । प्रशस्तत्वेन द्रष्टुं योरयेत्यर्थः । दर्शनीयपासेति । दर्शनीयाशपब्दाद्याप्ये पाशप् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । कुत्सितत्वेन द्रष्टुमयोग्येत्यर्थः । बहुथेति । बह्वीशब्दात्प्रकारवचने थाल् । पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः । बहुप्रकारेत्यर्थः । वृकतिरिति ।प्रशंसाया॑मित्यनुवृत्तौबृकज्येष्ठाभ्यां तिल्तातिलौ च छन्दसी॑ति वृकीशब्दाज्जातिलक्षणङीषन्तात्तिल् । पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः । अजथ्येति ।तस्मै हित॑मित्यधिकारेअजाविभ्यां थ्य॑न्नित्यजाशब्दात्थ्यन् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । 'वृकतिरजथ्या' इत्यत्रजातेश्चे॑ति पुंवत्त्वनिषेधो न, परिगणनसामर्थ्यात् । शसीति । शसि परे बह्वुर्थकस्य अल्पार्थकस्य पुंवत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः ।त्रतसा॑वित्यादिपरिगणितेष्वनन्तर्भावाद्वचनमिदम् । बह्वीभ्य इति ।बह्वीभ्यो देहीत्यर्थेबह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्या॑मिति बह्वीशब्दाच्छस् । पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरित भावः । संप्रदानकारकत्वस्फोरणायदेही॑ति शब्दः । अल्पश इति । अल्पाभ्यो देहीत्यर्थः । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । त्वतलोरिति । त्वप्रत्यये तल्प्रत्यये च परे गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनः पुंवत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः । कत्र्रीत्वमिति । कत्र्रीशब्दस्य क्रियानिमित्तत्वान्न गुणवचनत्वमिति भावः ।आ कडारा॑दिति सूत्रभाष्ये समासकृदन्ततद्धितान्ताव्ययसर्वनामजातिसङ्ख्यासंज्ञाशब्दभिन्नमर्थवच्छब्दरूपं गुणवचनसंज्ञकं भवतीति स्थितम् । प्रकृते च गुणवचनशब्देन एतदेव विवक्षितम् ।वोतो गुणवचना॑दिति सूत्रभाष्यस्थंसत्त्वे निविशतेऽपैती॑त्यादि गुणलक्षणं तु नात्र प्रवर्तते । अत एवएक तद्धिते चे॑ति सूत्रभाष्ये एकस्या भाव एकत्वमित्यत्र एकशब्दस्य गुणवचनत्वाऽभावात्त्वतलोर्गुणवचनस्ये॑त्यप्राप्तं पुंवत्त्वमत्र विधीयत इत्युक्तं सङ्गच्छते ।सखीत्व॑मित्यादि तु असाध्वेवेति शब्देन्दुशेखरे विस्तरः । ननु कृतोऽर्थः=कृत्यं यया सा कृतार्थ, तस्या भावः कृतार्थतेत्यत्र कथं पुंवत्त्वम् । कृतार्थशब्दस्य समासत्वेन उक्तगुणवचनत्वाऽभावादित्यत आह — शरद इति ।दृढभक्ति॑रित्यत्रानुपदोक्तरीत्या कृतोऽर्थो येन तत्कृतार्थमिति सामान्याभिप्रायं कृतार्थशब्दं प्रथमतो व्युत्पाद्य तस्मादविवक्षितलिङ्गात्तल्प्रत्ययो व्युत्पाद्य इति भावः । भस्याऽढे इति । ढभिन्ने तद्धिते परे स्त्रियाः पुंवत्त्वे वक्तव्यमित्यर्थः । परिगणितेष्वनन्तर्भावाद्वचनम् । हास्तिकमिति । 'तस्य समूहः' इत्यधिकारेअचित्तहस्तिधेन॑रिति ठक् ।ठस्येकः॑ । पुंवत्त्वे सति नान्तलक्षणङीपो निवृत्तिः । 'नस्तद्धिते' इति टिलोप इति भावः । नच पुंवत्त्वाऽभावेऽपियस्येति चे॑ति ईकारलोपे टिलोपे चहास्तिक॑मिति सिद्धमिति वाच्यं,यस्ये॑ति लोपस्याभीयत्वेनासिद्धतया स्थानिवत्त्वेन च तद्धितपरकत्वाऽभावेन टिलोपाऽनापत्तेः ।ठक्छसोश्चे॑ति पुंवत्त्वादेव सिद्धिस्त्वनाशङ्क्या ,-छसः साहचर्येण 'भवतष्ठक्छसौ' इति ठक एव तत्र ग्रहणात् । रौहिणेय इति ।वर्णादनुदात्ता॑दिति रोहितशब्दान्ङीप्, तकारस्य नकारश्च । रोहिण्या अपत्यमित्यर्थेस्त्रीभ्यो ढक् । एयादेशः ।भस्ये॑ति पुंवत्त्वे ङीब्नकारयोः निवृत्तिः स्यादिति भावः । गृह्रत इति । व्याख्यानादिति भावः । अग्नायीति । अग्नेः स्त्री अग्नायी ।वृषाकप्यग्नी॑ति ङीष् । अग्नेरिकारस्यैकारादेशः, अग्नायी देवताऽस्येत्यर्थेऽग्नेर्ढगिति ढक्, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणात् । ततो ढस्य एयादेशः । पुंवत्त्वे सति ङीबैत्वनिवृत्तौ अग्नि-एय इति स्थिते 'यस्येति च' इति इकारलोपे आदिवृद्धौ आग्नेय इति रूपम् । पुंवत्त्वनिषेधे तु 'आग्नायेय' इति स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु अग्नित्वं पुंसि प्रवृत्तिनिमित्तं, स्त्रियां तु अग्निसंबन्ध इति प्रवृत्तिनिमित्तभेदादेवात्र न पुंवत्त्वमिति बोध्यम् । सपत्नीशब्दस्त्रिधेतिव्युत्पादनभेदा॑दिति शेषः । शत्रुपर्यायादिति ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुह्र्मदः॑ इति कोशादिति भावः । अयं भाषितपुंस्कः । विवाहनिबन्धनमिति । विवाहजनितसंस्कारविशेषणिमित्तकमित्यर्थः ।पतित्वं सप्तमे पदे॑ इत्यादिस्मरणादिति भावः ।आश्रित्ये॑त्यनन्तरं 'प्रवृत्त' इति शेषः । समानः पतिर्यस्या इति बहुव्रीहिः ।नित्यं सप्त्न्यादिषु॑ इति निपातनात्सभावः, ङीप् नत्वं च । नित्यस्त्रीलिङ्ग इति । अन्यपदार्थस्य स्त्रीत्वे सत्येव विवाहनिबन्धनपतिशब्दस्य सभावादिविधानादिति भावः । 'पतिर्नाम घवः' इति कोशादिति भावः । आद्ययोरिति । शत्रुपर्यायं सपत्नशब्दं विवाहनिबन्धनं पतिशब्दं चाश्रित्य प्रवृत्तयोः सपत्नीशब्दयोरित्यर्थः । सापत्न इति । सपत्न्या अपत्यमित्यर्थेतस्यापत्य॑मित्यणं बाधित्वास्त्रीभ्यो ढ॑गिति ढकि प्राप्तेशिवादिभ्योऽ॑णित्यपि आद्यस्य सप्तनीशब्दस्य भाषितपुंस्कतया पुंवत्त्वे ङीनो निवृत्तौ 'सापत्न' इति रूपम् । न तु नकारस्यापि निवृत्तिः, शत्रुपर्यायसपत्नशब्दस्य अव्युत्पन्नप्रातिपदिकतया तत्र नकारस्य स्त्रीत्वनिमित्तकत्वाऽभावात्, द्वितीयस्य तु सपत्नशब्दस्य ङीब्नत्वाभ्यामुत्पन्नस्य शिवाद्यणि कृते भाषितपुंस्कत्वाऽभावान्न पुंवत्त्वं, किंतु ङीपोयस्येति चे॑ति लोपे 'सापत्न' इति रूपम् । सति तु पुंवत्त्वे ङीब्नकारयोर्निवृत्तौ 'सापत' इति स्यात् । तृतीयात्त्विति । स्वामिपर्यायं पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्तात्सपत्नीशब्दात्पत्युत्तरपदलक्षणे ण्य एवेत्यन्वयः । सपत्न्या अपत्यमित्यर्थेतस्यापत्य॑मित्यणं बाधित्वादित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः॑ इति ण्य एवेत्यन्वयः । ननु सप्तनीशब्दो न पत्युत्तरपद इत्यत आह — लिङ्गविशिष्टपरिभाषयेति । एवशब्दस्य व्यावर्त्त्यमाह — न त्वणिति । ननु ण्यप्रत्ययस्यापि शिवाद्यण् अपवाद इत्यत आह — शिवादौ रूढयोरेवेति । सपत्नशब्दः शत्रौ केवलरूढः । विवाहनिबन्धनं पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्तस्तु योगरूढः, विवाहकर्तरि पाति रक्षतीति योगस्यापि सत्त्वात् । स्वामिपर्यायं तु पतिशब्दमाश्रित्य प्रवृत्तः केवलयोगिकः । शिवादौ रूढयोरेव ग्रहणं, न तु केवलयौगिकस्य , योगाद्रूढेर्बलवत्त्वादिति भावः । ततः किमित्यत आह — सापत्य इति । स्वामिपर्यायपतिशब्दघटितसप्तनीशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वात्पुंवत्त्वे सति ङीब्नत्वयोर्निवृत्तौयस्येति चे॑तीरकारलोपः । सापत्य इति रूपमित्यर्थः । ठक्छसोश्चेति । वार्तिकमेतत् । एतयोः परतः पुंवत्त्वं वक्तव्य॑मिति शेषः । अभत्वादप्राप्तौ वचनम् । भावत्काः भवदीया इति ।तस्येद॑मित्यधिकारे 'भवतष्ठक्छसौ' इति भवतीशब्दाट्ठक्छसौ, लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणात् । तत्र ठकि इकादेशात्प्राक् ठावस्थायामेव पुंवत्त्वे इकादेशं बाधित्वाइसुसुक्तान्ता॑दिति कादेशे 'भावत्क' इति रूपसिद्धौ किं ठग्ग्रहणेनेति वाच्यम्, इकादेशे कृते हि मथधितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्रेव अल्विधितया स्थानिवत्त्वाऽभावेन संनिपातपरिभाषया वा कादेशाऽनापत्तेः । अतष्ठग्ग्रहणम् । भवतीशब्दाच्छसि तुसिति चे॑ति पदत्वेन भत्वस्य बाधात् 'भस्याऽढे तद्धिते' इति पुंवत्त्वे कृते इकस्य स्थानित्त्वेन ठक्त्वात्इसुसुक्तान्ता॑दिति कादेशे 'भावत्क' इति रूपसिद्धौ किं ठग्ग्रहणेनेति वाच्यम्, इकादेशे कृते हि मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्रेव अल्विधितया स्थानिवत्त्वाऽभावेन संनिपातपरिभाषया वा कादेशाऽनापत्तेः । अतष्ठग्ग्रहणम् । भवतीशब्दाच्छसि तुसिति चे॑ति पदत्वेन भत्वस्य बाधात् 'भस्याऽढे' इत्यप्राप्ते पुंवत्त्वेऽनेन पुंवत्त्वम् । एतदिति ।ठक्छसोश्चे॑ति वार्तिकमित्यर्थः । एक तद्धिते चेति । एकशब्दस्य तद्धिते उत्तरपदे च परे ह्रस्वः स्यादिति तदर्थः । एकस्या भावः एकत्वम्, एकता । एकस्याः शाटी एकशाटी । वृत्तिमात्र इति । कृत्तद्धितादयो वृत्तयः । मात्रशब्दः कार्त्स्न्ये ।स्त्रियाः पुंव॑दित्यादिसूत्रगतनिमित्ताऽभावेऽपि भवति । बाष्यकारेष्ठएति । भाष्यकारवचनेनेति यावत् । इदंचदक्षिणात्तराभ्या॑मिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । गतार्थत्वादिति । निवृत्तप्रयोजनकत्वादिति भावः । एतत्प्रयोजनस्य 'सर्वनाम्नः' इति वचनेनैव सिद्धत्वादिति यावत् ।सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे॑ इत्यस्य तद्दितवृत्तौ उदाहरति — सर्वमय इति । सर्वस्या आगत इत्यर्थः । 'तत आगतः' इत्यधिकारेमयट् चे॑ति मयट् । 'सर्वनाम्नः' इति पुंवत्त्वम् । चिन्मयमित्यादिवदत्यन्तस्वार्थिको वा मयट् । अथ सनाद्यन्तधातुवृत्तावुदाहरति — सर्वकाम्यतीति । सर्वामात्मन इच्छतीत्यर्थेकाम्यच्चे॑ति सर्वाशब्दात्काम्यच् । 'सर्वनाम्नः' इति पुंवत्त्वम् । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लडादि । मयट्काम्यचोस्त्रतसावित्यादिपरिगणितेष्वनन्तर्भावात्तसिलादिष्विति पुंवत्त्वमत्र न स्यादिति भावः । तद्धितवृत्तौ उदाहरणान्तरमाह — सर्वकभार्य इति । समासवृत्तिरेवैषा । सर्वप्रिय इति । सर्वा प्रिया यस्येति विग्रहः । समासवृत्तिरियम् । प्रियादिपर्युदासो 'रूपवतीप्रिय' इत्यादौ उपयुज्यत इति भावः । वस्तुतस्तु एकशब्दे अकच्प्रत्ययेप्रत्ययस्था॑दितीत्त्वे एकिका, तस्या भावः — एकिकत्वम् । अत्र पुंवत्त्वे टाप इत्वस्य च निवृत्तौ एककत्वमिति स्यात् । इकारो न श्रूयेत । इत्वनिमित्तस्य टापो निवृत्तत्वात्, पाचिकाशब्दाज्जातीयरि पाचकजातीयेतिवत् । ह्रस्वे सति स्थानिवत्त्वेन टापः सत्त्वात्प्राप्तजीविकवदित्वश्रवममिति फलभेदसत्त्वात्एक तद्धिते चे॑ति गतार्थमित्याहुः । ननु तदितरा तदन्येत्यादावुत्तरपदस्य सर्वनामत्वात्पुंवत्त्वं स्यादित्यत आह — पूर्वस्यैवेदमिति । वृत्तिप्रविष्टाऽनेकभागानां मध्ये किञ्चिदपेक्षया पूर्वस्यैवेदं सर्वनाम्नः पुंवत्त्वविधानमित्यर्थः । भस्त्रैषाजाज्ञाद्वेति लिङ्गादिति ।भस्त्रैषे॑ति सूत्रेण एषा द्वा इत्येतयोः साकच्कयोरपि कात्पूर्वस्य इत्त्वविधानमित्यर्थः । भस्त्रैषाजाज्ञाद्वेति लिङ्गादिति ।भस्त्रैषे॑ति सूत्रेण एषा द्वा इत्येतयोः साकच्कयोरपि कात्पूर्वस्य इत्त्वविधानम्, अन्यथा निर्विषयं स्यात् । तद्धितवृत्तौ तयोः सर्वनामतया पुंवत्त्वनियमादिति भावः । अकचि तद्धितवृत्तावुद#आहरति — सर्विकेति । सर्वाशब्दात्साकच्काट्टापिप्रत्ययस्थादि॑तीत्त्वे पुंवत्त्वे टाबित्त्वयोर्निवृत्तिः स्यादिति भावः । एकशेषवृत्तावुदाहरति-सर्वा इति । टाबन्तस्य प्रथमाबहुवचनमिदम् । पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिः स्यादिति भावः । कुक्कुटआदीनामण्डादिष्विति ।पुंवत्त्वं वक्तव्य॑मिति शेषः । असमानाधिकरणार्थमिदमिति सूचयन् षष्ठीसमासमुदाहरति — कुक्कुटाण्डमिति । पुंवत्त्वेन जातिलक्षणङीषो निवृत्तिरिति भावः । एवमग्रेऽपि । मृगक्षीरमिति । मृग्याः क्षीरमिति विग्रहः । काकशाव इति । काक्याः शाव इति विग्रहः ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः॑ इत्यमरः ।

tasilādiṣvākṛtvasucaḥ — tasilādiṣvākṛtvasucaḥ. The expression "striyāḥ puṃvat" ("the feminine [is treated] like the masculine") is carried forward (anuvṛtti). The "āṄ" in "ā kṛtvasuc" has the sense of abhividhi (inclusive limit), meaning "pervading up to that [affix, inclusive]." Hence he says: "When the affixes beginning with tasi and ending in kṛtvasuC [follow]." — The meaning is: before the affixes enjoined by the sūtras from "pañcamyās tasil" [5.3.7] up to "saṃkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc." Since there is no following member (uttarapada), [the general] "striyāḥ puṃvat" would not obtain; this statement [i.e. the present sūtra] is made for that non-obtaining [case].

Objection: Since til, thyan, and śas are read only after (paratra) kṛtvasuC [in the Aṣṭādhyāyī sequence], they are not included among "tasi etc."; so when they follow, the puṃvadbhāva would not obtain in "vṛkatiḥ," "ajathyā," "bahuśaḥ" — this is under-application (avyāpti). And since "deśya" (from "īṣadasamāptau kalpabdeśyadeśīyaraḥ") and "rūpya" (from "ṣaṣṭhyā rūpya ca") are included among "tasi etc.," when they follow, the puṃvadbhāva would [wrongly] obtain in "paṭvīdeśya" and "śubhrārūpya" — this is over-application (ativyāpti). To this he says: "parigaṇana" (an enumeration [must be made]). — "avyāpti and ativyāpti": non-application in a desired locus is avyāpti (under-application); application in an undesired locus is ativyāpti (over-application). He states the manner of the enumeration by "tratasau" etc.

bahvīṣu → bahutra — In the sense "among many [females]," from the word bahvī, by "saptamyās tral" the affix traL [is added]; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ having dropped, the form is bahutra. bahutaḥ — From bahvī, by "pañcamyās tasil" the affix tasiL; the ṄīṢ drops on account of the puṃvadbhāva. darśanīyatarā — In the sense "she [who] is the more beautiful of these two," from the word darśanīyā, by "dvivacanavibhajyopapade tarabīyasunau" the affix tarap; upon puṃvadbhāva the ṬāP drops. darśanīyatamā — In the sense "she [who] is the most beautiful of these [women]," from darśanīyā, by "atiśāyane tamabiṣṭhanau" the affix tamap; upon puṃvadbhāva the ṬāP drops.

Objection: From the word paṭvī, before tarap and tamap too — in "paṭvītarā, paṭvītamā" — upon puṃvadbhāva with the ṄīṢ dropping, one would [wrongly] get "paṭutarā, paṭutamā." To this he says: gharūp[...]. And so, the puṃvadbhāva being blocked by the shortening (hrasva) [rule], the ṄīṢ does not drop, and upon its shortening the form is paṭvitarā, paṭvitamā.

paṭucarī — From paṭvī, by "bhūtapūrve caraṭ" [the affix caraṬ]; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ drops. The meaning is "formerly paṭvī [clever]." paṭujātīyā — From paṭvī, by "prakāravacane jātīyar" [the affix jātīyaR]; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ drops. Meaning: "resembling a clever [woman]." darśanīyakalpā — From the word darśanīyā, by "īṣadasamāptau [kalpabdeśyadeśīyaraḥ]" the affix kalpaP; upon puṃvadbhāva the [ṄīṢ] drops. Meaning: "almost beautiful." darśanīyadeśīyā — From darśanīya, by "īṣadasamāptau" the affix deśīyaR; upon puṃvadbhāva the ṬāP drops; meaning "fit to be looked at as praiseworthy." darśanīyapāśā — From darśanīyā, by [the affix] pāśaP in the sense of the contemptible (yāpya); upon puṃvadbhāva the ṬāP drops. Meaning: "unfit to be looked at, being contemptible." bahuthā — From bahvī, by "prakāravacane thāl" the affix thāL; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ drops. Meaning: "in many ways."

vṛkatiḥ — With "praśaṃsāyām" carried forward (anuvṛtti), by "vṛkajyeṣṭhābhyāṃ tiltātilau ca chandasi" the affix til [is added] to the word vṛkī — which ends in ṄīṢ enjoined by the jāti [rule]; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ drops. ajathyā — Under the adhikāra "tasmai hitam," by "ajāvibhyāṃ thyan" the affix thyaN [is added] to the word ajā; upon puṃvadbhāva the ṬāP drops. In "vṛkatiḥ" and "ajathyā," the prohibition of puṃvadbhāva by "jāteś ca [...]" does not [apply], on the strength of the enumeration (parigaṇana-sāmarthya).

śasi — When śas follows, the puṃvadbhāva of a [word] meaning "many" or "little" should be stated. This statement is [needed] because [śas] is not included among those enumerated by "tratasau" etc. bahvībhyaḥ — In the sense "give to many [females]," by "bahvalpārthāc chas kārakād anyatarasyām" the affix śas [is added] to the word bahvī; upon puṃvadbhāva the ṄīṢ drops. The word "dehi" ("give") is [added] to bring out the recipient-kāraka (saṃpradāna). alpaśaḥ — Meaning "give to few [females]"; upon puṃvadbhāva the ṬāP drops.

tvataloḥ — When the affix tva or tal follows, the puṃvadbhāva of a [word] denoting a substance in which a quality is subordinate (guṇa-upasarjana-dravya- vācin) should be stated. kartrītvam — Since the word kartrī has an action (kriyā) as its ground, it is not a guṇavacana. [Hence puṃvadbhāva does not apply here.] In the Bhāṣya on the sūtra "ā kaḍārāt [...]" it is established that a meaningful word-form (arthavat-śabda-rūpa) — other than a compound (samāsa), a kṛt-final, a taddhita-final, an indeclinable (avyaya), a pronoun (sarvanāman), a genus-word (jāti), a numeral (saṃkhyā), or a technical-name word (saṃjñā-śabda) — receives the designation guṇavacana; and here, by the word "guṇavacana," just this [definition] is intended. But the definition of guṇa given in the Bhāṣya on "voto guṇavacanāt" — "sattve niviśate 'paiti[...]" ("it enters into a substance and departs [from it]") — does not operate here. Precisely for this reason, what is stated in the Bhāṣya on "eka taddhite ca" is consistent: namely that in "ekasyā bhāvaḥ → ekatvam," since the word eka is not a guṇavacana [being a numeral], the puṃvadbhāva that would not obtain by "tvatalor guṇavacanasya" is [therefore] enjoined [separately by "eka taddhite ca"]. But "sakhītvam" and the like are simply incorrect (asādhu) — the details are in the Śabdenduśekhara.

Objection: In "kṛtārtha" — "she by whom the goal (artha) has been accomplished (kṛta)," i.e. "kṛtyaṃ yayā sā kṛtārthā," "tasyā bhāvaḥ → kṛtārthatā" — how does puṃvadbhāva [apply], given that the word kṛtārtha, being a compound (samāsa), lacks the aforesaid guṇavacana status? To this he says: śaradaḥ. In the manner just stated under "dṛḍhabhaktiḥ," the word kṛtārtha is first derived with a general purport (sāmānya-abhiprāya) as "that by which the goal has been accomplished" (kṛto 'rtho yena tat kṛtārtham), of unspecified gender (avivakṣita-liṅga); and from that [neuter form] the affix tal is derived.

bhasyāḍhe — When a taddhita other than ḍha follows, the puṃvadbhāva of the feminine should be stated. The statement is [needed] because it is not included among those enumerated. hāstikam — Under the adhikāra "tasya samūhaḥ," by "acittahastidhenor ṭhak" the affix ṭhak; [then] "ṭhasyekaḥ" (the ṭha [of ṭhak] is replaced by ika). Upon puṃvadbhāva, the ṄīP enjoined by the n-final [rule] drops; and by "nas taddhite" [there is] elision of the ṭi. — Objection: Even without puṃvadbhāva, by "yasyeti ca" (elision of the ī-kāra) and the elision of the ṭi, "hāstikam" is established [anyway]. Response: This should not be said, because the elision by "yasyeti ca," being an ābhīya operation, is asiddha (suspended), and by sthānivadbhāva [the elided ī counts as present], so there is no following-taddhita condition [for the n-stem], and the elision of the ṭi ["nas taddhite"] would not take place. Nor need one suspect that the establishment [could come] from the puṃvadbhāva of "ṭhakchasoś ca" [the later vārttika] — because, by association with "chas" (sāhacarya), only the ṭhak of "bhavataṣ ṭhakchasau" is taken there, [not this ṭhak of samūha].

rauhiṇeyaḥ — By "varṇād anudāttāt [ṅīp]" the affix ṄīP is added to the word rohita, and the t becomes n [→ rohiṇī]. In the sense "the offspring of Rohiṇī," by "strībhyo ḍhak" the affix ḍhak; the substitute eya [for ḍha]. Were the puṃvadbhāva of "bhasya[...]" [to apply], both the ṄīP and the n would [wrongly] drop — hence ḍha is excluded (aḍhe). [The ḍha] is taken [here] — namely [the ḍha of "strībhyo ḍhak"], on the basis of the [traditional] explanation (vyākhyāna).

agnāyī — The wife of Agni is agnāyī. By "vṛṣākapyagni[kuśitakumbhapātrāt...]" the affix ṄīṢ [is added]; the i-kāra of agni is replaced by ai [→ agnāyī]. In the sense "this [sthālīpāka] whose deity is Agnāyī," by "agner ḍhak" the affix ḍhak — since, when the prātipadika is mentioned, the gender-qualified form (liṅgaviśiṣṭa) is also taken; then the substitute eya for ḍha. When puṃvadbhāva applies, the ṄīṢ and the ai-substitution being removed, once "agni-eya" stands, by "yasyeti ca" the i-kāra is elided, and by initial vṛddhi (ādi-vṛddhi) the form is āgneya. But were puṃvadbhāva prohibited [here], one would get "āgnāyeya." — In truth, however: the ground of application (pravṛtti-nimitta) for the word "agni" in the masculine is agni-hood (agnitva), whereas in the feminine [agnāyī] it is the relation-to-Agni (agni-saṃbandha); so, on account of this very difference in the ground of application (pravṛtti-nimitta-bheda), there is no puṃvadbhāva here.

The word sapatnī [is derived] in three ways — "because of a difference in derivation (vyutpādana-bheda)" is to be supplied. From [sapatna as] a synonym for enemy — because of the lexicon (kośa): "ripau vairisapatnāridviṣaddveṣaṇa- duṣhmadaḥ" [listing synonyms for "enemy"]. This [sapatna] is bhāṣitapuṃska. The marriage-bond (vivāha-nibandhana) — meaning "grounded in the particular sacrament produced by marriage," on the authority of the smṛti "patitvaṃ saptame pade" ("husband-hood [arises] at the seventh step"). After "āśritya" (resting on), "pravṛtta" (arising) is to be supplied. "samānaḥ patir yasyāḥ" is a bahuvrīhi; by the irregular formation (nipātana) "nityaṃ sapatnyādiṣu," [samāna becomes] sa-, with ṅīp and the n-substitution [→ sapatnī]. Inherently feminine (nitya-strīliṅga) — because the sa-substitution etc. for the "pati" denoting the marriage-bond is enjoined only when the other-word-referent (anyapadārtha, i.e. the wife) is feminine; and because of the lexicon "patir nāma ghavaḥ." Of the first two — meaning: of the two sapatnī-words that arise resting respectively on the word sapatna (synonym for enemy) and on the word pati (denoting the marriage-bond).

sāpatna — In the sense "offspring of a co-wife (sapatnī)": setting aside the aṆ of "tasyāpatyam," the ḍhak of "strībhyo ḍhak" obtains, [but] by "śivādibhyo 'ṇ" the aṆ [applies]; and since the first sapatnī-word is bhāṣitapuṃska, upon puṃvadbhāva the ṄīN drops, [giving] "sāpatna." But the n-kāra does not also drop, because — the word sapatna (synonym for enemy) being an underived prātipadika (avyutpanna) — its n is not grounded in femininity. As for the second sapatna-word — which arises with ṅīp and the n-substitution — once the śivādi aṆ is applied, since it is not bhāṣitapuṃska there is no puṃvadbhāva; rather, by the elision of ṅīp through "yasyeti ca," the form is again "sāpatna." Were puṃvadbhāva to apply [here], both the ṅīp and the n would drop and one would get "sāpata."

But from the third — the construction is: from the sapatnī-word that arises resting on the word pati as a synonym for "master" (svāmi-paryāya), [there applies] only the ṆyA characterized by "pati" as final member. In the sense "offspring of a co-wife," setting aside the aṆ of "tasyāpatyam," by "patyuttarapadāt[... ṇyaḥ]" [there applies] the affix ṆyA alone. Objection: But the word sapatnī does not have "pati" as its final member! To this he says: "by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā" [a mention of a stem includes its gender-qualified form, so sapatnī counts as pati-final]. He states what the word "eva" (only) excludes: "not aṆ." Objection: But the śivādi aṆ is an exception (apavāda) even to the ṆyA affix! To this he says: "in śivādi, only the two established (rūḍha) [words]." The word sapatna [as] "enemy" is purely conventional (kevala-rūḍha); the one resting on the "pati" denoting the marriage-bond is conventional-cum- etymological (yoga-rūḍha), since the etymology too holds — "he protects (pāti, rakṣati) [her], the agent of the marriage"; but the one resting on the "pati" as a synonym for "master" is purely etymological (kevala-yaugika). In śivādi only the two rūḍha [words] are taken, not the purely etymological one — because convention (rūḍhi) is stronger than etymology (yoga). "Then what [follows]?" To this he says: sāpatya. Since the sapatnī-word containing "pati" as a synonym for "master" is bhāṣitapuṃska, upon puṃvadbhāva the ṅīp and the n being removed, and by "yasyeti ca" the ī-kāra elided, the form is "sāpatya."

ṭhakchasoś ca — This is a vārttika. "When these two [ṭhak and chas] follow, the puṃvadbhāva should be stated" is to be supplied. The statement is [needed] because [puṃvat] would not obtain, there being no bha-status (abhatva). bhāvatkāḥ, bhavadīyāḥ — Under the adhikāra "tasyedam," by "bhavataṣ ṭhakchasau" the affixes ṭhak and chas [are added] to the word bhavatī, since the gender-qualified form is also taken. There, in the ṭhak [case] — Objection: If puṃvadbhāva [applies] while still at the "ṭha" stage, before the ika-substitution [for ṭha], then, setting aside the ika-substitution, by "isusuktāntāt [kaḥ]" the ka-substitution [applies], and "bhāvatka" is established; so why the mention of ṭhak [in the vārttika]? Response: This should not be objected. For if the ika-substitution were made first, then — as in "mathitaṃ paṇyam asya → māthitika" — since it is an al-operation there is no sthānivadbhāva, and by the saṃnipāta-paribhāṣā the ka-substitution would not take place; therefore the mention of ṭhak [is needed]. But from the word bhavatī, before chas: since by "siti ca" [the stem] is a pada, the bha-status is blocked; so, the puṃvadbhāva by "bhasyāḍhe [taddhite]" not obtaining, the puṃvadbhāva [comes] by this [vārttika].

This [vārttika] — means the vārttika "ṭhakchasoś ca." eka taddhite ca — its meaning: when a taddhita or a following member (uttarapada) follows, [the ī of] the word eka is shortened (hrasva): ekasyā bhāvaḥ → ekatvam, ekatā; ekasyāḥ śāṭī → ekaśāṭī. vṛttimātra (any derivate whatsoever) — kṛt, taddhita, etc. are the "vṛttis" (derivates); the word "mātra" [here] means totality (kārtsnya). [The puṃvadbhāva of a pronoun] applies even in the absence of the conditioning-ground (nimitta) present in the sūtras "striyāḥ puṃvat" etc. By the Bhāṣyakāra['s mention] — i.e. by the statement of the Bhāṣyakāra; this is clear in the Bhāṣya on the sūtra "dakṣiṇāttarābhyām." Because [its purpose] is already accomplished (gatārtha) — meaning: its purpose has lapsed (nivṛtta-prayojana), being achieved by the mention "sarvanāmnaḥ" alone.

He illustrates "sarvanāmno vṛttimātre" in a taddhita-derivate: sarvamaya — meaning "come from all (sarvā)." Under the adhikāra "tata āgataḥ," by "mayaṭ ca" the affix mayaṬ; the puṃvadbhāva by "sarvanāmnaḥ." Or the mayaṬ is entirely svārthika (sense-preserving), as in "cinmaya" etc. Now he illustrates in a sanādyanta-dhātu derivate: sarvakāmyati — in the sense "he desires all (sarvā) for himself," by "kāmyac ca" the affix kāmyaC [is added] to sarvā; the puṃvadbhāva by "sarvanāmnaḥ"; and since by "sanādyantā dhātavaḥ" it is a verbal root, [it takes] laṬ etc. Since mayaṬ and kāmyaC are not included among those enumerated by "tratasau" etc., the puṃvadbhāva by "tasilādiṣu" would not [otherwise] obtain here. He gives another taddhita-derivate: sarvakabhārya — this is actually a compound-derivate (samāsa-vṛtti). sarvapriya — the analysis is "sarvā priyā yasya"; this is a compound-derivate; the exclusion of "priyādi" [in the earlier rule] is of use in [cases] like "rūpavatīpriya."

In truth, however: in the word eka, when the affix aKac is added and the i-substitution occurs by "pratyayasthāt [...]" → ekikā; "tasyā bhāvaḥ" → ekikatvam. Here, were puṃvadbhāva [to apply], with the ṭāp and the i-substitution removed, it would become "ekakatvam," and the i-kāra would not be heard — because the ṭāp that grounds the i-substitution is removed, as in "pācakajātīya" from the word pācikā before jātīyar. But upon shortening (hrasva), by sthānivadbhāva the ṭāp [counts as] present, so the i is heard; since there is this difference in result (phala-bheda), they say that "eka taddhite ca" does have its own realized purpose (gatārtha).

Objection: In "taditarā, tadanyā" etc., since the final member (uttarapada) is a pronoun (sarvanāman), the puṃvadbhāva would [wrongly] apply [to it]. To this he says: This [rule] pertains to just the prior [member] — meaning: among the several parts entering into a derivate, this injunction of puṃvadbhāva for a pronoun pertains only to the [part that is] prior relative to some [other part]. From the indication (liṅga) of "bhastraiṣājājñādvā" — by the sūtra "bhastraiṣā[...]," the i-substitution before the k [of aKac] is enjoined for the pre-k [vowel] of "eṣā" and "dvā" even when they bear aKac; otherwise [that sūtra] would be without scope, since in a taddhita-derivate those two, being pronouns, would [already] undergo puṃvadbhāva as a rule [removing the ṭāp]. He illustrates a taddhita-derivate with aKac: sarvikā — from the word sarvā bearing aKac, upon the i-substitution by "pratyayasthāt [...]," were puṃvadbhāva [to apply], both the ṭāp and the i-substitution would be removed. He illustrates an ekaśeṣa-derivate: sarvāḥ — this is the nominative plural of the ṭāp-ending [stem]; were puṃvadbhāva [to apply], the ṭāp would be removed.

kukkuṭyādīnām aṇḍādiṣu — "the puṃvadbhāva should be stated" is to be supplied. Indicating that this is for the sake of the non-coreferential (asamānādhikaraṇa) [case], he illustrates with a genitive-compound (ṣaṣṭhī-samāsa): kukkuṭāṇḍam — by puṃvadbhāva the ṄīṢ enjoined by the jāti [rule] is removed; and so too in what follows. mṛgakṣīram — the analysis is "mṛgyāḥ kṣīram" (the doe's milk). kākaśāvaḥ — the analysis is "kākyāḥ śāvaḥ" (the she-crow's young); as Amara [says]: "potaḥ pāko 'rbhako ḍimbhaḥ pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśuḥ" [synonyms for "young/offspring"].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 204 १ कुक्कुट्यादीनामिति—जातिमात्रपरकुक्कुटादिनैव समासे सिद्धमेतदिति भाष्ये प्रत्याख्यातमिदम्, तत्पक्षे कुक्कुट्यादिशब्दानां समासोऽनभिधानान्न भवति ।

translator notes

textual The source reads "rdānīyarūpā" (र्दानीयरूपा); this is evidently a corruption of "darśanīyarūpā" (the rūpaP example, glossed "of praiseworthy beauty"), and is translated accordingly.
textual The Bālamanoramā omits a separate gloss on the rūpaP example (darśanīyarūpā); the phrase glossing "darśanīyadeśīyā" as "fit to be looked at as praiseworthy" (praśastatvena draṣṭuṃ yogyā) fits rūpaP (praśaṃsā) rather than deśīyaR (which conveys "nearly/almost"), and the deśīyar gloss appears displaced or corrupt here; the transmitted reading is followed. The digital source also carries a long dittography in the ṭhak passage: the argument "isusuktāntāt ... ataṣ ṭhaggrahaṇam" and the "bhastraiṣā ... itva" sentence are each repeated verbatim; the repetition is not reproduced in the translation.
translator On agner ḍhak (āgneya), the Bālamanoramā first states that puṃvadbhāva does apply (puṃvad eva, per the Kaumudī), then in the "vastutas tu" refinement argues that it does not apply, the grounds of application (pravṛtti-nimitta) differing between masculine agni and feminine agnāyī. Both positions are preserved as given, without harmonization.
translator Several affix/rule names are given by IAST pratīka without an Aṣṭādhyāyī number where the exact reference was not securely identifiable here (e.g. saptamyās tral, pañcamyās tasil, dvivacanavibhajyopapade tarabīyasunau, atiśāyane tamabiṣṭhanau, bhūtapūrve caraṭ, prakāravacane jātīyar, īṣadasamāptau kalpabdeśyadeśīyaraḥ, vṛkajyeṣṭhābhyāṃ tiltātilau ca chandasi, ajāvibhyāṃ thyan, bahvalpārthāc chas kārakād anyatarasyām, patyuttarapadāt ṇyaḥ, isusuktāntāt kaḥ). No sūtra numbers were invented.

SK 837 · A 6.3.36उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

क्यङ्मानिनोश्च ॥ ८३७ ॥

kyaṅmāninośca

kyaṅmāninoś ca (6.3.36) — And before kyaṅ [the denominative affix] and mānin, [the feminine prior member is treated] as masculine (puṃvadbhāva); an atideśa of puṃvadbhāva within the uttarapada section.

Rule. A feminine stem is treated as masculine also before the verb-making affix kyaṅ ("to behave like") and before the word mānin ("thinking [oneself/another] to be").

Example.

enīvācarati, "she acts like a piebald doe" → enī before kyaṅ → treated as eta → etāyate; likewise śyenīvācarati → śyetāyate.

"She thinks some other woman beautiful" → darśanīyamāninī.

"Caitra thinks himself a beautiful woman" → darśanīyamānī caitraḥ.

Siddhānta-kaumudī

एतयोः परतः पुंवत् । एनीवाचरति एतायते । श्येनीवाचरति श्येतायते । स्वभिन्नां कांचिद्दर्शनीयां मन्यते दर्शनीयमानिनी । दर्शनीयां स्त्रियं मन्यते दर्शनीयमानी चैत्रः ॥

When these two (kyaṅ and mānin) follow, [the feminine is treated] as masculine (puṃvat). enīvācarati (acts like an enī, a piebald female) → etāyate. śyenīvācarati (acts like a śyenī, a white female) → śyetāyate. "She thinks some woman other than herself to be beautiful (darśanīyā)" → darśanīyamāninī. "Caitra thinks [himself] to be a beautiful woman (darśanīyā strī)" → darśanīyamānī caitraḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 204

—दर्शनीयमानिनीति । ‘मनः’ इति णिनिः । नान्तलान् ङीप् । या लात्मानमेव दर्शनीयां मन्यते तत्र ‘स्त्रियाः पुंवत्’ इत्येव सिद्धम् । एकस्या अपि ईप्सिततमलव्यापाराश्रयलविवक्षाभेदेन कर्मलकर्तृत्वयोः सत्वेऽपि वास्तवाभेदेन सामानाधिकरण्याविघातादिति भावः

Bālamanoramā

क्यङ्मानिनोश्च - क्यङ्मानिनोश्च । एतयोरिति । क्यङि मानिनि च उत्तरपदे परत इत्यर्थः । एनोवेति । एता-चित्रवर्णा ।चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बु॒रे॑ इत्यमरः । एतशब्दः ओतपर्याय इति याज्ञिकाः ।वर्णादनुदात्ते॑ति ङीब्नकारश्च । 'उपमानादाचारे' इत्यनुवर्तमानेकर्तुः क्यङ् सलोपश्चे॑ति एनीशब्दात्क्यङि पुंवत्त्वे ङीब्नत्वयोर्निवृत्तौ,अकृत्सार्वधातुकयो॑रिति दीर्घे 'एतायते' इति रूपमिति भावः । श्येनीवेति । श्येतशब्दः ओतपर्यायः ।शुक्लशुभ्रसुचिओतविशदश्येतपाण्डुराः॑ इत्यमरः । क्यङादि पूर्ववत् । ननुस्त्रियाः पुंव॑दित्येव मानिनीत्यनुत्तरपदे परतः पुंवत्त्वसिद्धेर्मानिन्ग्रहणं किमर्थमित्याशङ्क्य मानिन्ग्रहणमसमानाधिकरणार्थमस्त्रीलिङ्गार्थ चेत्यभिप्रेत्य असमानाधिकरणे परे तावदुदाहरति — स्वभिन्नामिति । दर्शनीयमानिनीति ।दर्शनीया॑मिति द्वितीयान्ते उपपदेषुप्यजातौ णिनि॑रित्यनुवृत्तौ 'मन' इति ण्निप्रत्ययः । उपपदसमासः, सुब्लुक् । असमानाधिकरणेऽपि मानिन्शब्दे उत्तरपदे परे अनेन पुंवत्त्वे टापो निवृत्तौ 'ऋन्नेभ्यः' इति ङीपि दर्शनीयमानिनीति रूपम् । या त्वात्मानमेव दर्शनीयां मन्यते तस्या दर्शनीयायाःस्त्रियाः पुंव॑दित्येव पुंवत्त्वं सिद्धमिति ध्वनयितुं — ॒स्वभिन्ना॑मित्युक्तम् । एकस्या एवं दर्शनीयाया मनधात्वर्थं प्रति कर्मत्वकर्तृत्वसंभवेऽपबि वास्तवाऽभेदेन मानिनीशब्दसमानाधिकरण्यसत्त्वादिति भावः । अथाऽस्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे उदाहरति — दर्शनीयामिति । स्त्रियामित्यनन्तरमात्मानमिति शेषः आत्मानं यो दर्शनीयां स्त्रियं मन्यते स दर्शनीयमानी चैत्र इत्यन्वयः । अत्र उत्तरपदवाच्यस्य मानिनो वस्तुतो दर्शनीयस्त्रीभेदेऽपि आरोपिततदभेदमादाय सामानाधिकरण्यं यद्यप्यस्ति, तथापि मानिन्शब्दस्य उत्तरपदस्य पुंलिङ्गत्वात्तस्मिन् परे पुंवत्त्वं न प्राप्तमित्यनेन तद्विधिरिति भावः ।

kyaṅmāninoś ca — "etayoḥ" (of these two) means: when kyaṅ, and when the final member (uttarapada) mānin, follows. "enīva": etā means "of variegated color (citra-varṇā)"; as Amara has it — "citra, kirmīra, kalmāṣa, śabala, eta, and karbura [denote the variegated]." The Yājñikas [say] the word eta is a synonym of ota. By "varṇād anudātta..." there are the feminine ṅīp and the augment n [so that eta → enī]. With "upamānād ācāre" (from a standard of comparison, in the sense of behaving-like) carrying forward, by "kartuḥ kyaṅ salopaś ca" the affix kyaṅ [comes] after the word enī; then, puṃvatva applying, the ṅīp and the n-augment being removed (nivṛtti), and by "akṛt-sārvadhātukayoḥ [dīrghaḥ]" the lengthening [taking place], the form is "etāyate" — such is the intent.

"śyenīva": the word śyeta is a synonym of ota (white); as Amara has it — "śukla, śubhra, śuci, ota, viśada, śyeta, pāṇḍura [denote the white]." kyaṅ and the rest [of the derivation] are as before.

Objection: Since by "striyāḥ puṃvat..." alone puṃvatva is established when mānin follows even as a non-final-member (an-uttarapada), what is the purpose of mentioning mānin [in this sūtra]? Having raised this doubt, and intending that the mention of mānin serves for the non-co-referential (asamānādhikaraṇa) case and for the non-feminine-gender (a-strīliṅga) case, he first illustrates the case where a non-co-referential [mānin] follows: "svabhinnām" (other than herself).

"darśanīyamāninī": with "darśanīyām" as the upapada in the accusative (dvitīyā), and with "supy ajātau ṇiniḥ" carrying forward, the affix ṇini [is added] to [the root] "man." [It is] an upapada compound, with luk of the sup [of the upapada]. Even though the word mānin as final member is non-co-referential, by this [sūtra] puṃvatva [applies]; the ṭāp being removed; and by "ṛn-nebhyaḥ" the ṅīp [being added], the form is darśanīyamāninī. But for a woman who thinks herself (ātmānam eva) to be beautiful, for that darśanīyā, puṃvatva is already established by "striyāḥ puṃvat..." alone; to suggest this, the word "svabhinnām" was used. For, although one and the same beautiful woman can bear both object-hood (karmatva) and agent-hood (kartṛtva) with respect to the sense of the root √man, owing to their real non-difference (vāstava-abheda) there is co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) with the word māninī — such is the intent.

Now he illustrates [the case of] a non-feminine-gender final member: "darśanīyām." After "striyām," [the word] "ātmānam" is to be supplied; the construal is: "he who thinks himself (ātmānam) to be a beautiful woman (darśanīyā strī) is darśanīyamānī Caitra." Here, although there is co-referentiality — taking a superimposed non-difference (āropita-tad-abheda), even though the mānin denoted by the final member is really distinct from the beautiful woman — nevertheless, since the word mānin as final member is masculine in gender, puṃvatva would not be obtained when it follows; therefore by this [sūtra] its injunction is made — such is the intent.

translator notes

textual The Amara synonym-lists for eta (citra…) and śyeta (śukla…) are transmitted with minor digitization slips (e.g. sucionta / śuciota for the white-series); followed to their evident reading. The pratīkas varṇād anudātta…, upamānād ācāre, kartuḥ kyaṅ salopaś ca, supy ajātau ṇiniḥ, akṛtsārvadhātukayoḥ, ṛnnebhyaḥ, striyāḥ puṃvat are left unnumbered (secure Aṣṭādhyāyī identification not warranted from the pratīka alone).

SK 838 · A 6.3.37उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

न कोपधायाः ॥ ८३८ ॥

na kopadhāyāḥ

na kopadhāyāḥ (6.3.37) — Not of a feminine [prior member] having k as its penultimate (kopadhā); [i.e. puṃvadbhāva does not apply to such a base]. An atideśa (here, its prohibition) within the uttarapada section.

Rule. No puṃvadbhāva for a feminine stem whose second-last sound (upadhā) is k.

Example.

pācikā bhāryā yasya → pācikā has k before its final ā → stays feminine → pācikābhāryaḥ, "whose wife is a cook". Likewise rasikābhāryaḥ, madrikāyate, madrikāmāninī.

Applies when / blocked by. A vārttika: the k must belong to a taddhita affix or to the affix vu (ṇvul). Where it does not, puṃvadbhāva applies: pākā bhāryā yasya → pākabhāryaḥ.

Siddhānta-kaumudī

कोपधायाः स्त्रिया न पुंवत् । पाचिकाभार्यः । रसिकाभार्यः । मद्रिकायते । मद्रिकामानिनी ॥

Of a feminine [base] whose penult is k (kopadhā), there is no puṃvatva (masculine-substitution). [Examples:] pācikābhāryaḥ (one whose wife is a pācikā, female cook); rasikābhāryaḥ; madrikāyate; madrikāmāninī.

vārttika

कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रणम्

(vārttika) "kopadha-pratiṣedhe taddhita-vu-grahaṇam" — In the prohibition for a kopadha [base], there must be mention of taddhita and vu [the ṇvul affix]; [i.e. the prohibition holds only for a k belonging to a taddhita affix or to the vu affix].

(वार्तिकम्) ॥ नेह । पाका भार्या यस्य स पाकभार्यः ॥

(This is a vārttika.) Not here [does the prohibition apply]: "he whose wife is pākā is pākabhāryaḥ" — [pāka's k is a Uṇādi ka, not a taddhita or vu k, so puṃvadbhāva does apply].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 204

—पाचिकाभार्य इति । पचतीति पाचिका ण्वुल् । ‘युवोः’ इत्यकादेशे टापि ‘प्रत्यस्थात्’ इतीत्त्वम् ॥—रसिकाभार्य इति । रसोऽस्त्यस्या इति रसिका । ‘अत इनिठनौ’ इति ठन् ॥—मद्रिकायत इति । ‘क्यद्ध्यानिनोश्च’ इति पुंवत्त्वप्राप्तिः । मद्रेषु भवा मद्रिका । ‘मद्रवृज्योः कन्’ । सति तु पुंवद्भावे इत्वं न श्रूयेते भावः ॥—तद्धितवुग्रहणमिति । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येकं संवध्यते, तद्धितग्रहणं वुग्रहणं चेत्यर्थः ॥—पाका भार्येति । ‘अभक्पृथक्पाका वयसि’ इति कप्रत्ययान्तोऽयमुणादिषु निपातितः । न चायं तद्धितस्य ककारो, नापि वोः । ‘वयसि प्रथमे’ इति ङीपं वाधित्वा अजादिलाट्टाप्

Bālamanoramā

न कोपधायाः - न कोपधायाः । पाचिकाभार्य इति । पाचिका भार्या यस्येति विग्रहः । पचो ण्वुल् । अकादेशटाबित्त्वानि । पुंवत्त्वे टाबित्त्वयोर्निवृत्तिः स्यात् । रसिकेति । रसोऽस्या अस्तीति रसिका । 'अत इनिठनौ' इति ठन् ।ठस्येकः॑ । टाप् । पुंवत्त्वनिषेधः । पुंवत्त्वे तु टापो निवृत्तिः स्यात् । मद्रिकायते इति । मद्राख्ये देशविशेषे भवा मद्रिका ।मद्रवृज्योः कन् । टाप् । इत्त्वम् । मद्रिकेवाटचरतीत्यर्थः ।क्यह्भानिनोश्चे॑ति पुंवत्त्वं प्राप्तमिह निषिध्यते । मद्रिकामानिनीति । मद्रिकां मन्यत इत्यर्थेमनश्चे॑ति णिनिः । उपपदसमासः । इहापिक्यङ्भानिनोश्चे॑ति पुंवत्त्वं प्राप्तं निषिध्यते । उभयत्रापि पुंवत्त्वे टाबित्वर्योर्निवृत्तिः स्यात् । तद्धितवुग्रहणमिति ।न तद्धितवुकोपधायाः॑ इति सूत्रं पठनीयमिति यावत् । तद्धितसंबन्धी वुसंबन्धी च यः ककारस्तदुपधायाः स्त्रिया न पुंवत्त्वमिति फलति । मद्रिकायते इति ।तद्धितकोपधोदाहरण् । पचिकाभार्य इति तु वुसबन्धिकोपधोदाहरणम् । तद्धितबुग्रहणस्य प्रयोजनमाह — नेहेति । पाकेति ।अर्भकपृथुकपाका वयसी॑त्युणादिषु कप्रत्ययान्तो निपातितः । अयं तद्धितस्य वुप्रत्ययस्य वा न ककार इति नात्र पुंवत्त्वनिषेध इति भावः ।

na kopadhāyāḥ — "pācikābhāryaḥ": the analysis is "he whose wife is a pācikā (female cook)." After √pac, the affix ṇvul; then the substitute aka [for the vu], the ṭāp (feminine ā), and the ittva (the a before k becoming i) [→ pācikā]. If puṃvatva applied, the ṭāp and the ittva would be removed [→ pācaka]; [but this rule blocks that]. "rasikā": "she who has rasa (rasa asyāḥ asti)." By "ata iniṭhanau" the affix ṭhan [is added]; by "ṭhasyekaḥ" [the ṭha becomes ika]; ṭāp [→ rasikā]. [Then] the prohibition of puṃvatva; whereas under puṃvatva the ṭāp would be removed. "madrikāyate": madrikā = "she who is born in the region called Madra"; by "madra-vṛjyoḥ kan" the affix kan; ṭāp; ittva [→ madrikā]; meaning "acts like a madrikā." The puṃvatva that would be obtained by "kyaṅmāninoś ca" [before kyaṅ] is here prohibited. "madrikāmāninī": in the sense "thinks [someone] to be a madrikā," by "manaś ca..." the affix ṇini; an upapada compound. Here too the puṃvatva that would arise by "kyaṅmāninoś ca" [before mānin] is prohibited. In both cases, if puṃvatva applied, the ṭāp and the ittva would be removed.

[On the vārttika] "taddhita-vu-grahaṇam": that is to say, the sūtra should be read as "na taddhita-vu-kopadhāyāḥ." The upshot: for a feminine whose penult is a k belonging to a taddhita or to the vu [affix], there is no puṃvatva. "madrikāyate" is the example of a taddhita-k penult, while "pācikābhāryaḥ" is the example of a vu-related k penult. He states the purpose of mentioning taddhita-vu: "neha" (not here). "pāka": in "arbhaka-pṛthuka-pākā vayasi," it is irregularly formed (nipātita) among the Uṇādi as ending in the affix ka. This k is neither a taddhita nor a vu k; hence there is no prohibition of puṃvatva here — such is the intent.

SK 839 · A 6.3.38उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

संज्ञापूरण्योश्च ॥ ८३९ ॥

saṃjñāpūraṇyośca

saṃjñāpūraṇyoś ca — And [likewise there is no puṃvadbhāva] for a proper name (saṃjñā) and an ordinal feminine (pūraṇī).

Rule. No puṃvadbhāva for a feminine that is a proper name (saṃjñā) or an ordinal (pūraṇī).

Example.

dattā bhāryā yasya → dattābhāryaḥ, "whose wife is Dattā"; dattāmāninī.

pañcamī bhāryā yasya → pañcamībhāryaḥ; pañcamīpāśā.

Watch out. Dattā does have a masculine counterpart (Datta, "given", used of both sexes), so SK 831 would have applied; this rule is what stops it.

Siddhānta-kaumudī

अनयोर्न पुंवत् । दत्ताभार्यः । दत्तामानिनी । दानक्रियानिमित्तः स्त्रियां पुंसि च संज्ञाभूतोऽयमिति भाषितपुंस्कत्वमस्ति । पञ्चमीभार्यः । पञ्चमीपाशा ॥

For these two — a proper-name feminine and an ordinal feminine — there is no puṃvadbhāva (behaving-as-masculine). Examples: dattābhāryaḥ ("he whose wife is Dattā"); dattāmāninī. This word Dattā, being a name occasioned by the act of giving (dāna) and current in both the feminine and the masculine, does possess bhāṣitapuṃskatva (a spoken masculine correlate). pañcamībhāryaḥ; pañcamīpāśā.

Tattvabodhinī

NSP p. 204

—संज्ञापूरण्योश्च । यत्तु दत्तायते इति क्यङन्तमपि वृत्त्यादिषूदाहतम् । तत्तु विशेषाभावादिहोपेक्षितम् ॥—पञ्चमीपाशेति । ‘याप्ये पाशप्’ ‘तसिलादिषु’ इति प्राप्तिः

Bālamanoramā

संज्ञापूरण्योश्च - ननु दत्ताशब्दस्य संज्ञात्वेन एकद्रव्यनिवेशितया भाषितपुंस्कत्वाऽभावात्स्त्रियाः पुंव॑दित्यस्य प्रसक्तेरेवाऽभावात्क तन्निषेधेनेत्यत आह — दानक्रियानिमित्त इति । दत्तशब्दोऽयं डित्थादिशब्दवन्न, किंतु दानक्रियां पुरस्कृत्यैव स्त्रियां पुंसि च संज्ञाभूतः प्रवृत्तः, अतस्तस्य भाषिपुंस्कत्वात्पुंवत्त्वे प्राप्ते निषेधोऽयमित्यर्थः । पूरण्याः पुंवत्त्वनिषेधमुदाहरति — पञ्चमीभार्य इति । पञ्चमी भार्या यस्येति विग्रहः । अत्रस्त्रियाः पुंव॑दिति प्राप्तं निषिध्यते । पञ्चमीपाशेति । निन्दिता पञ्चमीत्यर्थः ।याप्ये पाशप् । अत्र तसिलादिषु॑ इति प्राप्तं पुंवत्वं निषिध्यते ।

saṃjñāpūraṇyoś ca — Objection: Since the word dattā, being a proper name, is fixed upon a single referent (ekadravya), it lacks bhāṣitapuṃskatva; and therefore "striyāḥ puṃvat" cannot even arise, so what is the point of prohibiting it here? Response: To this he says "occasioned by the act of giving (dāna)." This word datta is not like Ḍittha and other [arbitrary proper names]; rather it comes to function as a name in both feminine and masculine precisely by taking the act of giving as its ground. Hence, since it does have bhāṣitapuṃskatva, puṃvadbhāva would apply, and so this [rule] is its prohibition. He illustrates the prohibition of puṃvadbhāva for an ordinal (pūraṇī) with pañcamībhāryaḥ — vigraha: "he whose wife is the fifth (pañcamī)." Here the puṃvadbhāva that would apply by "striyāḥ puṃvat" is prohibited. pañcamīpāśā means "a contemptible fifth [woman]"; the affix pāśap is by "yāpye pāśap." Here the puṃvadbhāva that would apply by "tasilādiṣu…" is prohibited.

SK 840 · A 6.3.39उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे ॥ ८४० ॥

vṛddhinimittasya ca taddhitasyāraktavikāre

vṛddhinimittasya ca taddhitasyāraktavikāre — 6.3.39 — And a feminine [stem] ending in a taddhita that is the cause of vṛddhi does not [substitute for the masculine (puṃvadbhāva)] when [the taddhita denotes something] other than [being] dyed (rakta) or a modification (vikāra). [Within the uttarapada-adhikāra, an extension of the puṃvadbhāva.]

Rule. No puṃvadbhāva for a feminine ending in a taddhita that causes vṛddhi of its stem — unless that taddhita means "dyed with" (rakta) or "a product of" (vikāra).

Example.

straughnī bhāryā yasya → straughnībhāryaḥ (the taddhita in straughnī caused the vṛddhi au); māthurīyate; māthurīmāninī.

But kāṣāyī kanthā yasya → kāṣāyakanthaḥ, "whose quilt is dyed with kaṣāya" (dyed); haimī mudrikā yasya → haimamudrikaḥ, "whose ring is of gold" (product).

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's three counter-examples: madhyamabhāryaḥ (the taddhita causes no vṛddhi); kāṇḍalāvabhāryaḥ (the vṛddhi-causing affix is a kṛt, not a taddhita); tāvadbhāryaḥ (the lengthening is not one taught under the name vṛddhi). He also holds vaiyākaraṇabhāryaḥ and sauvaśvabhāryaḥ puṃvat; scholars discuss the reasoning.

Siddhānta-kaumudī

वृद्धिशब्देन विहिता या वृद्धिस्तद्धेतुर्यस्तद्धितोऽरक्तविकारार्थस्तदन्ता स्त्री न पुंवत् । स्त्रौघ्नीभार्यः । माथुरीयते । माथुरीमानिनी । वृद्धिनिमित्तस्य किम् । मध्यमभार्यः । तद्धितस्य किम् । काण्डलावभार्यः । वृद्धिशब्देन किम् । तावद्भार्यः । रक्ते तु काषायी कन्था यस्य स काषायकन्थः । विकारे तु हैमी मुद्रिका यस्येति हैममुद्रिकः । वृद्धिशब्देन वृद्धिं प्रति फलोपधानाभावादिह पुंवत् । वैयाकरणभार्यः । सौवश्वभार्यः ॥

A feminine (strī) stem ending in a taddhita that is the cause of the vṛddhi enjoined by the word "vṛddhi" [in its technical rules], where that taddhita conveys a meaning other than [being] dyed (rakta) or a modification (vikāra), does not [behave] like the masculine (na puṃvat). Examples: straughnībhāryaḥ; māthurīyate; māthurīmāninī. Why "cause of vṛddhi (vṛddhinimitta)"? [Contrast] madhyamabhāryaḥ [where the taddhita is not a vṛddhi-cause, so puṃvadbhāva does apply]. Why "of a taddhita"? [Contrast] kāṇḍalāvabhāryaḥ [where the vṛddhi-causing affix is a kṛt, not a taddhita]. Why by the word "vṛddhi" [specifically]? [Contrast] tāvadbhāryaḥ [where the lengthening, though a vṛddhi-cause, is not the one enjoined under the name "vṛddhi"]. But when [the taddhita denotes] "dyed" (rakta): kāṣāyakanthaḥ — "he whose quilt is dyed with kaṣāya (kāṣāyī kanthā yasya)". And when [it denotes] a modification (vikāra): haimamudrikaḥ — "he whose ring is of gold (haimī mudrikā yasya)". Because there is no accompaniment of the fruit (phala, i.e. the vṛddhi) with respect to the vṛddhi [enjoined] by the word "vṛddhi", here [there is] puṃvadbhāva: vaiyākaraṇabhāryaḥ; sauvaśvabhāryaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 204–205

—वृद्धिनिमित्तस्य—॥—सौघ्रीति । सुघ्रे भवा । ‘तत्र भवः’ इत्यणि ‘टिङ्का’ इति ङीप् ॥—माथुरीयत इति । मथुरायां भवा माथुरी । सेवाचरतीत्यर्थे ‘कर्तुः क्यङ्’ इति क्यङ् ॥—मध्यमेति । मध्ये भवा मध्यमा । ‘मध्यान्मः’ इति मः ॥—काण्डलावेति । काण्डं लुनातीति काण्डलावी ‘कर्मण्यण्’ । कृदयम् ॥—तावदिति । तत्परिमाणमस्यास्तावती ‘यत्तदेतेभ्यः’ इति वतुपि ‘आ सर्वनाम्नः’ इत्याकारो न वृद्धिशब्देन विहित इति भावः ॥—काषायीति । कषायेण रक्तेत्यर्थे ‘तेन रक्तं रागात्’ इत्यणि ङीप् ॥—हैमीति । हेम्रो विकार इत्यर्थे ‘अनुदात्तादेश्च’ इत्यन् ॥—फलोपधानेति । निमित्तशब्दः फलोपहितपरः । स्वरूपयोग्यपरत्वे तु वैयाकरणभार्य इत्यत्र पुंवद्भावो न सिद्धेदिति भावः ॥ व्याकरणमधीते वेत्ति वा वैयाकरणी । ‘तदधीते तद्वेद’ इत्यण् । स्वश्वस्यापत्यं स्त्री सौवश्वी ‘तस्यापत्यम्’ इत्यण् । उभयत्र णित्त्वात्प्राप्ता आदिवृद्धिः ‘न य्वाभ्याम्—’ इत्यनेन प्रतिषिध्यत इति नायं वृद्धिं प्रति फलोपहितः किं तु खरूप-योग्यः ॥ यद्यप्यैजागमनिमित्तलाद्बुद्धिं प्रति फलोपहितोऽपि भवत्ययं तद्धितः तथापि वृद्धिशब्देन विहितां वृद्धिं प्रति न भवतीति भावः ॥ अत्र व्याचक्षते—सूत्रे निमित्तशब्दः फलोपहितपरः, अन्यथा निमित्तग्रहणमनर्थकं स्यात् । वृद्धेस्तद्धित-स्येत्युक्तेऽपि निमित्तलमेव संवन्ध इति वृद्धिनिमित्तं यस्तद्धित इत्यर्थलाभात् । तेन वृद्धिशब्देन विहिता वृद्धिरित्ययमर्थो लभ्यते । अन्यथा फलोपहितपरललाभो निष्फलः स्यादुक्तदोषतादवस्थ्यादिति ॥—सुकेशीति । ‘खाङ्गाचोपसर्जनात्—’ इति ङीष् ॥—अकेशेति । ‘सहनञ्चिद्यमान—’ इति निषेधान्ङीषभावः

Bālamanoramā

वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे - वृद्धिनिमित्तस्य च । वृद्धेर्निमित्तं हेतुरिति विग्रहः । रक्तं च विकारश्चेति समाहारद्वन्द्वः । तता नञ्तत्पुरुषः । रक्तविकारभिन्नेऽर्थे विद्यमानस्येत्यर्थः । वृद्धिशब्देन विहितैव वृद्धिरिह विवक्षिता, व्याख्यानात् । तदाह — वृद्धिशब्देनेत्यादिना । तदन्तेति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषालभ्यम् । रुआऔग्घ्नीति । रुआउग्घ्नो देशः । 'तत्र भव' इत्यण् । 'यस्येति च' इत्यकारलोपः । णित्त्वादादिवृद्धिःटिड्ढाण॑ञिति ङीप् । रुआऔघ्नी भार्या यस्येति विग्रहः । 'स्त्रियाः पुंवत्' इति प्राप्तमिह निषिध्यते । माथुरीयते माथुरीमानिनीति । मथुरायां भवा माथुरी, 'तत्र भवः' इत्यण् । 'यस्येति च' इत्यकारलोपः, आदिवृद्धिः,टिड्ढे॑ति ङीप् । माथछुरीवाचरतीत्यर्थेकर्तुः क्य॑ङिति क्यङ् । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वाल्लडादि । माथुरीयते । माथुरीं मन्यते माथुरीमानिनी । 'मनः' इति णिनिः । उपधावृद्धिः । उपपदसमासः । सुब्लुक् । नान्तत्वान्ङीप् । इहोभयत्रापिक्यङ्भानिनोश्चे॑ति प्राप्तं पुंवत्त्वं निषिध्यते । मध्यमभार्य इति । मध्ये भवा मद्यमा । 'मध्यान्मः' इति मः । म ध्यमा भार्या यस्येति विग्रहः । स्त्रियाः पुंव॑दिति पुंत्त्वम् । अत्र मप्रत्ययस्य तद्धितस्य वृद्धिनिमित्तत्वाऽभावान्न पुंवत्त्वनिषेधः । काण्डलाभार्य इति । काण्डं लुनातीति काण्डलावी । 'कर्मण्यण्' इत्यण्प्रत्ययः कृत् । 'अचो ञ्णिति' इति वृद्धिः, आवादेशः, उपपदसमासः, टिड्ढाण॑ञिति ङीष् । काण्डलावी भार्या यस्येति विग्रहः । पुंवत्त्वान्ङीपो निवृत्तिः । अत्राऽणः कृत्त्वात्तद्धितत्वाऽभावान्न पुंवत्त्वनिषेधः । तावद्भार्य इति । तत् परिमाणमस्यास्तावती ।यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् इति तच्छब्दाद्वतुप् तद्धितः, 'आ सर्वनाम्नः' इत्याकारः, उगित्त्वान्ङीप् । तावती भार्या यस्येति विग्रहः । पुंवत्त्वान्ङीपो निवृत्तिः, 'आ सर्वनाम्नः' इत्याकारात्मिकां वृद्धि प्रति वतुपो निमित्तत्वेऽपि आकारस्य वृद्धिशब्देन विधानाऽभावात्तन्निमित्तवतुबन्तस्य न पुंवत्त्वनिषेधः । रक्ते त्विति । रक्तेऽर्थे विद्यमानस्य तद्धितस्य न पुंवत्त्वनिषेध इत्यर्थः । काषायीति । कषायो गौरिको धातुविशेषः । तेन रक्ता काषायी ।तेन रक्तं रागा॑दित्यणियस्येति चे॑ति लोपः, आदिवृद्धिः,टिड्ढाण॑ञिति काषायकन्थ इति । पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तिः । अत्राऽणस्तद्धितस्य रक्तार्थकत्वान्न पुंवत्त्वनिषेधः । विकारे त्विति । विकारार्थे विद्यमानस्य तद्धितस्य न पुंवत्त्वनिषेध इत्यर्थः । हैमीति । हेम्नो विकारभूतेत्यर्थः ।अनुदात्तादेश्चे॑त्यञ्, टलोपः, आदिवृद्धि,टिड्ढे॑ति ङीप् । हैमीचि रूपम् । हैमी मुद्रिका यस्येति विग्रहः । पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तिः । अत्राऽञस्तद्धितस्य विकारार्थकत्वान्न पुंवत्त्वनिषेधः । स्यादेतत् । व्याकरणमदीते वेत्ति वा स्त्री वैयाकरणी,तदधीते तद्वेदे॑त्यण् तद्धितः ।यस्येति चे॑त्यकारलोपः । अणो णित्त्वात्तन्निमित्तिकाया यकाराकारस्य पर्जन्यबल्लक्षणप्रवृत्त्या प्राप्ताया वृद्धेःन य्वाभ्या॑मिति निषेधः । यकारात्प्रागैकारागमश्च,टिड्ढाण॑ञिति ङीप् । वैयाकरणी भार्या यस्येति बहुव्रीहौ पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तौ 'वैयाकरणभार्य' इति रूपम् । तथा स्वस्वस्यापत्यं स्त्री ।अत इञ्इति इञोऽपवादः शिबाद्यण्,यस्येति चे॑ति लोपः । प्रथमवकारात्परस्य अकारस्यादिवृद्धेर्न य्वाभ्यामिति निषेधः । प्रथमबकारात्प्रागौकारागमश्च,टिड्ढे॑ति ङीप् । सौवआई भार्या यस्येति बहुव्रीहौ पुंवत्त्वे ङीपो निवृत्तौ 'सौवआभार्य' इति रूपमिति स्थितिः । अत्रोभयत्रापि आदिवृद्धेःन य्वाभ्या॑मिति निषेधेऽपि अणस्तस्य णित्त्वेन स्वरूपयोग्यवृद्धिनिमित्तत्वानपायात् पुंवत्वनिषेधो दुर्वार इत्यत आह — वृदिंध प्रति फलोपधानाऽभावादिति । प्रतीत्यनन्तरंनिमित्तस्य तद्धितस्ये॑ति शेषः । अणो वृद्धिनिमित्तस्य यत् फलं=वृद्धिस्तेन उपधानं=तात्कालिकसाहित्यं, तदभावादित्यर्थः ।वृद्धेस्तद्धितस्ये॑त्येतावत्युक्तेऽपि निमित्तत्वसंबन्धे वृद्धेरिति षष्ठीमाश्रित्यवृद्धिनिमित्ततद्धितस्ये॑त्यर्थलाभे सति निमित्तग्रहणात् फलोपहितनिमित्तत्वं विवक्षितमिति विज्ञायत इति बावः । यद्यप्यैजागमसिद्धवृदिंध प्रति अण्प्रत्ययः फलोपिहतमेव निमित्तन्तथापि वृद्धिशब्देन विहितां वृदिंध प्रति फलोपहितं निमित्तं न भवत्येवेति न दोषः । वृद्धिशब्देन विहितैव वृद्धिरिग गृह्रत इत्यत्रापि इदमेव निमित्तग्रहणं लिङ्गम् । अन्यथा एजागमादत्र फलोपहितनिमित्तत्वस्यापि सत्त्वात्तन्निमित्तग्रहणं निष्फलं स्यात् । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे द्रष्टव्यः ।

vṛddhinimittasya ca taddhitasyāraktavikāre — "vṛddhinimittasya ca": analysis — "the cause (nimitta), the ground (hetu), of vṛddhi". "rakta and vikāra" [form] a collective dvandva (samāhāra-dvandva); then a nañ-tatpuruṣa [with a-], meaning "existing in a sense distinct from [being] dyed or a modification". Only the vṛddhi actually enjoined by the word "vṛddhi" is intended here, on the strength of the [received] exposition (vyākhyāna); this he states with "vṛddhi-śabdena…" etc. "tad-antā" (ending in it) — obtained by the paribhāṣā on the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā). "straughnī" — Sraughna is a place; by "tatra bhavaḥ" [aṇ] (A 4.3.53); the a-elision by "yasyeti ca" (A 6.4.148); ādi-vṛddhi because [aṇ is] ṇit; ṅīp by "ṭiḍḍhāṇañ[-dvyasajdaghnañ…]" (A 4.1.15). Analysis: "straughnī bhāryā yasya" (he whose wife is a Sraughnī woman). The puṃvadbhāva [otherwise] obtained by "striyāḥ puṃvat [bhāṣitapuṃskād…]" (A 6.3.34) is here prohibited. "māthurīyate, māthurīmāninī" — "born in Mathurā" = māthurī, by "tatra bhavaḥ" [aṇ]; a-elision by "yasyeti ca", ādi-vṛddhi, ṅīp by "ṭiḍḍha…". [Then] in the sense "behaves like a Māthurī woman", kyaṄ by "kartuḥ kyaṄ salopaś ca" (A 3.1.11); by "sanādyantāḥ [dhātavaḥ]" (A 3.1.32) it is a dhātu, hence laṬ etc.: māthurīyate. "thinks herself a Māthurī" = māthurīmāninī: ṇini by "manaḥ [jñā-...]" [in the sense of one who so regards]; upadhā-vṛddhi; upapada-compound; luk of the sup; ṅīp because [the stem] ends in -n. In both cases the puṃvadbhāva [otherwise] obtained by "kyaṅmānino[ś ca]" (A 6.3.36) is prohibited. "madhyamabhāryaḥ" — "born in the middle" = madhyamā, by "madhyān maḥ" (A 4.3.8) [the affix ma]; analysis "madhyamā bhāryā yasya"; the masculine substitution (puṃvat) by "striyāḥ puṃvat". Here, since the affix ma, a taddhita, is not a cause of vṛddhi, there is no prohibition of puṃvadbhāva. "kāṇḍalāvabhāryaḥ" — "one who cuts reeds (kāṇḍam lunāti)" = kāṇḍalāvī; the aṇ by "karmaṇy aṇ" (A 3.2.1) [is here] a kṛt affix; vṛddhi by "aco ñṇiti" (A 7.2.115), the āv-substitution [for the root's final], an upapada-compound, ṅīṣ by "ṭiḍḍhāṇañ…". Analysis "kāṇḍalāvī bhāryā yasya"; by puṃvadbhāva the ṅīp is removed. Here, because this aṇ is a kṛt and not a taddhita, there is no prohibition of puṃvadbhāva. "tāvadbhāryaḥ" — "whose measure is that" = tāvatī; by "yat-tad-etebhyaḥ parimāṇe vatup" [the affix vatup] added to the tad-stem, a taddhita; the ā by "ā sarvanāmnaḥ" (A 6.3.91); ṅīp because [vatup] is ugit. Analysis "tāvatī bhāryā yasya"; by puṃvadbhāva the ṅīp is removed. Although vatup is a cause of the vṛddhi consisting in the ā [supplied] by "ā sarvanāmnaḥ", since that ā is not enjoined by the word "vṛddhi", the vatup-final [stem] that is its cause is not subject to the prohibition of puṃvadbhāva. "rakte tu" — the meaning is that a taddhita existing in the sense "dyed" (rakta) is not subject to the prohibition of puṃvadbhāva. "kāṣāyī" — kaṣāya is a reddish-brown mineral pigment; "dyed with it" = kāṣāyī; by "tena raktaṃ rāgāt" [aṇ]; the [a-]elision by "yasyeti ca"; ādi-vṛddhi; [ṅīp] by "ṭiḍḍhāṇañ…". "kāṣāyakanthaḥ" — under puṃvadbhāva the ṅīp is removed. Here, because this aṇ, a taddhita, denotes "dyed" (rakta), there is no prohibition of puṃvadbhāva. "vikāre tu" — the meaning is that a taddhita existing in the sense of a modification (vikāra) is not subject to the prohibition of puṃvadbhāva. "haimī" — meaning "being a modification of gold (heman)"; the añ by "anudāttādeś ca [dvyaco …]" [in the vikāra sense]; ṭa-elision; ādi-vṛddhi; ṅīp by "ṭiḍḍha…" — the form is haimī. Analysis "haimī mudrikā yasya"; under puṃvadbhāva the ṅīp is removed. Here, because this añ, a taddhita, denotes a modification (vikāra), there is no prohibition of puṃvadbhāva. This might be [supposed to be so]: a woman who studies or knows grammar (vyākaraṇa) is vaiyākaraṇī, by "tad adhīte tad veda" [aṇ], a taddhita; a-elision by "yasyeti ca"; because aṇ is ṇit, the vṛddhi of the ya-kāra's a that would [otherwise] obtain by the operation of "parjanyavat [lakṣaṇa-pravṛtti]" is prohibited by "na y-v-ābhyām [padāntābhyām…]"; and there is the augment ai before the ya-kāra; ṅīp by "ṭiḍḍhāṇañ…". In the bahuvrīhi "vaiyākaraṇī bhāryā yasya", under puṃvadbhāva, when the ṅīp is removed, the form is "vaiyākaraṇabhāryaḥ". Likewise, a woman who is one's own descendant (apatya) [in the line of Śiva etc.]: by "ata iñ" (A 4.1.95), which is the exception to iñ, the aṇ of śivādi; the [a-]elision by "yasyeti ca"; the ādi-vṛddhi of the a after the first va-kāra is prohibited by "na y-v-ābhyām"; and there is the augment au before the first va-kāra; ṅīp by "ṭiḍḍha…". In the bahuvrīhi "sauvaśvī bhāryā yasya", under puṃvadbhāva, when the ṅīp is removed, the form is "sauvaśvabhāryaḥ" — such is the settled position. In both cases, even though the ādi-vṛddhi is prohibited by "na y-v-ābhyām", because the aṇ, being ṇit, does not cease to be a cause fit in its own nature to produce vṛddhi, the prohibition of puṃvadbhāva would [seem] hard to avert; hence he says "vṛddhiṃ prati phalopadhānābhāvāt". After "prati", "of the taddhita that is the cause" is to be supplied. The fruit (phala) of aṇ, the cause of vṛddhi — namely the vṛddhi — [does not accompany it]: "upadhāna" is contemporaneous accompaniment (tātkālika-sāhitya) with that [fruit], and it is the absence of that which is meant. Even though it would have sufficed to say "vṛddhes taddhitasya", by resorting to the genitive in "vṛddheḥ" for the relation of causehood, the sense "of a taddhita that is the cause of vṛddhi" is obtained; from the [added] mention of "nimitta" it is understood that a causehood attended by the fruit is intended. Such is the idea. Although, with respect to the vṛddhi established by the augment ai/au (aij-āgama), the aṇ affix is indeed a cause attended by the fruit, nevertheless with respect to the vṛddhi enjoined by the word "vṛddhi" it is not a fruit-attended cause at all; hence there is no fault. That the vṛddhi enjoined by the word "vṛddhi" alone is grasped here [is shown]: this very mention of "nimitta" is the indicator (liṅga) for it. Otherwise, since the fruit-attended causehood is present here too through the aij-āgama, the mention of "nimitta" would be purposeless. The detailed treatment is to be seen in the Śabdenduśekhara.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 205 १ सुकेशमानिनीति—अमानिनीति निषेधो दीर्घसुखमानिनीत्यादावपि, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया मानिन्यहणेन मानिनीशब्दस्यापि ग्रहणात् । यतो यो विदितस्तद्विशिष्टस्यैव तेन ग्रहणे मानाभावात् इति भाष्ये ध्वनितमिहापि सुकेशमानिनीति उदाहरता ध्वनितमिति भावः । २ अन्तराले इति—अन्तरालशब्देन दिगेव, प्रत्यासत्तेः । अत प्रवास्य नित्यस्त्रीलिङ्गता ।

translator notes

translator The final stretch (from "vṛddhiṃ prati phalopadhānābhāvāt") is a dense justification of why aṇ etc., though they trigger vṛddhi via the aij-āgama, are not "vṛddhinimitta" in the sense of the rule: the "vṛddhi" named in the rule is only that directly enjoined under the technical term vṛddhi, and the added word "nimitta" signals a causehood accompanied by that specific fruit. Rendered following the transmitted argument; Vāsudeva himself defers the full discussion to the Śabdenduśekhara.

SK 841 · A 6.3.40उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

स्वाङ्गाच्चेतः ॥ ८४१ ॥

svāṅgāccetaḥ

svāṅgāc ceto'mānini — 6.3.40. And a feminine word ending in ī, [coming] after a body-part word (svāṅga), does not become puṃvat (masculine-like) [in the uttarapada domain], provided the following [word] is not 'mānin'.

Rule. No puṃvadbhāva for a feminine whose final ī stands after a body-part word (svāṅga, "one's own limb") — unless the following word is mānin.

Example.

sukeśī bhāryā yasya → sukeśībhāryaḥ, "whose wife has fine hair" (keśa is a body part).

But with mānin: sukeśamāninī, "she who thinks herself fine-haired" (a vārttika supplies "not before mānin").

Applies when / blocked by. paṭubhāryaḥ (paṭu is not a body part, so puṃvadbhāva applies); akeśabhāryaḥ (the feminine does not end in ī).

Siddhānta-kaumudī

स्वाङ्गाद्य ईकारस्तदन्ता स्त्री न पुंवत् । सुकेशीभार्यः । स्वाङ्गात्किम् । पटुभार्यः । ईतः किम् । अकेशभार्यः ।

A feminine [word] whose final ī comes after a body-part word (svāṅga) does not become puṃvat (masculine-like). [Example:] sukeśī-bhāryaḥ — "he whose wife has beautiful hair." Why "svāṅgāt"? [Counter:] paṭu-bhāryaḥ [paṭu "clever" is not a body-part, so puṃvad-bhāva applies]. Why "ītaḥ" (ending in ī)? [Counter:] akeśa-bhāryaḥ.

vārttika

अमानिनीति वक्तव्यम्

(vārttika) "amānini" ("[not] when [the following word is] mānin") should be stated.

(वार्तिकम्) ॥ सुकेशमानिनी ॥

(vārttika, continued) [Example where puṃvad-bhāva does apply:] sukeśamāninī.

Bālamanoramā

स्वाङ्गाच्चेतोऽमानिनि - स्वाङ्गाच्चेतः । 'ईत' इति च्छेदः । तदाह — ॒स्वाङ्गाद्य ईकार इति । सुकेशीभार्य इति ।सु=शोभनाः केशा यस्यः सा सुकेशी ।स्वाङ्गाच्चोपसर्जनात् इति ङीष् ।स्त्रियाः पुंव॑दिति प्राप्तस्य निषेधः । पटुभार्य इति । पट्वी भार्या यस्येति विग्रहः । पटुत्वस्य अस्वाङ्गत्वान्न पुंवत्त्वनिषेधः ।किंतु पुवत्त्वेवोतो गुणवचना॑दिति ङीषो निवृत्तिरिति भावः । अकेशभार्य इति । अविद्यमानाः केशा यस्याः सा अकेशा ।नञोऽस्त्यर्थाना॑मिति बहुव्रीहिः, विद्यमानशब्दस्य लोपश्च । स्वाङ्गत्वेऽपि न ङीष्,सहनञ्विद्यमाने॑ति निषेधात् । अतष्टावेव । अकेशा भार्या यस्येति विग्रहः । स्वाङ्गत्वेऽपि ईकाराऽभावान्न पुंवत्त्वनिषेधः । किंतु पुंवत्त्वे टापो निवृत्तिरिति भावः । अमानिनीति ।स्वाङ्गच्चे॑ति निषेधो मानिन्शब्देपरतो न भवतीति वक्तव्यमित्यर्थः । सुकेशमानिनीति । सुकेर्शीमन्यत इत्यर्थेमनश्चे॑ति णिनि, उपधावृद्धिः, उपपदसमासः, सुब्लुक्, पुंवत्त्वे ङीषो निवृत्तिरिति भावः ।

svāṅgāc ceto'mānini — the word-division gives "ītaḥ" [separately]. That he states with "the ī that [comes] after a svāṅga." On sukeśī-bhāryaḥ: "she whose hair (keśa) is fine (su = śobhana)" is sukeśī; ṅīṣ [is added] by "svāṅgāc copasarjanāt" [A 4.1.54]. This [sūtra] is the prohibition of the puṃvad-bhāva that would [otherwise] apply by "striyāḥ puṃvat…" [A 6.3.34]. On paṭu-bhāryaḥ: the analysis is "he whose wife is clever (paṭvī)." Since "clever" is not a body-part, there is no prohibition of puṃvad-bhāva; rather, puṃvad-bhāva applying, the ṅīṣ is removed by "voto guṇavacanāt" [A 4.1.44, giving paṭu-] — this is the idea. On akeśa-bhāryaḥ: "she who has no hair" is akeśā; the bahuvrīhi is by "naño'styarthānām…," with elision of the word "vidyamāna." Even though [keśa] is a body-part, ṅīṣ does not [apply], because of the prohibition "saha-nañ-vidyamāne…" [A 4.1.57]; hence ṭāp alone [applies, giving akeśā]. The analysis is "she whose wife is akeśā." Even though [keśa] is a body-part, since there is no final ī, there is no prohibition of puṃvad-bhāva; rather, under puṃvad-bhāva the ṭāp is removed — this is the idea. On "amānini": it should be stated that the prohibition [of puṃvad-bhāva] by "svāṅgāc ca…" does not apply when the word "mānin" follows. On sukeśamāninī: in the sense "she who considers herself sukeśī," by "manaś ca…" the affix ṇini [is added], with vṛddhi of the penultimate (upadhā-vṛddhi), an upapada compound, elision of the sup (sub-luk), and, under puṃvad-bhāva, the ṅīṣ is removed — this is the idea.

SK 842 · A 6.3.41उत्तरपदाधिकारे पुंवद्भावातिदेशः

जातेश्च ॥ ८४२ ॥

jāteśca

jāteś ca — And [there is no puṃvadbhāva] for [a form ending in a feminine affix] that comes after a jāti (generic/class word).

Rule. No puṃvadbhāva for a form whose feminine affix comes after a class-word (jāti, a word for a kind or caste).

Example.

śūdrā bhāryā yasya → śūdrābhāryaḥ; brāhmaṇī bhāryā yasya → brāhmaṇībhāryaḥ.

Applies when / blocked by. The ban covers only a feminine affix taught by a sūtra (sautra). So hastinīnāṃ samūhaḥ → hāstikam still takes puṃvadbhāva by the bha-stem vārttika of SK 836.

Siddhānta-kaumudī

जातेः परो यः स्त्रीप्रत्यस्तदन्तं न पुंवत् । शूद्राभार्यः । ब्राह्मणीभार्यः । सौत्रस्यैवायं निषेधः । तेन हस्तिनीनां समूहो हास्तिकमित्यत्र भस्याढे SK 3928 इति तु भवत्येव ॥

A form ending in a feminine affix (strīpratyaya) which comes after a jāti does not undergo puṃvadbhāva. Examples: śūdrābhāryaḥ; brāhmaṇībhāryaḥ. This prohibition concerns only the sautra [feminine affix — one prescribed in a sūtra]. Hence, in hāstikam ("a herd of she-elephants"), the [puṃvadbhāva] by "bhasyāḍhe…" (SK 3928) does indeed take effect.

Tattvabodhinī

NSP p. 205

—जातेश्च । यद्यत्र जातेरित्येव विहित इति व्याख्यायेत तर्हि हास्तिकमित्युदाहरणे औपसंख्यानिकस्य नायं निषेध इति भाष्योक्तिर्न संगच्छेत् । हस्तिनशब्दात् ‘जातेः’ इति ङीन्न विहितः, अदन्तलाभावात् किं तु ‘ऋगेभ्यः’ इति ङीञ्चिहित इति पुंवद्भावनिषेधस्याप्रसक्तेरत आह—जातेः पर इति । एवं च हस्तिनीभार्यः, शुनीभार्य इत्यादावपि निषेधः सिध्यतीति भावः ॥—यः स्त्रीप्रत्यय इति । यावादिः ॥ प्राचा तु ङीषेवोपात्तस्तद्युक्तमिति ध्वनयनुदाहरति—शूद्राभार्य इति ॥—ब्राह्मणीति । शार्ङ्गरवादिलान्ङीन् प्राचा तु ङीन्न पुंवदिति व्याख्याय ब्राह्मणीभार्य इत्युदाहतं तद्रभसात् ॥—सौत्रस्यैवेति । व्याख्यानादिति भावः ॥ ‘न कोपधायाः’ इति निषेधस्तु ‘भस्याढे—’ इति प्राप्तस्यापि भवत्येव । तेन विलेपिकायाः धर्म्य वैलेपिकमिति सि- द्धम् । यदि ‘अण्महिष्यादिभ्यः’ इत्यपि पुंवद्भावः स्यात्तर्हीकारोऽत्र न श्रूयेत । एतच्च ‘न कोपधायाः’ इति सूत्रे भाष्ये स्यष्टम् ॥ प्रासङ्गिकं समाप्य प्रकृतमनुसरति—संख्ययेति । सामानाधिकरण्यस्यान्यपदार्थवृत्तेश्च विरहात्पूर्वेणाप्राप्तौ वचनम् ॥—दशानामिति । उपगता दश येषामिति न विगृहीतम् । पूर्वेणैव सिद्धेः ॥—उपदशा इति । उपशब्दः समीपे समीपिनि च वर्तते । आद्ये अव्ययीभावः, द्वितीये तु बहुव्रीहिरिति विवेकः

Bālamanoramā

जातेश्च - जातेश्च । 'ईत' इति अस्वरितत्वान्नानुवर्तत इत्यभिप्रेत्याह — जातेः परोः यः स्त्रीप्रत्यय इति । शूद्राभार्य इति ।शूद्रा चामहत्पूर्वे॑ति जातिलक्षणङीषोऽपवादष्टाप् । पुंवत्त्वनिषेधान्न टापो निवृत्तिः । ब्राआहृणीभार्य इति । पुंवत्त्वनिषेदान्न शाङ्र्गरवादिङीनो निवृत्तिः । ननु हस्तिनीनां समूहो हास्तिकमित्यत्रअचित्तहस्ती॑ति ठकि हस्तिनीशब्दस्य 'भस्याऽढे' इति कथं पुंवत्त्वंजातेश्चे॑ति निषेधादित्यत आह — सौत्रस्यैवायं निषेध इति । सूत्रविहितस्येत्यर्थः । 'भस्याऽढे' इति तु वार्तिकमिति भावः । एतच्च 'न कोपधायाः' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।

jāteś ca — Taking it that "īt" does not carry forward by anuvṛtti, since it is not svarita, he says: "the feminine affix (strīpratyaya) that comes after a jāti." On śūdrābhāryaḥ: by "śūdrā cāmahatpūrvā," ṭāp is the affix — an exception (apavāda) to the ṅīṣ prescribed by the jāti-rule; and because puṃvadbhāva is prohibited, ṭāp is not removed. On brāhmaṇībhāryaḥ: because puṃvadbhāva is prohibited, the ṅīn of the śārṅgaravādi [class] is not removed. Objection: In hāstikam ("herd of she-elephants"), where ṭhak is added by "acittahastidhenoḥ…," how can the word hastinī undergo puṃvadbhāva by "bhasyāḍhe," given the prohibition "jāteś ca"? Response: To this he says "this prohibition is only of the sautra [affix]" — that is, of one prescribed by a sūtra; whereas "bhasyāḍhe" is a vārttika [and so falls outside the prohibition]. This is set out clearly in the Bhāṣya on the sūtra "na kopadhāyāḥ."

SK 843 · A 2.2.25V

संख्ययाऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ॥ ८४३ ॥

saṃkhyayā'vyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ saṃkhyeye

saṃkhyayā'vyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ saṃkhyeye — 2.2.25 — An indeclinable (avyaya), and the words āsanna, adūra, adhika, and a numeral (saṃkhyā), are compounded with a numeral used in the sense of a counted-object (saṃkhyeya) [forming a bahuvrīhi].

Rule. An indeclinable (avyaya), the words āsanna "near", adūra "not far", adhika "more", or a numeral (saṃkhyā), compound with a numeral used for the things counted (saṃkhyeya); the result is a bahuvrīhi.

Example.

daśānāṃ samīpe ye santi, "those that are near ten" → upa (indeclinable) + daśan → bahuvrīhi → the closing affix ḍac of SK 851 is added → upadaśāḥ, "nine or eleven".

Siddhānta-kaumudī

संख्येयार्थया संख्ययाऽव्ययादयः समस्यन्ते स बहुव्रीहिः । दाशानां समीपे ये सन्ति ते उपदशाः । नव एकादश वेत्यर्थः । बहुव्रीहौ संख्येये- SK 851 इति वक्ष्यमाणो डच् ॥

The indeclinable and the rest are compounded with a numeral (saṃkhyā) having the sense of a counted-object (saṃkhyeya); that is a bahuvrīhi. "daśānāṁ samīpe ye santi te upadaśāḥ" [those which are near ten are upadaśa], that is, "nine or eleven." The affix ḍac, to be stated [in the sūtra] "bahuvrīhau saṃkhyeye…" (SK 851), [is added].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 205

—न व एकादश वेत्यर्थ इति । संख्याद्वारकसंवन्धस्यान्तरङ्गलादिति भावः । तेन दशानां वृक्षादीनां समीपे ये सन्ति गवादयस्ते उपदशा इति न प्रयुज्यन्ते ॥— सूत्रे तीति लुप्तषष्ठीकमित्याशयेनाह—तिशब्दस्येति ॥—विंशा इति । इह तिलोपोत्तरम् ‘अतो गुणे’ इति पररूपमेव, न तु टिलोपः, टिलोपस्याभीयत्वेनासिद्धलात् । न चात्र पररूपमपि न स्याटिलोपस्य स्थानिवत्त्वादिति शङ्काम् । अज्झलादेशोऽजादेशो न भवतीति ‘अचः परस्मिन्’ इत्यस्याप्रवृत्तेः । ‘स्थानिवदादेशः—’ इति तु न प्रवर्तत एव, शास्त्रीये कार्ये हि कर्तव्ये तत्प्रवृत्तिः, न तु विधातार्थमिति सिद्धान्तात्

Bālamanoramā

संख्ययाऽव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याः सङ्ख्येये - सङ्ख्यया । शेषग्रहणम्, 'अनेकमन्यपदार्थे' इति च निवृत्ते ।बहुव्रीहि॑रित्यनुवर्तते । 'सुप्सुपा' इति च । 'सङ्ख्येये' इतयेतत्सङ्ख्ययेत्यत्रान्वेति । सङ्ख्यया परिच्छेद्यं-सङ्ख्येयम् ।तत्रार्थे विद्यमानया सङ्ख्यये॑ति लभ्यते । सङ्ख्या शब्दश्चायं न स्वरूपपरः, किंतु एकादिशतान्तशब्दपरः । तदाह — सङ्ख्येयार्थया सङ्क्ययेति । एकादिशब्देन सुबन्तेनेत्यर्थः । अव्ययादय इति । अव्यय-आसन्न-अदुर-सङ्ख्या एते सुबन्ता इत्यर्थः । अत्रापि सङ्ख्याशब्दो न स्वरूपपरः, किंतु एकादिशब्दपर एव । अत्रेदमवधेयम्-विशतेः प्रागेकादिशब्दाः सङ्ख्येयेषु वर्तन्ते, विशेष्यलिङ्गाश्च । दसादयो नित्यबहुवचनान्ताः । विंशत्यादिशब्दास्तु नित्यमेकवचनान्ताः, सङ्ख्यायां सङ्ख्येये च वर्तन्ते, नवतिपर्यन्ताः नित्यस्त्रीलिङ्गाश्च । यता विंशतिब्र्राआहृणाः, ब्राआहृणानां विंशतिरिति । यदा विंशत्यादिः सङ्ख्या, ततो द्वित्वबहुवचने स्तः । यथा गवां द्वे विंशती इति । चत्वारिंशदिति गम्यते । गवां तिरुआओ विंशतय इति । षष्ठिरिति गम्यते ।विंशत्याद्याः सदैकत्वे सङ्ख्याः सङ्ख्येयसङ्क्ययोः । सङ्ख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः ।॑इत्यमरः । अत्राव्ययस्योदाहरति — उपदशा इति । उपशब्दस्य समीपार्थकस्याव्ययीभाव उक्तः । इह तु समीपवर्त्तिनि उपशब्दो वर्तते । दशसमीपवर्तिन इत्यर्थः । ततश्च अन्यपदार्थवृत्तित्वाऽभावादप्रथमान्तत्वाच्च 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्यप्राप्ते वचनमिदम् । तस्य दशानां वृक्षादीनां समीपवर्तिनो गवादय इत्यर्थभ्रमं वारयति — नवैकादश वेत्यर्थ इति । सामीप्यमिह दशन्शब्दार्थगतदशत्वापेक्षम्, एकार्थीभावबलात् । तथाच दशत्वसमीपवर्तिसङ्ख्यावत्सु उपशब्द इति फलति । ततश्च दशत्वसमीपवर्तिसङ्ख्यावन्त इति बोधपर्यवसानं भवति । डजिति । उपदशन्शब्दाड्डचि 'नस्तद्धिते' इति टिलोप इति भावः ।

saṃkhyayā'vyayāsannādūrādhikasaṃkhyāḥ saṃkhyeye — saṃkhyayā: the words "śeṣa" [from "śeṣo bahuvrīhiḥ," A 2.2.23] and "anekam anyapadārthe" [A 2.2.24] having ceased [their anuvṛtti], "bahuvrīhiḥ" is carried forward (anuvṛtti), and also "sup supā." "saṃkhyeye" construes with "saṃkhyayā." That which is delimited/counted by a number is saṃkhyeya (a counted-object); we obtain [the sense]: "with a numeral existing in that sense [of counted-object]." And this word saṃkhyā does not refer to its own form (svarūpa) [the term "saṃkhyā"], but to the number-words from eka (one) up to śata (hundred); he states this with "saṃkhyeyārthayā saṃkhyayā," i.e., with an inflected number-word (subanta) such as eka. "avyayādayaḥ": the meaning is that these — avyaya, āsanna, adūra, saṃkhyā — are subantas; here too the word saṃkhyā does not refer to its own form, but only to words such as eka. This is to be noted here: before viṁśati (twenty) the words eka etc. denote counted-objects (saṃkhyeya) and take the gender of the qualified (viśeṣya-liṅga); the words from daśa [onward] are always plural; but the words from viṁśati onward are always singular, denote both the number (saṃkhyā) and the counted-object (saṃkhyeya), and, up to navati (ninety), are always feminine. For example, "viṁśatir brāhmaṇāḥ" [twenty brahmins] and "brāhmaṇānāṁ viṁśatiḥ" [a score of brahmins]. When viṁśati etc. is [used as] a number, then the dual and plural do occur — for example, "gavāṁ dve viṁśatī" [two twenties of cows], whereby "forty" (catvāriṁśat) is understood; "gavāṁ tisro viṁśatayaḥ" [three twenties of cows], whereby "sixty" (ṣaṣṭi) is understood. As Amara[koṣa] says: "The [numbers] from viṁśati onward, always singular, are numbers denoting both the counted-object and the number; in the number-sense the dual and plural occur, and among them, up to navati, they are feminine." Here he illustrates the [compounding of an] indeclinable: upadaśāḥ. The avyayībhāva of the word upa in the sense of "near" (samīpa) has [already] been stated [elsewhere]; but here the word upa is used in the sense of "that which is near" (samīpavartin), i.e., "those near ten." And therefore, since [upa] neither functions as the anyapadārtha nor ends in the nominative (aprathamānta), the bahuvrīhi by "anekam anyapadārthe" [A 2.2.24] not being obtained, this [present] statement [the sūtra] is [made]. He wards off the mistaken sense that it means "cows etc. that are near ten trees etc." with "the meaning is nine or eleven." The proximity here is with reference to the "ten-ness" (daśatva) inhering in the meaning of the word daśan, by the force of the unified-meaning (ekārthībhāva) [of the compound]. And so it results that the word upa [applies] to things possessing a number near ten-ness; and thereby the final understanding is "[things] possessing a number near ten-ness." "ḍac": the idea is that, the affix ḍac [being added] to the word upadaśan, there is elision of the ṭi (ṭi-lopa) by "nastaddhite" [A 6.4.144] — giving upadaśa.

translator notes

textual The evident readings are followed for minor OCR slips (daśānāṁ in k1 for the source's dāśānāṁ; viśateḥ → viṁśateḥ, dasādayo → daśādayo, tirsao → tisro, viṁśatibrrāhṇāḥ → viṁśatir brāhmaṇāḥ). "sup supā" is left unnumbered.

SK 844 · A 6.4.142V

ति विंशतेर्डिति ॥ ८४४ ॥

ti viṃśaterḍiti

ti viṃśater ḍiti — The 'ti' portion of the bha-stem viṃśati is elided (lopa) when a ḍit affix follows.

Rule. The ti part of the bha stem viṃśati "twenty" is elided (lopa, replaced by nothing) when an affix with marker ḍ (ḍit) follows.

Example.

viṃśater āsannāḥ, "near twenty" → āsanna + viṃśati → ḍac (a ḍit) follows → ti dropped → āsannaviṃśāḥ.

Likewise adūratriṃśāḥ, "not far from thirty"; adhikacatvāriṃśāḥ, "more than forty".

dvau vā trayo vā → dvitrāḥ, "two or three"; dvir āvṛttā daśa → dvidaśāḥ, "ten twice, i.e. twenty".

Siddhānta-kaumudī

विंशतेर्भस्य तिशब्दस्य लोपः स्याड्डिति । आसन्नविंशाः । विंशतेरासन्ना इत्यर्थः । अदूरत्रिंशाः । अधिकचत्वारिंशाः । द्वौ वा त्रयो वा द्वित्राः । दिरावृत्ताः दश द्विदशाः । विंशतिरित्यर्थः ॥

There is elision (lopa) of the "ti" portion of the bha-stem "viṃśati" when a ḍit [affix] follows. [Examples:] āsanna-viṃśāḥ — meaning "those near to twenty (viṃśati)." adūra-triṃśāḥ ["those not far from thirty"]. adhika-catvāriṃśāḥ ["those exceeding forty"]. "dvau vā trayo vā" (two or three) → dvitrāḥ. "dvir-āvṛttāḥ daśa" (ten taken twice) → dvidaśāḥ, meaning "twenty (viṃśati)."

Tattvabodhinī

NSP p. 205–206

—विंशतेरिति । इहापि आसन्ना विंशतिर्येषामिति न विगृहीतमुक्तयुक्तेः ॥—अदूरेत्यादि । अदूरास्त्रिंशतः, अधिकाश्चलारिंशत इति विग्रहौ बोध्यौ ॥—द्वित्रा इति । वार्येऽयं बहुव्रीहिः । स च वार्थो न विकल्पः, पक्षे द्विवचनस्याप्यापत्तेः, किं तु संशयः । स चानियतसंख्यावमर्शी तत्र च त्रयोऽपि सर्वदा भासन्त इति तदपेक्षं बहुवचनमेव । आनयनादिक्रियान्वयस्तु द्वयोस्त्रयाणां वेत्यनियत एवेत्याहुः ॥—द्विरावृत्ता इति । सुजये बहुव्रीहिरित्यर्थः ॥ वृत्तौ तु सुजर्थान्तर्भावेनैवैकार्थीभावाश्रयणात्सुचोऽप्रयोगः ॥ संख्ययेति किम् । चलारो ब्राह्मणाः ॥ अव्ययेत्यादि किम् । ब्राह्मणाः पञ्च ॥ संख्ययेति किम् । अधिका विंशतिर्गवाम् । संख्यार्थेयं संख्येति न समासः ॥ आ दशतः संख्याः संख्येये वर्तन्ते न तु संख्यायाम् । विंशत्याद्याः संख्यास्तु संख्येयसंख्ययोर्वर्तन्ते । यदा तु संख्येये विंशतिशब्दसदा भवत्येव समासः अधिकविंशा इति ॥—तत्र तेनेदम्—॥—ग्रहणविषय इति । गृह्यते इति ग्रहणं केशादि तद्विषयो वाच्यो ययोस्ते सरूपे । प्रह्रियते अनेनेति ग्रहरणं दण्डादि तद्विषयो वाच्यो ययोरिति प्राग्वत् । कर्मव्यतिहारः परस्परग्रहणं परस्परग्रहरणं च । ननु ‘ग्रहणविषये सप्तम्यन्ते समस्येते ग्रहरणविषये तृतीयान्ते च’ इत्यादि-विषयविशेषः सूत्राक्षरैः कथं लभ्यते इत्यत आह—इतिशब्दादिति । स हि लौकिकीं विवक्षां दर्शयति । लोके केशाके-शीत्यादिप्रयोगे यावानर्थः प्रतीयते तावत्पर्यं बहुव्रीहिर्भवतीत्यर्थः

Bālamanoramā

ति विंशतेर्डिति - आसन्नशब्दस्य विंशतिशब्देन षष्ठन्तेन समासे डचि कृतेटे॑रितीकारमात्रस्य लोपे प्राप्ते आह — ति विंशतेर्डिति । तीति लुप्तषष्ठीकम् ।भस्ये॑त्यधिकृतम् । 'अल्लोपोऽनः' इत्यनुवर्तते । तदाह — विंशतेर्भस्येति । अलोऽन्त्यस्ये॑ति न भवति,नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधि॑रित्युक्तेः । आसन्नविंशा इति । विंशतिसङ्क्याऽऽसन्नसङ्क्यावन्त इत्यर्थः । डचि कृते आसन्नविंशति-अ-इति स्थिते, तिलोपे सवर्णदीर्घ बाधित्वा 'अतो गुणे' इति पररूपे, आसन्नविंशशब्दोऽदन्तः ।उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः॑ इति प्रत्ययलक्षणाऽभावेनाऽपदत्वात् । अथाऽदूरशब्दस्योदाहरति — अदूरतिंरशा इति । तिंरशतोऽदूरा इति विग्रहः । तिंरशत्सङ्ख्याया अदूरसङ्ख्यावन्त इत्यर्थः । डचि टिलोपः । अधिकस्योदाहरति — अदिकचत्वारिंशा इति । चत्वारिंशतोऽधिका इति विग्रहः । चत्वारिंशत्सङ्ख्याया अधिकसङ्ख्यावन्त #इत्यर्थः । डचि टिलोपः । सङ्ख्यावाचकशब्दस्य सङ्ख्यावाचकशब्देन समासमुदाहरति — द्वित्रा इति ।वाऽर्थे बहुव्रीहिः । द्वित्यन्यतरा इत्यर्थः । डचि टिलोपः । ननुद्वित्रा आनीयन्ता॑मित्युक्ते कदाचिद्द्वावानयति, तदा कथं बहुवचनमिति चेत्, अत्र भाष्येअनिश्चये बहुवचनं प्रयोक्तव्य॑मिति वचनात् समाहितम् । तथाकार्यान्वये विकल्पः शब्दात्तु नियमेन कोटिद्वयोपस्थिति । तदुपस्थित्यनन्तरमन्यतरानयनमिच्छया । अतः शब्दान्नियमेन पञ्चानामुपस्थिति॑रित्यपि समाहितम् । नच वाऽर्थप्राधान्यात् 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्येवाऽत्र सिद्धमिति वाच्यं,शेषाद्विभाषे॑ति कबभावार्थकत्वात् । स हि कप् 'अनेकमन्यपदार्थे' इति विहितबहुव्रीहावेव प्रवर्तत इति भाष्ये स्पष्टम् । अथ सङ्ख्यायाः सङ्ख्यया समासे उदाहरणान्तरमाह — द्विदशा इति । शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्सुजर्थान्तर्भावेण पूर्वपदस्य वृत्त्याश्रयणात् समासे सुचो न श्रवणमिति भाष्ये स्पष्टम् । द्वित्वसङ्ख्याकदशत्ववन्त इत्यर्थः । फलितमाह — विंशतिरित्यर्थ इति ।

ti viṃśater ḍiti — When the word "āsanna" is compounded with the genitive-ending "viṃśati," and the affix ḍac has been added, elision of merely the i-kāra would [next] be obtained by "ṭeḥ" (6.4.143); [to forestall this] he says "ti viṃśater ḍiti." "ti" has an elided genitive (lupta-ṣaṣṭhīka) [= "of the ti"]. "bhasya" is carried on as adhikāra; and "al-lopo 'naḥ" is carried forward (anuvṛtti) [supplying the operation "lopa"]. That he states with "viṃśater bhasya." "alo 'ntyasya" (the substitution/operation affects only the final sound) does not apply, because it is said "na anarthake 'lo 'ntya-vidhiḥ" (the rule confining an operation to the final sound does not apply to a meaningless segment) — [hence the whole "ti," not just its final sound, is elided].

"āsanna-viṃśāḥ" — meaning: those having a number near to the number twenty. When ḍac has been added, "āsanna-viṃśati-a" standing, [there is] elision of "ti"; then, setting aside savarṇa-dīrgha [the long homogeneous substitution], by "ato guṇe" (6.1.97) [there is] pararūpa [the single substitute in the form of the following], so the word "āsanna-viṃśa" ends in short a. By the paribhāṣā "uttarapadatve cāpadādi-vidhau pratiṣedhaḥ" (in the domain of being an uttarapada, for an operation not concerning a pada-initial, pratyaya-lakṣaṇa is prohibited), pratyaya-lakṣaṇa is absent, so [the residue] is not treated as a pada.

Then he gives an example of the word "adūra": "adūra-triṃśāḥ." The analysis is "triṃśato 'dūrāḥ" (not far from thirty); meaning: those having a number not far from the number thirty. On [adding] ḍac, [there is] elision of the ṭi [by "ṭeḥ," since triṃśat is not viṃśati]. He gives an example of "adhika": "adhika-catvāriṃśāḥ." Analysis "catvāriṃśato 'dhikāḥ" (exceeding forty); meaning: those having a number exceeding the number forty. On ḍac, ṭi-elision. He gives an example of a compound of a number-word with a number-word: "dvitrāḥ." A bahuvrīhi in the sense of "vā" (or); meaning "either two or three." On ḍac, ṭi-elision.

Objection: When one says "dvitrā ānīyantām" (let two-or-three be brought), sometimes one brings [only] two; then how [is] the plural [justified]? This is resolved by the Bhāṣya statement "in [a case of] indeterminacy (aniścaya) the plural is to be employed." Likewise it is also resolved [by the verse]: "In the actual carrying-out (kārya-anvaya) there is option, but from the word (śabda) there is necessarily the presentation of both alternatives (koṭi-dvaya); after their presentation, the bringing of either one is by [the speaker's] wish; hence from the word there is necessarily the presentation of five [items]." Nor should it be said that, since the "vā" (or) sense is predominant, [the compound] is here established simply by "anekam anyapadārthe" (2.2.24) [the general bahuvrīhi rule]; for "śeṣād vibhāṣā" serves to enjoin the affix kap, and that kap operates only in a bahuvrīhi enjoined by "anekam anyapadārthe" — as is clear in the Bhāṣya.

Now he gives another example of a compound of a number with a number: "dvidaśāḥ." By the natural force of the word (śabda-śakti-svābhāvya), through the inclusion of the sense of "suc," the prior member takes recourse to the compound (vṛtti), so the "suc" is not heard in the compound — as is clear in the Bhāṣya. Meaning: those possessed of ten-ness taken in the number two [i.e. ten twice]. He states the upshot with "meaning twenty (viṃśati)."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 206 १ अव्ययीभावत्वमयत्वमिति—केचित्तु ‘इत्य्रत्ययस्य स्वरादिषु पाठादव्ययत्वम् , अव्ययीभावत्वे तु न दृढतरं फलं मानम् , नापि तत्प्रयोगः प्रसितः’ इत्याहुः । २ तुल्ययोगे इति—एकेन गमनादिना योगस्तद्धोतकं सहेत्यर्थः । ३ प्राथिकमिति—इदमितिशब्दालभ्यते । ४ संस्थेये इति—संस्थेयेऽर्थे प्रारबिष्यमभिर्योख्यशब्दान्तो इति इति योगे english Charan Kosha

SK 845 · A 2.2.26V

दिङ्नामान्यन्तराले ॥ ८४५ ॥

diṅnāmānyantarāle

diṅnāmāny antarāle — 2.2.26. The names (nāman) of the directions (diś), when the intermediate direction (antarāla) is to be expressed, [are compounded] as before [forming a bahuvrīhi].

Rule. Names (nāman) of directions compound as before (into a bahuvrīhi) when the direction between them (antarāla) is meant.

Example.

dakṣiṇasyāḥ pūrvasyāś ca diśo 'ntarālam, "the direction between south and east" → dakṣiṇapūrvā, "south-east".

Applies when / blocked by. Only fixed names of directions, because the rule says nāman. Direction-words that are built from another word (yaugika), such as aindrī "Indra's (east)" and kauberī "Kubera's (north)", do not compound this way.

Siddhānta-kaumudī

दिशो नामान्यन्तराले वाच्ये प्राग्वत् । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोऽन्तरालं दक्षिणपूर्वा । नामग्रहणाद्यौगिकानां न । ऐन्द्र्याश्च कौबेर्याश्चान्तरालं दिक् ॥

The names of the directions, when the intermediate direction is to be expressed, [are compounded] as before (prāgvat). dakṣiṇasyāḥ pūrvasyāś ca diśo'ntarālaṃ dakṣiṇapūrvā — "the intermediate direction between the south (dakṣiṇā) and the east (pūrvā), [i.e.] the southeast." Because of the word "nāman," [direction-words that are] etymological (yaugika) do not [form this compound]: [thus] the intermediate direction between the aindrī (east) and the kauberī (north) [does not so compound].

Bālamanoramā

दिङ्नामान्यन्तराले - दिङ्नामानि । नामानीत्यनन्तरंसुबन्तानि परस्पर॑मिति शेषः । प्राग्वदिति । समस्यन्ते, स च बहुव्रीहिरित्यर्थः ।नामानी॑ति बहुत्वविवक्षितमित्यभिप्रेत्योदाहरति — दक्षिणस्याश्चेति । दक्षिणपूर्वेति । स्त्रीत्वं लोकात् । यद्वा अन्तरालमिह दिगेव गृह्रते ।सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवत्त्व॑मिति भाष्यम् । यद्यप्युपसर्जनत्वान्न सर्वनामत्वन्तथापि भूतपूर्वगत्या सर्वनामत्वमादाय पुंवत्त्वं भवति,अत एव भाष्यात् । ननु दिसोरन्तराले इत्येव सिद्धे नामग्रहणं किमर्थमित्यत आह — नामग्रहणादिति । दिक्षु रूढाः शब्दाःदिङ्नामानी॑त्यनेन विवक्षिताः । ऐन्द्रीशब्दः कोबैरीशब्दश्चेन्द्रसंबन्धात्कुबेरसंबन्धाच्च प्रवृत्तौ यौगिक एव, न रूढ इति भावः ।

diṅnāmāny antarāle — after "nāmāni," supply "ending in sup, [combining] with one another." On "prāgvat (as before)": meaning they are compounded, and that [compound] is a bahuvrīhi. Intending that the plural in "nāmāni" is significant [requiring at least two direction-names], he illustrates with "dakṣiṇasyāḥ…." On dakṣiṇapūrvā: its feminine gender is from usage (loka). Or else "antarāla" here is taken to be the direction (diś) itself. "A sarvanāman is puṃvat in any derivative-formation (vṛttimātra)" — [so says] the Bhāṣya. Although, being a subordinate member (upasarjana), [dakṣiṇā] is not [technically] a sarvanāman, still, by the principle of "what it formerly was (bhūta-pūrva-gati)," taking [its former] sarvanāman-hood, puṃvad-bhāva occurs — precisely on the strength of that Bhāṣya. Objection: since it is accomplished by just "diśoḥ antarāle," what is the purpose of mentioning "nāman"? To this he says "because of the word nāman": by "diṅnāmāni" are intended words conventionally established (rūḍha) for the directions. The words "aindrī" and "kauberī," applying by relation to Indra and to Kubera [respectively], are purely etymological (yaugika), not conventional (rūḍha) — this is the idea [and so they do not form this compound].

SK 846 · A 2.2.27V

तत्र तेनेदमिति सरूपे ॥ ८४६ ॥

tatra tenedamiti sarūpe

tatra tenedam iti sarūpe (2.2.27) — Two words of the same form (sarūpa), one in the locative ('tatra', denoting the means of seizing) and one in the instrumental ('tena', denoting the means of striking), are compounded in the sense 'this [battle] took place (idam)', when reciprocity of action (karma-vyatihāra) is to be signified — that is a bahuvrīhi.

Rule. A locative word naming what one seizes by, and an instrumental word naming what one strikes with, both of the same form (sarūpa), compound in the sense "this fight took place", when reciprocal action (karma-vyatihāra, "exchange of blows") is meant; the result is a bahuvrīhi. The word iti in the sūtra restricts it to this particular situation.

Example.

keśeṣu keśeṣu gṛhītvedaṃ yuddhaṃ pravṛttam, "seizing each other by the hair, this fight took place" → keśa + keśa compounded → the closing affix ic (SK 866) → the first member lengthened by SK 3539 → keśākeśi.

daṇḍair daṇḍaiś ca prahṛtya…, "striking with sticks" → daṇḍādaṇḍi; muṣṭīmuṣṭi, "fist to fist".

Applies when / blocked by. Because ic is read in the tiṣṭhadgu list, these forms count as avyayībhāvas and are indeclinable.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्ते ग्रहणविषये सरूपे पदे तृतीयान्ते च प्रहरणविषये इदं युद्धं प्रवृत्तमित्यर्थे समस्येते कर्मव्यतिहारे द्योत्ये स बहुव्रीहिः । इतिशब्दादयं विषयविशेषो लभ्यते । इच्समासान्तो वक्ष्यते । तिष्ठद्गुप्रभृतिष्विच्प्रत्ययस्य पाठादव्ययीभावत्वमव्यत्वं च । अन्येषामपि दृश्यते SK 3539 दीर्घः । केशेषु केशेषु गृहीत्वेदं युद्धं प्रवृत्तं केशाकेशि । दण्डैर्दण्डैश्च प्रहृत्येदं युद्धं प्रवृत्तं दण्डादण्डि । मुष्टीमुष्टि ॥

A word ending in the locative (saptamī) denoting the means of seizing (grahaṇa-viṣaya), and a word ending in the instrumental (tṛtīyā) denoting the means of striking (praharaṇa-viṣaya), being of the same form (sarūpe), are compounded in the sense "this battle has taken place," when reciprocity of action (karma-vyatihāra) is to be signified — that is a bahuvrīhi. From the word "iti" [in the sūtra] this particular scope (viṣaya-viśeṣa) is obtained. The ic samāsānta [affix] will be stated [later]. Because the ic affix is recited among the "tiṣṭhadgu" set, [these forms have] avyayībhāva-status and indeclinability (avyayatva). By "anyeṣām api dṛśyate" (SK 3539) there is lengthening (dīrgha) [of the first member]. "Having seized [one another] by the hairs (keśeṣu keśeṣu), this battle took place" → keśākeśi. "Having struck with sticks (daṇḍaiḥ daṇḍaiḥ), this battle took place" → daṇḍādaṇḍi. [Likewise] muṣṭīmuṣṭi (fist-to-fist).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 206

—अन्येषामपि दृश्यते । अत्र प्राचा दृशिग्रहणात्कर्म-व्यतिहारे बहुव्रीहौ पूर्वपदान्तस्य दीर्घत्वम्, ‘आत्वं वानचि’ इत्युक्तम् । तत्र ‘आत्वं वा’ इत्यपाणिनीयम् । अत एव मुष्टामु-ष्टीत्युदाहरणमप्यप्रामाणिकमेव । एतच्च मनोरमायां स्पष्टम्

Bālamanoramā

तत्र तेनेदमिति सरूपे - तत्र तेन । समास इति, बहुव्रीहिरिति चाधिकृतम् ।तत्रे॑त्यनेन सप्तम्यन्ते पदे विवक्षिते । 'ग्रहणविषये' इति प्रथमाद्विवचनान्तं तद्विशेषणमध्याहार्यम् ।तेने॑त्यनेन तु तृतीयान्ते पदे विवक्षिते ।प्रहरणविषये॑इति, प्रथमाद्विवचनान्तं तद्विशेषणमध्ताहार्यम् । 'सरूपे' इति प्रथमाद्विवचनान्तं पदविशेषणम् । 'ग्रहणविषये' इति 'प्रहरणविषये' इति तु सप्तम्यन्तयोस्तृतीयान्तयोश्च यथासङ्ख्यमन्वेति ।इद॑मित्यर्थनिर्देशः ।युद्धं प्रवृत्त॑मिति तद्विशेष्यमध्याहार्यम् । कर्मव्यतिहारे द्योत्ये॑इत्यपयध्याहार्यम् । तदाह — सप्तम्यन्ते इति । प्रथमाद्विवचनमिदम् । ग्रहणविषये इति । गृह्रते अस्मिन्निति ग्रहणं=केशादि । अधिकरणे ल्युट्, तत् विषयः=वाच्यं ययोस्ते ग्रहणविषये । ग्रहणवाचके इति यावत् । प्रहरणविषये इति । प्रह्यियते अनेनेति प्रहरणं =दण्डादि । तत्-विषयः=वाच्यं ययोस्ते प्रहरणविषये । प्रहरणवाचके इति यावत् । अत्रापिसरूपे॑पदे इन्यन्वेति । इदं युद्धं प्रवृत्तमित्यर्थे इति ।इद॑मिति सामान्यार्थनिर्देशः ।युद्ध॑मिति विशेषणिर्देशः । अतः केशाकेशि युद्धिमिति न पुनरुक्तिः । परस्परग्रहणं परस्परप्रहरणं च कर्मव्यतिहारः । ननु 'ग्रहणविषये'प्रहरणविषये॑इत्यध्याहारे किं प्रमाणमित्यत आह — इतिशब्दादिति । इतिशब्दो लौकिकप्रसिद्धप्रकारवचनः ।केशाकेशी॑त्यादिलौकिकप्रयोगे यावानर्थः प्रसिद्धस्तावत्यर्थेऽयं बहुव्रीहिर्भवतीत्यर्थः ।

tatra tena — "samāsa" and "bahuvrīhi" are governing headings (adhikṛta). By "tatra" a word ending in the locative (saptamī) is intended; "grahaṇaviṣaye," ending in the nominative dual (prathamā-dvivacana), is to be supplied as its qualifier. By "tena" a word ending in the instrumental (tṛtīyā) is intended; "praharaṇaviṣaye," ending in the nominative dual, is to be supplied as its qualifier. "sarūpe," ending in the nominative dual, qualifies the two words (pada). "grahaṇaviṣaye" and "praharaṇaviṣaye" construe respectively (yathāsaṃkhya) with the locative-ending and the instrumental-ending words. "idam" is a statement of the meaning (artha-nirdeśa); "yuddhaṃ pravṛttam" (a battle has taken place) is to be supplied as its qualificand; "karma-vyatihāre dyotye" (when reciprocity of action is to be signified) is also to be supplied. Accordingly he says "saptamyante." This [grahaṇaviṣaye] is nominative dual.

"grahaṇaviṣaye": grahaṇa = that in which one seizes = hair and the like; [formed] with lyuṭ in the locative sense (adhikaraṇa); "grahaṇa-viṣaya" = the two whose denotatum (vācya) is that — i.e. the two denoting the means of seizing. "praharaṇaviṣaye": praharaṇa = that by which one strikes = stick and the like; praharaṇa-viṣaya = the two whose denotatum is that — i.e. the two denoting the means of striking. Here too "sarūpe pade" (the two same-form words) construes. "in the sense 'this battle has taken place'": "idam" is a statement of the general meaning, "yuddham" a statement of the specific [qualificand]; hence "keśākeśi yuddham" is not a redundancy (punarukti). karma-vyatihāra = mutual seizing and mutual striking.

Objection: what is the authority for supplying "grahaṇaviṣaye" and "praharaṇaviṣaye"? To this he says "itiśabdāt" (from the word iti). The word iti expresses the manner well-known in ordinary usage (laukika-prasiddha-prakāra); meaning: this bahuvrīhi occurs in exactly that meaning which is well-known in ordinary usage such as "keśākeśi," and the like.

SK 847 · A 6.4.146V

ओर्गुणः ॥ ८४७ ॥

orguṇaḥ

orguṇaḥ — For a bha-stem ending in a u-varṇa (u/ū), there is guṇa, before a taddhita affix.

Rule. A bha stem ending in u or ū takes guṇa before a taddhita affix; the o so produced is then replaced by av before a vowel.

Example.

Bhaṭṭoji gives only the finished form bāhūbāhavi, "arm against arm" (a fight-compound of SK 846 closed by the ic of SK 866). The steps are not spelled out by Bhaṭṭoji; reconstructed, they run: bāhu is a bha before the taddhita ic → u → o by guṇa → o → av before the vowel i → -bāhavi.

Watch out. The rule could simply have said "o replaces u". Saying guṇa instead is a hint (jñāpaka) at a paribhāṣā: an operation prescribed by means of a technical name is not obligatory (saṃjñāpūrvako vidhir anityaḥ). That is how a form like svāyambhuvam (without guṇa) is justified. Bhaṭṭoji here also gives the counter-example to "same form" in SK 846: halena mūsalena, "with a plough, with a pestle", two different words, make no such compound.

Siddhānta-kaumudī

उवर्णान्तस्य भस्य गुणः स्यात्तद्धिते । अवादेशः । बाहूबाहवि । ओरोदिति वक्तव्ये गुणोक्तिः [(परिभाषा - ) संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः] इति ज्ञापयितुम् । तेन स्वायम्भुवमित्यादि सिद्धम् । सरूपे इति किम् । हलेन मूसलेन ॥

Of a bha-stem ending in a u-varṇa (u/ū), there is guṇa before a taddhita. [Then] the av substitute (avādeśa). bāhū, bāhavi. Although it might have been stated [more simply] as "oḥ ot" (that o is the substitute), the mention of guṇa (guṇokti) is made in order to indicate (jñāpayitum) [the paribhāṣā] "saṃjñāpūrvako vidhir anityaḥ" (an operation prescribed by means of a technical term (saṃjñā) is non-obligatory/anitya). By that [indication], forms such as svāyambhuvam are established (siddha). "sarūpe" — why [is this specified]? [Counterexample:] halena, mūsalena.

Tattvabodhinī

NSP p. 206

—ओर्गुणः । तद्धिते किम् । पट्वी । वाय्वी ॥—गुणोक्ति-रिति । यद्यपि ‘ओरोत्’ इति सूत्रितेऽपि ‘भस्य तद्धिते’ इत्येवंरूपसंज्ञापूर्वकत्वमस्त्येव, तथापि विधेयसमर्पकं पदं यत्र संज्ञारूपं स एव संज्ञापूर्वको विधिरिति भावः ॥ यद्यपि ओदिति तपरस्तत्कालस्य संज्ञकं तथापि इह तकार उच्चारणार्थ-स्तपरत्वे फलाभावात् । ‘ओरो’ इत्येव वास्तु । ‘स्वं रूपं शब्दस्य—’ इति तु प्रत्याख्यातमिति भावः ॥ स्यादेतत् । तपरस्त-त्कालस्य संज्ञा भवतीति ‘गुरोरनृतः—’ इति हुतनिषेधस्यापि संज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वात् कृश् सशिखेत्यत्र हुतसिद्धये ‘कृ- लक्ष्मी सूत्रे ऋकारात्पृथक् लकारोपदेशो व्यर्थः । सावर्ण्ये सत्यप्युक्तरीत्या लकारस्य कुतसिद्धेरनित्यलज्ञापनस्य निष्फलतात् । न चैवमपि ऋदितां लृदित्कार्यं लृदितामृदित्कार्यं च वारयितुमनित्यलज्ञापनमावश्यकमिति वाच्यम् । राजभ्राजगम्लश्च इति पृथगनुवन्धकरणसामर्थ्यात् ‘नाग्लोपिशास्त्रदिताम्’ ‘लृदितः परस्मैपदेषु’ इति पृथगनुवादसामर्थ्याच्च तत्कार्याणामसांकर्यसिद्धेरिति चेत् । अत्राहुः—‘गुरोरनृतः—’ इत्यनेन ऋद्भिन्नस्य गुरोः कुतविधानात् ‘अनृतः’ इत्येतदनूयमानगुरुविशेषणत्वेनानुवादरूपमेव, न तु विधेयसमर्पकसंज्ञारूपं पदमिति ऋस्थानिककुतनिषेधस्यानित्यलासिद्ध्या कृत् ३ सशिखेत्यत्र कुतो न सिध्यति । ततश्च तत्सिध्यर्थमुक्तज्ञापनायोभयोपदेश आवश्यक इति ॥ अन्ये तु ऋकारात्पृथक् लकार उपदेष्टव्य एव ऋकारोपदेशेन लकारस्यालाभात् । न च ‘ऋल्लवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यम्—’ इति वचनात् तल्लाभः शङ्क्यः । वार्तिकं दृष्ट्वा सूत्रकृतोऽप्रवृत्तेरित्याहुः

translator notes

translator The example forms bāhū, bāhavi are given by the Kaumudī without a spelled-out derivation; their exact segmentation is left as transmitted (§9 — steps the source omits are not supplied).
translator The closing 'sarūpe iti kim? halena mūsalena' does not gloss any word of this sūtra (6.4.146 orguṇaḥ); the term sarūpa and the instrumentals hala, mūsala point to a different rule (the referent is not securely identifiable and no number is supplied per §13). Translated as transmitted.

SK 848 · A 2.2.28V

तेन सहेति तुल्ययोगे ॥ ८४८ ॥

tena saheti tulyayoge

tena saheti tulyayoge — In the sense of joint/equal association (tulyayoga), a word ending in the instrumental (third case) [optionally compounds] with saha, [forming a bahuvrīhi as before].

Rule. In the sense of joint association (tulyayoga, "being yoked equally to the same act"), the word saha compounds with a word in the instrumental, as before — the result is a bahuvrīhi.

Example.

putreṇa saha [āgataḥ], "[he came] with his son" → saha + putra → bahuvrīhi → sahaputraḥ (before SK 849 applies).

Siddhānta-kaumudī

तुल्ययोगे वर्तमानं सहेत्येतत्तृतीयान्तेन प्राग्वत् ॥

The word saha, occurring in the sense of joint association (tulyayoga), [compounds] with a word ending in the third case (tṛtīyānta), as before (prāgvat) [i.e., the result is a bahuvrīhi, as in the preceding rule].

Tattvabodhinī

NSP p. 206

—तेन सहेति—। तुल्ययोगे किम् । ‘सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी’ । इह सहशब्दो न तुल्ययोगवचनः । भारकर्मकवहनक्रियायां तु पुत्राणामनन्वयात् । किं तु विद्यमानवचनः । दशसु पुत्रेषु विद्यमानेष्वित्यर्थः ॥ एतच्च सहशब्दस्य विद्यमानार्थलमप्यस्तीति वक्तुमुक्तम् । प्रत्युदाहरणशरीरं तु सह पुत्रैरित्येवेति वोध्यम् ॥ तृतीया तु ‘सह युक्ते—’ इत्यनेनैव

Bālamanoramā

तेन सहेति तुल्ययोगे - तेन सहेति । तुल्ययोगे इति । युगपत्कालिकक्रियायोगे इत्यर्थः । तृतीयान्तेनेति । तेनेत्यनेन तल्लाभादिति भावः । प्राग्वदिति समस्यते स बहुव्रीहिरित्यर्थः । असामानाधिकरण्यार्थं कबभावार्थं चेदम् ।

tena saheti tulyayoge — tena saha. "tulyayoge" — the meaning is: in the connection with an action occurring simultaneously (yugapat-kālika-kriyā-yoga). "tṛtīyāntena" (with a word ending in the third case) — the idea is that this [restriction to the instrumental] is obtained from the word "tena" [in the sūtra, which is itself instrumental]. "prāgvat" (as before) — the meaning is that it is compounded, and that [compound] is a bahuvrīhi. And this [rule] serves to secure non-co-referentiality (asāmānādhikaraṇya) and the non-occurrence of the affix kap (kab-bhāva).

SK 849 · A 6.3.82V

वोपसर्जनस्य ॥ ८४९ ॥

vopasarjanasya

vopasarjanasya — 6.3.82. The 'saha' that is a member [of a bahuvrīhi] optionally becomes 'sa' [in the uttarapada domain].

Rule. The saha that is a member of a bahuvrīhi optionally becomes sa.

Example.

putreṇa saha → sahaputraḥ → saha → sa (optional) → saputraḥ; both saputro and sahaputra āgataḥ are correct.

Applies when / blocked by. The "joint association" of SK 848 is only the usual case, not a strict limit: sakarmakaḥ, "having an object", and salomakaḥ, "with hair", are also formed (with the kap of Section H).

Siddhānta-kaumudī

बहुव्रीह्यवयवस्य सहस्य सः स्याद्वा । पुत्रेण सह सपुत्रः सहपुत्रो वा आगतः । तुल्ययोगवचनं प्रायिकम् । सकर्मकः । सलोमकः ॥

The "saha" that is a member of a bahuvrīhi optionally becomes "sa." putreṇa saha saputraḥ sahaputro vā āgataḥ — "he came with his son — saputraḥ or sahaputraḥ [optionally]." The mention of accompaniment (tulya-yoga) [in the governing rule] is only usual (prāyika) [not strict]. [Hence also:] sakarmakaḥ, salomakaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 206

—वोपसर्जनस्य । उपसर्जनस्येति न सहस्य विशेषणम्, अव्यभिचारात् । किं तत्त्वपदेन संनिधापितस्य समासस्य । तच्चावयवद्वारकम् । उपसर्जनसर्वावयवकस्य समासस्येत्यर्थः । तदेतत्फलितमाह—वहुव्रीहीति । तेनेह न, सहयुध्वा । सहकृत्या । ‘राजनि युधि कृञः’ ‘सहे च’ इति क्वनिपि उपपदसमासाविमौ ॥ ‘सहस्य सः संज्ञायाम्’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—सहस्य सः स्यादिति ॥—प्रायिकमिति । ‘विभाषा सपूर्वस्य’ इत्यादिनिर्देशादिति भावः ॥—सकर्मक इति । विद्यमानकर्मक इत्यर्थः

Bālamanoramā

वोपसर्जनस्य - वोपसर्जनस्य । 'उत्तरपदे' इत्यधिकृतम् ।सहस्य सः संज्ञाया॑मित्यतः 'सहस्य स' इत्यनुवर्तते । उपसर्जनमस्यास्तीत्युपसर्जनः, मत्वर्थे अर्शाअद्यच् । उत्तरपदाक्षिप्तसमासो विशेष्यम् । उपसर्जवनतः समासस्येत्यर्थः । यद्यपि सर्वेषामपि समासानां कश्चिदवयव उपसर्जनमेव, तथापि सामर्थ्यादुपसर्जनसर्वावयवकस्येति लभ्यते । तथाच उपसर्जनस्येत्यनेन बहुव्रीहेरिति लब्धम् । अवयवषष्ठएषा । तदाह — बहुव्रीहेरवयवस्येत्यादिना । बहुव्रीहेरिति किम् । सहयुध्वा ।राजनि युधि कृञः,सहे चे॑ति क्वनिप् । उपपदसमासः । अबहुव्रीह्रवयवस्य सहस्य सत्वं न । सुपुत्र इति । सभावे रूपम् । पुत्रेण युगपदागत इत्यर्थः । प्रायिकमिति । इतिशब्दादिदं लभ्यते ।विभाषा सपूर्वस्ये॑त्यादिनिर्देशाच्चेति भावः । सकर्मक इति । विद्यमानकर्मक इत्यर्थः । अत्र तुल्ययोगाऽभावेऽपि सहस्य सः ।

vopasarjanasya — "uttarapade" is the governing heading (adhikāra). From "sahasya saḥ saṃjñāyām" [A 6.3.78], "sahasya sa" is carried forward (anuvṛtti). "upasarjana" [here means] "that which has an upasarjana," with the arśaādi-ac affix in the sense of possession (matvartha). The qualificand is the compound implied by "uttarapada"; the meaning is "of a compound [characterized] by [having] an upasarjana." Although in every compound some member is indeed an upasarjana, still, by contextual force (sāmarthya), what is obtained is "a compound all of whose members are upasarjanas" [i.e. a bahuvrīhi]. Thus, by "upasarjanasya," we obtain "of a bahuvrīhi." This [genitive] is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī). That he states with "of the member of a bahuvrīhi" and so on. Why "of a bahuvrīhi"? [Counter:] sahayudhvā. By "rājani yudhi kṛñaḥ" [A 3.2.95] and "sahe ca" [A 3.2.96] the affix kvanip [is added]; an upapada compound. The "saha" [here] is not a member of a bahuvrīhi, so it does not become "sa." On saputraḥ: the form when "sa"-substitution has occurred; meaning "come together (yugapat) with his son." On "prāyika (usual)": this is obtained from the word "iti" [in the governing rule], and from indicatory statements such as "vibhāṣā sapūrvasya…" — this is the idea. On sakarmakaḥ: meaning "having an existing object (karman)." Here, even in the absence of literal accompaniment (tulya-yoga), "saha" becomes "sa."

SK 850 · A 6.3.83V

प्रकृत्याशिषि ॥ ८५० ॥

prakṛtyāśiṣi

prakṛtyā''śiṣy agovatsahaleṣu (6.3.83) — In a benediction (āśis) [the word saha] remains in its natural form (prakṛtyā, i.e. is not replaced by sa), except before go, vatsa, and hala.

Rule. In a benediction (āśis) the word saha keeps its natural form (prakṛtyā): it does not become sa. A vārttika adds the exception: except before go, vatsa and hala.

Example.

svasti rājñe sahaputrāya sahāmātyāya, "well-being to the king, with his son, with his minister" → a blessing → saha stays.

But sagave, savatsāya, sahalāya, "with the cow / calf / plough" → saha → sa even in a blessing.

Siddhānta-kaumudī

सहशब्दः प्रकृत्या स्यादाशिषि । स्वस्ति राज्ञे सहपुत्राय सहामात्याय ।

The word saha remains in its natural form (prakṛtyā) in a benediction (āśis). svasti rājñe sahaputrāya sahāmātyāya — "May there be well-being to the king, together with his son, together with his minister" (saha stays as saha, not becoming sa).

vārttika

अगोवत्सहलेष्विति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated: "except before go, vatsa, and hala" (agovatsahaleṣu).

(वार्तिकम्) ॥ सगवे । सवत्साय । सहलाय ॥

(vārttika, continued) [Hence:] sagave, savatsāya, sahalāya (before go, vatsa, and hala the word saha does become sa: sa+go → sa-gave, sa+vatsa → savatsāya, sa+hala → sahalāya).

Tattvabodhinī

NSP p. 206

—प्रकृत्याशिषि । कथं तर्हि ‘यजमानस्य सपुत्रस्य सभ्रातृकस्य सपरिवारस्यायुरारोग्यैश्वर्याभिवृद्धिरस्तु’ इत्यादिप्रयोगाः संगच्छन्त इति चेत् । उच्यते—‘ऐश्वर्याभिवृद्धिरस्त्विति भवन्तोऽनुवृत्तन्तु’ इत्येतत्प्रार्थनावाक्यं, न लाशीर्वचनम् । यच्चाशीर्वचनम् ‘तथास्तु’ इति तत्र हि सपुत्रकेत्यादि न प्रयुज्यत एवेति न काप्यनुपपत्तिः

Bālamanoramā

प्रकृत्याऽऽशिष्यगोवत्सहलेषु - प्रकृत्याशिषि ।सहस्य सः संज्ञाया॑मित्यतः सहस्येत्यनुवृत्तं प्रथमया विपरिणम्यते । तदाह — सहशब्द इति । प्रकृत्येति । स्वभावेन स्थितः स्यादित्यर्थः । सभावो नेति यावत् । स्वस्तीति ।भूया॑दिति शेषः । सहपुत्रायेति ।तेन सहे॑ति समासे कृते, आसीर्योगान्न सभावः । एवं-सहामात्यायेति । अगोवत्सेति । गोवत्सहलेषु परतः सहस्य प्रकृतिभावो नेत्यर्थः । सगवे इति ।राज्ञे स्वस्ती॑ती शेषः ।

prakṛtyā''śiṣy agovatsahaleṣu — From [the preceding rule] sahasya saḥ saṃjñāyām [A 6.3.78, "saha becomes sa in a name"], the [genitive] "sahasya" is carried forward (anuvṛtti) and is transformed into the nominative. Hence he [Bhaṭṭoji] says "the word saha." As for "prakṛtyā": the meaning is that it stays by its own nature (svabhāva) — that is to say, there is no becoming sa (sa-bhāva). For "svasti": supply "may there be (bhūyāt)." As for "sahaputrāya": when the compound is formed by "tena saha" [the saha-compound], because it is joined with a benediction (āśis), there is no sa-substitution. Likewise sahāmātyāya. As for "agovatsa[hala]": the meaning is that saha does NOT remain in its natural form when go, vatsa, or hala follows [i.e. it does become sa]. As for "sagave": supply "svasti rājñe" ("well-being to the king").

SK 851 · A 5.4.73V

बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ॥ ८५१ ॥

bahuvrīhau saṃkhyeye ḍajabahugaṇāt

bahuvrīhau saṃkhyeye ḍac abahugaṇāt (5.4.73) — In a bahuvrīhi denoting a countable (saṃkhyeya), [the samāsānta] ḍac [is added], except after bahu and gaṇa (abahugaṇāt).

Rule. After a bahuvrīhi that denotes something countable (saṃkhyeya) the samāsānta ḍac is added — but not after bahu "many" or gaṇa "group". ḍac is the sound a with the markers ḍ and c.

Example.

daśānāṃ samīpe ye santi → upa + daśan (SK 843) → ḍac added → upadaśāḥ, "about ten".

Applies when / blocked by. upabahavaḥ, upagaṇāḥ take no ḍac; the difference from a ḍac-form shows only in the accent. A vārttika extends ḍac to a tatpuruṣa ending in a numeral: nirgatāni triṃśataḥ → nistriṃśāni varṣāṇi, "years beyond thirty"; nistriṃśaḥ khaḍgaḥ, "a sword beyond thirty finger-breadths".

Siddhānta-kaumudī

संख्येये यो बहुव्रीहिस्तस्माड्डच् स्यात् । उपदशाः । अबहुगणात् किम् । उपबहवः । उपगणाः । अत्र स्वरे विशेषः ।

After a bahuvrīhi denoting a countable (saṃkhyeya), there is ḍac. [Example:] upadaśāḥ (those near ten). Why "except after bahu and gaṇa" (abahugaṇāt)? [Counter-examples:] upabahavaḥ; upagaṇāḥ. Here [whether or not ḍac applies] there is a difference in accent (svara).

vārttika

संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः

(vārttika) "saṃkhyāyās tatpuruṣasya vācyaḥ" — [The samāsānta ḍac] should be stated for a tatpuruṣa ending in a number (saṃkhyā) as well.

(वार्तिकम्) ॥ निर्गतानि त्रिंशतो निस्त्रिंशानि वर्षाणि चैत्रस्य । निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्यो निस्त्रिंशः खङ्गः ॥

(This is a vārttika.) "Caitra's years, gone beyond thirty (nirgatāni triṃśataḥ), are nistriṃśāni." "A sword gone beyond thirty finger-breadths (aṅgulibhyaḥ) is a nistriṃśaḥ."

Tattvabodhinī

NSP p. 206–207

—वहुव्रीहौ संख्येये—। व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमीत्याह—यो वहुव्रीहिस्तस्मा- दिति । उपगणा इत्यत्र डचि सत्यसतिं च रूपे विशेषो नास्तीत्यत आह—स्वरे विशेष इति । डचि सति ‘चितः’ इत्यन्तोदात्तत्वं स्यात्, असति तु पूर्वपदप्रकृतिस्वर इत्यर्थः ॥ न च सत्यपि डचि परत्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वर एव स्यादिति शङ्क्यम् । ‘चितः’ इति स्वरस्य सतिशिष्टत्वात्, डचश्चित्करणस्य वैयर्थ्यापत्तेश्च ॥—संख्याया इति । संख्यान्तस्य तत्पुरुषस्य चरमावयवो डज्ज्वक्तव्य इत्यर्थः ॥ एकविंशतिरित्यादौ तु न भवति, ‘अन्यत्राधिकलोपात्’ इति वार्तिककारोक्तेः

Bālamanoramā

बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् - अथ बहुव्रीहावसाधारणसमासान्तानाह — बहुव्रीहौ । सङ्ख्येये यो बहुव्रीहिरिति ।सङ्ख्ययाव्यये॑ति विहित॑ इति शेषः । तस्मादिति । बहुव्रीहाविति । पञ्चम्यर्ते सप्तमीति भावः । डच्स्यादिति । समासान्तस्तद्धितश्चेति ज्ञेयम् । उपदशा इति । दशानां समीपे ये सन्तीति विग्रहः ।सङ्ख्ययाऽव्यये॑ति बहुव्रीहिः । सुब्लुक् । उपदशन्शब्दाड्डचि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । उपबहवः । उपगणा इति । बहूनां समीपे ये सन्तीति, गणस्य समीपे ये सन्तीति च विग्रहः ।बहुगणवतुडति सङ्ख्ये॑ति सङ्ख्यात्वात्सङ्ख्ययाव्यये॑ति समासः । अबहुगणादिति निषेधान्न डच् । ननूपगणा इत्यत्र डचि सत्यसति च रूपसाम्यात्क तन्निषेधेनेत्यत आह — स्वरेविशेष इति । डचि सति 'चित' इति अन्तोदात्तत्वं स्यादित्यर्थः । सङ्ख्याया इति । सङ्ख्यान्तत्पुरुषस्य समासान्तो डज्वक्तव्य इत्यर्थः । निस्त्रशानीति ।निरादयः क्रान्ते॑ति तत्पुरुषः, डच्,टे॑रिति टिलोपः । तिंरशतोऽधिकानीति यावत् । निस्त्रश इति । समासादि पूर्ववत् । तिंरशदधिकाङ्गुलिरित्यर्थः । न च गवां विंशतिर्गोविंशतिरित्यत्रातिप्रसङ्गः शङ्क्यः,अव्ययादे॑रिति विशेषणादिति भाष्ये स्पष्टम् । नचैकाधिका विंशतिरेकविंशतिरित्यत्रसङ्ख्ययाव्यये॑ति समासे सतिबहुव्रीहौ सङ्ख्येये॑ इति डच्शङ्क्यः,अन्यत्राधिकलोपा॑दिति वार्तिकादित्यास्तां तावत् ।

bahuvrīhau saṃkhyeye ḍajabahugaṇāt — Now he states the samāsāntas peculiar (asādhāraṇa) to the bahuvrīhi: "bahuvrīhau." "the bahuvrīhi denoting a countable": "prescribed by 'saṃkhyayā avyayā...'" is to be supplied. "tasmāt" (after that): "bahuvrīhau" (locative) is used in the ablative sense (pañcamyarthe saptamī) — such is the intent. "there is ḍac": know that it is a samāsānta and a taddhita. "upadaśāḥ": the analysis is "those who are near ten (daśānāṃ samīpe)." By "saṃkhyayā avyayā..." [there is] a bahuvrīhi; luk of the sup; after the word upadaśan, when ḍac [is added], by "nas taddhite" there is elision of the ṭi (ṭi-lopa) [→ upadaśa]. "upabahavaḥ, upagaṇāḥ": the analyses are "those near many (bahūnām)" and "those near a troop (gaṇasya)." Because bahu and gaṇa are [designated] saṃkhyā by "bahugaṇavatuḍati saṃkhyā," the compound [is formed] by "saṃkhyayā avyayā..."; and owing to the prohibition "abahugaṇāt," there is no ḍac.

Objection: In "upagaṇāḥ," since the form is the same whether ḍac is present or not, what use is prohibiting it? To this he says "svare viśeṣaḥ" (a difference in accent): meaning that if ḍac were present, by "cit(aḥ)" [the affix being marked with c] there would be final-acute accent (antodāttatva). "saṃkhyāyāḥ": meaning, the samāsānta ḍac should be stated for a tatpuruṣa ending in a number. "nistriṃśāni": by "nirādayaḥ krāntā..." a tatpuruṣa [is formed]; ḍac; by "ṭe[ḥ]" elision of the ṭi; that is, "exceeding thirty." "nistriṃśaḥ": the compound and so on are as before; meaning "exceeding thirty finger-breadths." Nor should over-application (atiprasaṅga) be feared in "gavāṃ viṃśatiḥ = goviṃśatiḥ," because of the qualifier "avyayādeḥ..." — this is clear in the Bhāṣya. Nor, in "ekādhikā viṃśatiḥ = ekaviṃśatiḥ," when the compound is formed by "saṃkhyayā avyayā...," should ḍac by "bahuvrīhau saṃkhyeye" be feared, because of the vārttika "anyatrādhikalopāt..." — but let this rest for now.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 207 १ अङ्कुलिसदृशेति—दारुणोऽग्राणितया मुख्याङ्गुच्यसंभवात् । २ पद्दति—पञ्चि प्रकृते षविधानं ‘द्वित्रिभ्यां पादन्मूधंसु’ इति पाक्षिकान्तोदात्तत्वाभावे पूर्वपदप्रकृतिस्वरार्थम् । षञ्चि तु चित्त्वसामर्थ्यात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरं वाधित्वा नित्यमन्तोदात्तत्वं स्यात् । ३ अत्र वार्तिके वाग्रहणं पक्षेऽजपीत्युदाहरणं च निर्मूलं मुनित्रयानुक्तत्वादिति रत्नाकरे ।

SK 852 · A 5.4.113V

बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् ॥ ८५२ ॥

bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac

bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac — 5.4.113. In a bahuvrīhi, after [a word] ending in sakthi ('thigh') or akṣi ('eye') that denotes a body-part (svāṅga), the samāsānta affix ṣac is added.

Rule. After a bahuvrīhi ending in sakthi "thigh" or akṣi "eye", when these mean a body part (svāṅga), the samāsānta ṣac is added (the sound a with markers ṣ and c). The genitive sakthyakṣṇoḥ in the sūtra stands for an ablative, by a switch of case.

Example.

dīrghe sakthinī yasya, "whose two thighs are long" → dīrgha + sakthi → ṣac added → dīrghasakthaḥ.

jalajākṣī, "[she] whose eyes are like lotuses" — the ṣ marker is what allows the feminine ṅīṣ here.

Applies when / blocked by. Not when the word is not a body part: dīrghasakthi śakaṭam, "a cart with long shafts"; sthūlākṣā veṇuyaṣṭiḥ, "a bamboo staff with thick knots", where SK 644 gives the affix ac instead.

Siddhānta-kaumudī

व्यत्ययेन षष्ठी । स्वाङ्गवाचि सक्थ्यक्ष्यन्ताद्बहुव्रीहेः षच् स्यात् । दीर्घे सक्थिनी यस्य स दीर्घसक्थः । जलजाक्षी । स्वाङ्गात् किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थूलाक्षा वेणुयष्टिः । अक्ष्णोऽदर्शनात् SK 644 इत्यच् ॥

By exchange (vyatyaya), the genitive [sakthyakṣṇoḥ stands for the ablative]. After a bahuvrīhi ending in sakthi or akṣi that denotes a body-part (svāṅga), ṣac is added. dīrghe sakthinī yasya sa dīrgha-sakthaḥ — "he whose two thighs (sakthinī) are long." jalajākṣī — "[she] whose two eyes are like lotuses." Why "svāṅgāt" ("from a body-part")? [Counter-examples:] dīrgha-sakthi śakaṭam — "a cart whose two shafts are long" [the shafts are not a body-part]; sthūlākṣā veṇu-yaṣṭiḥ — "a bamboo staff whose knots are thick." [There] by "akṣṇo'darśanāt…" (SK 644) the affix ac [is added instead].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 207

—व्यत्ययेन षष्ठीति । एतच्चोपलक्षणं सप्तम्यपि व्यत्ययेनैव तदाह—स्वाङ्गवाचीत्यादि । ‘अद्रवं मूर्तिमत्’ इत्यादिलक्षणलक्षितं स्वाङ्गं गृह्यते । तेन शोभनाक्षी प्रतिमेत्यादिप्रयोगो निर्वाध एवेत्याहुः ॥—षच् स्यादिति । षो डीषर्थः । चस्तु ‘चितः’ इत्यन्तोदात्तार्थः । तेनात्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरो न भवति ॥—स्थूलाक्षेति । स्थूलानि अक्षीणि पर्वाङ्कुराणि यस्याः सा ॥ प्राचा तु स्थूलाक्षिरिश्चुरिति प्रत्युदाहृतम् । तत्र । ‘अक्ष्णोऽदर्शनात्’ इत्यचो दुर्वारत्वात् ॥ यदपि समासान्तविधेरनित्यत्वात्स न कृत इति कैश्चिद्ब्याख्यातम् । तदसारम् । एवंहि षजपि तथैव न भविष्यतीति प्रत्युदाहरणस्यासंगतिप्रसङ्गात् ॥—द्यङ्कुलेति । मात्रचो ‘द्विगोर्नित्यम्’ इति लुक् ॥—नेतुरिति । नेता नायकः । नक्षत्रे यो नेतृशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरित्यर्थः ॥—मृगनेत्रा इति । मृगो मृगशीर्षनक्षत्रम् । चन्द्रो नेता यस्य मृगनक्षत्रस्य चन्द्रनेता मृग इत्यत्र तु न भवति । इह हि नेतृशब्दान्तो वहुत्रीहिर्नक्षत्रे वर्तते न तु नेतृशब्द इति ॥—खुरखराभ्यामिति । ‘नासिकायाः—’ इति वर्तते । केवलादेशवचनं प्रत्ययनिवृत्त्यर्थम् ॥—खुरणा इति । ‘अलसन्तस्य—’ इति दीर्घः

Bālamanoramā

बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच् - बहुव्रीहौ । व्यत्ययेनेति ।सक्थ्यक्ष्णो॑रिति षष्ठी पञ्चम्यर्थे,व्यत्ययो बहुल॑मिति छन्दसिवचनादित्यर्थः ।छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ती॑ति भाष्यम् ।बहुव्रीहा॑विति सप्तमी व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे । तदाह — स्वाङ्गवाचीति । सक्थ्यक्ष्यन्तादिति । बहुव्रीहिविशेषणत्वात्तदन्तविधिरिति भावः । षच्स्यादिति । समासान्तस्तद्धितश्चेति ज्ञेयम् । दीर्घसक्थ इति ।षच् । यस्येति चे॑ति लोपः । जलजाक्षीति । जलजे इव अक्षिणी यस्या इति विग्रहः । समासे षचि 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । षित्त्वान्ङीप् । षित्त्वं ङीषर्थमिति भावः । दीर्घसक्थि शकटमिति । दीर्घे सक्थिनी=सक्थिसदृशावोषादण्डौ यस्येति विग्रहः । अत्र सक्थिशब्दार्थयोरीषादण्डयोःअद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्ग॑मित्यादिस्वाङ्गलक्षणाऽभावान्न षजिति भावः । अत्रस्वाङ्गा॑दित्यस्य प्रत्युदाहरणान्तरमाह — स्थूलाक्षेति । स्थूलानि अक्षाणि=पर्वग्रन्थयो यस्या इति बहुव्रीहिः । अस्वाङ्गत्वादिह न षजिति भावः । ननु षजभावेऽपि नान्तलक्षणङीपि स्थूलाक्षिणीति स्यादित्यत आह — अक्ष्णोऽदर्शनादित्यजिति । षचि तु षित्त्वलक्षणङीष्स्यादिति भावः ।

bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac — "bahuvrīhau." On "by exchange (vyatyayena)": the form sakthyakṣṇoḥ is a genitive used in the sense of the ablative, on the strength of the statement "vyatyayo bahulam" (exchange [of case-endings occurs] variously) [taken as applying] in the Vedic domain (chandas) — this is the meaning. "The sūtras behave like Vedic (chandovat sūtrāṇi bhavanti)" is the Bhāṣya [dictum]. "bahuvrīhau" is a locative used, by exchange, in the sense of the ablative. That [Bhaṭṭoji] states with "denoting a body-part (svāṅga-vāci)." On "ending in sakthi or akṣi": because [sakthi/akṣi] qualifies "bahuvrīhi," the rule that the term denotes what ends in it (tad-anta-vidhi) applies — this is the idea. On "ṣac is added": it is to be understood [that ṣac] is both a samāsānta and a taddhita. On dīrgha-sakthaḥ: ṣac [is added]; by "yasyeti ca" [A 6.4.148] there is elision [of the final i of sakthi]. On jalajākṣī: the analysis is "she whose two eyes (akṣiṇī) are like lotuses (jalaja)." In the compound, when ṣac [is present], by "nas taddhite" [A 6.4.144] there is elision of the ṭi-portion; and because [ṣac] is ṣit, ṅīṣ [the feminine affix is added] — the ṣit-marking serves the purpose of ṅīṣ, this is the idea. On dīrgha-sakthi śakaṭam: the analysis is "that (cart) whose two sakthinī — i.e. the two shafts (īṣā-daṇḍa) resembling thighs — are long." Here the two shafts, which are the referents of the word "sakthi" [by resemblance only], lack the defining characteristic of a body-part stated in "adravaṃ mūrtimat svāṅgam…" (a body-part is non-fluid, has form, …); therefore ṣac does not apply — this is the idea. Here he gives another counter-example for "svāṅgāt" with sthūlākṣā: the bahuvrīhi "that (bamboo) whose akṣāṇi — i.e. the joint-knots (parva-granthi) — are thick." Since [the knots] are not a body-part, ṣac does not apply here — this is the idea. Objection: even without ṣac, by the ṅīP conditioned by the [aṅga's] ending in -an, the form would be "sthūlākṣiṇī." To this he says: by "akṣṇo'darśanāt…," [namely] ac [is added, so the form is sthūlākṣā]; whereas if ṣac [applied], ṅīṣ conditioned by ṣit-ness would apply [giving sthūlākṣī] — this is the idea.

translator notes

textual The source reads "ṣittvānṅīp" ("because it is ṣit, ṅīP") immediately before "ṣittvaṃ ṅīṣartham" ("the ṣit-marking is for the sake of ṅīṣ"). Since ṣit-ness conditions ṅīṣ (not ṅīP), "ṅīp" is read here as a slip for ṅīṣ, following the argument that immediately explains it.

SK 853 · A 5.4.114V

अङ्गुलेर्दारुणि ॥ ८५३ ॥

aṅgulerdāruṇi

aṅguler dāruṇi — 5.4.114. After a bahuvrīhi ending in aṅguli, the samāsānta affix ṣac is added when the sense is 'timber/wood (dāru)'.

Rule. After a bahuvrīhi ending in aṅguli "finger", ṣac is added when the thing meant is a piece of timber (dāru).

Example.

pañcāṅgulayo yasya tat, "that which has five finger-like parts" → pañcan + aṅguli → ṣac → pañcāṅgulaṃ dāru, a five-pronged wooden tool for spreading grain.

Applies when / blocked by. Only a bahuvrīhi: dve aṅgulī pramāṇam asyāḥ → dvyaṅgulā yaṣṭiḥ, "a staff two fingers thick", is a tatpuruṣa and takes ac by SK 789. Only for timber: pañcāṅgulir hastaḥ, "a five-fingered hand", takes nothing.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गुल्यन्ताद्बहुव्रीहेः षच् स्याद्दारुण्यर्थे । पञ्चाङ्गुलयो यस्य तत्पञ्चाङ्गुलं दारु । अङ्गुलिसदृशावयवं धान्यादिविक्षेपणकाष्टमुच्यते । बहुव्रीहेः किम् । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्या द्व्यङ्गुला यष्टिः । तद्धितार्थे तत्पुरुषे तत्पुरुषस्याङ्गुलेः - SK 789 इत्यच् । दारुणि किम् । पञ्चाङ्गुलिर्हस्तः ॥

After a bahuvrīhi ending in aṅguli, ṣac is added when the sense is "timber (dāru)." pañcāṅgulayo yasya tat pañcāṅgulaṃ dāru — "that timber which has five aṅgulis (finger-like parts)." A piece of wood having parts resembling fingers, used for scattering grain and the like, is [so] called. Why "bahuvrīhi"? [Counter:] dve aṅgulī pramāṇam asyā dvyaṅgulā yaṣṭiḥ — "a staff whose measure is two aṅgulis" [a measure-tatpuruṣa, not a bahuvrīhi]. In a tatpuruṣa [formed] in a taddhita sense, ac [is added] by "tatpuruṣasyāṅguleḥ…" (SK 789). Why "dāruṇi" (when denoting timber)? [Counter:] pañcāṅguliḥ hastaḥ — "a five-fingered hand" [not timber, so no ṣac].

Bālamanoramā

अङ्गुलेर्दारुणि - अङ्गुलेर्दारुणि । बहुव्रीहावित्यनुवृत्तस्य पञ्चम्यर्थे सप्तम्यन्तस्य अङ्गुल्या विशेषणात्तदन्तविधिरित्यभिप्रेत्याह — अङ्गुल्यन्तादिति । पञ्चाङ्गुलं दार्विति । षचियस्येति चे॑तीकारलोपः । ननु दारुणः कथमङ्गुलय इत्यत आह — अङ्गुलिसदृशावयवमिति । अङ्गुलिसदृशा अवयवा यस्येति विग्रहः । धान्येति कुसूलादिस्थितधान्याद्याकर्षकमिति यावत् । उच्यत इति ।लक्षणये॑ति शेषः । द्व्यङ्गुलेति ।प्रमाणे द्वयस॑जिति विहितस्य मात्रचोद्विगोर्नित्य॑मिति लुक् । अबहुव्रीहित्वादत्र न षजिति भावः । तर्हिद्व्यङ्गुलि॑रिति स्यादित्यत आह — तद्धितार्थे इति । षचि तु ङीष् स्यादिति भावः ।

aṅguler dāruṇi — "bahuvrīhau," carried forward and read in the ablative sense, is qualified by aṅguli (a locative form used in the ablative sense); hence the tad-anta-vidhi [the rule that the term denotes what ends in it]. With this in mind he says "ending in aṅguli." On pañcāṅgulaṃ dāru: with ṣac, by "yasyeti ca" [A 6.4.148] the final ī [of aṅguli] is elided. Objection: how can timber have "aṅgulis (fingers)"? To this he says "having parts resembling fingers": the analysis is "that whose parts resemble fingers." "grain etc." means an implement for drawing out grain and the like stored in a granary (kusūla). On "is [so] called": [scil.] "by figurative usage (lakṣaṇā)" [the word aṅguli applies to the finger-like parts]. On dvyaṅgulā: the affix mātrac, taught by "pramāṇe dvyasaj-daghnañ-mātrac…" [A 5.2.37], undergoes luk by "dvigor nityam…" [luk of the measure-affix after a dvigu]; since this is not a bahuvrīhi, ṣac does not apply here — this is the idea. [Objection:] then it would be "dvyaṅguliḥ." To this he says "in a taddhita sense" [ac is added, giving dvyaṅgulā]; whereas with ṣac, ṅīṣ would [have to] apply [giving dvyaṅgulī] — this is the idea.

SK 854 · A 5.4.115V

द्वित्रिभ्यां ष मूर्ध्नः ॥ ८५४ ॥

dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ

dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ — After dvi and tri, ṣa [is the compound-final, samāsānta] for mūrdhan, in a bahuvrīhi.

Rule. After dvi and tri, the compound-final for mūrdhan "head" is ṣa in a bahuvrīhi.

Example.

dvau mūrdhānau yasya → dvi + mūrdhan → ṣa → dvimūrdhaḥ, "two-headed"; trimūrdhaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika adds ab for netṛ "leader" when a constellation is meant: mṛgo netā yāsāṃ rātrīṇām → mṛganetrā rātrayaḥ, "nights led by Mṛga"; puṣyanetrāḥ.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां मूर्ध्नः षः स्याद्बहुव्रीहौ । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः ।

After these two [dvi and tri], ṣa occurs [as the compound-final] for mūrdhan, in a bahuvrīhi. dvimūrdhaḥ ("two-headed"). trimūrdhaḥ ("three-headed").

vārttika

नेतुर्नक्षत्रे अब्वक्तव्यः

(vārttika) It should be stated (vaktavyaḥ) that ab [is the compound-final] for netṛ when [the compound] denotes a constellation (nakṣatra).

(वार्तिकम्) ॥ मृगो नेता यासां रात्रीणां ताः मृगनेत्रा रात्रयः । पुष्यनेत्राः ॥

(vārttika, illustration) The nights whose leader (netṛ) is Mṛga [the constellation] are mṛganetrā rātrayaḥ ("Mṛga-led nights"); [likewise] puṣyanetrāḥ ("Puṣya-led").

SK 855 · A 5.4.117V

अन्तर्बहिर्भ्यां च लोम्नः ॥ ८५५ ॥

antarbahirbhyāṃ ca lomnaḥ

antarbahirbhyāṃ ca lomnaḥ — And after antar and bahis, [there is] ap [as compound-final] for loman [at the end of a bahuvrīhi].

Rule. After antar "inside" and bahis "outside", the compound-final for loman "hair" is ap in a bahuvrīhi.

Example.

antar lomāni yasya → antar + loman → ap → antarlomaḥ, "whose hair is inward"; bahirlomaḥ.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां लोम्नोऽप्स्याद्बहुव्रीहौ । अन्तर्लोमः । बहिर्लोमः ॥

After these two [antar and bahis], ap occurs [as the compound-final] for loman, in a bahuvrīhi. antarlomaḥ ("whose hair is inward"). bahirlomaḥ ("whose hair is outward").

Bālamanoramā

अन्तर्बहिर्भ्यां च लोम्नः - अन्तर्बहिभ्र्यां च । अन्तर्लोम इति । अन्तर्लोमानि यस्येति विग्रहः । अप् । टिलोपः । एवं बहिर्लोमः ।

antarbahirbhyāṃ ca lomnaḥ — antarbahirbhyāṃ ca. "antarlomaḥ" — the analysis: "whose hairs are inward" (antarlomāni yasya). [The affix] ap [is added]; [then] elision of the ṭi (ṭi-lopa) [of loman, the final "an" being dropped, giving lom-a]. Likewise bahirlomaḥ.

SK 856 · A 5.4.118V

अञ्नासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् ॥ ८५६ ॥

añnāsikāyāḥ saṃjñāyāṃ nasaṃ cāsthūlāt

añ nāsikāyāḥ saṃjñāyāṃ nasaṃ ca asthūlāt (5.4.118) — After [a bahuvrīhi] ending in nāsikā, [there is the samāsānta] ac; and nāsikā [is replaced by] nas, in a proper name (saṃjñā), except after sthūla (asthūlāt).

Rule. After a bahuvrīhi ending in nāsikā "nose", when the compound is a name, the samāsānta ac is added and nāsikā is replaced by nas — but not when sthūla "thick" precedes.

Example.

drur iva nāsikā asya, "whose nose is like a tree" (a name) → dru + nāsikā → nāsikā → nas, ac added → drunasa- → the n still has to become ṇ (SK 857) → druṇasaḥ.

Applies when / blocked by. After sthūla neither change happens: sthūlanāsikaḥ (shown under SK 857). For a non-name after a prefix, see SK 858.

Siddhānta-kaumudī

नासिकान्ताद्बहुव्रीहेरच् स्यात् नासिकाशब्दश्च नसं प्राप्नोति न तु स्थूलपूर्वात् ॥

After a bahuvrīhi ending in nāsikā there is [the samāsānta] ac; and the word nāsikā comes to be [substituted by] nas; but not [after] one preceded by sthūla.

Bālamanoramā

अञ्नासिकायाः संज्ञायां नसं चास्थूलात् - अञ्नासिकायाः ।अ॑जिति च्छेदः । नासिकाया॑ इत्यस्य बहुव्रीहेर्विशेषणणत्वात्तदन्तविदिमभिप्रेत्याह — नासिकान्तादिति.नसमित्यनन्तरंप्राप्नोती॑त्यध्याहार्यम् । उपस्तितत्वान्नासिकाशब्द इति लभ्यते । तदाह — नासिकाशब्दश्च नसं प्राप्नोतीति ।

añ nāsikāyāḥ — The word-division (cheda) is "ac" [the affix is ac, whose it-marker is c; it surfaces as añ only because that c is optionally nasalized before the following nasal n of nāsikā]. Since "nāsikāyāḥ" is a qualifier of the [understood] bahuvrīhi, intending the tadanta-vidhi (extension to what ends in that, by "yena vidhis tadantasya"), he says "nāsikāntāt" (after one ending in nāsikā). After "nasam," [the word] "prāpnoti" (comes to be) is to be supplied; and because it is at hand (upasthita), [the subject] "the word nāsikā" is obtained. Accordingly he says "and the word nāsikā comes to be nas."

SK 857 · A 8.4.3V

पूर्वपदात् संज्ञायामगः ॥ ८५७ ॥

pūrvapadāt saṃjñāyāmagaḥ

pūrvapadāt saṃjñāyām agaḥ (8.4.3) — Of an n [following a cause r/ṣ] located in the prior member (pūrvapada), there is ṇ (retroflexion) in a proper name (saṃjñā), [but] not [of an n] following a g (agaḥ).

Rule. An n that follows a cause of retroflexion (r or ṣ) located in the prior member becomes ṇ in a name — but not when a g stands between.

Example.

drunasa- → the r of dru is in the prior member, and the compound is a name → n → ṇ → druṇasaḥ. Likewise kharaṇasaḥ.

Applies when / blocked by. ṛcām ayanam → ṛgayanam: the g intervenes, so no ṇ. Bhaṭṭoji notes that the Bhāṣya finds "agaḥ" unnecessary, since the fixed form at SK 1452 already settles ṛgayanam. Why "not after sthūla" in SK 856? sthūlanāsikaḥ keeps nāsikā.

A vārttika: after khura "hoof" and khara "donkey", nas is optional — khuraṇāḥ, kharaṇāḥ; and on the alternative ac is also wanted: khuraṇasaḥ, kharaṇasaḥ.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य नस्य णः स्यात्संज्ञायां न तु गकारव्यवधाने । द्रुरिव नासिकाऽस्य द्रुणसः । खरणसः । अगः किम् । ऋचामयनम् ऋगयनम् । अणृगयनादिभ्यः SK 1452इति निपातनाण्णत्वाभावमाश्रित्य अग इति प्रत्याख्यातं भाष्ये । अस्थूलात् किम् । स्थूलनासिकः ।

Of an n that follows a conditioning cause (nimitta) located in the prior member, there is ṇ (retroflexion) in a proper name, but not when a g intervenes (gakāra-vyavadhāne). "one whose nose is like a tree (dru)" → druṇasaḥ. [Likewise] kharaṇasaḥ. Why "agaḥ" (not [of an n] following a g)? "the course of the ṛc [verses]" (ṛcām ayanam) → ṛgayanam — [here g intervenes, so no ṇatva]. Relying on the absence of ṇatva by the irregular formation (nipātana) "aṇ ṛgayanādibhyaḥ" (SK 1452), "agaḥ" is rejected (pratyākhyāta) as unnecessary in the Bhāṣya. Why "asthūlāt" (not after sthūla)? [Because of] sthūlanāsikaḥ.

vārttika

खुरखराभ्यां वा नस्

(vārttika) "khura-kharābhyāṃ vā nas" — After khura and khara, [the substitute] nas [applies] optionally (vā).

(वार्तिकम्) ॥ खुरणाः । खरणाः । पक्षे अजपीष्यते ॥ खुरणसः । खरणसः ॥

(This is a vārttika.) khuraṇāḥ; kharaṇāḥ. On the alternative (pakṣe), the ac [samāsānta] too is desired (ac api iṣyate): khuraṇasaḥ; kharaṇasaḥ.

Bālamanoramā

पूर्वपदात् संज्ञायामगः - पूर्वपदात् ।रषाभ्या॑मित्यनेन लभ्दो रेफः प्रत्येकमन्वेति । तदाह — पूर्वपदस्थान्निमित्तादिति । रेफषकारात्मकादित्यर्थः । 'अग' इति फञ्चम्यन्तम् । गकारभिन्नात्परस्येत्यर्थः । गकारात्परस्य नेति यावत् । तदाह — नतु गकारव्यवधाने इति । अनेनअट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि॑इत्यनुवृत्तिः । सूचिता । अन्यथाअग; इत्यस्य वैयथ्र्यं स्यात् ।खण्डपदत्वादप्राप्तौ वचनमिदम् । द्रुरिवेति । वृक्ष इवेत्यर्थः । द्रुणस इति । बहुव्रीहेरच् । नासिकाशब्दस्य नसादेशः । णत्वम् । ऋगयनमिति ।ऋवर्णा॑दिति वार्तिकस्याप्यत्रानुवृत्त्या णत्वं प्राप्तं गकारेम व्यवधानान्न भवतीति भावः । अत्रऋचामयन॑मिति विग्रहप्रदर्शनं चिन्त्यं, वाक्येन संज्ञानवगमात् । नच 'रघुनाथ' इत्यादौ संज्ञायां णत्वं शङ्क्यम्, णत्वेन चेत्संज्ञा गम्यत इत्यर्थात् । इह तु कृते णत्वे संज्ञात्वभङ्गापत्तेर्न णत्वम् । अत एवभृञोऽसंज्ञायां॑मिति सूत्रभाष्येय एते संज्ञायामिति विधीयन्ते, तेषु नैवं विज्ञायते संज्ञायामभिधेयायामिति । किंतर्हि । प्रत्ययान्तेन चेत्संज्ञा गम्यते॑ इत्युक्तम् । खुरेति । खुरखराभ्यां परस्य नासिकाशब्दस्य बहगुव्रीहौ संज्ञायां नसादेशो वेति वक्तव्यमित्यर्थः । प्रकृतत्वादेव सिद्धे नसादेशवचनमच्प्रत्ययानुवृत्तिनिवृत्त्यर्थम् । खुरणा इति । खररूपा नासिका यस्येति विग्रहः । पक्षे 'खुरनासिक' इति 'खरनासिक' इति च न भवतीत्याह — पक्षेऽजपीष्यते इति । अच्प्रत्ययसहितो नसादेश इत्यर्थः । भाष्ये त्विदं न दृश्यते ।

pūrvapadāt — The repha (r) obtained by "raṣābhyām..." construes distributively (pratyekam) [with each n]. Accordingly he says "from a cause located in the prior member," meaning "consisting of r or ṣ (repha-ṣakāra)." "agaḥ" ends in the ablative (pañcamī): meaning "of [an n] following something other than g," that is, no [ṇatva] for an n following a g. Accordingly he says "but not when a g intervenes." By this the anuvṛtti of "aṭ-ku-pv-āṅ-num-vyavāye 'pi" is indicated; otherwise "agaḥ" would be purposeless. This statement [agaḥ] is [made] for a case where [ṇatva] would not otherwise be obtained, owing to [g] belonging to a separate word-segment (khaṇḍa-pada).

"druriva": meaning "like a tree (vṛkṣa)." "druṇasaḥ": the ac [samāsānta] of the bahuvrīhi; the substitute nas for the word nāsikā; ṇatva. "ṛgayanam": the ṇatva that would be obtained here too by the anuvṛtti of the vārttika "ṛvarṇāt..." [i.e. an ṛ-vowel also being a cause] does not occur, owing to the intervention of g — such is the intent. Here the display of the analysis "ṛcām ayanam" is questionable (cintya), because a proper name (saṃjñā) is not conveyed by a [mere] phrase (vākya). Nor is ṇatva in a proper name to be doubted in [forms] like "raghunātha," because the meaning is "if the name is understood by means of the ṇatva." But here [in ṛgayana], if ṇatva were done, the name-hood (saṃjñātva) would be broken; hence no ṇatva. For this very reason, in the Bhāṣya on the sūtra "bhṛño 'saṃjñāyām," it is said: "Those [operations] that are prescribed 'in a saṃjñā' — with respect to them it is not to be understood thus, namely 'when a name is the thing to be denoted.' Then how? '[Rather] if the name is conveyed by [the form] ending in the affix.'"

"khura": meaning, it should be stated that for the word nāsikā following khura and khara, in a bahuvrīhi that is a name, the substitute nas is optional (vā). Since [nas] is already established by being under discussion (prakṛtatva), the [re-]statement of the nas-substitute [in the vārttika] is for the purpose of cancelling (nivṛtti) the anuvṛtti of the affix ac. "khuraṇāḥ": the analysis is "one whose nose is khara-shaped (khara-rūpā nāsikā yasya)." On the alternative, [the forms] "khuranāsika" and "kharanāsika" do not occur; he says "pakṣe 'jap īṣyate" (on the alternative, the ac too is desired), meaning: the nas-substitute together with the ac affix [→ khuraṇas- etc.]. But this is not found in the Bhāṣya.

translator notes

textual The lemma khuraṇāḥ is glossed with an analysis reading khara-rūpā nāsikā (hoof-/khara-shaped nose); a khura-rūpā reading would be expected for khuraṇāḥ, but the transmitted khara-rūpā is followed here. Pratīkas raṣābhyām, aṭ-ku-pv-āṅ-num-vyavāye 'pi, ṛvarṇāt, bhṛño 'saṃjñāyām are left unnumbered (secure Aṣṭādhyāyī identification not warranted from the pratīka alone).

SK 858 · A 5.4.119V

उपसर्गाच्च ॥ ८५८ ॥

upasargācca

upasargāc ca — And [when the word nāsikā stands] after an upasarga (preverb), [after a bahuvrīhi ending in it there is the affix ac, and the substitution nas for nāsikā].

Rule. When nāsikā stands after a prefix (upasarga), the same two things happen — ac is added and nāsikā becomes nas — and this time the compound need not be a name.

Example.

unnatā nāsikā yasya, "whose nose is raised" → ut + nāsikā → nas, ac → unnasaḥ.

Watch out. Bhaṭṭoji records that the Bhāṣya re-divides the wording of a following rule (upasargād anotparaḥ); the point is taken up by the commentators and is not needed for the forms above.

Siddhānta-kaumudī

प्रादेर्यो नासिकाशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरच् नासिकाया नसादेशश्च । असंज्ञार्थं वचनम् । उन्नता नासिका यस्य स उन्नसः । उपसर्गादनोत्पर इति तद्भङ्क्त्वा भाष्यकार आह ॥

When the word nāsikā comes after pra and the other preverbs (upasarga), then after a bahuvrīhi ending in it there is the affix ac, and nas is substituted for nāsikā. This statement is for the sake of a non-name (asaṃjñā). Example: unnatā nāsikā yasya sa unnasaḥ ("he whose nose is raised"). Breaking apart [the wording] "upasargād anotparaḥ," the author of the Bhāṣya says [as follows]:

Tattvabodhinī

NSP p. 207

—उपसर्गाच्च । उपसर्गग्रहणं प्रादीनामुपलक्षणं, नासिकाशब्दस्याक्रियार्थत्वेन तं प्रत्युपसर्गत्वायोगात् । न च क्रियायोगाभावेऽप्युपसर्गत्व-मस्त्विति शङ्क्यम् । सावके अधिसावकमित्यव्ययीभावे ‘उपसर्गात्मुनोति—’ इति सत्य षत्वप्रसङ्गात्तदाह—प्रादेरिति

Bālamanoramā

उपसर्गाच्च - उपसर्गाच्च । नन्वञ्नासिकाया इत्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — असंज्ञार्थमिदमिति । उपसर्गादनोत्पर इति सूत्रमिति । तत्र हिनश्च धातुस्थो॑इति सूत्रान्नसिति लुप्तषष्ठीकमनुवर्तते । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यनुवर्तते । उपसर्गस्थाद्गेफषकारात्परस्य नसो नस्य णः स्यात्, ओत्परस्तु नकारो णत्वं न प्राप्नोतीत्यर्थः । खण्डपदस्थत्वादप्राप्ताविदं सूत्रम् ।प्र ण आयूँषि तारिषत् इत्याद्युदाहरणम् । अनोत्परः किम् ।प्र नो मुञ्चतम् । अत्र ओत्परकत्वान्न णत्वमिति स्थितिः । तद्भङ्क्त्वेति ।

upasargāc ca — Objection: Since [the form] is already established by "añ-nāsikāyāḥ," what is the purpose of this [rule]? Response: To this he says "this is for the sake of a non-name (asaṃjñā)." [On the Bhāṣya's remark:] "upasargād anotparaḥ" is a [distinct] sūtra. There, from the sūtra "naś ca dhātusthaḥ," "nas" carries forward by anuvṛtti with its genitive elided, and "raṣābhyāṃ no ṇaḥ" also carries forward; so the sense is: the n of nas that comes after a r or ṣ situated in an upasarga becomes ṇ, but an n that comes after o does not attain ṇatva. This sūtra applies where [ṇatva] is otherwise not attained because [the n] stands within a segmented word (khaṇḍapada). An example is "pra ṇa āyūṃṣi tāriṣat" and the like. Why "not after o (anotparaḥ)"? [Consider] "pra no muñcatam" — here, because [the n] comes after o, there is no ṇatva; such is the settled position. "Having broken [that sūtra] apart" refers to this [splitting by the Bhāṣyakāra].

translator notes

textual The Kaumudī sentence breaks off at 'the author of the Bhāṣya says' (bhāṣyakāra āha); the reported statement is taken up in the Bālamanoramā and presumably continues in the following SK entry. Rendered as transmitted, without supplying the completion.

SK 859 · A 8.4.28V

उपसर्गाद् बहुलम् ॥ ८५९ ॥

upasargād bahulam

upasargād bahulam — After an upasarga [in which the occasioning cause r/ṣ is located], the n of nas (nose) becomes ṇ variously (bahulam).

Rule. After a cause of retroflexion (r, ṣ) located in a prefix, the n of nas becomes ṇ "variously" (bahulam): sometimes yes, sometimes no.

Example.

pra + nasa- → the r of pra is in the prefix → n → ṇ → praṇasaḥ.

Applies when / blocked by. Two vārttikas give other substitutes after vi: gra — vigatā nāsikā asya → vigraḥ, "noseless"; and khya — vikhyaḥ. The poet Bhaṭṭi writes vinasā hatabāndhavā; Bhaṭṭoji explains it as "marked by a lost nose", the "variously" of this rule allowing the n to stay.

Siddhānta-kaumudī

उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य नसो नस्य णः स्याद्बहुलम् । प्रणसः ।

After an occasioning cause (nimitta: r or ṣ) situated in an upasarga, the n of "nas" (nose) becomes ṇ diversely (bahulam). [Example:] praṇasaḥ.

vārttika

वेर्ग्रो वक्तव्यः

(vārttika) It should be stated that after "vi" [the substitute] "gra" [for nas is enjoined]: ver graḥ.

(वार्तिकम्) ॥ विगता नासिकाऽस्य विग्रः ।

(vārttika, glossed) "vigatā nāsikā asya" ("he whose nose has departed") → vigraḥ.

vārttika

ख्यश्च

(vārttika) "And khya" (khyaś ca) [is likewise a substitute for nas after "vi"].

(वार्तिकम्) ॥ विख्यः । कथं तर्हि विनसा हतबान्धवेति भट्टिः । विगतया नासिकयोपलक्षितेति व्याख्येयम् ॥

(vārttika, glossed) vikhyaḥ. — Objection: How then [is there] Bhaṭṭi's [usage] "vinasā hata-bāndhavā" ("she whose kinsmen were slain," with "vinasā" and the nas-form retained)? Response: [Since the substitution is diverse (bahulam),] it is to be explained [that "vinasā" means] "characterized by a departed nose (vigatayā nāsikayā upalakṣitā)."

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 207–208

—उपसर्गादनोत्परः । अनोत्परः किम् । प्रनो मुञ्चतमित्यत्र णत्वं मा भूत् ॥—तद्भङ्क्त्वेति । ‘अनोत्पर’ इत्यपनीय वहुलग्रहणं च कृत्वेत्यर्थः । अन्यथा प्रणो नयेत्यादावव्याप्तिः, प्रनः पूषेत्यादौ त्वतिव्याप्तिः प्रसज्येतेति भावः ॥—प्रणस इति । प्रगता नासिका अस्येति विग्रहः ॥—कथं तर्हीति । ग्रह्ययोरन्यतरेण भाव्यमिति प्रश्नः ॥—नासिकयेति । तथा च विनसेति न प्रथमान्तं, किं तु ‘पद्दच्च’ इति नसादेशे तृतीयान्तमिति भावः

SK 860 · A 5.4.120V

सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपदप्रोष्ठपदाः ॥ ८६० ॥

suprātasuśvasudivaśārikukṣacaturaśraiṇīpadājapadaproṣṭhapadāḥ

suprāta-suśva-sudiva-śārikukṣa-caturaśra-eṇīpada-ajapada-proṣṭhapadāḥ — The words suprāta, suśva, sudiva, śārikukṣa, caturaśra, eṇīpada, ajapada, and proṣṭhapada [are irregularly formed as bahuvrīhis ending in the affix ac].

Rule. Eight words are laid down ready-made (nipātana, an irregular form fixed by rule) as bahuvrīhis ending in the affix ac.

Example.

śobhanaṃ prātar asya → suprātaḥ, "whose morning is good"; śobhanaṃ śvo 'sya → suśvaḥ; śobhanaṃ divā 'sya → sudivaḥ; śārer iva kukṣir asya → śārikukṣaḥ, "with a belly like a śāri bird's"; catasro 'śrayo 'sya → caturaśraḥ, "four-cornered"; eṇyā iva pādāv asya → eṇīpadaḥ, "doe-footed"; ajapadaḥ, "goat-footed"; proṣṭhasyeva pādāv asya → proṣṭhapadaḥ, "ox-footed" (proṣṭha means an ox).

Siddhānta-kaumudī

एते बहुव्रीहावच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । शोभनं प्रातरस्य सुप्रातः । शोभनं श्वोऽस्य सुश्वः । शोभनं दिवाऽस्य सुदिवः । शारेरिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः । चतस्त्रोऽश्रयोऽस्य चतुरश्रः । एण्या इव पादावस्य एणीपदः । अजपदः । प्रोष्ठो गौः, तस्येव पादावस्य प्रोष्ठपदः ॥

These words are irregularly formed (nipātyante) as bahuvrīhis ending in the affix ac. "Whose morning (prātar) is good" — suprātaḥ. "Whose morrow (śvas) is good" — suśvaḥ. "Whose day (divā) is good" — sudivaḥ. "Whose belly is like a śāri('s)" — śārikukṣaḥ. "That which has four corners (aśri)" — caturaśraḥ. "Whose feet are like a doe's (eṇī)" — eṇīpadaḥ. ajapadaḥ. A proṣṭha is an ox; "whose feet are like that [ox's]" — proṣṭhapadaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 208

—शोभनं प्रातरस्येति । अधिकरणशक्तिप्रधानस्य सामानाधिकरण्यासंभवात्प्रातःशब्देन प्रातस्तनं कर्म लक्ष्यत इत्याहुः ॥ प्रातःकल्पमित्यत्रेव प्रातःशब्दो वृत्तिविषये शक्तिमत्पर इति न सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरित्यन्ये ॥ एणीपदादिषु निपातनात्पद्भावः

Bālamanoramā

सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाजपद- प्रोष्ठपदाः - सुप्रात । सुप्रात इति । अच्प्रत्ययः ।॒अव्ययानां भमात्रे टिलोपः॑ । सुआ इति । अच् । पूर्ववट्टिलोपः । सुदिव इति । शोभनं दिवा यस्येति विग्रहः ।दिवे॑त्याकारान्तमव्ययम् ।अव्ययानां भमात्रे टिलोप॑ इति टिलोपः । शारिकुक्ष इति ।शारिः — पक्षिविशेषः । अचियस्येति चे॑तीकारलोपः । चतरुआओऽश्रय इति । कोणा इत्यर्थः । अचियस्येति चे॑तीकारलोपः । एण्या इवेति । एणी-मृगी । अजपद इति । अजः-छागः, तस्येव पादावस्येति विग्रहः । एणीपदादिषु अच् निपातनात् ।पादः पत् ।

suprāta-suśva-sudiva-śārikukṣa-caturaśra-eṇīpada-ajapada-proṣṭhapadāḥ — On suprāt: [there is] the affix ac; by "avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ" (deletion of the ṭi of an indeclinable when it is merely bha), there is ṭilopa. On suśva: the affix ac; ṭilopa as before. On sudiva: the vigraha is "he by whom the day (divā) is good"; divā is an ā-ending indeclinable, and by "avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ" there is ṭilopa. On śārikukṣa: śāri is a particular bird; by "aci" and "yasyeti ca" the i-kāra [of kukṣi] is deleted. On caturaśra ("the four corners"): the meaning is "corners (koṇa)"; by "aci" and "yasyeti ca" the i-kāra [of aśri] is deleted. On "like a doe's (eṇī)": eṇī is a female deer (mṛgī). On ajapada: aja is a goat (chāga), and the vigraha is "whose feet are like that [goat's]." In eṇīpada and the rest, ac is by the irregular formation (nipātana); pāda [becomes] pat.

translator notes

textual The source reads 'suā iti' for the second lemma; the evident reading is suśva (from śvas, per the Kaumudī's 'śobhanaṃ śvo'sya suśvaḥ'). Rendered as suśva, following the manifest reading rather than emending the text silently.

SK 861 · A 5.4.121V

नञ्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् ॥ ८६१ ॥

nañduḥsubhyo halisakthyoranyatarasyām

nañduḥsubhyo halisakthyor anyatarasyām — After nañ, dus, or su, for [bahuvrīhis ending in] hali and sakthi, optionally [the affix ac is added].

Rule. After the negative nañ, dus "bad" and su "good", a bahuvrīhi ending in hali "plough" or sakthi "thigh" optionally takes the affix ac.

Example.

a + hali → ac added → ahalaḥ; or without it → ahaliḥ.

asakthaḥ / asakthiḥ; likewise after dus and su.

Watch out. Some read śaktyoḥ in the sūtra instead of sakthyoḥ, giving aśaktaḥ / aśaktiḥ.

Siddhānta-kaumudī

अच् स्यात् । अहलः । अहलिः । असक्थः । असक्थिः । एवं दुःसुभ्याम् । शक्त्योरिति पाठान्तरम् । अशक्तः । अशक्तिः ॥

The affix ac is [optionally] added. ahalaḥ / ahaliḥ. asakthaḥ / asakthiḥ. So too with dus and su. "śaktyoḥ" is a variant reading: aśaktaḥ / aśaktiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 208

—नञ्दुःसुभ्यो—नन्वत्र हलिग्रहणं व्यर्थं हलशब्दमादायाहल इति प्रयोगसंभवात् । नच महद्धलं हलिः, तद्वितोऽहलिस्तत्रैवार्थं हल इति प्रयोगार्थं तद्विहणमिति वाच्यम् । अहल इत्यत्र महद्धलरहित इत्यर्थाप्रतीतेः । न चैवमप्यन्तोदात्तार्थमच्प्रत्ययविधानमावश्यकम्, अन्यथाऽहल इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यादिति शङ्क्यम् । ‘नञ्दुःभ्याम्’ इत्यनेनान्तोदात्तलविधानात् । अत्राहुः । शैषिकस्य कपो निवृत्त्यर्थं, ‘दुर्हलः’ इत्यत्रान्तोदात्तलार्थं च तदिति ॥—शक्त्योरिति । आचार्येण केचिच्छात्रा हलिशक्त्योरिति पाठिता इति भावः

Bālamanoramā

नञ्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् - नञ्दुःसुभ्यः । शेषरपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — अच्स्यादिति । अहलः, अहलिरिति । अविद्यमानो हलिर्यस्येति विग्रहः । हलिशब्द इदन्तो हलपर्यायः । तदन्तादचियस्येति चे॑तीकारलोपे तदभावे च रूपम् । यद्यपि हलशब्देन हलिशब्देन च रूपद्वयं सिद्धन्तथापि अनुक्तसमासान्तत्वाऽभावादत्र न कप् । असक्थः, असक्थिरिति । अविद्यमानं सक्थि यस्येति विग्रहः । एवं दुःसुभ्यामिति । दुर्हलः, दुर्हलिः । दुःसक्थ, दुःसक्थिः । शक्त्योरिति । 'हलिशक्त्योः' इति केचित्पाणिनीया पठन्तीत्यर्थः । केचिच्छिष्याः पाणिनिना तता पाठिता इति वदन्तीति भावः ।

nañduḥsubhyo halisakthyor anyatarasyām — He explains the sūtra by supplying the remainder [of the sense]: "the affix ac is added." On ahalaḥ, ahaliḥ: the vigraha is "he for whom there is no plough (hali)"; the word hali is idanta (ends in i) and is a synonym of hala (plough). From a bahuvrīhi ending in it, when ac is added, the two forms arise — with deletion of the i-kāra by "yasyeti ca" (→ ahala) and without it (→ ahali). Although the two forms could be established directly from the words hala and hali [themselves], nevertheless kap does not apply here, because this is not a case of a compound whose samāsānta is left unstated (anukta-samāsānta) [a samāsānta, ac, being expressly provided]. On asakthaḥ, asakthiḥ: the vigraha is "he for whom there is no thigh (sakthi)." So too with dus and su: durhalaḥ, durhaliḥ; duḥsakthaḥ, duḥsakthiḥ. On "śaktyoḥ": the meaning is that some Pāṇinīyas read "haliśaktyoḥ"; some pupils say they were so taught by Pāṇini himself.

SK 862 · A 5.4.122V

नित्यमसिच् प्रजामेधयोः ॥ ८६२ ॥

nityamasic prajāmedhayoḥ

nityam asic prajāmedhayoḥ — 5.4.122. After [nañ, dur, or su +] the words prajā and medhā, the samāsānta asic is obligatorily added.

Rule. After nañ, dus and su (carried forward from SK 861), a bahuvrīhi ending in prajā "offspring" or medhā "intelligence" obligatorily (nityam) takes the samāsānta asic (as with markers i, c).

Example.

avidyamānā prajā yasya → a + prajā → asic added → aprajāḥ, "childless"; duṣprajāḥ, suprajāḥ.

amedhāḥ, durmedhāḥ, sumedhāḥ, "of poor / good intelligence".

Watch out. The affix is asic, not a bare sic; Bhaṭṭoji's commentators show that only asic yields the stem aprajas- that the oblique cases require.

Siddhānta-kaumudī

नञ्दुः सुभ्य इत्येव । अप्रजाः । दुष्प्रजाः । सुप्रजाः । अमेधाः । दुर्मेधाः । सुमेधाः ॥

"nañ-duḥ-subhyaḥ" [is carried forward] precisely [from the previous rule]. [Examples:] aprajāḥ, duṣprajāḥ, suprajāḥ; amedhāḥ, durmedhāḥ, sumedhāḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 208

—नित्यमसिच्च—। अकारोच्चारणं भलसंपादनार्थम्, तेन सुप्रजसावित्यादौ ‘यस्येति च’ इत्याकारलोपः सिध्यति । अस्वरितलादेव अन्यतरस्याग्रहणाननुवृत्तिसिद्धौ नित्यग्रहणमन्यतो विधानार्थम् । ‘तेनाल्पमेधस’ इति सिध्यतीति वृत्तिकारादयः

Bālamanoramā

नित्यमसिच् प्रजामेधयोः - नित्यमसिच् । नञ्दुःसुभ्य इत्येवेति । पूर्वसूत्रादनुवर्तत इति भावः । एतेभ्यः पराभ्यां प्रजामेधाशब्दाभ्यां नित्यमसिच्समासान्त स्यात्, स तद्धित इत्यर्थः । असिचस्चकार इत् । इकार उच्चारणार्थः ।अन्यतरस्या॑मित्यनुवृत्तिनिवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणम् । अस्वरितत्वादेव तदनुवृत्त्यभावे सिद्धे स्पष्टार्थमिति तत्त्वम् । अप्रजा इति । अविद्यमाना प्रजा यस्येति विग्रहः ।नञोऽस्त्यर्थाना॑मिति समासः । असिचियस्येति चे॑त्यकारलोपादप्रजस्शब्दात्सुबुत्पत्तिः । सौ तुअत्वसन्तस्ये॑ति दीर्घः ।हळ्ङ्या॑बिति सुलोपः । यद्यप्यकारं विना सिचि विहितेऽपि सिद्धमिदन्तथापि सिच्यभत्वेन आकारलोपाऽभावादप्रजास्शब्दात्सुबुत्पत्तौ, प्रथमैकवचने 'अप्रजा' इति रूपसिद्धावपि अप्रजासाविति न स्यात् । किंतु अप्रजासावित्यादि स्यात् । तस्मादकारोच्चारमं भत्वसंपादनार्थमावश्यकम् । दुष्प्रजा इति । दुर्गता प्रजा यस्येति विग्रहः ।प्रादिभ्यो धातुजस्ये॑ति समासः । असिजादि पूर्ववत् । अमेधा इत्यादि.अविद्यमानां मेधा यस्येति विग्रहः । असिजादि पूर्ववत् । केचित्तु नित्यग्रहणमन्यतो विदानार्थं तेनाल्पमेधस इत्यादि सिध्यतीत्यप्याहुः ।

nityam asic prajāmedhayoḥ — On "nañ-duḥ-subhyaḥ precisely": it is carried forward (anuvṛtti) from the previous sūtra — this is the idea. After the words prajā and medhā following these [nañ, duḥ, su], the samāsānta asic obligatorily comes, and it is a taddhita. In "asic," the c is an it-marker; the i is for ease of pronunciation [so the affix is "as"]. The word "nitya" (obligatorily) is [used] to cancel the anuvṛtti of "anyatarasyām" (optionally) [carried from earlier]. In truth, since [this sūtra] is not marked with a svarita, the non-continuation of that [optional] anuvṛtti is already established; so [the word "nitya"] is merely for clarity. On aprajāḥ: the analysis is "he who has no offspring (prajā)"; the compound is by "naño'styarthānām…" [the nañ-bahuvrīhi rule]. With asic, by "yasyeti ca" [A 6.4.148] the ā [of prajā] is elided, and sup is added to the stem aprajas; in the nominative singular (su), by "atvasantasya…" [A 6.4.14] there is lengthening [giving aprajās], and the su is elided by "hal-ṅyāb…" [A 6.1.68]. — Although this could indeed be accomplished even if "sic" [i.e. the bare affix "s"] were prescribed [instead of "asic"], still, because with "sic" [the base] would not become a bha, the elision of the ā would not occur; so from the word aprajās, when sup is added, although the nominative singular "aprajāḥ" is derived, [the oblique forms] would not be [correct]: instead of the proper bha-forms one would get "aprajāsau" and so on [wrongly]. Therefore the pronunciation of the "a" [i.e. using "asic," not "sic"] is necessary to bring about bha-hood. On duṣprajāḥ: the analysis is "he whose offspring are in a bad state (durgatā prajā)"; the compound is by "prādibhyo dhātujasya…" [prajā being derived from √jan]; asic and the rest as before. On amedhāḥ etc.: the analysis is "he who has no intellect (medhā)"; asic and the rest as before. But some say that the word "nitya" serves to enjoin [asic] from elsewhere too, whereby forms such as "alpamedhasaḥ" are also derived.

translator notes

translator In the "sic vs. asic" argument the source's oblique forms are compressed; the point is that only the affix "asic" (whose "a" is elided by yasyeti ca) yields the bha-stem aprajas- required for the correct oblique paradigm, whereas the bare "sic" would leave the ā intact and give wrong obliques (aprajās-).

SK 863 · A 5.4.124V

धर्मादनिच् केवलात् ॥ ८६३ ॥

dharmādanic kevalāt

dharmādanic kevalāt — 5.4.124 — The samāsānta affix anic comes after a bahuvrīhi ending in the word dharma, when dharma is preceded by a single (kevala) prior member.

Rule. After a bahuvrīhi ending in dharma, the samāsānta anic (an with markers i, c) is added — when dharma follows a single (kevala) prior member.

Example.

kalyāṇo dharmo yasya → kalyāṇa + dharma → anic → kalyāṇadharmā, "whose dharma is auspicious".

Applies when / blocked by. Not in a three-member bahuvrīhi paramaḥ svo dharmo yasya: there sva is a middle member, not the single prior member. But if the first two members form a karmadhāraya, the prior member is single and anic applies: sandigdhasādhyadharmā; so read, paramasvadharmā is also correct, like nivṛttidharmā and anucchittidharmā.

Siddhānta-kaumudī

केवलात्पूर्वपदात्परो यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच् स्यात् । कल्याणधर्मा । केवलात् किम् । परमः स्वो धर्मो यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ माभूत् । स्वशब्दो हीह न केवलं पूर्वपदम् किंतु मध्यमत्वादापेक्षिकम् । संदिग्धसाध्यधर्मेत्यादौ तु कर्मधारयपूर्वपदो बहव्रीहिः । एवं च परमस्वधर्मेत्यपि साध्वेव । निवृत्तिधर्मा अनुच्छित्तिधर्मेत्यादिवत् । पूर्वपदं तु बहुव्रीहिणाऽऽक्षिप्यते ॥

The affix anic comes after a bahuvrīhi ending in the word dharma that follows a single (kevala) prior member. kalyāṇadharmā [one whose dharma is auspicious]. Why "single" (kevalāt)? So that it may not apply in the three-membered (tripada) bahuvrīhi "paramaḥ svo dharmo yasya" [one whose own (sva) dharma is highest (parama)]; for here the word sva is not the sole prior member, but, being in the middle (madhyama), is relative (āpekṣika). But in "sandigdhasādhyadharma" etc., the bahuvrīhi has a karmadhāraya as its prior member [so anic does apply]. And thus "paramasvadharmā" too is perfectly correct [when analyzed with a karmadhāraya prior member], like "nivṛttidharmā," "anucchittidharmā," etc. The prior member, moreover, is implied (ākṣipyate) by the bahuvrīhi [itself].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 208

—धर्मादनिच्च—। अनिचोऽकारश्चिन्त्यप्रयोजन इत्येके ॥ अन्ये तु धर्मं करोत्याचष्टे वा ‘तत्करोति’ इति ण्यन्तात् क्विपि धर्मं परमो धर्मं यस्य सः परमधर्मा । एकदेशविकृतस्यानन्यलाद्धर्मशब्दोऽयमित्यकारोच्चारणमिह सप्रयोजनमेवेत्याहुः ॥ वहुव्रीहिणात्र पूर्वपदमाक्षिप्यत इत्यनुपदमेव वक्ष्यति । तच्च ‘केवलात्’ इत्यनेन विशेष्यत इत्याह—केवलात्पूर्वपदादिति । प्राचा तूत्तरपदमपि विशेषितम् । प्रसादकृतापि केवलादिति धर्मशब्दस्य पूर्वपदस्य च विशेषणमिति व्याख्यातम् । तदुभयमपि चिन्त्यम् । आवृत्तौ मानाभावात् । धर्मपदविशेषणे प्रयोजनाभावाच्च ॥ न च धर्मशब्दान्तं यत्रोत्तरपदं तद्व्यावृत्तिः फलमिति वाच्यम् । तत्र वहुव्रीह्यवयवीभूतपूर्वपदात्परत्वस्य धर्मपदे असंभवादेवादोषलात् ॥—मध्यमत्वादिति । न च ‘सर्वनामसंख्ययोः’ इति स्वशब्दस्य पूर्वनिपातः शङ्क्यः, आहिताभ्यादेराकृतिगणलादिति हरदत्तादिभिः समाहितलात् ॥—आपेक्षिकमिति । नन्वत एव केवलग्रहणं व्यर्थं, पूर्वशब्दस्य समासप्रथमावयवे रूढत्वेनैव मध्यमपदव्यावृत्तिसंभवादिति चेत् । अत्राहुः । पूर्वपदाक्षेपे तात्पर्यग्राहकत्वेन केवलपदस्य सार्थकलादिति ॥—कर्मधारयपूर्वपद इति । नन्वत्रानिच् दुर्लभः, ‘केवलात्’ इत्यस्य समासानात्मकलादित्यर्थादिति चेत् । मैवम् । केवलग्रहणस्य समासानात्मकपूर्वपदपरत्वे मानाभावात् । निवृत्तिधर्माहि स्थानी भवतीत्यादिप्रयोगविरोधाच्च । अस्मदुक्तार्थस्तु ‘धृञ् धारणे’ इति धातौ माधवग्रन्थे स्पष्टः ॥ एतेन साध्यो धर्मोऽस्येति साध्यधर्मा संदिग्धश्चासौ साध्यधर्मा चेति विग्रहः । स च संदेहः साध्यधर्मद्वारक एव पर्यवस्यतीति केषांचिद्व्याख्यानं परास्तम् ॥ उक्तरीत्यैव साध्यस्य साक्षात् संदिग्धललाभे तत्समर्थनप्रयासस्य व्यर्थलात् ॥—साध्वेवेति । परमश्चासौ स्वश्च परमस्वः स धर्मो यस्येति यदा विग्रह्यते तदेत्यर्थः

Bālamanoramā

धर्मादनिच् केवलात् - धर्मादनिच्केवलात् ।पूर्वपदा॑दित्यध्याह्मत्यकेवला॑दित्यस्य तद्विशेषणत्वमाह — केवलात्पूर्वपदादिति । अनिचि चकार इत् । इकार उच्चारणार्थः । मद्यमपदत्वानाक्रान्तत्वं केवलपूर्वपदत्वम् । कल्याणधर्मेति । कल्याणो धर्मो यस्येति विग्रहः । अनिचियस्येति चे॑त्यकारलोपः । परम इति । परमः स्वो धर्मो यस्येति बहुव्रीहौ परमस्वधर्मशब्दे स्वशब्दस्य धर्मशब्दापेक्षया पूर्वपदत्वात्ततः परमस्वधर्मशब्दादप्यचः प्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थं केवलग्रहणमिति भावः । केवलग्रहणे कृते तु न दोष इत्याह — स्वशब्दो हीह न केवलं पूर्वपदमिति । किं त्विति । किं तु स्वशब्दो धर्मपदापेक्षया पूर्वत्वात्पूर्वपदं, न तु केवलं, मध्यमत्वात् । केवलशब्देन च पदान्तरराहित्य वाचिना मध्यमपद्तावनाक्रान्तत्वलाभादित्यर्थः । इदंचइजादे॑रिति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् ।एवं च त्रिपदबहुव्रीहौ परमस्वधर्म इत्येव भवति । नत्वनिच् ।सर्वनामसङ्ख्ययोरुपङ्ख्यान॑मिति स्वशब्दस्य पूर्वनिपातस्तु 'वाहिताग्न्यादिषु' इति पाक्षिकत्वान्न भवति । नन्वेवं सति सन्दिग्धः साध्यो धर्मो यस्य ससन्दिग्धसाध्यधर्मे॑त्यत्र कथमनिच् । अत्र हि सन्दिग्धेति केवलं पूर्वपदं, धर्मशब्दस्तस्म#आत्परो न भवति । यस्मात्साध्यशब्दात्परो धर्मशब्दः, तस्य तु न पूर्वपदत्वं, मध्यमपदत्वादित्यत आह — सन्दिग्धेति । सन्दिग्धश्चासौ साध्यश्चेति कर्मधारयः । सन्दिग्धसाध्यो धर्मो यस्येति कर्मधारयगर्भो बहुव्रीहिः । एवञ्च सन्दिग्धसाध्यशब्दस्य केवलपूर्वपदत्वात्तत्राऽनिच्निर्बाध #इति भावः । एवं चेति । उक्तरीत्या परमश्चासौ स्वश्च परमस्वः, परमस्वो धर्मो यस्येति कर्मधारयाश्रयणे तु केवलपूर्वपदत्वादनिच् । परमस्वधर्मेत्यपि साद्वेवेत्यर्थः । निवृत्तीति । निवृत्तिः धर्मो यस्येति कर्मधारयाश्रयणे तु केवलपूर्वपदत्वादनिच् । परमस्वधर्मेत्यपि साध्वेवेत्यर्थः । निवृत्तीति । निवृत्तिः धर्मो यस्येति, अनुच्छित्तिः धर्मो यस्येति च विग्रहः । अत्र समासे निवृत्तिशब्दस्य अनुच्छित्तिशब्दस्य च केवलपूर्वपदत्वाद्यथायोग्यमनिजिति भावः ।

dharmādanic kevalāt — Supplying (adhyāhṛtya) "pūrvapadāt," he states that "kevalāt" is a qualifier of it, with "kevalāt pūrvapadāt" [from a single prior member]. In anic, the ca-kāra is an it-marker; the i-kāra is for ease of pronunciation [so the affix is properly an, with c as anubandha]. Being a single (kevala) prior member means not being overtaken by middle-member-status (madhyamapadatva-anākrāntatva). kalyāṇadharma: the analysis is "kalyāṇo dharmo yasya" [one whose dharma is auspicious]; when anic [is added], the elision of the a-kāra [of dharma] is by "yasyeti ca" [A 6.4.148]. "paramaḥ…": in the bahuvrīhi "paramaḥ svo dharmo yasya," within the word paramasvadharma, since the word sva is a prior member relative to the word dharma, the affix ac would [wrongly] be obtained also after the word paramasvadharma; the mention of "kevala" is to prevent that — this is the idea. That there is no fault once "kevala" is mentioned, he states with "svaśabdo hīha na kevalaṁ pūrvapadam" [for the word sva here is not the sole prior member]. "kiṁ tu": rather, the word sva, being prior relative to the word dharma, is a prior member, but not a single one, because it is in the middle (madhyama). And because the word "kevala," denoting the absence of any other member (padāntara-rāhitya), yields the sense of not being overtaken by middle-member status — this is the meaning. This is clear in the Bhāṣya on the sūtra "ijādeḥ…." And thus, in the three-membered bahuvrīhi, the form is simply "paramasvadharma," not ending in anic. The pūrvanipāta of the word sva by "sarvanāmasaṃkhyayor upasaṃkhyānam" does not occur, because it is optional by "vā āhitāgnyādiṣu…." Objection: this being so, how is there anic in "sandigdhaḥ sādhyo dharmo yasya sa sandigdhasādhyadharmā"? For here sandigdha is the single prior member, [but] the word dharma does not follow it [immediately]; the word dharma follows the word sādhya, which, however, is not a prior member, being a middle member. To this he says "sandigdha…": "sandigdhaś cāsau sādhyaś ca" is a karmadhāraya [sandigdhasādhya], and "sandigdhasādhyo dharmo yasya" is a bahuvrīhi with a karmadhāraya embedded (karmadhāraya-garbha). And thus, since the word sandigdhasādhya is a single prior member, anic is there unobstructed (nirbādha) — this is the idea. "evaṁ ca": in the manner stated, "paramaś cāsau svaś ca paramasvaḥ" [a karmadhāraya], "paramasvo dharmo yasya" — when a karmadhāraya is resorted to, since paramasva is a single prior member, [there is] anic; so "paramasvadharmā" too is [equally] correct — this is the meaning. "nivṛtti…": the analyses are "nivṛttiḥ dharmo yasya" [one whose dharma is cessation] and "anucchittiḥ dharmo yasya" [one whose dharma is non-destruction]; here in the compound, since the words nivṛtti and anucchitti are single prior members, anic [applies] as appropriate — this is the idea.

translator notes

textual The evident readings are followed for minor OCR slips (adhyāhmatya → adhyāhṛtya, madyamapada → madhyamapada, sādveva → sādhv eva). The digital source dittographs the paramasva/nivṛtti passage ("…anic. paramasvadharmā… sādhv eva. nivṛtti…" appears twice); it is translated once. "ijādeḥ" and "vā āhitāgnyādiṣu" are left unnumbered.

SK 864 · A 5.4.125V

जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः ॥ ८६४ ॥

jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ

jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ — 5.4.125. After su, harita, tṛṇa, and soma, a bahuvrīhi ending in jambha is irregularly formed with its samāsānta (anic) [as jambhā].

Rule. After su, harita, tṛṇa and soma, a bahuvrīhi ending in jambha is laid down ready-made as jambhā, its samāsānta (anic) already applied. jambha means "food" and "tooth".

Example.

śobhano jambho 'sya → sujambhā, "whose teeth are fine"; haritajambhā; tṛṇaṃ bhakṣyaṃ yasya or tṛṇam iva dantā yasya → tṛṇajambhā; somajambhā.

Applies when / blocked by. After other words the ordinary form stands: patitajambhaḥ, "whose teeth have fallen out".

Siddhānta-kaumudī

जम्भेति कृतसमासान्तं निपात्यते । जम्भो भक्ष्ये दन्ते च । शोभनो जम्भोऽस्य सुजम्भा । हरितजम्भा । तृणं भक्ष्यं यस्य तृणमिव दन्ता यस्येति वा तृणजम्भा । सोमजम्भा । स्वादिभ्यः किम् । पतितजम्भः ॥

"jambha" is irregularly established [in this context] as one that has already taken its samāsānta. jambha [means] "food (bhakṣya)" and "tooth (danta)." śobhano jambho'sya sujambhā — "he whose jambha (teeth) are fine." haritajambhā. tṛṇaṃ bhakṣyaṃ yasya, or tṛṇam iva dantā yasya, iti tṛṇajambhā — "he whose food is grass," or "he whose teeth are like grass." somajambhā. Why "from su etc. [as first members]"? [Counter:] patitajambhaḥ — "he whose teeth have fallen out" [no irregular formation, hence the ordinary masculine].

Bālamanoramā

जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः - नन्विह सूत्रे पूर्वपदशब्दस्याऽश्रवणादनुवृत्त्यभावाच्च कथं पूर्वपदादिति लभ्यत इत्यत आह — पूर्वपदं त्विति । जम्भा सुहरित ।जम्भे॑ति नकारान्तं पदम् । तदाह — जम्भेति कृतसमासान्तमिति । अनिजन्तनित्यर्थः । सु-हरुत-तृण-सोम-इत्येतेभ्यः परो यो जम्भशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्प्रत्ययो निपातित इति भावः । जम्भो भक्ष्ये दन्ते चेति । अत्र कोशो मृग्यः । सुजम्भेति । सुजम्भशब्दादनिचियस्येति चे॑त्यकारलोपः । हरितजम्भेति । हरितो जम्भो यस्येति विग्रहः । तृणमिवेति । तृणशब्दस्य दन्तवाचिना जम्भशब्देन सामानाधिकरण्यलाभाय तृणशब्दस्य तत्सदृशे लक्षणेति भावः । सोमजम्भेति । सोमः=चन्द्रः, स इव शुभ्रा जम्भाः=दन्ता यस्येति विग्रहः ।सोमः=सोमलता वा, सैव जम्भः=भक्ष्यं यस्येति विग्रहः । पतितिजम्भ इति । पतिता जम्भाः=दन्ता यस्येति विग्रहः ।

jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ — Objection: since in this sūtra the word "pūrvapada" is not heard and there is no anuvṛtti of it, how is "after the first member (pūrvapada)" obtained? To this he says "pūrvapada tu…." "jambhā suharita…." [The word] jambha [here in the analysis is treated as a word ending in the letter na.] That he states with "irregularly established as having its samāsānta made," meaning [the bahuvrīhi] ends in anic. That is: the anic affix is irregularly [ordained] for a bahuvrīhi ending in the word jambha that follows su, harita, tṛṇa, and soma — this is the idea. On "jambha [means] food and tooth": here a lexicon is to be consulted [for the two senses]. On sujambhā: from the word sujambha, when anic [is present], by "yasyeti ca" [A 6.4.148] the a[kāra is] elided. On haritajambhā: the analysis is "he whose jambha (teeth) is green." On "like grass (tṛṇam iva)": so that the word tṛṇa may share the same referent (sāmānādhikaraṇya) with jambha in its "tooth" sense, the word tṛṇa is [used] figuratively (lakṣaṇā) for what resembles grass — this is the idea. On somajambhā: the analysis is "he whose jambhāḥ, i.e. teeth (danta), are white like the soma, i.e. the moon (candra)"; or, "he whose jambha, i.e. food (bhakṣya), is the soma, i.e. the soma-creeper (soma-latā)." On patitajambhaḥ: the analysis is "he whose jambhāḥ, i.e. teeth, have fallen out."

translator notes

textual Two places in the source are corrupt. The opening gloss reads "jambheti nakārāntaṃ padam" ("jambha is a word ending in na"), which does not fit jambha; it is preserved as transmitted but is evidently garbled. And "anijantnityarthaḥ" is read as "anicantam ity arthaḥ" ("meaning [it] ends in anic"), following the commentary's own clear statement below that the affix is anic.

SK 865 · A 5.4.126V

दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ ८६५ ॥

dakṣiṇermā lubdhayoge

dakṣiṇermā lubdhayoge (5.4.126) — [The irregular form] dakṣiṇermā [is prescribed] when [the bahuvrīhi is] connected with a hunter (lubdha).

Rule. The form dakṣiṇermā is laid down ready-made when the compound is connected with a hunter (lubdha).

Example.

dakṣiṇe īrmaṃ (vraṇaṃ) yasya → dakṣiṇermā mṛgaḥ, "a deer with a wound on its right side" — that is, wounded by a hunter.

Siddhānta-kaumudī

दक्षिणे ईर्मं व्रणं यस्य दक्षिणेर्मा मृगः । व्याधेन कृतव्रण इत्यर्थः ॥

dakṣiṇermā [is] a deer (mṛga) whose wound (īrma = vraṇa) is on the right side (dakṣiṇe) — "dakṣiṇe īrmaṃ vraṇaṃ yasya." The meaning is: one whose wound was made by a hunter (vyādha).

Tattvabodhinī

NSP p. 208–209

—दक्षिणेर्मा—। लुब्धो व्याधः । तद्योगादेवेर्मनिष्पत्ताविदं निपातनं नान्यदेत्यर्थस्तदेतदाह—व्याधेनेति । ‘वाली हेमाब्जमाली गुणनिधिरिपुणा निर्मितो दक्षिणेर्मा’ इति प्रयोगस्त्वौपचारिक इति कथंचिन्नेयः ॥—केशाकेशीति । ‘तत्र तेनेदम्’ इति कर्मव्यतिहारे वहुव्रीहिः । इच्प्रत्ययस्य तिष्ठद्भग्रहतिषु पाठादव्ययीभावत्वेऽव्ययलम् ॥ नन्वेवमिचश्चित्करणं व्यर्थम् । अव्ययीभावसंज्ञया वहुव्रीहिसंज्ञया वाधात्समासस्वरेणान्तोदात्तलसिद्धेः । अत्राहुः—विशेषणार्थं तदावश्यकमेव । तिष्ठद्भग्रहतिषु इकारमात्रपाठे हि सुगन्धिरित्यादावतिव्याप्तिप्रसङ्गात् । किंचात्राव्ययीभावसंज्ञया वहुव्रीहिसंज्ञा न वाध्यते, किं त द्वयोः समावेशः मनः न्यूनीन्यानिरेक्षणान्तराण्यान्तरात् । एवं च स्वरार्थमपि चित्वं कर्तव्यमेवेति ॥—द्विदण्डीति। समुदायनिपातनस्य विषयविशेषपरिग्रहार्थलाद् द्विदण्डा शालेत्यत्र लिज् न भवति ॥—उभाहस्तीत्यादि । इह निपातनादेवायचः पाक्षिकलम् ॥—प्रसंभ्याम्—। जानुशब्दस्यैकत्वेऽप्युपपदनिबन्धनं द्विलमाश्रित्य जानुनोरिति द्विवचननिर्देशः, तत्फलं तु स्थानषष्ठीलस्फुटीकरणम् ॥ ‘जानुनः’ इत्युक्ते तु किमियं पञ्चमी प्रत्ययाधिकारात् ज्जरपि प्रत्यय इत्येवं संदेहः स्यात्, तदेतद् ध्वनयन्नाह—जानुशब्दयोर्ज्जरादेश इति । शार्ङ्गधन्वेति । कथं तर्हि ‘स्वलादण्याशंसाधृतधनुषमहाय तृणवत्’ इति पुष्पदन्तप्रयोग इति चेत् । अत्राहुः । समासान्तविधेरनित्यलान्नात्रानुपपत्तिः । अनित्यत्वे प्रमाणं च अंश्वादिगणे राजनशब्दपाठः । स हि ‘प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे’ इत्यन्तोदात्तार्थः । ‘राजाहःसखि—’ इति टचो नित्यत्वे तु किं तेनेति

Bālamanoramā

दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे - दक्षिणेर्मा । लुब्धो-व्याधः, तद्योगे 'दक्षिणेरमा' इत्यनिच्प्रत्ययः, बहुव्रीहिश्च निपात्यते । दक्षिणे ईर्मं यस्येति विग्रहः । ईर्ममित्यस्य व्याख्यानंव्रण॑मिति व्यधिकरणत्वेऽपि बहुव्रीहिर्निपातनात् । अनिचियस्येति चे॑त्यकारलोपेदक्षिणेर्मे॑ति रूपम् । लुब्धशब्दं विवृण्वन्नाह-व्याधेनेति । रोगादिना व्रणे तु दक्षिणेर्म इत्येवेति भावः ।

dakṣiṇermā lubdhayoge — lubdha [means] a hunter (vyādha); in connection with him, the form "dakṣiṇermā" — [with] the affix aniC and the bahuvrīhi — is irregularly prescribed (nipātyate). The analysis is "he in which is a wound on the right (dakṣiṇe īrmaṃ yasya)." The gloss of "īrma" is "vraṇa" (wound); although [the two members stand] in different case-relations (vyadhikaraṇa), the bahuvrīhi [holds] because of the irregular prescription (nipātana). With aniC, by "yasyeti ca" [6.4.148] the a-kāra is elided, giving the form dakṣiṇerma- [→ dakṣiṇermā]. Explaining the word lubdha, he says "by a hunter (vyādhena)." But when the wound is caused by disease and the like [not by a hunter], [the form is] simply "dakṣiṇerma" [without this special formation]: this is the idea.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 209 १ अनङादेश इति—साहचर्यात् ङित्त्वश्रवणाच्चास्यादेशत्वमिति भावः । २ एकदेश इवेति—तदेकान्तग्रहणमिति वार्तिकं गुणसमुदायो द्रव्यमिति पतञ्जलिमते, गन्धोऽवयव इति तद्भाव इत्यन्ये । ३ पादस्य लोप इति—पादस्य पादिति नोक्तम्, प्रतिपदो-क्ततयास्यैव ‘पादः पत्’ इत्यत्र ग्रहणापत्तौ पादयतेः क्विपि पद इत्यस्यानापत्तेः ।

SK 866 · A 5.4.127V

इच् कर्मव्यतिहारे ॥ ८६६ ॥

ic karmavyatihāre

ic karmavyatihāre — In [a bahuvrīhi denoting] mutual exchange of action (karma-vyatihāra), ic [is the compound-final, samāsānta].

Rule. After a bahuvrīhi denoting reciprocal action (karma-vyatihāra, SK 846), the samāsānta ic (the sound i with marker c) is added.

Example.

keśeṣu keśeṣu gṛhītvā… → keśa + keśa (SK 846) → ic → with lengthening of the first member → keśākeśi, "a hair-pulling fight".

musalāmusali, "a fight with pestles".

Siddhānta-kaumudī

कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिस्तस्मादिच् स्यात्समासान्तः । केशाकेशि । मुसलामुसलि ॥

The bahuvrīhi that is in the sense of mutual exchange of action (karma-vyatihāra) — from that, ic occurs as the compound-final (samāsānta). keśākeśi ("a hair-pulling fight"). musalāmusali ("a fight with pestles").

Bālamanoramā

इच् कर्मव्यतिहारे - इच्कर्मव्यतिहारे । समासान्त इति । तद्धित इत्यरि ज्ञेयम् । केशाकेशीति । अत्र प्रक्रिया प्रागेव प्रदर्शिता ।

ic karmavyatihāre — ic karmavyatihāre. "samāsāntaḥ" — it is to be understood here too that [this samāsānta] falls under the "taddhita" [adhikāra]. "keśākeśi" — here the derivational procedure (prakriyā) has already been shown earlier.

SK 867 · A 5.4.128V

द्विदण्ड्यादिभ्यश्च ॥ ८६७ ॥

dvidaṇḍyādibhyaśca

dvidaṇḍyādibhyaś ca — And for [the sake of] dvidaṇḍi and the rest [of the group, the affix ic is provided in forming the bahuvrīhi].

Rule. ic is added also to form dvidaṇḍi and the other words of its list. The sūtra's dative means "for the sake of these words".

Example.

dvau daṇḍau yasmin praharaṇe, "the weapon in which there are two staffs" → dvi + daṇḍa → ic → dvidaṇḍi praharaṇam.

dvimusali, ubhāhasti, ubhayāhasti.

Siddhānta-kaumudī

तादर्थ्ये चतुर्थ्येषा । एषां सिद्ध्यर्थमिच् प्रत्ययः स्यात् । द्वौ दण्डौ यस्मिन्प्रहरणे तद् द्विदण्डि प्रहरणम् । द्विमुसलि । उभाहस्ति । उभयाहस्ति ॥

This [ending in dvidaṇḍyādibhyaḥ] is a dative (caturthī) in the sense of purpose (tādarthya). For the accomplishment (siddhi) of these [words] the affix ic is added. "The weapon in which there are two staffs (daṇḍa)" — that weapon is dvidaṇḍi. dvimusali. ubhāhasti. ubhayāhasti.

Bālamanoramā

द्विदण्ड्यादिभ्यश्च - द्विदण्डआदिभ्यश्च । द्विदण्डआदिषु इदन्तानामेव निपातनात्तेभ्यः परत्वेन इच्प्रत्ययविधिरनर्थक इत्याशङ्क्य नेयं पञ्चमीत्याह — तादर्थ्ये चतुर्थ्येषेति । द्वौ दण्डाविति । कर्मव्यतिहाराभावेऽपि वैरूप्येऽपि बहुव्रीहिरिच्प्रत्ययश्च निपात्यते । द्विदण्डीति । दण्डादण्डीतिवत् प्रक्रिया । कर्मव्यतिहाराऽभावात् पूर्वपदस्य न दीर्घ इति विशेषः । द्विमुसलीति । द्वे मुसले यस्मिन् प्रहरणे इति विग्रहः । उभाहस्ति । उभयाहस्तीति । उभौ हस्तौ यस्मिन् प्रहरण इति विग्रहः ।उभयोऽन्यत्रे॑ति नित्यमयचि प्राप्ते निपातनेन विकल्प्यते । कर्मव्यतिहाराभावेऽपि दीर्घश्च ।

dvidaṇḍyādibhyaś ca — Objection: Since in the dvidaṇḍi group the words are irregularly formed (nipātana) as already ending in i (idanta), a rule prescribing the affix ic "after them" [reading dvidaṇḍyādibhyaḥ as an ablative] would be pointless. Response: Anticipating this, he says this is not an ablative (pañcamī): "it is a dative in the sense of purpose (tādarthya)." On "two staffs (dvau daṇḍau)": even without reciprocity of action (karmavyatihāra) and even with dissimilarity of form (vairūpya), the bahuvrīhi together with the affix ic is irregularly formed (nipātyate). On dvidaṇḍī: the procedure is as in daṇḍādaṇḍi, the difference being that, since there is no reciprocity of action, the prior member is not lengthened. On dvimusalī: the vigraha is "the weapon in which there are two pestles (musala)." On ubhāhasti, ubhayāhasti: the vigraha is "the weapon in which there are both hands (hasta)." The affix ayac, which by "ubhayo'nyatra" would obligatorily apply [yielding ubhaya-], is made optional by the irregular formation [so that both ubhā- and ubhayā- arise]; and, even without reciprocity of action, there is lengthening [ubhā].

SK 868 · A 5.4.129V

प्रसम्भ्यां जानुनोर्ज्ञुः ॥ ८६८ ॥

prasambhyāṃ jānunorjñuḥ

prasambhyāṃ jānunor jñuḥ (5.4.129) — After pra and sam, jñu is the substitute for jānu, in a bahuvrīhi.

Rule. After pra and sam, the word jānu "knee" is replaced by jñu in a bahuvrīhi. A substitute (ādeśa) takes the place of the original (sthānin).

Example.

pragate jānunī yasya, "whose knees are advanced" → pra + jānu → jānu → jñu → prajñuḥ. Likewise saṃjñuḥ.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां परयोर्जानुशब्दयोर्ज्ञुरादेशः स्याद्बहुव्रीहौ । प्रगते जानुनी यस्य प्रज्ञुः । संज्ञुः ॥

For the two words jānu following these two (pra and sam), jñu becomes the substitute (ādeśa) in a bahuvrīhi. prajñuḥ — "he whose two knees (jānunī) are advanced (pragate)." saṃjñuḥ.

Bālamanoramā

प्रसम्भ्यां जानुनोर्ज्ञुः - प्रसंभ्यां । जानुशब्दयोरिति.॒प्र॑ 'सम्' इति पूर्वपदद्वित्वादुत्तरपदभूतजानुशब्दस्यापि द्वित्वं बोध्यम् । 'जानुन' इत्युक्ते तुप्रत्ययः, परश्चे॑त्यधिकारात् पञ्चम्यन्तत्वसंभवाज्ज्ञोः प्रत्ययत्वं च सम्भाव्येत । तस्यादेशत्वसिद्धये षष्ठीद्विवचननिर्देशः । तदाह — ज्ञुरादेश इति । प्रज्ञुरिति ।प्रादिभ्यो धातुजस्ये॑ति समासः । संज्ञुरिति । सङ्गते जानुनी यस्येति विग्रहः ।

prasambhyāṃ jānunor jñuḥ — Regarding "of the words jānu": because of the duality of the prior member ("pra" and "sam" being two), the duality of the word jānu that is the latter member should also be understood [whence the dual "jānunoḥ," "of the two jānus"]. Were it said merely "jānun-", then, because of the governing rule "paraś ca" [under which an affix follows], and since [jānu] could then be construed as ending in the ablative, the affix-hood (pratyayatva) of jñu might be supposed [i.e. jñu might be taken as an affix added after jānu]. To establish that it is a substitute (ādeśa) [and not an affix], the genitive-dual form [jānunoḥ] is used [the genitive marking the substituend by ṣaṣṭhī sthāneyogā]. Hence he says "jñu is the substitute." As for prajñuḥ: the compound is by "prādibhyo dhātujasya…" [the rule permitting the prādi compound]. As for saṃjñuḥ: the analysis is "he whose two knees are drawn together (saṅgate)."

SK 869 · A 5.4.130V

ऊर्ध्वाद्विभाषा ॥ ८६९ ॥

ūrdhvādvibhāṣā

ūrdhvādvibhāṣā — After ūrdhva, optionally (vibhāṣā) [jānu → jñu, in a bahuvrīhi].

Rule. After ūrdhva "upright", jānu → jñu is optional.

Example.

ūrdhve jānunī yasya → with the substitute → ūrdhvajñuḥ; without it → ūrdhvajānuḥ.

Siddhānta-kaumudī

ऊर्ध्वज्ञुः । ऊर्ध्वजानुः ॥

ūrdhvajñuḥ. ūrdhvajānuḥ. [Both forms are valid: with the jñu substitute, ūrdhvajñu; without it, ūrdhvajānu.]

Bālamanoramā

ऊर्ध्वाद्विभाषा - ऊध्र्वाद्विभाषा । ऊध्र्वशब्दात् परो यो जानुशब्दस्तस्य ज्ञुरादेशो वा स्यात्, बहुव्रीहावित्यर्थः । ऊध्र्वज्ञुरिति । ऊर्ध्वे जानुनी यस्येति विग्रहः ।

ūrdhvādvibhāṣā — ūrdhvād vibhāṣā. The meaning is: of the word jānu which follows the word ūrdhva, jñu is optionally (vā) the substitute (ādeśa), in a bahuvrīhi. "ūrdhvajñuḥ" — the analysis: "whose two knees are raised" (ūrdhve jānunī yasya).

SK 870 · A 5.4.132V

धनुषश्च ॥ ८७० ॥

dhanuṣaśca

dhanuṣaś ca — And for a bahuvrīhi ending in dhanus, [the substitution anaṅ is made for the final].

Rule. For a bahuvrīhi ending in dhanus "bow", the substitute anaṅ is made. Because its marker is ṅ, anaṅ replaces only the final sound, the s.

Example.

śārṅgaṃ dhanur yasya, "whose bow is of horn" → śārṅga + dhanus → final s → an → dhanvan- (the u becomes v before the vowel) → nominative śārṅgadhanvā.

Siddhānta-kaumudī

धनुरन्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशः स्यात् । शार्ङ्गधन्वा ॥

For a bahuvrīhi ending in dhanus, the substitution anaṅ takes place. Example: śārṅgadhanvā.

Bālamanoramā

धनुषश्च - धनुषश्च ।ऊधसोऽनङि॑ति पूर्वसूत्रं स्त्रीप्रत्ययादिकारे व्याख्यातं, तस्मादनङित्यनुवर्तते । तदाह — अनङादेश इति । ङित्त्वादन्तादेश इति भावः । द्विधन्वेति । द्वे धनुषी यस्येति विग्रहः । समासे द्विधनुशब्दे सकारस्य अनङादेशः । ङकार इत् । अकार उच्चारणार्थः । उकारस्य यणिति भावः । शाङ्र्गधन्वेति । शृङ्गस्येदं शाङ्र्गं ।तस्येद॑मित्यण्, तत् धनुर्यस्येति विग्रहः । समासे शाङ्र्गधनुःशब्दे सकारस्यानङ्, ङकार इत्, अकार उच्चारणार्थः । उकारस्य यणिति भावः । महिम्नःस्तवेस्वलावण्याशंसाधृतधनुषमि॑ति प्रयोगस्त्वार्षः ।

dhanuṣaś ca — The preceding sūtra "ūdhaso'naṅ" was expounded in the section on feminine affixes; from it "anaṅ" carries forward by anuvṛtti. Accordingly he says "the substitution anaṅ." Since it is ṅit, it is a substitute for the final (antādeśa) [by "ṅic ca"]. On dvidhanvā: the vigraha is "he who has two bows (dhanus)"; in the compound word dvidhanus, anaṅ is substituted for the s-kāra — the ṅ-kāra being an it, the a-kāra for pronunciation — and there is yaṇ for the u-kāra [dhanu → dhanv]. On śārṅgadhanvā: śārṅga means "made of horn (śṛṅga)," by the affix aṇ under "tasyedam"; the vigraha is "he whose bow (dhanus) is that [of horn]." In the compound word śārṅgadhanus, anaṅ [is substituted] for the s-kāra, the ṅ-kāra an it, the a-kāra for pronunciation, and there is yaṇ for the u-kāra. But the usage "sva-lāvaṇyāśaṃsā-dhṛta-dhanuṣam" in the Mahimnaḥstava is an ārṣa (irregular, "seer's") usage.

SK 871 · A 5.4.133V

वा संज्ञायाम् ॥ ८७१ ॥

vā saṃjñāyām

vā saṃjñāyām — Optionally (vā) in a proper name (saṃjñā) [the anaṅ substitute for dhanus at the end of a bahuvrīhi applies].

Rule. When the compound is a name, the anaṅ of SK 870 is optional.

Example.

śataṃ dhanūṃṣi yasya (a name) → with anaṅ → śatadhanvā; without it → śatadhanuḥ.

Siddhānta-kaumudī

शतधन्वा । शतधनुः ॥

śatadhanvā. śatadhanuḥ. [Both forms are valid: with anaṅ, śatadhanvā; without it, śatadhanuḥ.]

Bālamanoramā

वा संज्ञायाम् - वा शंज्ञायां । 'धनुषश्च' इत्युक्तोऽनङ् संज्ञायां वा स्यादित्यर्थः । शतधन्वेति । शतधन्वा नाम राजविशेषः स्यमन्तकोपाक्याने प्रसिद्ध । जायाया निङ् । आदेश इति ।प्रत्ययः, परश्चे॑त्यधिकारस्थत्वेऽपि ङित्त्वादन्तादेशोऽयमिति भावः ।

vā saṃjñāyām — vā saṃjñāyām. The meaning is: the anaṅ substitute stated by [the sūtra] "dhanuṣaś ca" occurs optionally (vā) when [the compound] is a proper name (saṃjñā). "śatadhanvā" — Śatadhanvā is the name of a particular king, well known in the Syamantaka episode (syamantakopākhyāna). [Then, on the following rule jāyāyā niṅ:] in the word jāyā, niṅ [is the substitute]. "ādeśaḥ" — although it stands under the adhikāra "pratyayaḥ" and "paraś ca" [which prescribes that affixes follow], because it is ṅit this is a final substitute (antādeśa) — such is the idea.

translator notes

textual From 'jāyāyā niṅ' onward the block treats the following sūtra (5.4.134 jāyāyā niṅ) — why niṅ, though under the 'pratyayaḥ paraś ca' adhikāra, functions as an antādeśa by virtue of its ṅit marking. This material appears to have been bundled here across the sūtra boundary; it is translated as transmitted.

SK 872 · A 5.4.134V

जायाया निङ् ॥ ८७२ ॥

jāyāyā niṅ

jāyāyā niṅ — 5.4.134 — In place of jāyā [as the final member of a bahuvrīhi], the substitute niṅ occurs.

Rule. For a bahuvrīhi ending in jāyā "wife", the substitute niṅ is made. Its marker ṅ makes it a substitute for the final sound only, so jāyā → jāy-ni.

Example.

yuvatir jāyā yasya, "whose wife is young" → yuvati + jāyā → final ā → ni → yuvati-jāyni- → finished by SK 873.

Siddhānta-kaumudī

जायान्तस्य बहुव्रीहेर्निङादेशः स्यात् ॥

For a bahuvrīhi ending in jāyā, the substitute (ādeśa) niṅ is enjoined [in place of jāyā].

SK 873 · A 6.1.66V

लोपो व्योर्वलि ॥ ८७३ ॥

lopo vyorvali

lopo vyorvali — There is elision (lopa) of a v-kāra and a y-kāra when a val consonant follows.

Rule. A v or a y is elided when a consonant of the group val (every consonant except y) follows.

Example.

yuvati-jāyni- → the y stands before n, a val consonant → y dropped → jāni → yuvati treated as masculine (SK 831) → yuvajāniḥ, "whose wife is young".

Siddhānta-kaumudī

वकारयकारयोर्लोपः स्याद्धलि । पुंवद्भावः । युवतिर्जाया यस्य युवजानिः ॥

There is elision (lopa) of a v-kāra and a y-kāra when a val consonant follows. [Then] the puṃvadbhāva (treatment [of the feminine stem] as masculine). "Whose wife is young" (yuvatir jāyā yasya): yuvajāniḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 209

—लोपो व्योर्वलि । व्योर्लोपः इति वक्तव्ये ‘वेरपृक्तलोपाद्वलिलोपः पूर्वविप्रतिषेधेन’ इति ज्ञापयितुमादौ विधेयनिर्देशः कृतः । तेन सुखीयतेः किपि सुखीरिति सिद्धम्

Bālamanoramā

लोपो व्योर्वलि - लोपो व्योर्वलि । 'व्'य् अनयोद्र्वन्द्वात् षष्ठीद्विवचनम् । तदाह — वकारयकारयोरिति । पुंवद्भाव इति ।स्त्रियाः पुंवदि॑त्यनेने॑ति शेषः । युवजानिरिति । जायाशब्दे यकारादाकारस्य निङ् ।

lopo vyorvali — lopo vyorvali. "vyoḥ" is the genitive dual (ṣaṣṭhī-dvivacana) from the dvandva of these two, v and y. He states this with "of a v-kāra and a y-kāra" (vakāra-yakārayoḥ). "puṃvadbhāvaḥ" — supply: "by [the rule] strīyāḥ puṃvat…". "yuvajāniḥ" — in the word jāyā, niṅ [is substituted] for the ā-kāra following the y-kāra [yielding jāni].

translator notes

textual The source prose reads स्याद्धलि (syād dhali); the correct condition is स्याद्वलि (syād vali), since the sūtra is lopo vyor vali (val, not hal). The द्व↔द्ध (v/dh) confusion is a common OCR/transmission slip; "val" is rendered accordingly.

SK 874 · A 5.4.135V

गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ ८७४ ॥

gandhasyedutpūtisusurabhibhyaḥ

gandhasya id ut-pūti-su-surabhibhyaḥ (5.4.135) — For [the word] gandha, [the final vowel becomes] i (id), after the prior members ut, pūti, su, and surabhi [in a bahuvrīhi].

Rule. After ut, pūti "foul", su and surabhi "fragrant", the final of gandha is replaced by i.

Example.

śobhano gandho 'sya → su + gandha → final a → i → sugandhiḥ, "fragrant".

udgandhiḥ, pūtigandhiḥ, surabhigandhiḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika: only when the smell is perceived as an undivided part of the thing (tad-ekānta): sugandhi puṣpam, sugandhi salilam, sugandhir vāyuḥ. Not for a merchant whose goods are fine scents: sugandha āpaṇikaḥ, where the scents are separate things.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो गन्धस्येकारोऽन्तादेशः स्यात् । उद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । सुगन्धिः । सुरभिगन्धिः ।

After these [ut, pūti, su, surabhi], for gandha there is i (ikāra) as final substitute (antādeśa). [Examples:] udgandhiḥ; pūtigandhiḥ; sugandhiḥ; surabhigandhiḥ.

vārttika

गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम्

(vārttika) "gandhasyettve tad-ekānta-grahaṇam" — In the ittva (i-substitution) of gandha, there must be mention of "tad-ekānta" [the fragrance being perceived as an inseparable single-domain of the substance].

(वार्तिकम्) ॥ एकान्तः एकदेश इव अविभागेन लक्ष्यमाणः इत्यर्थः । सुगन्धि पुष्पं सलिलं च । सुगन्धिर्वायुः । नेह शोभना गन्धाः द्रव्याण्यस्य सुगन्ध आपणिकः ॥

(This is a vārttika.) "ekānta" means: perceived without division (avibhāgena), as if a single part (ekadeśa iva). [Thus:] "a fragrant flower and water" (sugandhi puṣpaṃ salilaṃ ca); "fragrant wind" (sugandhir vāyuḥ). Not here [does ittva apply]: "he whose commodities (dravyāṇi) are fine fragrances (śobhanā gandhāḥ) is a sugandha merchant (āpaṇika)" — [there the fragrances are separate substances, so no ittva].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 209

—गन्धस्येत्—। तकार उच्चारणार्थं इत्याशयेनाह—इकारोऽन्तादेश इति । ‘आदेः परस्य’ इतीह न भवति ‘समासान्ताः’ इत्यधिकारात् ॥ अत्र केचिदाहुः । इकारस्य प्रत्ययत्वेपि न क्षतिः ‘यस्येति च’ इति लोपेनोद्गन्धिरित्यादिरूपसिद्धेः । न च ‘तित्स्वरितम्’ इत्यन्तस्वरितलापत्तिर्न शङ्खा, तकारस्योच्चारणार्थलाभ्युपगमात् । नापि षष्ठीनिर्देशादादेशलमेव न प्रत्ययलमिति वाच्यम् । ‘गापोष्टक्’ इत्यादिप्रत्ययविधिष्वपि षष्ठीदर्शनादिति ॥—अविभागेनेति । एवं च गुणवाचिन एव ग्रहणं, न तु द्रव्यवाचिन इति फलितोऽर्थः ॥—द्रव्याणीति । अस्ति च गन्धशब्दो द्रव्यवचनः ‘वहति जलमियं पिनष्टि गन्धान्’ इति प्रयोगात् । ‘गन्धस्तु सौरभे गृत्ये गन्धके गर्वलेशयोः । स एव द्रव्यवचनो बहुत्वे पुंसि च स्मृतः’ इति कोशाच्च ॥ केचित्तु ‘गन्धस्येत्वे’ इति वार्तिके तदेकान्तशब्देन स्वाभाविकत्वं विवक्षितं तेनागन्तुकस्य नेत्याहुः ॥ तथा च भट्टिः । ‘आघ्रायिवान् गन्धवहः सुगन्धः’ इति ॥ व्याख्यातं च जयमङ्गलायाम्—‘गन्धस्य’ इत्यादिनेकारः समासान्तो न, ‘गन्धस्येत्वे तदेकान्तग्रहणम्’ इति वचनात् । सुगन्ध आपणिक इति यथेति ॥ अत एव ‘भग्नवालसहकारसुगन्धौ’ इत्यादीनां प्रामादिकत्वं दुर्घटवृत्तिकृतोक्तम्

Bālamanoramā

गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः - गन्धस्येदुत् । 'गन्धस्य-इत्' इति च्छेदः । एभ्य इति । उत्-पूति-सु-सुरभि-एतेभ्यः इत्यर्थः । इकारोऽन्तादेश इति । पूर्वोत्तरसाहचर्यादिकार आदेश एवेति भावः । समासान्ताधिकारात्आदेः परस्ये॑ति न भवति । उद्नन्धिरिति । उद्गतो गन्धो यस्येति विग्रहः । पूतिगन्धिरिति । पूतिशब्दोऽसुरबौ । पूर्तिर्गन्धो यस्येति विग्रहः । सुगन्धिरिति । शोभनो गन्धो यस्येति विग्रहः । पूतिगन्धिरिति । पूतिशब्दोऽसुरभौ । पूर्तिर्गन्धो यस्येति विग्रहः । सर्वत्रवायु॑रिति विशेष्यम् । तदेकान्तेति । तस्य =विशेष्यभूतद्रव्यस्य, एकान्तः=एकदेश इव प्रतीयमान इत्यर्थः । अत्र गन्धस्य गुणस्य द्रव्यैकदेशत्वं न युज्यत इत्याशङ्क्य एकान्तशब्द एकदेशवदविभक्ते लाक्षणिक इत्याह — एकान्त एकदेश इवेति । सुगन्धि पुष्पं सलिलं चेति । अत्र गन्धस्य पुष्पात्सलिलाच्च द्रव्यात्पृथगलक्ष्यमाणत्वादिति भावः । सु शोभना इति । 'सु' इत्यस्य व्याख्यानं-शोभना इति । गन्धा इति । गन्धवन्त इत्यर्थः ।गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः॑ इति लुक् । द्रव्याणीति । चन्दनादीनीत्यर्थः । 'गन्धा' इत्यस्य विशेष्यमेतत् । गन्धशब्दस्य नपुंसकद्रव्यविशेषणत्वेऽपि नियतलिङ्गत्वात्पुंस्त्व#ं युज्यते ।गन्धस्तु सौरभे नृत्ये गन्धके गर्वलेशयोः । स एव द्रव्यवचनो बहुत्वे पुंसि च स्मृतः॑ इति कोशात् । गन्ध आपण इति । अत्र गन्धशब्दवाच्यानां चन्दनादिद्रव्याणां विशेष्यभूतापणापेक्षया पृथग् लक्ष्यमाणत्वादित्त्वं नेति भावः ।

gandhasyedut — The division is "gandhasya it." "ebhyaḥ" means: after these — ut, pūti, su, surabhi. "i as final substitute": from the association with what precedes and follows (pūrva-uttara-sāhacarya), it is precisely i that is the substitute — such is the intent. Because of the samāsānta governing heading (adhikāra), the [substitution] does not become "of the first [sound] of the following [member]" (ādeḥ parasya); [rather it replaces the final of gandha]. "udgandhiḥ": the analysis is "one whose fragrance has risen up (udgataḥ)." "pūtigandhiḥ": the word pūti [denotes] a foul (asurabhi) [smell]; the analysis is "one whose smell is pūti (foul)." "sugandhiḥ": the analysis is "one whose fragrance is fine (śobhana)." Everywhere "vāyu" (wind) is the [understood] qualificand.

"tad-ekānta": "tasya" = of the substance that is the qualificand; "ekānta" = perceived as if a single part (ekadeśa iva) — such is the meaning. Here, objecting that a quality (guṇa) such as fragrance cannot properly be a part of a substance (dravya-ekadeśatva), [he explains that] the word ekānta is used figuratively (lākṣaṇika) for what is undivided, as-if-a-part (ekadeśavat); this he states with "ekānta ekadeśa iva." "sugandhi puṣpaṃ salilaṃ ca": here, because the fragrance is perceived as not separate (apṛthak) from the substance, whether flower or water — such is the intent. "su = śobhanā": the explanation of "su" is "fine (śobhanā)." "gandhāḥ": meaning "possessing fragrance (gandhavantaḥ)"; by "guṇavacanebhyo matupo lug iṣṭaḥ," [there is] luk (elision) of the matup. "dravyāṇi": meaning "sandalwood and the like (candanādīni)"; this is the qualificand of "gandhāḥ." Although the word gandha qualifies a neuter substance, because it has a fixed gender (niyata-liṅgatva) its masculinity (puṃstva) is appropriate — as from the lexicon: "gandha [is used] for fragrance, for a dance, for sulphur, for pride, and for a trace; the same, when denoting a substance, is remembered as masculine in the plural." "gandha āpaṇaḥ": here, because the substances such as sandalwood denoted by the word gandha are perceived as separate (pṛthak) with respect to the qualificand shop (āpaṇa), there is no ittva — such is the intent.

translator notes

textual The source repeats the pūtigandhiḥ gloss (pūti-śabdo 'surabhau; pūtir gandho yasya) a second time by dittography; rendered once here. Pratīka guṇavacanebhyo matupo lug iṣṭaḥ left unnumbered.

SK 875 · A 5.4.136V

अल्पाख्यायाम् ॥ ८७५ ॥

alpākhyāyām

alpākhyāyām (5.4.136) — When a small amount (alpa) is denoted, [an i-kāra becomes the final substitute of the word gandha at the end of a bahuvrīhi].

Rule. The final of gandha is replaced by i also when a small trace (alpa) is meant.

Example.

sūpasya gandho (leśo) yasmin, "in which there is a trace of soup" → sūpa + gandha → i → sūpagandhi bhojanam; ghṛtagandhi, "with a trace of ghee".

Watch out. The lexicon Viśvaprakāśa lists "trace" among the meanings of gandha, beside "fragrance", "connection" and "pride".

Siddhānta-kaumudī

सूपस्य गन्धो लोशो यस्मिंस्तत् सूपगन्धि भोजनम् । घृतगन्धि । गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोः इति विश्वः ॥

Food (bhojana) in which there is a gandha — a trace (leśa) — of soup (sūpa) is sūpagandhi ("the food in which is a trace of soup"). Likewise ghṛtagandhi (having a trace of ghee). Viśva[prakāśa lexicon]: "gandha, gandhaka [denotes] fragrance (āmoda), trace (leśa), connection (sambandha), and pride (garva)."

Tattvabodhinī

NSP p. 209

—अल्पाख्यायाम् । अल्पवाचिनो गन्धस्येकारान्तादेशः स्यात् बहुव्रीहौ ॥—सूपस्य गन्ध इति । अत एव ज्ञापकाद्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । यद्वा फलितार्थकथनमेतत् । सूपो गन्धो यस्मिन्नित्येव विग्रहः । गन्धशब्दस्य विशेषणत्वेऽप्यस्मादेव ज्ञापकात् परनिपातः

Bālamanoramā

अल्पाख्यायाम् - अल्पाख्यायाम् । अल्पवचने सति गन्धशब्दस्य इकारोऽन्तादेशः स्याद्बहुव्रीहावित्यर्थः । 'लेशः' इति गन्धशब्दस्य विवरणम् । सूपस्य गन्धो यस्मिन्नित्येव विग्रहः । सूपगन्धि भोजनमिति । उत्पूतिसुसुरभिपूर्वंकत्वाऽभावादेकान्तत्वाऽभावाच्चाऽप्राप्ते वचनमिदम् । व्यधिकरणपदानामपि क्वचिदस्ति बहुव्रीहिरिति मूल एवानुपदं वक्ष्यते । घृतगन्धीति । घृतस्य गन्धो लेशो यस्मिन्निति विग्रहः । गन्धशब्दस्याऽल्पवाचित्वे प्रमाणमाह — गन्धो गन्धक इति ।

alpākhyāyām — When a small amount (alpa) is expressed, an i-kāra becomes the final substitute (antādeśa) of the word gandha in a bahuvrīhi: this is the meaning. The word "leśa" (trace) [in Bhaṭṭoji's sentence] is the gloss of the word gandha. The analysis (vigraha) is simply "that in which is the gandha of soup." Regarding "sūpagandhi bhojanam": this statement is [made] for a case not otherwise obtained (aprāpta), because [here gandha] is not preceded by ut, pūti, su, or surabhi, and because there is no exclusive/invariable sense (ekāntatva) [of a foul or fine smell]. That there can, in certain cases, be a bahuvrīhi even of members standing in different case-relations (vyadhikaraṇa-pada) will be stated just below (anupadam) in the mūla [Bhaṭṭoji's text] itself. As for ghṛtagandhi: the analysis is "that in which is a trace (leśa) of ghee." He states the authority (pramāṇa) for the word gandha denoting "a little" with "gandho gandhaka…" [the Viśva citation].

translator notes

textual The source reads लोशो (lośo); read leśo (leśa, 'trace'), which the Bālamanoramā confirms as its gloss of gandha. The transmitted reading is followed as evidently intended, without emendation of the source.

SK 876 · A 5.4.137V

उपमानाच्च ॥ ८७६ ॥

upamānācca

upamānācca — And after a standard of comparison (upamāna) as prior member [an i-kāra is the final substitute for the word gandha at the end of a bahuvrīhi].

Rule. And after a standard of comparison (upamāna) as prior member, the final of gandha is replaced by i.

Example.

padmasyeva gandho 'sya, "whose scent is like a lotus's" → padma + gandha → i → padmagandhi.

Siddhānta-kaumudī

पद्मस्येव गन्धोऽस्य पद्मगन्धि ॥

That whose scent is like that of a lotus: padmagandhi ("lotus-scented"). [Here gandha, following an upamāna prior member, takes the final i-substitute.]

Bālamanoramā

उपमानाच्च - उपमानाच्च । उपमानवाचिपूर्वपदात्परस्यापि गन्धशब्दस्य इकारोऽन्तादेशः स्याद्बहुव्रीहावित्यर्थः । पद्मस्येवेति । फलितार्थकथनमिदम् । पद्मगन्ध इव गन्धो यस्येति विग्रहः । पद्मपदं पद्मसंबन्धिगन्धसदृशो लाक्षणिकम् ।सप्तम्युपमानपूर्वपदस्ये॑ति समासः ।

upamānācca — upamānācca. The meaning is: an i-kāra becomes the final substitute (antādeśa) of the word gandha when it too follows a prior member denoting a standard of comparison (upamāna-vācin), in a bahuvrīhi. "padmasyeva" ("as of a lotus") — this states the resultant meaning. The analysis (vigraha) is: "whose scent is like a lotus-scent" (padmagandha iva gandho yasya). The word padma is figurative (lākṣaṇika) for "resembling the scent connected with a lotus." The compound is formed by [the vārttika] "saptamy-upamāna-pūrvapadasya" [a bahuvrīhi whose prior member is a locative or a standard of comparison].

SK 877 · A 5.4.138V

पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः ॥ ८७७ ॥

pādasya lopo'hastyādibhyaḥ

pādasya lopo'hastyādibhyaḥ — In a bahuvrīhi, there is deletion (lopa) of [the word] pāda [when it stands] after a term of comparison (upamāna) other than hastin and the rest (a-hastyādi).

Rule. In a bahuvrīhi, the word pāda "foot" is elided when it stands after a standard of comparison — except after hastin "elephant" and the words of its list. This counts as a samāsānta, applied by way of the original word.

Example.

vyāghrasyeva pādāv asya, "whose feet are like a tiger's" → vyāghra + pāda → pāda elided → vyāghrapāt.

Applies when / blocked by. After hastin and its list pāda stays: hastipādaḥ, kusūlapādaḥ.

Siddhānta-kaumudī

हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परस्य पादशब्दस्य लोपः स्याद्बहुव्रीहौ । स्थानिद्वारेणायं समासान्तः । व्याघ्रस्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहस्त्यादिभ्यः किम् । हस्तिपादः । कुसूलपादः ॥

In a bahuvrīhi, the word pāda is deleted (lopa) when it stands after a term of comparison (upamāna) other than hastin and the rest. This is a samāsānta by way of the substituend (sthānin). Example: vyāghrasyeva pādāvasya — vyāghrapāt ("he whose feet are like a tiger's"). Why "other than hastin and the rest (a-hastyādi)"? [Because there] hastipādaḥ, kusūlapādaḥ [retain pāda].

Tattvabodhinī

NSP p. 209

—पादस्य—। यद्ययं लोपः समासान्तो न स्यात् ‘आदेः परस्य’ इत्यादेः स्यात् । शैषिकः कपूच प्रसज्येत । ‘शेषाद्विभाषा’ इत्यत्र समासान्तापेक्षस्य शेषस्याश्रयणादत आह—समासान्त इति । कथं पुनरभावो भावस्यावयवः स्यात्तत्राह—स्थानिद्वारेणेति । वचनवलादौपचारिकमवयवत्वं गृह्यत इति भावः

Bālamanoramā

पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः - पादस्य लोपः । 'अहस्त्यादिभ्य' इति च्छेदः । उपमानादित्यनुवर्तते । तदाह — हस्त्यादिवर्जितादिति ।आदेः परस्ये॑त्यप्रवृत्तये आह — समासान्तो बहुव्रीहाविति । शैषिकस्य कपो निवृत्त्यर्थमपि लोपस्य समासान्तत्वम् । अन्यताऽनुक्तसमासान्तत्वात्कप्प्रसज्येत । नन्वभावात्मकस्य लोपस्य कथं समासान्तावयवत्वमित्यत आह — स्थानीति । व्याघ्रस्येवेति । फलितार्थकथनमिदम् । व्याघ्रपादाविव पादावस्येति विग्रहः ।सप्तम्युपमानपूर्वपदस्ये॑ति समासः ।

pādasya lopo'hastyādibhyaḥ — The word-division is "a-hastyādibhyaḥ." "From a term of comparison (upamāna)" carries forward by anuvṛtti; accordingly he says "other than hastin and the rest." To forestall the application of "ādeḥ parasya," he says "it is a samāsānta in the bahuvrīhi": the lopa is also treated as a samāsānta in order to preclude the śaiṣika kap; otherwise, since [the compound] would then be one whose samāsānta is unstated, kap would be occasioned. Objection: How can a lopa, being of the nature of an absence, be a constituent (avayava) of the compound as a samāsānta? Response: To this he says "by way of the substituend (sthānin)." On "like a tiger's": this states the resultant sense — the vigraha is "he whose feet are like a tiger's feet"; the compound is by "saptamyupamānapūrvapadasya…"

SK 878 · A 5.4.139V

कुम्भपदीषु च ॥ ८७८ ॥

kumbhapadīṣu ca

kumbhapadīṣu ca (5.4.139) — And in [the class of words] kumbhapadī etc. [the elision of pāda and the affix ṅīp are irregularly prescribed, in the feminine].

Rule. In kumbhapadī and the words of its list, the elision of pāda and the feminine affix ṅīp are laid down ready-made, in the feminine.

Example.

kumbha iva pādāv asyāḥ → kumbha + pāda → pāda → pad (SK 414) → ṅīp → kumbhapadī, "pot-footed [woman]".

Applies when / blocked by. Only in the feminine; the masculine is kumbhapādaḥ.

Siddhānta-kaumudī

कुम्भपद्यादिषु पादस्य लोपो ङीप् च निपात्यते स्त्रियाम् ॥ पादः पत् SK 414 ॥ कुम्भपदी । स्त्रियाम् किम् । कुम्भपादः ॥

In kumbhapadī etc., the elision (lopa) of pāda and [the affix] ṅīp are irregularly prescribed (nipātyate) in the feminine (striyām). pāda [becomes] pad (SK 414). kumbhapadī. Why "in the feminine"? [Because in the masculine it is] kumbhapādaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 209–210

—कुम्भपदीषु च । बहुवचननिर्देशाद्गणपाठसामर्थ्याच्चाप्यर्थावगतिरित्यभिप्रेत्याह—कुम्भपद्यादिष्विति । इह गणे कुम्भपदी एकपदी जानपदीत्येवं समुदाया एव पठ्यन्ते तस्य च प्रयोजनं विषयविशेषपरिग्रह इत्याशयेनाह—स्त्रियामिति । यच्चेहोपमानपूर्वं संख्यापूर्वं च पठ्यते तस्य सिद्धे लोपे नित्यङीवर्थं वचनं, तेन ‘पादोऽन्यतरस्याम्’ इति विकल्पो न भवति ॥—द्विदन्ति । द्वौ दन्तावस्य जातौ । शिशुलावस्था त्विह गम्यते । ‘उगिदचाम्’इति नुम् । संयोगान्तलोपस्यासिद्धलात्रलोपो न ॥—षोडन्ति । ‘षष उत्वं दतृदशधा’- इत्यनेनोल्लुप्तवे ॥—सुदतीति । ‘उगितश्च’ इति ङीप् ॥—समदन्तीति । ‘नासिकोदर’- इत्यादिना ङीप् ॥—श्यावदन्ति । ‘श्यावः स्यात्कपिशः’ इत्यमरः ॥—अरोकदन्ति । अरोका अच्छिद्रा दन्ता यस्य सः

Bālamanoramā

कुम्भपदीषु च - कुम्भपदीषु च । कुम्भपदीष्विति बहुवचननिर्देशाद्गणपाठाच्च कुम्भपद्यादिग्रहणमिति भावः । ङीप् चेति ।पादोऽन्यतरस्या॑मिति विकल्पापवाद इति । भावः । स्त्रियामिति । कुम्भपद्यादीनां स्त्रीलिङ्गानामेव गणे पाठादिति भावः । कुम्भपदीति । कुम्भस्येव पादावस्येति विग्रहः ।पदास्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः॑ इति लोपे सिद्धे तदनुवादेन नित्यं ङीबर्थं वचनम् ।

kumbhapadīṣu ca — From the plural form "kumbhapadīṣu" and from the recitation in the gaṇa (gaṇa-pāṭha), the idea is that "kumbhapadī etc." [a whole class] is intended. As for "and ṅīp": the idea is that this is an exception (apavāda) to the option [given by] "pādo 'nyatarasyām." As for "in the feminine": [so restricted] because kumbhapadī etc., being feminine only, are [so] recited in the gaṇa. As for kumbhapadī: the analysis is "she whose two feet (pādau) are like a pot (kumbha)." Since the elision of pāda is already established by "pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ" [5.4.138], this statement, being a restatement (anuvāda) of that, is for the sake of the obligatory (nitya) ṅīp.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 210 १ अवस्थायामिति—कालाहरादिकृता अवयवोपचयोपचयादयो वस्तुधर्मा अवस्थेत्युच्यते । अवस्थायामभावे श्वेतककुदः इत्युदाहार्यम् ।

SK 879 · A 5.4.140V

संख्यासुपूर्वस्य ॥ ८७९ ॥

saṃkhyāsupūrvasya

saṃkhyāsupūrvasya — Of [pāda] preceded by a number (saṃkhyā) or by su, [there is elision of its final] as compound-final (samāsānta) in a bahuvrīhi.

Rule. When pāda is preceded by a numeral or by su, its final is elided as the samāsānta of the bahuvrīhi.

Example.

dvau pādau yasya → dvi + pāda → final elided → dvipāt, "two-footed"; supāt, "well-footed".

Siddhānta-kaumudī

पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ । द्विपात् । सुपात् ॥

There is elision (lopa) of [the final of] pāda, as the compound-final (samāsānta), in a bahuvrīhi [whose prior member is a numeral or su]. dvipāt ("two-footed"). supāt ("well-footed").

Bālamanoramā

संख्यासुपूर्वस्य - सङ्ख्यासुपूर्वस्य । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — पादस्येति । उपमानात्परत्वाऽभावादप्राप्तौ वचनम् । द्विपादिति । द्वौ पादावस्येति विग्रहः । सुपादिति । शोभनौ पादावस्येति विग्रहः ।

saṃkhyāsupūrvasya — saṃkhyāsupūrvasya. He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣa-pūraṇa) with "pādasya" (of pāda). Since [this case] does not fall under the posteriority to upamāna [of an earlier rule], the statement is [required] where the operation would otherwise not obtain (aprāptau). "dvipāt" — the analysis: "whose two feet are [these]" (dvau pādāv asya). "supāt" — the analysis: "whose feet are good" (śobhanau pādāv asya).

SK 880 · A 5.4.141V

वयसि दन्तस्य दतृ ॥ ८८० ॥

vayasi dantasya datṛ

vayasi dantasya datṛ — 5.4.141 — When [the bahuvrīhi denotes] age (vayas), datṛ is substituted for danta [preceded by a numeral or by su, as the samāsānta].

Rule. When the bahuvrīhi tells an age (vayas), danta "tooth" preceded by a numeral or su is replaced by datṛ.

Example.

dvau dantau yasya (a child of that age) → dvi + danta → datṛ → dvidan, "two-toothed".

caturdan; ṣaḍ dantā asya → ṣoḍan; sudan, feminine sudatī.

Applies when / blocked by. Not when no age is meant: dvidantaḥ karī, "a two-tusked elephant"; sudantaḥ.

Siddhānta-kaumudī

संख्यासुपूर्वस्य दन्तस्य दतृ इत्यादेशः स्याद्वयसि । द्विदन् । चतुर्दन् । षड् दन्ता अस्य षोडन् । सुदन् । सुदती । वयसि किम् । द्विदन्तः करी । सुदन्तः ॥

The substitute datṛ comes for danta when preceded by a numeral (saṃkhyā) or by su, [and] when [the sense is] age (vayas). dvidan [having two teeth]. caturdan [having four teeth]. "ṣaḍ dantā asya" → ṣoḍan [one who has six teeth]. sudan [having good teeth]. sudatī [feminine]. Why "when [denoting] age" (vayasi)? [So that it does not apply in] "dvidantaḥ karī" [a two-tusked elephant] [or] "sudantaḥ" [one with good teeth].

Bālamanoramā

वयसि दन्तस्य दतृ - वयसि दन्तस्य दतृ । द्विदन्निति । द्वौ दन्तौ यस्येति विग्रहः । शिशुत्वं गम्यते । दन्तस्य दत्रादेशः । ऋकार इत् । उगित्त्वान्नुम् । सुलोपः । संयोगान्तलोपः । तस्याऽसिद्धत्वादुपधादीर्घो न । चतुर्दन्निति । चत्वारा दन्ता यस्येति विग्रहः । दत्रादि पूर्ववत् । षोडन्निति । षट् दन्ता यस्येति विग्रहः । दत्रादि पूर्ववत् ।षष उत्त्व॑मिति ष्टुत्वोत्त्वे । सुदन्निति । सु=शोभना दन्ताः समस्ता जाता यस्येति विग्रहः । वयाविशेषावगतये समस्तस्य निवेशः । सुदतीति । शोभना दन्ताः समस्ता यस्या इति विग्रहः । दत्रादेशः ।उगितश्चे॑ति ङीप् । द्विदन्तः करीति । हस्तिनः सर्वदा द्विदन्तत्वेन वयोविशेषानवगतिरिति भावः ।

vayasi dantasya datṛ — dvidan: the analysis is "dvau dantau yasya" [one who has two teeth]; childhood (śiśutva) is understood [as the age]. The substitute datṛ [comes] for danta; the ṛ-kāra is an it-marker. Because [datṛ] is ugit [carries a vowel it-marker], the augment num [is added, giving dvi-da-n-t]. Elision of the su (sulopa). Elision of the final consonant of a word-final conjunct (saṃyogānta-lopa). Because that [saṃyogānta-lopa] is treated as not-yet-effected (asiddha), there is no lengthening of the penultimate (upadhā-dīrgha) — [hence dvidan]. caturdan: the analysis is "catvāro dantā yasya" [one who has four teeth]; the datṛ-substitution and the rest as before. ṣoḍan: the analysis is "ṣaṭ dantā yasya" [one who has six teeth]; the datṛ-substitution and the rest as before, and by "ṣaṣa uttvam" [the substitution of u for the ṣ of ṣaṣ] the ṣṭutva and the uttva [take effect]. sudan: the analysis is "su = śobhanā dantāḥ samastā jātā yasya" [one for whom all his good teeth have come in]; the inclusion of "samasta" (all, the complete set) serves to convey a particular age (vayoviśeṣa) [namely, the age at which the full set of teeth has appeared]. sudatī: the analysis is "śobhanā dantāḥ samastā yasyāḥ" [she for whom all her good teeth (have come in)]; the datṛ-substitution, and ṅīp [feminine] by "ugitaś ca" [A 4.1.6]. "dvidantaḥ karī" [a two-tusked elephant] — since an elephant is always two-tusked, no particular age is thereby understood [and so datṛ does not apply, the form remaining dvidanta]; this is the idea.

translator notes

textual The evident readings are followed for minor OCR slips (catvārā → catvāro, vayāviśeṣa → vayoviśeṣa). "ṣaṣa uttvam" is left unnumbered.

SK 881 · A 5.4.143V

स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ ८८१ ॥

striyāṃ saṃjñāyām

striyāṃ saṃjñāyām (5.4.143) — In the feminine, when a name (saṃjñā) [is denoted], [datṛ becomes the samāsānta for danta in a bahuvrīhi].

Rule. In the feminine, when the compound is a name, danta is replaced by datṛ as the samāsānta.

Example.

ayodatī, "Iron-tooth" (a name); phāladatī.

Applies when / blocked by. Not for a non-name: samadantī, "with even teeth".

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो दन्तस्य दतृ स्यात्समासान्तो बहुव्रीहौ । अयोदती । फालदती । संज्ञायां किम् । समदन्ती ॥

After these, datṛ becomes the samāsānta [substitute] for danta in a bahuvrīhi. ayodatī. phāladatī. Why "when a name"? [Because otherwise:] samadantī.

Bālamanoramā

स्त्रियां संज्ञायाम् - स्त्रियां संज्ञायाम् । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — दन्तस्येति । वयोविशेषानवगमेऽपि प्राप्त्यर्थमिदम् । अयोदतीति । फालदतीति । संज्ञाविशेषाविमो । समदन्तीति । समा दन्ता यस्या इति विग्रहःनासिकोदरे॑ति ङीष् ।

striyāṃ saṃjñāyām — He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣa-pūraṇa): "of danta." This [rule] is [made] so that [datṛ may] obtain even when no particular age (vayas) is understood. As for ayodatī and phāladatī: these two are particular names (saṃjñā-viśeṣau). As for samadantī: the analysis is "she whose teeth are even (samāḥ)" [not a name, so danta is retained]; the ṅīṣ [feminine affix] is by "nāsikodara…" [4.1.55].

SK 882 · A 5.4.144V

विभाषा श्यावारोकाभ्याम् ॥ ८८२ ॥

vibhāṣā śyāvārokābhyām

vibhāṣā śyāvārokābhyām (5.4.144) — Optionally (vibhāṣā), after śyāva and aroka, [datṛ is the substitute for danta in a bahuvrīhi].

Rule. After śyāva "dark" and aroka "gapped", danta → datṛ is optional.

Example.

śyāvā dantā yasya → śyāvadan or śyāvadantaḥ; arokadan or arokadantaḥ.

Siddhānta-kaumudī

दन्तस्य दतृ वा बहुव्रीहौ । श्यावदन् । श्यावदन्तः । अरोकदन् । अरोकदन्तः ॥

For danta, datṛ optionally (vā), in a bahuvrīhi. śyāvadan. śyāvadantaḥ. arokadan. arokadantaḥ.

Bālamanoramā

विभाषा श्यावारोकाभ्याम् - विभाषा श्यावारोकाभ्यां । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — दन्तस्येति । श्यावदन्निति । श्यावा धूम्रा दन्ताः यस्येति विग्रहः ।श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रः॑ इत्यमरः । अरोकदन्निति । अरोकाः=अदीप्ताः अच्छिद्रा वा दन्ता यस्येति विग्रहः ।

vibhāṣā śyāvārokābhyām — He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣa-pūraṇa): "of danta." As for śyāvadan: the analysis is "he whose teeth are śyāva — dusky, smoke-colored (dhūmra)." Amara[koṣa]: "śyāva may mean kapiśa (brown), dhūmra (smoke-gray)." As for arokadan: the analysis is "he whose teeth are aroka — that is, lustreless (adīpta), or without gaps (acchidra)."

SK 883 · A 5.4.145V

अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च ॥ ८८३ ॥

agrāntaśuddhaśubhravṛṣavarāhebhyaśca

agrāntaśuddhaśubhravṛṣavarāhebhyaś ca (5.4.145) — And after [a stem] ending in agra, and after śuddha, śubhra, vṛṣa, and varāha, [datṛ is optionally the substitute for danta in a bahuvrīhi].

Rule. And after a word ending in agra "tip", and after śuddha, śubhra, vṛṣa and varāha, danta → datṛ is optional.

Example.

kuḍmalāgrā dantā yasya, "whose teeth are bud-tipped" → kuḍmalāgradan or kuḍmalāgradantaḥ.

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो दन्तस्य दतृ वा । कुड्मलाग्रदन् । कुड्मलाग्रदन्तः ॥

After these, datṛ is optionally (vā) [the substitute] for danta. kuḍmalāgradan. kuḍmalāgradantaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 210

—अग्रान्त—। इहानुक्तसमुच्चयार्थश्चकारस्तेन मूषिकदन्ति सिद्धतीत्याहुरिति ॥—अजातेति । अजातं ककुदमस्येति विग्रहः । इह हि वाल्यावस्था गम्यते

Bālamanoramā

अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च - अग्रान्त । अग्रः=अग्रशब्दोऽन्तेऽवसाने यस्य स अग्रान्त इत्यभिप्रेत्योदाहरति — कुड्मलाग्रदन्निति । कुड्मलानां-मुकुलानाम् — अग्राणि, तानीव दन्ता यस्येति विग्रहः । शुद्धदन् । शुद्धदन्तः । शुभ्रदन्-शुभ्रदन्तः । वृषदन्-वृषदन्तः । वराहदन्-वराहदन्तः ।

agrāntaśuddhaśubhravṛṣavarāhebhyaś ca — agrānta: intending "agrānta [means] that at whose end (ante, avasāne) is the word agra," he gives an example — kuḍmalāgradan: the analysis is "he whose teeth (dantāḥ) are like the tips (agrāṇi) of buds (kuḍmala = mukula)." [Further:] śuddhadan / śuddhadantaḥ; śubhradan / śubhradantaḥ; vṛṣadan / vṛṣadantaḥ; varāhadan / varāhadantaḥ [each pair being the form with datṛ and the form retaining danta].

SK 884 · A 5.4.146V

ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥ ८८४ ॥

kakudasyāvasthāyāṃ lopaḥ

kakudasyāvasthāyāṃ lopaḥ (5.4.146) — When a [particular] stage/condition (avasthā) is denoted, there is elision (lopa) of kakud(a) [in a bahuvrīhi].

Rule. When a stage of growth (avasthā) is meant, the final of kakuda "hump" is elided.

Example.

ajātaṃ kakudaṃ yasya, "whose hump has not yet grown" (a young bull) → ajātakakut; pūrṇakakut, "full-humped".

Siddhānta-kaumudī

अजातककुत् । पूर्णककुत् ॥

ajātakakut. pūrṇakakut.

Bālamanoramā

ककुदस्यावस्थायां लोपः - ककुदस्य । अवस्थायां गम्यमानायां ककुदस्य लोपः स्याद्बहुव्रीहावित्यर्थः । आहारकालादिकृतोऽवयवनामुपचयोऽपचयश्चावस्थेत्युच्यते । बलीवर्ददोर्मूलगतो बाल्ये उद्भूतोऽवयवः ककुदम् । अजातककुदिति । अजातं ककुदमस्येति विग्रहः । बाल इत्यर्थः । पूर्णककुदिति । पूर्णं ककुदमस्येति विग्रहः । युवेत्यर्थः ।

kakudasyāvasthāyāṃ lopaḥ — kakuda: the meaning is that when a stage/condition (avasthā) is understood, there is elision (lopa) of kakud(a) in a bahuvrīhi. The increase (upacaya) or decrease (apacaya) of the limbs (avayava) brought about by feeding, time (age), and the like is called avasthā (condition). kakuda is the limb (hump) that develops in youth (bālye), located at the root of a bull's shoulders (balīvarda-doḥ-mūla). As for ajātakakut: the analysis is "one whose hump is not yet grown (ajāta)"; the meaning is a young/juvenile [bull]. As for pūrṇakakut: the analysis is "one whose hump is full (pūrṇa)"; the meaning is a young adult (yuvan).

SK 885 · A 5.4.147V

त्रिककुत् पर्वते ॥ ८८५ ॥

trikakut parvate

trikakut parvate — 5.4.147. When a [particular] mountain is denoted, [a bahuvrīhi ending in kakud] is irregularly formed as 'trikakut' [its samāsānta effected, the final a elided].

Rule. The form trikakut is laid down ready-made as the name of a particular mountain.

Example.

trīṇi kakudāny asya, "that which has three humps" → the mountain → trikakut.

Applies when / blocked by. Anything else three-humped is trikakudaḥ, with the ordinary ending.

Siddhānta-kaumudī

त्रीणि ककुदान्यस्य त्रिककुत् । संज्ञैषा पर्वतविशेषस्य । त्रिककुदोऽन्यः ॥

trīṇi kakudāny asya trikakut — "that which has three humps (kakud)." This is a name (saṃjñā) of a particular mountain. [Counter:] trikakudaḥ — "something other [than that mountain]" [where the ordinary form, with kakud[a] retained, is used].

Bālamanoramā

त्रिककुत् पर्वते - त्रिककुत्पर्वते । पर्वतविशेषे गम्ये इत्यर्थः । त्रिककुदिति कृताऽकारलोपो निपात्यते । त्रीणि ककुदानि शृङ्गाणि यस्येत्यर्थः ।

trikakut parvate — meaning "when a particular mountain is to be denoted." "trikakut" is irregularly formed with the elision of the a [of kakuda] already effected; meaning "that (mountain) which has three kakudas, i.e. peaks (śṛṅga)."

SK 886 · A 5.4.148V

उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ ८८६ ॥

udvibhyāṃ kākudasya

udvibhyāṃ kākudasya — After ud and vi, [there is elision of the final] of kākuda, [as samāsānta in a bahuvrīhi].

Rule. After ud and vi, the final of kākuda "palate" is elided.

Example.

ut + kākuda → utkākut; vikākut.

Siddhānta-kaumudī

लोपः स्यात् । उत्काकुत् । विकाकुत् । काकुदं तालु ॥

There is elision (lopa) [of the final of kākuda, after ud and vi]. utkākut. vikākut. kākuda means the palate (tālu).

Bālamanoramā

उद्विभ्यां काकुदस्य - उद्विभ्यां काकुदस्य । लोप इति । उद्विभ्यां परस्य काकुदस्य लोपः स्याद्बहुव्रीहावित्यर्थः । उत्काकुदिति । उन्नतं काकुदं यस्येति विग्रहः । काकुदशब्दं व्याचष्टे-काकुदं ताल्विति ।

udvibhyāṃ kākudasya — udvibhyāṃ kākudasya. "lopaḥ" — the meaning is: there is elision [of the final] of kākuda when it follows ud and vi, in a bahuvrīhi. "utkākut" — the analysis: "whose palate is raised" (unnataṃ kākudaṃ yasya). He explains the word kākuda with "kākuda is the palate (tālu)."

SK 887 · A 5.4.149V

पूर्णाद्विभाषा ॥ ८८७ ॥

pūrṇādvibhāṣā

pūrṇādvibhāṣā — 5.4.149. After pūrṇa, [the operation on kākud carried forward from the preceding rule] applies optionally (vibhāṣā). Per the Bālamanoramā: after pūrṇa, the elision (lopa) of kākud is optional.

Rule. After pūrṇa "full", the elision of kākuda's final is optional.

Example.

pūrṇaṃ kākudaṃ yasya → pūrṇakākut or pūrṇakākudaḥ.

Siddhānta-kaumudī

पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः ॥

pūrṇakākut; pūrṇakākudaḥ.

Bālamanoramā

पूर्णाद्विभाषा - पूर्णाद्विभाषा । पूर्णात्परस्य काकुदस्य लोपा वा स्यादित्यर्थः । पूर्णं काकुदं यस्येति विग्रहः ।

pūrṇādvibhāṣā — pūrṇādvibhāṣā. The meaning is: of a kākud following pūrṇa there is optionally (vā) elision (lopa). The analysis (vigraha) [of the compound] is "pūrṇaṃ kākudaṃ yasya" — "he whose palate (kākud) is full."

translator notes

textual The source reads 'lopā vā'; the expected form is 'lopo vā' (nominative lopaḥ before vā), which the translation follows.

SK 888 · A 5.4.150V

सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ॥ ८८८ ॥

suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ

suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ — suhṛt and durhṛt are irregularly formed (nipātana) in the senses 'friend' (mitra) and 'enemy' (amitra) respectively.

Rule. After su and dur, hṛdaya "heart" becoming hṛd is laid down ready-made, in the senses "friend" and "enemy".

Example.

śobhanaṃ hṛdayaṃ yasya → su + hṛdaya → hṛd → suhṛt, "friend"; durhṛt, "enemy".

Applies when / blocked by. In any other sense the full word stays: suhṛdayaḥ, durhṛdayaḥ, "good-hearted / bad-hearted".

Siddhānta-kaumudī

सुदुर्भ्यां हृदयस्य हृद्भावो निपात्यते । सुहृन्मित्रम् । दुहृदमित्रः । अन्यत्र सुहृदयः । दुर्हृदयः ॥

After su and dur, the becoming-hṛd of hṛdaya (hṛd-bhāva) is irregularly established (nipātyate) [in the senses friend and enemy]. suhṛt = a friend (mitra). durhṛt = an enemy (amitra). Elsewhere [i.e., in other senses, no hṛd-bhāva]: suhṛdayaḥ, durhṛdayaḥ.

Bālamanoramā

सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः - सुह्मद्दुह्र्मदौ । यथासङ्ख्यमभिप्रेत्योदाहरति — सुह्मन्मित्रमिति । सु शोभनं ह्मदयं यस्येति विग्रहः ।

suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ — suhṛd-durhṛdau. Taking [the two pairs] in respective correspondence (yathāsaṃkhya), he illustrates with "suhṛn mitram" (suhṛt = a friend). The analysis: "whose heart is good" (su = śobhanaṃ hṛdayaṃ yasya).

translator notes

textual The source reads दुहृदमित्रः; read durhṛd amitraḥ (durhṛt = an enemy), matching the sūtra's amitra and the paired suhṛt/mitra gloss. Translated per the evident reading.

SK 889 · A 5.4.151V

उरःप्रभृतिभ्यः कप् ॥ ८८९ ॥

uraḥprabhṛtibhyaḥ kap

uraḥprabhṛtibhyaḥ kap — 5.4.151. After the words of the uras-class [ending a bahuvrīhi], the samāsānta kap is added.

Rule. After a bahuvrīhi ending in a word of the uras list, the samāsānta kap is added.

Example.

vyūḍham uro yasya, "broad-chested" → vyūḍha + uras → kap → vyūḍhoraskaḥ.

priyaṃ sarpir yasya → priyasarpiṣkaḥ, "fond of ghee".

Applies when / blocked by. In the list pumān, anaḍvān, payas, nau and lakṣmī are read in the singular. After a dual or plural of these, kap is optional by SK 891: dvipumān or dvipuṃskaḥ. A rule inside the list: kap after artha preceded by nañ — anarthakam, "meaningless"; after apa it is optional: apārtham or apārthakam.

Siddhānta-kaumudī

व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः । इह पुमान्, अनड्वान्, पयः, नौ, लक्ष्मीरिति एकवचनान्तानि पठ्यन्ते । द्विवचनबहुवचनान्तेभ्यस्तु शेषाद्विभाषा SK 811 इति विकल्पेन कप् । द्विपुमान् । द्विपुंस्कः ॥ (गणसूत्रम् -) अर्थान्नञः ॥ अनर्थकम् । नञः किम् । अपार्थम् । अपार्थकम् ॥

[Examples:] vyūḍhoraskaḥ, priyasarpiṣkaḥ. Here [in the uras-class] pumān, anaḍvān, payaḥ, nau, lakṣmīḥ are read as ending in the singular. But after [forms] ending in the dual or plural, kap is optional by "śeṣād vibhāṣā" (SK 811): dvipumān / dvipuṃskaḥ [both valid]. (A gaṇa-sūtra:) arthān nañaḥ — "[kap] after [the word] artha preceded by nañ." [Example:] anarthakam. Why "nañ"? [Counter:] apārtham / apārthakam [preceded by apa, not nañ, so kap is optional].

Tattvabodhinī

NSP p. 210–211

— उरःप्रभृतिभ्यः कप् । उरःप्रभृत्यन्ताद्बहुत्रीहेः कप् स्यात् । ‘समासार्थोत्तरपदान्ताः समासान्ताः’ इति पक्षे तु वहुत्रीहेश्वरमावयवेभ्य उरःप्रभृतिभ्यः कविति व्याख्येयम् । तद्धितलात्कस्य नेलम् ॥—व्यूढोरस्क इति । व्यूढं विशालमुरो यस्य सः ‘सोऽपदादौ’ इति विसर्जनीयस्य सः ॥—प्रियसर्पिष्क इति । ‘इणः षः’ इति विसर्गस्य षत्वम् ॥—एकवचनान्तानीति । ‘नद्यतश्च’ इति सिद्धे लक्ष्मीशब्दपाठस्त्विह एकवचनान्तलक्ष्मीशब्दावयवकवहुत्रीहेरेव नित्यं कप् । अन्यत्र ‘शेषात्’ इति विकल्प एवेति नियमार्थः । तेन ‘अकृशमकृशलक्ष्मीश्चेतसा शंसितं सः’ इति भारविप्रयोगः सिद्धः । अकृशा लक्ष्म्यो यस्येति विग्रहः ॥ यत्तु प्राचोक्तं ‘नद्यतश्च’ इति कप् वहुलक्ष्मीक इति । तदयुक्तम् । संख्यावाचिवहुशब्दस्यैकवचनान्तलाभावात्प्रकृतनियमेन वारितत्वात् । वह्नी अधिका लक्ष्मीर्यस्येति विग्रहे वैपुल्यवाचिन एकवचनान्तलसंभवेऽपि विशेषविधेर्वलीयस्त्वेन ‘उरःप्रभृतिभ्यः कप्’ इत्येव वक्तुमुचितलात् ॥ यदा तु ‘नियमशास्त्राणां निवेधमुखेन प्रवृत्तिः’ इत्याश्रीयते तदा प्राचोक्तमपि सम्यगेवेति शेयम् ॥—अर्थान्नञ्च इति । गणसूत्रमिदम् ।—अनर्थकेनापीति । कथं तर्हि ‘सुपथीनगरी’ इति हलन्तेषूक्तं, कपोऽत्र दुर्वारलात् । न च ‘न पूजनात्’ इत्यनेन ‘ऋक्पूरब्धूः’- इत्यस्येव कपोऽपि निषेधः शङ्कः । षचः प्राचीनानामेव स निषेध इति वक्ष्यमाणलात् । कप्प्रत्ययस्य षच उत्तरलात् । सत्यम् । समासान्तविधेरनित्यलात्साधुरिति समाधेयम् । ‘युवोरनाकौ’ इति सूत्रे सुपथीति भाष्याच्चेत्युक्तम् ॥—बहुवाग्मिकेति । ‘वाचो मिमितिः’ ॥—शेषाद्धि—। यद्यत्र प्रायुक्तकव्मात्रापेक्षः शेषः स्यात् तर्हि व्याघ्रपात्सुगन्धिरित्यादावपि स्यात् । अतः समासान्तापेक्षः शेष इह गृह्यत इत्याह—अनुक्तसमासान्तादिति ।—व्याघ्रपादिति । स्थानिद्वारा लोपोऽपि समासान्त इत्यु- कम् ॥—सुगन्धिरिति । ‘गन्धस्येत्’ इत्यादिना इत्समासान्तः ॥—प्रियपथ इति । ‘ऋक्पूः’ इत्यप्रत्ययः समासान्तः ॥—उपवहव इति । ‘संख्ययाव्यया’ इत्यादिना समासः ॥—उत्तरपूर्वेति । ‘दिङ्नामा’ इत्यादिना समासः ॥—सपुत्र इति । ‘तेन सहेति’ इत्यादिना समासः ॥ अयं भावः । ‘शेषो बहुव्रीहिः’ इत्यतः शेषपदम् ‘अनेकमन्यपदार्थे’ इत्येतस्मिन्नेव सूत्रेऽनुवर्तते, ‘संख्ययाव्ययासन्ना’ इत्यादिषु च निवर्तते । तथा च शेषाधिकारस्थलाभावादुपवहव इत्यादिषु कप्रत्ययो नेति । एवं च ‘अनेकमन्यपदार्थे’ इति सूत्रात्पृथक् ‘संख्ययाव्ययासन्ना’ इत्यादीनामारम्भः कवभावार्थमप्यावश्यक इति स्थितम् ॥ ननु सकृदुच्चरितस्य शेषशब्दस्यानुकूलसमासान्तपरत्वं शेषाधिकारस्थपरत्वं च कथमित्यत आह—तन्नादिनेति । ‘अर्थभेदेन शब्दभेदः’, ‘सत्यप्यर्थभेदे शब्दस्याभेदः’ इति मतद्वयम् । आद्ये आवृत्तिः । द्वितीये तन्त्रमिति विवेकः ॥ यत्तु वदन्ति ‘प्रतिपदोक्ताः समासान्ताः स्वविषये वाधका भवन्ति’ तत्किमनुकूलसमासान्तपरेण शेषप्रहणेनेति । तन्न । ‘ऋक्पूः’ इत्यादीनां समासान्तरे चरितार्थतया प्रियपथ इत्यादौ परेण कपा वाधापत्तेः

Bālamanoramā

उरःप्रभृतिभ्यः कप् - उरःप्रभृतिभ्यः कप् । बहुव्रीहौ समासान्तस्तद्धित इति विशेषः । तद्धितत्वात् ककारस्य नेत्संज्ञा । व्यूढोरस्क इति । व्यूढं=विशालमुर=वक्षो यस्येति विग्रहः । कप् । 'सोऽपदादौ' इति सत्वम् । प्रियसर्पिष्क इति । प्रियं सर्पिर्यस्येति विग्रहः । कप् । 'इणः ष' इति षत्वम् । ननु द्वौ पुमांसौ यस्य स द्विपुमानित्यनुपपन्नम्, उरः प्रभृतिषु पुमानिति पुंस्शब्दस्य पाठादित्यत आह — इहेति । गणेऽविभक्तिकानामेव पाठः । इह तु केषांचिदेकवचनान्तानामेव पाठस्तद्विवक्षार्थ इति भावः । द्विपुंस्क इति ।संपुंकाना॑मिति सः । अर्थान्नञ इति । गणसूत्रम् । नञ परो योऽर्थशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेः कप् स्यादिति तदर्थः । अनर्थकमिति । अविद्यमानोऽर्थो यस्येति विग्रहः । अपार्थम्-अपार्थकमिति । अपगतोऽर्थो यस्मादिति विग्रहः । अत्र नञ्पूर्वकत्वान्न नित्यः कविति भावः ।

uraḥprabhṛtibhyaḥ kap — the specification is that in the bahuvrīhi [this kap] is a samāsānta and a taddhita. Because it is a taddhita, the k [of kap] does not receive the it-designation [the taddhitas being excluded by "laśakvataddhite" A 1.3.8]. On vyūḍhoraskaḥ: the analysis is "he whose chest (uras) is broad (vyūḍha = viśāla)." kap [is added]; by "so'padādau…" the s-substitution (satva) [of the final]. On priyasarpiṣkaḥ: the analysis is "he whose ghee (sarpis) is dear." kap [is added]; by "iṇaḥ ṣa" the ṣ-substitution (ṣatva). Objection: "dvipumān" — "he who has two men" — is [otherwise] unaccountable, since "pumān" is read in the uras-class [and would thus take kap]. To this he says "here…": in the [original] gaṇa the words are read without case-endings, but here [Bhaṭṭoji] reads some of them as ending specifically in the singular, in order to indicate that [only the singular is intended] — this is the idea. On dvipuṃskaḥ: the s by "saṃpuṃkānām…." On "arthān nañaḥ": [this is] a gaṇa-sūtra; its meaning is that kap comes after a bahuvrīhi ending in the word artha which is preceded by nañ. On anarthakam: the analysis is "that which has no meaning (artha)." On apārtham / apārthakam: the analysis is "that from which the meaning has departed (apagata)"; here, since it is preceded by "apa" [not nañ], kap is not obligatory — this is the idea.

translator notes

textual The pratīka cited for the ṣatva of priyasarpiṣkaḥ appears in the source as "iṇaḥ ṣa," which is likely corrupt; it is preserved as transmitted. The rule intended is the one producing ṣ for the final s of sarpis before kap.

SK 890 · A 5.4.152V

इनः स्त्रियाम् ॥ ८९० ॥

inaḥ striyām

inaḥ striyām — After [a bahuvrīhi] ending in in, the affix kap is added in the feminine.

Rule. After a bahuvrīhi ending in the affix in, kap is added when the compound is feminine.

Example.

bahavo daṇḍino yasyām, "in which there are many staff-bearers" → bahu + daṇḍin → feminine → kap → bahudaṇḍikā nagarī.

bahuvāggmikā: vāggmin ends in -in, though there the in is not a separate meaningful affix; a paribhāṣā says a mention of an, in, as or man covers what ends in it, meaningful or not.

Applies when / blocked by. Not in the masculine: bahudaṇḍī; bahudaṇḍiko grāmaḥ has kap only by the option of SK 891.

Siddhānta-kaumudī

बहुदण्डिका नगरी ॥ [(परिभाषा - ) अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेनापि तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति] ॥ बहुवाग्ग्मिका । स्त्रियां किम् । बहुदण्डी । बहुदण्डिको ग्रामः ॥

bahudaṇḍikā nagarī ("a city of many staff-bearers"). [Paribhāṣā: the mentions "aN, in, as, man" occasion the rule concerning that-which-ends-in-it (tadantavidhi) both with a meaningful element and with a meaningless one.] bahuvāggmikā. Why "in the feminine"? [Because otherwise:] bahudaṇḍī; bahudaṇḍiko grāmaḥ.

Bālamanoramā

इनः स्त्रियाम् - इनः स्त्रियाम् । इन्नन्तात् पर् स्याद्बहुव्रीहावित्यर्थः । बहुदण्डिका नगरीति । दण्डोऽस्या अस्तीति दण्डी । 'अत इनिठनौ' इति इनिः । बहवो दण्डिनो यस्यामिति विग्रहः । बहुवाग्ग्मिकेति । वागस्यास्तीति वाग्ग्मी । वाचो ग्मिनिः॑ इति ग्मिनिप्रत्ययः । नकारादिकार उच्चारणार्थः । तद्धितत्वाद्गकारस्य नेत्संज्ञा, चकारस्य कुत्वम्, जश्त्वम्, वाग्ग्मीति रूपम् । बहवो वाग्ग्मिनो यस्यामिति विग्रहः । अत्रेन अनर्थकत्वेऽपिअनिनस्मन्नि॑ति वचनात्तदन्तस्याप्यत्र ग्रहणमिति भावः । बहुदण्डी बहुदण्डिको ग्राम इति । बहवो दण्डिनो यस्मिन्निति विग्रहः । अत्र समासस्याऽस्तरीलिङ्गत्वान्न नित्यः कविति भावः ।

inaḥ striyām — The sense is: after [a bahuvrīhi] ending in in, [kap] is added in the feminine. On bahudaṇḍikā nagarī: "she who has a staff (daṇḍa)" is daṇḍī, the affix ini being by "ata inithanau"; the vigraha is "in which [city] there are many staff-bearers (daṇḍin)." On bahuvāggmikā: "he who has speech (vāc)" is vāggmī, the affix gmini being by "vāco gminiḥ" — the i after the n [in gmini] is for pronunciation; since it is a taddhita, the g-kāra does not get it-designation; the c-kāra [of vāc] undergoes kutva and jaśtva, and the form is vāggmī; the vigraha is "in which there are many possessors-of-speech (vāggmin)." The point is that here, although the in [in gmin] is meaningless (anarthaka), by the statement "aninasman…" that which ends in it is nonetheless included here. On bahudaṇḍī, bahudaṇḍiko grāmaḥ: the vigraha is "in which there are many staff-bearers"; the point is that here, since the compound is not feminine, kap does not necessarily apply.

SK 891 · A 5.4.154V

शेषाद्विभाषा ॥ ८९१ ॥

śeṣādvibhāṣā

śeṣād vibhāṣā — 5.4.154 — After the remainder (śeṣa), [the samāsānta affix kap is added] optionally.

Rule. After the remainder (śeṣa) — a bahuvrīhi standing under the śeṣa heading of SK 829 for which no samāsānta has been stated — kap is optional.

Example.

mahad yaśo yasya, "of great fame" → mahā + yaśas → kap → mahāyaśaskaḥ; or no kap → mahāyaśāḥ.

Applies when / blocked by. Not where a samāsānta is already stated: vyāghrapāt (SK 877), sugandhiḥ (SK 874), priyapathaḥ. Not for bahuvrīhis made outside the śeṣa heading: upabahavaḥ (SK 843), uttarapūrvā (SK 845), saputraḥ (SK 848; Bhaṭṭoji's text reads suputraḥ, which the commentators take as saputraḥ).

Watch out. The one word śeṣa is read in both senses at once — "the remaining bahuvrīhis" and "those under the śeṣa heading" — by the device called tantra, one utterance doing two jobs.

Siddhānta-kaumudī

अनुक्तसमासान्ताच्छेषाधिकारस्थाद्बहुव्रीहेः कप् वा स्यात् । महायशस्कः । महायशाः । अनुक्तेत्यादि किम् । व्याघ्रपात् । सुगन्धिः । प्रियपथः । शेषाधिकारस्थात् किम् । उपबहवः । उत्तरपूर्वा । सुपुत्रः । तन्त्रादिना शेषशब्दोऽर्थद्वयपरः ॥

For a bahuvrīhi that stands in the śeṣa-adhikāra and whose samāsānta has not [otherwise] been stated (anukta-samāsānta), kap is optionally the [samāsānta] affix. Examples: mahāyaśaskaḥ (with kap) / mahāyaśāḥ (without). Why "anukta[-samāsānta]" and so on? [Because for words like] vyāghrapāt, sugandhiḥ, priyapathaḥ [the samāsānta has already been stated by a specific rule, so kap does not apply]. Why "standing in the śeṣa-adhikāra"? [Because for] upabahavaḥ, uttarapūrvā, suputraḥ [these are bahuvrīhis formed under other headings, not the śeṣa-adhikāra]. By [the principle of] tantra and the like, the single word "śeṣa" conveys two senses [both "the remainder among the samāsāntas" and "standing in the śeṣa-adhikāra"].

Bālamanoramā

शेषाद्विभाषा - शेषाद्विभाषा । इतः पूर्वं येब्यः समासान्ता विहितास्तेभ्योऽन्यः शेषः । तदाह — अनुक्तसमासान्तादिति । शेषाधिकारस्थादिति ।शेषा॑दित्यनेन शेषाधिकारस्थादित्यपि विवक्षितमिति भावः । महयशस्क इति । महत् यशः यस्येति विग्रहः 'आन्महतः' इत्यात्त्वे, कपि, 'सोऽपदादौ' इति सत्वम् । महायशा इति । कबभावेअत्वसन्तस्ये॑ति दीर्घः । व्याघ्रपादिति ।पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः॑ इत्युक्तसमासान्तोऽयम् स्थानिद्वारा लोपस्यापि समासान्तत्वात् । सुगन्धिरिति ।गन्धस्येदुत्पूती॑ति कृतसमासान्तोऽयम् । प्रियपथ इति ।ऋक्पू॑रिति कृतसमासान्तोऽयम् । उपबहव इति । सङ्ख्ययाव्यये॑ति बहुव्रीहिरयं, न शेषाधिकारस्थः । उत्तरपूर्वेति । अयमपिदिङ्नामान्यन्तराले॑ इति बहुव्रीहिः न सेषाधिकारस्थः । सपुत्र इति । 'तेन सह' इत्ययमपि बहुव्रीहिः न शेषाधिकारस्थः । ननु सकृदुच्चारिताच्छेषशब्दात् कथमर्थद्वयलाभ इत्यत आह — तन्त्रादिनेति । आदिना आवृत्तिसंग्रहः । एकमनेकोपयोगि तन्त्रम् । उच्चारयित्रा तन्त्रेणोच्चारिताच्छब्दादावृत्त्या बोध इति बोध्यम् ।ओतो धावती॑त्यादौ सकृदुच्चारणेऽपिआआ इतो धावति, ओत गुणको धावती॑त्येवमनेकार्थबोधदर्शनादिति भावः ।

śeṣād vibhāṣā — That which is other than the [items] for which samāsāntas have been enjoined up to this point is the "remainder" (śeṣa). This [Bhaṭṭoji] states with "anukta-samāsāntāt" (from one whose samāsānta is not stated). "śeṣādhikāra-sthāt" (standing in the śeṣa-adhikāra) — the intent is that by "śeṣāt" the sense "standing in the śeṣa-adhikāra" is also intended. "mahāyaśaskaḥ" — analysis: "he whose fame (yaśas) is great (mahat)"; by "ānmahataḥ [samānādhikaraṇajātīyayoḥ]" (A 6.3.46) the substitution of ā [for mahat, giving mahā-], then kap; and s-substitution (satva) by "so'padādau" (A 8.3.38) [giving mahāyaśaska-]. "mahāyaśāḥ" — when kap is not applied, [there is] lengthening by "atvasantasya ca" (A 6.4.14) [before the sarvanāmasthāna]. "vyāghrapāt" — this has its samāsānta already stated by "pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ" (A 5.4.138), since the lopa too counts as a samāsānta by way of the sthānin (sthānivadbhāva). "sugandhiḥ" — this has its samāsānta accomplished by "gandhasyed utpūti-su-surabhibhyaḥ" (A 5.4.135). "priyapathaḥ" — this has its samāsānta accomplished by "ṛk-pūr-abdhūḥ-pathām-anakṣe" (A 5.4.74). "upabahavaḥ" — this is a bahuvrīhi by "saṅkhyayāvyayāsanna[-adūra- adhika-saṅkhyāḥ saṅkhyeye]" (A 2.2.25), not one standing in the śeṣa-adhikāra. "uttarapūrvā" — this too is a bahuvrīhi by "diṅnāmāny antarāle" (A 2.2.26), not standing in the śeṣa-adhikāra. "saputraḥ" — this too is a bahuvrīhi by "tena saha [iti tulyayoge]" (A 2.2.28), not standing in the śeṣa-adhikāra. Objection: from the word "śeṣa" uttered [only] once, how is the gain of two meanings [obtained]? To this he says "tantrādinā" (by tantra and the like). By "ādi" (and the like), repetition (āvṛtti) is included. A tantra is a single [utterance] serving many purposes. It is to be understood that from a word uttered by the speaker as a tantra, cognition [of both senses] arises through repetition (āvṛtti); for in [expressions] such as "oto dhāvati", even with a single utterance, the cognition of multiple meanings — "ā ito dhāvati" [and] "ota-guṇako dhāvati" — is observed. Such is the idea.

translator notes

textual The Kaumudī (k1) lists "suputraḥ", but the Bālamanoramā (b1) glosses "saputraḥ", and the analysis it supplies — "tena saha" (A 2.2.28), i.e. sa- from saha, "together with his son" — fits saputra, not suputra. The k1 reading is very likely a digitization slip for saputraḥ; each layer is rendered as transmitted.
translator The closing "oto dhāvati / ā ito dhāvati / ota-guṇako dhāvati" is a compressed stock illustration of a single utterance yielding several cognitions by tantra/āvṛtti; the Sanskrit forms are kept and the sense left unexpanded, as the source itself only gestures at it.

SK 892 · A 7.4.15V

आपोऽन्यतरस्याम् ॥ ८९२ ॥

āpo'nyatarasyām

āpo 'nyatarasyām (7.4.15) — For [a stem] ending in āp, [the vowel] is optionally (anyatarasyām) shortened [when kap follows].

Rule. For a stem ending in the feminine affix āp, the final vowel is optionally shortened when kap follows. (This is the option promised under SK 834.)

Example.

bahvyo mālā yasya, "having many garlands" → bahu + mālā → kap → without shortening bahumālākaḥ; with shortening bahumālakaḥ.

Applies when / blocked by. Without kap (itself optional by SK 891) the form is bahumālaḥ. Throughout, the first member is treated as masculine by SK 831.

Siddhānta-kaumudī

कप्याबन्तस्य ह्रस्वो वा स्यात् । बहुमालाकः । बहुमालकः । कबभावे तु बहुमालः ॥

For an āp-ending [stem], when kap [follows], there is optionally (vā) shortening (hrasva). bahumālākaḥ (without shortening). bahumālakaḥ (with shortening). But when there is no kap (kab-abhāva), [the form is] bahumālaḥ.

Bālamanoramā

आपोऽन्यतरस्याम् - आपोऽन्यतरस्याम् । कपीति ।न कपी॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । आबन्तस्येति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया लब्धमिदम् । ह्रस्वो वेति ।शृद्दृप्रां ह्रस्वो वा॑ इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः ।न कपी॑ति नित्यं निषेधे प्राप्ते विकल्पार्थमिदं वचनम् । बहुवमालाक इति । बह्व्यो माला यस्येति विग्रहः । ह्रस्वपक्षे 'बहुलमालक' इति भावति । कपो वौकल्पिकत्वात् पक्षे बहुमालः । सर्वत्रस्त्रियाःपुंवदि॑ति पुंवत्त्वम् ।

āpo 'nyatarasyām — As for "kapi" (when kap follows): the idea is that this is carried forward (anuvṛtti) from "na kapi" [the prohibition operative before kap]. As for "of an āp-ending [stem]": this is obtained by the paribhāṣā concerning the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), [by which the mention of āp denotes what ends in āp]. As for "optionally short": the idea is that this is carried forward from "śṝdṝprāṃ hrasvo vā" [7.4.12, "optionally short for śṝ, dṝ, prā"]. Since by "na kapi" a fixed (nitya) prohibition [of shortening] would obtain, this statement is for the sake of the option (vikalpa). As for bahumālākaḥ: the analysis is "that of which there are many garlands (bahvyaḥ mālāḥ)." On the option of shortening the form is bahumālakaḥ. Because kap is itself optional, in the alternative [without kap] [the form is] bahumālaḥ. Throughout, by "striyāḥ puṃvat…" there is treatment as masculine (puṃvadbhāva).

translator notes

textual The source is corrupt in several tokens; evidently intended readings are followed without emending: बहुवमालाक → bahumālāka; बहुलमालक → bahumālaka; भावति → bhavati; वौकल्पिकत्वात् → vaikalpikatvāt.

SK 893 · A 5.4.155V

न संज्ञायाम् ॥ ८९३ ॥

na saṃjñāyām

na saṃjñāyām (5.4.155) — Not [kap] when [the bahuvrīhi is] a name (saṃjñā).

Rule. The kap obtainable by SK 891 is not added when the compound is a name.

Example.

viśve devā asya, "whose gods are the Viśve Devāḥ" (a name) → viśvadevaḥ, never viśvadevakaḥ.

Siddhānta-kaumudī

शेषादिति प्राप्तः कप् न स्यात्संज्ञायाम् । विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः ॥

The kap that would be obtained by "śeṣād [vibhāṣā]" [5.4.154] does not apply when [the compound is] a name (saṃjñā). viśve devā asya = viśvadevaḥ ("he whose gods are the Viśve Devāḥ").

Bālamanoramā

न संज्ञायाम् - न संज्ञायाम् । शेषादिति प्राप्त इति ।अनन्तरस्ये॑ति न्यायात् । 'सेषाद्विभाषा' इति विहितस्य कपएवायं निषेधो, नतु व्यवहितस्यनद्यृतश्चे॑त्यादिकप इति भावः । विओ देवा अस्येति । अत्र संज्ञायां समासस्य नित्यत्वाल्लौकिकविग्रहप्रदर्शनं चिन्त्यमेव ।

na saṃjñāyām — As for "obtained by śeṣāt": by the maxim [that a rule attaches] to the immediately preceding (anantarasya). This prohibition is only of the kap enjoined by "śeṣād vibhāṣā" [5.4.154], not of the more remote (vyavahita) kap [enjoined] by "nadyṛtaś ca" [5.4.153] and the like: this is the idea. As for "viśve devā asya": here, since in a name (saṃjñā) the compound is obligatory (nitya), the display of a popular analysis (laukika-vigraha) is questionable indeed (cintyam eva).

translator notes

textual The source reads विओ देवा (vio devā); read viśve devā, as in Bhaṭṭoji's example above. The evidently intended reading is followed without emending the source.

SK 894 · A 5.4.156V

ईयसश्च ॥ ८९४ ॥

īyasaśca

īyasaś ca — 5.4.156. And after an uttarapada ending in the comparative affix īyas(un), kap is likewise not [added in a bahuvrīhi].

Rule. No kap after a later member ending in the comparative affix īyasun.

Example.

bahavaḥ śreyāṃso 'sya, "who has many betters" → bahu + śreyas → no kap → bahuśreyān.

Applies when / blocked by. A vārttika adds: the feminine shortening of SK 656 does not apply either, after a bahuvrīhi ending in īyas: bahvyaḥ śreyasyo 'sya → bahuśreyasī. Only for a bahuvrīhi: the tatpuruṣa atiśreyasiḥ does shorten.

Siddhānta-kaumudī

ईयसन्तोत्तरपदान्न कप् । बहवः श्रेयांसोऽस्य बहुश्रेयान् । गोस्त्रियोः - SK 656 इति ह्रस्वे प्राप्ते ।

After an uttarapada ending in īyas, kap is not [added]. bahavaḥ śreyāṃso'sya bahuśreyān — "he who has many superior ones (śreyas)." When shortening (hrasva) was about to apply by "gostriyoḥ…" (SK 656) [the vārttika below applies]:

vārttika

ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम्

(vārttika) It should be stated: [the feminine shortening] does not [apply] after a bahuvrīhi ending in īyas.

(वार्तिकम्) ॥ बह्व्यः श्रेयस्योऽस्य बहुश्रेयसी । बहुव्रीहेः किम् । अतिश्रेयसिः ॥

(vārttika, continued) bahvyaḥ śreyasyo'sya bahuśreyasī — "she who has many superior [females]." Why "bahuvrīhi"? [Counter:] atiśreyasiḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 211

—ईयसश्च । नित्यो वैकल्पिकश्च कप्सर्वोऽपि निषिध्यते ॥—बहुश्रेयानिति । अतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान् । ‘द्विवचनविभज्योप’ इतीयमुन् । ‘प्रशस्यस्य श्रः’ । ‘शेषाद्विभाषा’ इति कप्प्राप्तः ॥—बहुश्रेयस्तीति । ‘नवृत्तश्च’ इति नित्यं प्राप्तः कवल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ‘ईयसश्च’ इति प्रतिषिध्यते ॥—बहुनाडिरिति । उपसर्जनहस्वः ॥—स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावादिति । ‘अवितृस्तृतन्त्रिभ्यः’ इतीप्रत्ययस्य ‘स्त्रियाम्’ इत्यधिकारे अविहितलादिति भावः

Bālamanoramā

ईयसश्च - ईयसश्च । बहुश्रेयसीशब्दे श्रेयसीशब्दस्यैव प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ईयसन्तत्वादाह — ईयसन्तोत्तरपदादिति । बहुव्रीहिणा उत्तरपदादित्याक्षिप्यत #इति भावः । न कबिति ।न संज्ञेयसो॑रिति वक्तव्ये पृथग्योगकरणान्नित्यस्य वैकल्पिकत्य च कपोऽयं निषेध इति भावः । श्रेयांस इति । अतिशयेन प्रशस्ता इत्यर्थः । 'द्विवचनविभज्य' इति ईयसुन् । 'प्रशस्यस्य श्रः' इति श्रः, 'आद्गुणः' इति गुणः । बहुश्रेयानिति । शैषिकः कब्निषिध्यते । ह्रस्वत्वे प्राप्ते इति । बह्व्यः श्रेयस्यो यस्येति बहुव्रीहिः । तत्र श्रेयसीशब्दस्योपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तत्वात्गोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वत्वे प्राप्ते इत्यर्थः । ईयसो बहुव्रीहेरिति । ईयसन्ताद्बहुव्रीहेः परस्य स्त्रीप्रत्ययस्य ह्रस्वो नेति वाच्यमित्यर्थः । बहुश्रेयसीति ।नद्यृतश्चे॑ति नित्यः कबिह निषिध्यते, लिङ्गविसिष्टपरिभाषया ईयस्ग्रहणेन स्त्रीप्रत्ययान्तश्रेयसीशब्दस्यापि ग्रहणादिति भावः । बहुव्रीहेः किमिति । ईयसो बहुव्रीहेरित्यत्रे॑ति शेषः । अतिश्रेयसिरिति । श्रेयसीमतिक्रान्त इति तत्पुरुषोऽयमिति भावः ।

īyasaś ca — In the word bahuśreyasī, since it is precisely the word śreyasī that ends in īyas by the paribhāṣā concerning the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), he says "after [an uttarapada] ending in īyas." The "uttarapada" is supplied [as governed] by "bahuvrīhi" — this is the idea. On "kap is not [added]": although it could have been stated as "na saṃjñeyasoḥ" [in a single rule], the making of a separate rule shows that this is a prohibition of both the obligatory and the optional kap — this is the idea. On śreyāṃsaḥ: the meaning is "most praiseworthy (praśasta in the highest degree)." By "dvivacanavibhajya…" [A 5.3.57] the affix īyasun [is added]; by "praśasyasya śraḥ" [A 5.3.60] the substitute śra; by "ādguṇaḥ" [A 6.1.87] guṇa [giving śreyas]. On bahuśreyān: the śaiṣika kap is prohibited. On "when shortening was about to apply": the bahuvrīhi is "she who has many śreyasī (superior females)"; there, because the word śreyasī, being a subordinate member (upasarjana), ends in a feminine affix, shortening was about to apply by "gostriyoḥ upasarjanasya…" [A 1.2.48]. On "of a bahuvrīhi ending in īyas": it should be stated that the feminine affix following a bahuvrīhi ending in īyas is not shortened. On bahuśreyasī: the obligatory kap [that would come] by "nadyṛtaś ca" [A 5.4.153] is here prohibited, because, by the paribhāṣā that a term also denotes the form marked with [a particular] gender (liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā), the mention of īyas also picks up the word śreyasī which ends in a feminine affix. On "why bahuvrīhi?": [scil.] in "of a bahuvrīhi ending in īyas." On atiśreyasiḥ: this is a tatpuruṣa, "one who has surpassed a śreyasī" [and so, not being a bahuvrīhi, the prohibition does not apply] — this is the idea.

SK 895 · A 5.4.157V

वन्दिते भ्रातुः ॥ ८९५ ॥

vandite bhrātuḥ

vandite bhrātuḥ — For [a bahuvrīhi ending in] the word bhrātṛ in the sense of 'honoured' (vandita), [kap is not added].

Rule. No kap after a bahuvrīhi ending in bhrātṛ "brother" when the sense is "honoured" (vandita).

Example.

praśasto bhrātā yasya, "whose brother is excellent" → praśastabhrātā.

Applies when / blocked by. Not honoured: mūrkhabhrātṛkaḥ, "whose brother is a fool", with kap. A separate rule, SK 954 (na pūjanāt), also forbids a closing affix after a word meaning "honoured"; Bhaṭṭoji places that ban in the earlier section, before SK 852, so it does not reach the kap of SK 833 — which is why this rule is needed. He says this will be explained there.

Siddhānta-kaumudī

पूजितेऽर्थे यो भ्रातुशब्दस्तदन्तान्न कप् स्यात् । प्रशस्तो भ्राता यस्य प्रास्तभ्राता । न पूजनात् SK 954 इति निषेधस्तु बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः- SK 852 इत्यतः प्रागेवेति वक्ष्यते । वन्दिते किम् । मूर्खभ्रातृकः ॥

After a bahuvrīhi ending in the word bhrātṛ in the sense of "honoured," kap is not added. "He whose brother is excellent" — praśastabhrātā. The prohibition "na pūjanāt" (SK 954), however, [operates] in the bahuvrīhi [section] before "sakthyakṣṇoḥ…" (SK 852) — this will be stated [later]. Why "when honoured (vandita)"? [Otherwise:] mūrkhabhrātṛkaḥ ("he whose brother is a fool").

Bālamanoramā

वन्दिते भ्रातुः - वन्दिते भ्रातुः । पूजितेऽर्ते इति ।वदि अभिवादनस्तुत्यो॑रित्युभयार्थकवदिधातोरिह उभयसाधारमपूजार्थकत्वमाश्रीयत इति भावः । प्रशस्तभ्रातेति ।नद्यृतश्चे॑ति प्राप्तः कबिह निषेध्यते । सुभ्रातेति । सु=शोभनो भ्राता यस्य स इति विग्रहः । अत्रापिनद्यृतश्चे॑ति प्राप्तस्य कपो निषेधः । ननुन पूजना॑दित्येव निषेधे सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — न पूजनादिति । प्रागेवेति । एवंच 'नद्यृतश्चे' त्यादिकपस्तेन निषेधाऽप्राप्तौ इदं वचनमिति भावः ।

vandite bhrātuḥ — On "in the sense of honoured": the point is that, since the root vadi means "to salute and to praise" (both), here the general sense of honouring, common to both, is adopted. On praśastabhrātā: the kap that would apply by "nadyṛtaśca" is here prohibited. On subhrātā: the vigraha is "he whose brother is good (śobhana)"; here too the kap that would apply by "nadyṛtaśca" is prohibited. Objection: Since the prohibition is already accomplished by "na pūjanāt" alone, what is the purpose of this [rule]? Response: To this he says "na pūjanāt… before [sakthyakṣṇoḥ]." And thus, since the kap of "nadyṛtaśca" and the like is not [reached by] that prohibition [na pūjanāt operating at an earlier point], this statement [vandite bhrātuḥ] is [required].

SK 896 · A 5.4.159V

नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे ॥ ८९६ ॥

nāḍītantryoḥ svāṅge

nāḍītantryoḥ svāṅge — For the words nāḍī and tantrī when denoting a body-part (svāṅga), [kap is not added after a bahuvrīhi ending in them].

Rule. No kap after a bahuvrīhi ending in nāḍī "tube" or tantrī "string" when these mean a body part.

Example.

bahvyo nāḍyo yasya → bahunāḍiḥ kāyaḥ, "a body of many vessels"; bahutantrīr grīvā, "a neck of many sinews" (tantrī here means an artery).

Applies when / blocked by. Not body parts: bahunāḍīkaḥ stambhaḥ, "a pillar of many tubes"; bahutantrīkā vīṇā, "a lute of many strings".

Watch out. tantrī does not end in a feminine affix, so it is not shortened at the end of the compound: bahutantrīḥ, not bahutantriḥ.

Siddhānta-kaumudī

स्वाङ्गे यौ नाडीतन्त्रीशब्दौ तदन्तात्कप् न स्यात् । बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्रीर्ग्रीवा । तन्त्रीर्धमनी । स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावाद्ध्रस्वो न । स्वाङ्गे किम् । बहुनाडीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा ॥

For the words nāḍī and tantrī when [denoting] a body-part (svāṅga), kap is not added after [a bahuvrīhi] ending in them. bahunāḍiḥ kāyaḥ ("the body having many vessels"). bahutantrīr grīvā ("the neck having many sinews"). tantrī [here] means an artery (dhamanī). Because [tantrī] does not end in a feminine affix, there is no shortening (hrasva). Why "a body-part (svāṅga)"? [Otherwise:] bahunāḍīkaḥ stambhaḥ ("a pillar of many tubes"); bahutantrīkā vīṇā ("a lute of many strings").

Bālamanoramā

नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे - नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे । बहुनाडिः काय इति । प्राणिस्थत्वात्स्वाङ्गत्वसूचनायकाय इति विशेष्यम् । उपसर्जह्रस्वः ।नद्यृतश्चे॑ति प्राप्तः कब्न भवति । बहुतन्त्रीग्र्रीवेति । बह्व्यस्तन्त्र्यो यस्या इति विग्रहः । वीणातन्तुषु तन्त्रीशब्दस्य प्रसिद्धत्वादाह — तन्त्रीर्धमनीति । बहुतन्त्रीशब्देगोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वमाशङ्क्याह — स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाऽभावादिति ।अवितृस्तृतन्त्रीभ्य ईः॑ इत्यौणादिकस्यस्त्रिया॑मित्यधिकारेऽविहितत्वादिति भावः ।

nāḍītantryoḥ svāṅge — On bahunāḍiḥ kāyaḥ: the qualificand "kāya (body)" is supplied in order to signal svāṅga-ness, since it is located in a living being; [there is] shortening of the subordinate member (upasarjana-hrasva), and the kap that would apply by "nadyṛtaśca" does not occur. On bahutantrīgrīvā: the vigraha is "she (the neck) of whom there are many sinews (tantrī)." Since the word tantrī is well-known for the strings of a lute, he says "tantrī [here] means an artery." Anticipating [the doubt of] shortening by "gostriyoḥ" in the word bahutantrī, he says "because it does not end in a feminine affix": the point being that the [ī] of the Uṇādi [affix] by "avitṛstṛtantrībhya īḥ" is not prescribed within the governing heading "striyām" [and so is not a feminine affix that "gostriyoḥ" could shorten].

SK 897 · A 5.4.160V

निष्प्रवाणिश्च ॥ ८९७ ॥

niṣpravāṇiśca

niṣpravāṇiś ca (5.4.160) — And [the form] niṣpravāṇi [is irregularly prescribed, with absence of the samāsānta kap].

Rule. The form niṣpravāṇi is laid down ready-made with the absence of kap.

Example.

nirgatā pravāṇī asya, "from which the shuttle has gone out" → niṣpravāṇiḥ paṭaḥ, a cloth just off the loom — new.

Watch out. pravāṇī is the weaver's rod, from the root ve "weave" with pra and the affix lyuṭ.

Siddhānta-kaumudī

कबभावोऽत्र निपात्यते । प्रपूर्वाद्वयतेर्ल्युट् । प्रवाणी तन्तुवायशलाका । निर्गताप्रवाण्यस्य निष्प्रवाणिः पटः । समाप्तवानः, नवः इत्यर्थः ॥

Here the absence of kap (kab-abhāva) is irregularly prescribed (nipātyate). From the root ve (√veñ, "to weave") preceded by pra, [the affix] LyuṬ [is added]: pravāṇī [means] the weaver's rod/shuttle (tantuvāya-śalākā). niṣpravāṇiḥ [is] a cloth (paṭa) from which the shuttle has gone out (nirgatā pravāṇī asya). The meaning is: [a cloth] whose weaving is finished (samāpta-vāna), that is, new (nava).

Bālamanoramā

निष्प्रवाणिश्च - निष्प्रवाणिश्च । प्रपूर्वादिति । 'वेञ्तन्तुसंताने' इत्यस्मात्प्रपूर्वात्करणाधिकरणयोश्चे॑त्यधिकरणे ल्युट् । प्रोयते अस्यामिति प्रवाणी ।पूर्वपदात्संज्ञाया॑मिति णत्वम् । समाप्तवान इति । समाप्तं वानं=वानक्रिया यस्येति विग्रहः । अत्र शैषिककबभावो निपात्यते ।

niṣpravāṇiś ca — As for "preceded by pra": from [the root] "veñ," meaning "to weave (tantu-santāna)," preceded by pra, [the affix] LyuṬ [is added] in the locative sense (adhikaraṇa) by "karaṇādhikaraṇayoś ca" [3.3.117]. pravāṇī [means]: "that on which [thread] is woven (proyate asyām)." The retroflexion [n → ṇ, giving pravāṇī] is by "pūrvapadāt saṃjñāyām…" [8.4.3]. As for "samāptavāna": the analysis is "that of which the weaving (vāna, the act of weaving) is finished (samāpta)." Here the absence of the śaiṣika kap (kab-abhāva) is irregularly prescribed.

SK 898 · A 2.2.35V

सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ ॥ ८९८ ॥

saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau

saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau — 2.2.35 — In a bahuvrīhi, a locative-ending word (saptamyanta) and a qualifier (viśeṣaṇa) undergo pūrvanipāta (are placed first).

Rule. In a bahuvrīhi, a word ending in the locative and a qualifier (viśeṣaṇa) are placed first.

Example.

kaṇṭhe kālo yasya → kaṇṭhe is locative → placed first → kaṇṭhekālaḥ (Śiva).

citrā gāvo yasya → citrā is the qualifier → placed first → citraguḥ.

Applies when / blocked by. The mention of a locative here is a hint (jñāpaka) that a bahuvrīhi may contain a member in a different case (vyadhikaraṇa), as kaṇṭhe in kaṇṭhekālaḥ; citraguḥ shows the qualifier going first. Vārttikas add:

a pronoun and a numeral go first: sarvaśvetaḥ, dviśuklaḥ;
when a pronoun and a numeral meet, the numeral goes first: dvyanyaḥ, "having two others";
of two numerals the smaller goes first: dvitrāḥ; even in a dvandva, dvādaśa;
priya optionally goes first: guḍapriyaḥ or priyaguḍaḥ, "fond of molasses";
after a word of the gaḍu list the locative goes last: gaḍukaṇṭhaḥ, "with a lump on the throat"; but sometimes not, vahegaḍuḥ.

Siddhānta-kaumudī

सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीहौ पूर्वं प्रयोज्यम् । कण्ठेकालः । अत एव ज्ञापकाद्व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः । चित्रगुः ।

In a bahuvrīhi, a word ending in the locative (saptamyanta) and a qualifier (viśeṣaṇa) are to be used first (pūrvanipāta). kaṇṭhekālaḥ [one whose throat (kaṇṭha) is dark (kāla) — Śiva]. From this very [mention of the locative] as an indicator (jñāpaka), there is [also] a bahuvrīhi with a member in a different case-relation (vyadhikaraṇa-pada). citraguḥ [one who has variegated cows].

vārttika

सर्वनामसंख्ययोरुपसख्यानम्

(vārttika) sarvanāmasaṃkhyayor upasaṃkhyānam — "There should be additional statement (upasaṃkhyāna) for a pronoun (sarvanāman) and a numeral (saṃkhyā) [that they too undergo pūrvanipāta in a bahuvrīhi]."

(वार्तिकम्) ॥ सर्वश्वेतः । द्विशुक्लः ।

(vārttika, illustrations) sarvaśvetaḥ [one all of whose … is white]. dviśuklaḥ [one who has two white things].

vārttika

मिथोऽनयोः समासेसंख्या पूर्वं शब्दपरविप्रतिषेधात्

(vārttika) mitho'nayoḥ samāse saṃkhyā pūrvaṁ śabdaparavipratiṣedhāt — "When these two [a pronoun and a numeral] are mutually combined in a compound, the numeral is placed first, because of the precedence-conflict resolved in favour of the later-mentioned word (śabda-para-vipratiṣedha)."

(वार्तिकम्) ॥ द्व्यन्यः ।

(vārttika, illustration) dvyanyaḥ [one who has two others — dvau anyau yasya].

vārttika

संख्याया अल्पीयस्याः

(vārttika) saṃkhyāyā alpīyasyāḥ — "[pūrvanipāta] of the smaller numeral [when two numerals are compounded]."

(वार्तिकम्) ॥ द्वित्राः । द्वन्द्वेऽपि ॥ द्वादश ।

(vārttika, illustration) dvitrāḥ [two or three]. [This applies] also in a dvandva: dvādaśa [twelve].

vārttika

वा प्रियस्य

(vārttika) vā priyasya — "Optionally, [pūrvanipāta] of priya [in a bahuvrīhi]."

(वार्तिकम्) ॥ गुडप्रियः । प्रियगुडः ।

(vārttika, illustrations) guḍapriyaḥ / priyaguḍaḥ [one to whom molasses (guḍa) is dear (priya) — either order].

vārttika

गड्वादेः परा सप्तमी

(vārttika) gaḍvādeḥ parā saptamī — "After a word of the gaḍu-class, the locative-ending [word] is placed afterwards (parā) [in a bahuvrīhi]."

(वार्तिकम्) ॥ गडुकण्ठः । क्वचिन्न । वहेगडुः ॥

(vārttika, illustrations) gaḍukaṇṭhaḥ [one who has a gaḍu (fleshy lump) on the throat]. In some cases not [so]: vahegaḍuḥ [one who has a lump on the shoulder — the locative placed first].

Tattvabodhinī

NSP p. 211

—सप्तमीविशेषणे—यदा कण्ठे किञ्चिदस्तीति ज्ञायते तस्य विशेषणं काल इति, तदेदं सप्तमीग्रहणम् । अन्यदा तु तेन विनापि विशेषणलादेव सिद्धम् ॥—चित्रगुरिति । न च ‘उपसर्जनं पूर्वम्’ इत्येवेदं सिध्यतीति वाच्यम् । ‘बहुत्रीहौ सप्तमी’ इत्युक्ते तक्रकौण्डिन्यन्यायेनोपसर्जनपूर्वलस्य बाधा-पत्तेरतो विशेषणग्रहणं कृतम् ॥—सर्वनामेति । कथं तर्हि ‘तः परो यस्मात्स तपरः’ इति । कथं च ‘जहत्स्वार्था वृत्तिः’ इति ॥ इह हि जहत्स्वं पदं यं स जहत्स्वः सोऽर्थो यस्यामिति बहुत्रीहिगर्भो बहुत्रीहिस्तथा च स्वपरशब्दयोः सर्वनामला-त्पूर्वनिपातेन भाव्यमिति चेत् । अत्राहुः । सूत्रभाष्यप्रयोगात्स्वपरशब्दयोर्न पूर्वनिपातः । राजदन्तादिलाद्वा सिद्धमिति ॥—द्विशुक्ल इति । यद्यपि सर्वनामत्वेनैव द्विशब्दस्य पूर्वनिपातत्वं सिध्यति, तथापि त्रिशुक्ल इत्यादिसिद्धये वार्तिके संख्या-ग्रहणं कृतम् । ननु संख्याया अल्पाच्चतरत्वेन ‘संख्यासर्वनाम्नोः’ इति वाच्ये विपरीतोच्चारणमयुक्तमित्याशङ्क्याह—मिथो-ऽनयोरिति । विपरीतोच्चारणमेवात्र लिङ्गमिति भावः ॥—अल्पीयस्या इति । अल्पार्थवाचिकाया इत्यर्थः ॥—गङ्गादे-रिति । आदिशब्दः प्रकारवाची । तेन पद्मं नाभौ यस्य पद्मनाभः । ऊर्णा नाभौ यस्य । ‘ज्यापोः—’ इति हस्वः । ऊर्ण-नाभ इति सिध्यतीत्याहुः ॥—जातिकालेति । एतच्च ‘जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्’ इत्यनेन ज्ञापितमिति भावः

Bālamanoramā

सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ - सप्तमीविशेषणे ।उपसर्जनं पूर्व॑मित्यतः पूर्वमित्यनुवर्तते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया सप्तमीति तदन्तग्रहणं । तदाह — सप्तम्यन्तमिति । कण्ठेकाल इति ।कण्ठे तिष्ठतीति कण्ठेस्थः, स कालो यस्येति विग्रहः ।सुपी॑ति योगविभागात्कः ।सप्तम्युपमानपूर्वपदस्ये॑ति बहुव्रीहि समासः, स्थशब्दलोपश्चे॑ति 'अनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ।अमूर्धमस्तका॑दिति सप्तम्या अलुक् । अत एवेति । यद्यपि कण्ठेस्थशब्दः प्रथमान्त एवात्र बहुव्रीहौ पूर्वपदं, तस्य कालशब्देन सामानाधिकरण्यमस्त्येवेति कथं सप्तमीग्रहणं व्यधिंकरणपदबहुव्रीहिज्ञापकम् । किंच विशेषणत्वादेव सिद्धे किं वा सप्तमीग्रहणेन । तथापि यदा स्थपदमनादृत्य 'कण्ठे' इत्यस्याधिकरणत्वं, तस्य च कालरूपे उत्तरपदार्थे उपसङ्क्रमस्तदा 'कण्ठे' इत्यस्याऽप्रथमान्तत्वाद्बहुव्रीहेरप्रसक्तेस्तत्र सप्तम्यन्तस्य पूर्वनिपातविधिरभित्तिचित्रायितः स्यात् । ततश्च सप्तमीग्रहणादप्रथमान्तोऽपि बहुव्रीहिः क्वचिदस्तीति विज्ञायते इति योज्यम् । तेनसच्चास्त्रजन्मा हि विवेकलाभः॑ इत्यादि सिद्धम् । चित्रगुरिति । उभयोरपि प्रथमानिर्दिष्टत्वेन विग्रहे नियतविभक्तिकत्वेन चान्यतरस्य प#ऊर्वनिपाते प्राप्ते उत्तरपदविशेषणस्यैव पूर्वनिपातार्थं विशेषग्रहणमिति भावः । सर्वनामसङ्ख्ययोरिति ।बहुव्रीहौ पूर्वनिपातस्ये॑ति शेषः । सर्वओत इति । रार्वः ओतो यस्येति विग्रहः । उभयोरपि गुमवचनत्वेन विशेषणविशेष्यभावे कामचारादन्यतरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते सर्वनामत्वात्सर्वशब्दस्यैव पूर्वनिपातः । उपसर्जनत्वेऽपि भूतपूर्वगत्या सर्वनामत्वम् । त्रिशुक्ल इति । त्रयः शुक्ला यस्येति विग्रहः । उभयोरपि कामचारेण पूर्वनिपाते प्राप्ते सङ्ख्यात्वत्रिशब्दस्यैव पूर्वनिपातः । 'द्विशुक्ल' इत्यत्र तु सर्वनामत्वादेव सिद्धम् । ननु द्वौ अन्यौ यस्य द्व्यन्य इति बहुव्रीहौ सर्वनामसङ्ख्ययोरन्त्यतरस्य पाक्षिकः पूर्वनिपातः स्यादित्यत आह — मिथोऽनयोरिति । सर्वनामसङ्ख्ययोरित्यर्थः । सङ्ख्या पूर्वमिति ।प्रयोज्ये॑ति शेषः । शब्दपरेति । एकस्मिन्नेव सूत्रे सर्वनामसङ्क्ययोः समासोपात्तत्वेऽपि सर्वनामसङ्क्याशब्दयो सङ्ख्याशब्दस्य पाठतः परत्वमादाय विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तेरित्यर्थः । सङ्क्याया अल्पीयस्या इति । न्यूनाधिकसङ्ख्यावाचकशब्दानां समासे न्यूनसङ्ख्यायाः पूर्वप्रयोग इति वक्तव्यमित्यर्थः । द्वित्रा इति । द्वौ वा त्रयो वेति विग्रहेसङ्ख्ययाव्यये॑ति बहुव्रीहिः । ननुद्वन्द्वे घी॑त्यतो 'द्वन्द्वे' इत्यनुवृत्तौअल्पाच्तर॑मिति सूत्रभाष्येऽस्य वार्तिकस्य पाठाद्बहुव्रीहौ कथमस्य प्रवृत्तिरित्यत आह — द्वन्द्वेऽपीति । इदंच वार्तिकं द्वन्द्वेऽद्वन्देऽपि प्रवर्तत इत्यर्थः । द्वादसेति । द्वौ च दश चे॑ति द्वन्द्वः । तत्पुरुषे तु शतानां विंशतिः विंशतिशतमित्युदाहार्यम् ।तदस्मिन्निधिकमिति दशान्ताड्डः॑ इति सूत्रबाष्ये सहरुआआणां शतमित्यर्थे शतसहरुआमिति भाष्यकैयटयो प्रयोगोऽत्रमानमिति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् ।वा प्रियस्येति । बहुव्रीहौ पूर्वं प्रयोगो वक्तव्य इत्यर्थः । गड्वादेः परा सप्तमीति ।बहुव्रीहौ योज्येति वक्तव्य॑मिति शेषः । गडुकण्ठ इति । गडुः कण्ठे यस्येति विग्रहः । गडुर्नाम ग्रीवादिगतो दुर्मांसगोलः । असंज्ञात्वात् 'हलदन्तात्' इत्यलुङ् न । क्वचिन्नेति । व्याख्यानमेवात्र शरणम् । वहेगडुरिति । वहः=स्कन्धः, तन्मिन् गडु-दुर्मांसग्रन्तिर्यस्येति विग्रहः । निष्ठा । निष्ठान्तमिति ।क्तक्तवतूनिष्ठे॑ति वक्ष्यति, तदन्तमित्यर्थः । कृतकृत्य इति । कृतं कृत्यं येनेति विग्रहः । उभयोरपि क्रियाशब्दात्वाद्विशेषणत्वे कामचारादन्यतरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते निष्ठान्तस्य पूर्वनिपातः । जातिकालेति ।जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्क्तः, इति स्वरविधिना ज्ञापितमिदमिति भाष्ये स्पष्टम् । जातिपूर्वस्योदाहरणमाह — सारङ्गजग्धीति सारङ्गः=हरिणः, जग्धः=भक्षितो यया इति विग्रहः ।अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वे॑ति ङीष् । कालपूर्वस्योदाहरति — मासजातेति । मासो जातो यस्या इति विग्रहः । टाप् । सुखपूर्वस्योदाहरति — सुखजातेति । सुखं जातं यस्या इति विग्रहः । प्रायिकमिति । व्याख्यानमेवात्र शरणम् । कृतकट इति । कृतः कटो येनेति विग्रहः । उदकत्वस्य जातित्वेऽपि न पीतशब्दस्य परनिपातः ।

saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau — saptamīviśeṣaṇe: the word pūrvam is carried forward (anuvṛtti) from "upasarjanaṁ pūrvam" [A 2.2.30]. By the paribhāṣā concerning the mention of an affix (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), "saptamī" is a taking of that which ends in it (tadanta-grahaṇa) [i.e., a word ending in the locative]. He states this with "saptamyantam." kaṇṭhekālaḥ: the analysis (vigraha) is — "one who stands in the throat" is kaṇṭhestha, "he of whom that (kaṇṭhestha) is the dark one (kāla)." By the splitting of the rule (yoga-vibhāga) "supi" [from A 3.2.4], the affix ka [gives kaṇṭhestha]. The bahuvrīhi is formed by "saptamyupamānapūrvapadasya…," and the elision of the word stha — [the phrase] "and elision of the word stha" — is clear in the Bhāṣya on the sūtra "anekam anyapadārthe" [A 2.2.24]. The non-elision (aluk) of the locative [ending] is by "amūrdhamastakāt…" [A 6.3.12]. "ata eva": Objection — although the word kaṇṭhestha is here the prior member of the bahuvrīhi as ending in the nominative (prathamānta), and it does stand in the same case-relation (sāmānādhikaraṇya) with the word kāla, how can the mention of the locative (saptamī-grahaṇa) be an indicator (jñāpaka) of a bahuvrīhi with members in different case-relations (vyadhikaraṇa-pada)? Moreover, since [the pūrvanipāta] is already established by [the word's] being a qualifier (viśeṣaṇa), what need of the mention of the locative at all? Response: Nevertheless, when — disregarding the word stha — the word "kaṇṭhe" is taken as the locus (adhikaraṇa), and it enters (upasaṅkrama) into the meaning of the following member (uttarapadārtha), namely kāla, then, since "kaṇṭhe" is not nominative-ending (aprathamānta), the bahuvrīhi would not apply, [and] therefore the rule enjoining the pūrvanipāta of the locative-ending word there would be like a picture [painted] without a wall (abhitti-citra, i.e., without support). And therefore, from the mention of the locative, it is understood that a bahuvrīhi with a non-nominative-ending [member] does exist in some cases — thus it is to be construed. By this, [forms] such as "saccāstrajanmā hi vivekalābhaḥ" [the attainment of discrimination is indeed born of good śāstra] are established [as vyadhikaraṇa bahuvrīhis]. citraguḥ: the idea is — since both members are mentioned in the nominative [in the compounding-rule], and in the analysis each has a fixed case-ending, so that pūrvanipāta of either would equally be obtained, the mention of the qualifier (viśeṣa-grahaṇa) serves the pūrvanipāta of specifically the qualifier of the following member (uttarapada-viśeṣaṇa) [here citra, qualifying go]. "sarvanāmasaṃkhyayoḥ": "[there should be additional mention] of the pūrvanipāta in a bahuvrīhi" is to be supplied (śeṣa). sarvaotaḥ: the analysis is "sarvaḥ otaḥ yasya." Since both members are quality-denoting words (guṇavacana), so that in the qualifier–qualified relation either could be placed first at will (kāmacāra), when pūrvanipāta of either is thus obtainable, the pūrvanipāta is of specifically the word sarva, because of its being a pronoun (sarvanāman). Even though [here sarva] is the subordinate member (upasarjana), its pronoun-status holds by reference to its former state (bhūtapūrva-gati). triśuklaḥ: the analysis is "trayaḥ śuklā yasya" [one who has three white things]. When pūrvanipāta of either is obtainable at will, the pūrvanipāta is of specifically the word tri, because of its being a numeral (saṃkhyā). But in "dviśukla" it is established simply by [dvi's] being a pronoun (sarvanāman). Objection: in the bahuvrīhi "dvyanya" — "dvau anyau yasya" [one who has two others] — there would be an optional (pākṣika) pūrvanipāta of either, the pronoun (anya) or the numeral (dvi). To this he says "mitho'nayoḥ," i.e., "of these two, the pronoun and the numeral." "saṃkhyā pūrvam": "is to be employed" is to be supplied. "śabdapara…": the meaning is — although in one and the same [vārttika] rule the pronoun and the numeral are both included through the compound (samāsa) [sarvanāmasaṃkhyayoḥ], yet, taking the later position by enumeration (pāṭhataḥ paratva) of the word saṃkhyā among the two words sarvanāma and saṃkhyā, the vipratiṣedha rule [A 1.4.2] operates [and the numeral, being later-mentioned, wins pūrvanipāta]. "saṃkhyāyā alpīyasyāḥ": the meaning is — it should be stated (vaktavya) that in a compound of words denoting a smaller and a larger number, the smaller-number [word] is employed first. dvitrāḥ: with the analysis "dvau vā trayo vā" [two or three], the bahuvrīhi [is formed] by "saṃkhyayā…[avyaya…]." Objection: since this vārttika is read in the Bhāṣya on the sūtra "alpāctaram" [A 2.2.34] — where "dvandve" is carried forward (anuvṛtti) from "dvandve ghi" [A 2.2.32] — how does it operate in a bahuvrīhi? To this he says "dvandve'pi": this vārttika operates both in a dvandva and in a non-dvandva [hence also in a bahuvrīhi]. dvādaśa: a dvandva with the analysis "dvau ca daśa ca" [two and ten]. In a tatpuruṣa, however, the example to be given is "śatānāṁ viṁśatiḥ" [twenty of hundreds] = "viṁśatiśatam." In the Bhāṣya on the sūtra "tad asmin adhikam iti daśāntāḍ ḍaḥ" [A 5.2.45], the usage "śatasahasram" in the sense "a hundred of thousands" (sahasrāṇāṁ śatam) by the Bhāṣyakāra and Kaiyaṭa is the authority here — so it stands in the Śabdenduśekhara. "vā priyasya": the meaning is that [priya] is optionally employed first in a bahuvrīhi. "gaḍvādeḥ parā saptamī": "in a bahuvrīhi, [the locative] is to be joined [afterwards]" — "it should be stated" is to be supplied. gaḍukaṇṭhaḥ: the analysis is "gaḍuḥ kaṇṭhe yasya" [one who has a gaḍu on the throat]. gaḍu means a ball of morbid flesh (durmāṁsa-gola) situated on the neck etc. Since it is not a proper name (asaṃjñā), there is no non-elision (aluk) of the locative by "haladantāt…" [A 6.3.9] [so the locative is elided, giving gaḍukaṇṭha]. "kvacin na" [in some cases not]: here the [traditional] explanation (vyākhyāna) alone is the recourse [for where it applies and where not]. vahegaḍuḥ: vaha = shoulder (skandha); the analysis is "one on whose shoulder (vaha) there is a gaḍu, a knot of morbid flesh (durmāṁsa-granthi)" [here the locative vahe is placed first, illustrating "kvacin na"]. [The commentary now passes on to the following sūtra niṣṭhā, A 2.2.36:] "niṣṭhā": "niṣṭhānta" [means a word] ending in a niṣṭhā [affix]; "ktaktavatū niṣṭhā" [A 1.1.26] will be stated, [so] the sense is "that which ends in it." kṛtakṛtyaḥ: the analysis is "kṛtaṁ kṛtyaṁ yena" [one by whom the duty has been done]. Since both are action-words (kriyā-śabda), in the qualifier relation either could be placed first at will (kāmacāra); when pūrvanipāta of either is thus obtainable, the pūrvanipāta is of the niṣṭhā-ending word [kṛta]. "jātikāla…" [the vārttika jātikālasukhādibhyaḥ…]: this [pūrvanipāta of the niṣṭhā] is indicated by the accent-rule "jātikālasukhādibhyo'nācchādanāt ktaḥ" — this is clear in the Bhāṣya. He gives an example of [a niṣṭhā] preceded by a jāti-word: sāraṅgajagdhī; sāraṅga = deer (hariṇa), the analysis being "yayā jagdhaḥ" [she by whom a deer has been eaten], jagdha = eaten (bhakṣita); the ṅīṣ [feminine] is by "asvāṅgapūrvapadāt…." He illustrates one preceded by a kāla-word: māsajātā, the analysis "māso jāto yasyāḥ" [she for whom a month has passed since birth]; ṭāp [feminine]. He illustrates one preceded by a sukha-word: sukhajātā, the analysis "sukhaṁ jātaṁ yasyāḥ" [she to whom happiness has arisen]. "prāyika" ([the rule holds] for the most part): here the explanation (vyākhyāna) alone is the recourse. kṛtakaṭa: the analysis is "kṛtaḥ kaṭo yena" [one by whom a mat has been made]. Although "being-water" (udakatva) is a universal (jāti), there is no post-position (paranipāta) of the word pīta [e.g., in pītodaka].

translator notes

textual The b1 block, as segmented in the source, runs on past this sūtra (2.2.35) into the Bālamanoramā's comment on the following sūtra niṣṭhā (2.2.36) and its vārttika jātikālasukhādibhyaḥ (unnumbered, not A 2.2.37 — that number is vāhitāgnyādiṣu); the transition is marked in the translation. Evident readings are followed for minor OCR slips (rārvaḥ → sarvaḥ, gumavacana → guṇavacana, antyatarasya → anyatarasya, saṅkya → saṃkhya, tanmin → tasmin, granti → granthi, sahasao → sahasra, bāṣye → bhāṣye, pūrvanipāte, dvādasa → dvādaśa). "saccāstrajanmā hi vivekalābhaḥ" is a quoted example; "saptamyupamānapūrvapadasya," "jātikālasukhādibhyo'nācchādanāt ktaḥ," and "asvāṅgapūrvapadāt" are left unnumbered.
translator The Bālamanoramā analyzes sarvaota (sarvaḥ otaḥ yasya); the Kaumudī's own illustration (k3) for the same vārttika reads sarvaśveta. Both are retained as transmitted.

SK 899 · A 2.2.36V

निष्ठा ॥ ८९९ ॥

niṣṭhā

niṣṭhā — 2.2.36. In a [bahuvrīhi] compound a word ending in a niṣṭhā (the past-participial affixes kta / ktavatu) is placed first (pūrvanipāta).

Rule. In a bahuvrīhi a word ending in a niṣṭhā (the past-participle affixes kta and ktavatu) is placed first.

Example.

kṛtaṃ kṛtyaṃ yena, "by whom the task has been done" → kṛta is a participle → placed first → kṛtakṛtyaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika: after words for a class, a time or ease, the participle goes second: sāraṅgajagdhī, māsajātā, "born a month ago", sukhajātā. This holds only for the most part; kṛtakaṭaḥ and pītodakaḥ keep the participle first (scholars discuss exactly which statement "for the most part" qualifies).

Siddhānta-kaumudī

निष्ठान्तं बहुव्रीहौ पूर्वं स्यात् । कृतकृत्यः ।

In a bahuvrīhi, a word ending in a niṣṭhā is placed first. Example: kṛtakṛtyaḥ ("one by whom what was to be done has been done").

vārttika

जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या

(vārttika) After [words denoting] jāti (class), kāla (time), sukha (ease), and the like, the niṣṭhā should be stated to come after (parā) — i.e. placed second.

(वार्तिकम्) ॥ सारङ्गजग्धी । मासजाता । सुखजाता । प्रायिकं चेदम् । कृतकटः । पीतोदकः ॥

(vārttika, continued) [Examples:] sāraṅgajagdhī (jāti); māsajātā (kāla); sukhajātā (sukha). And this holds only for the most part (prāyika). [Regular applications, the niṣṭhā standing first:] kṛtakaṭaḥ; pītodakaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 212

—सारङ्गजग्धीति । सारङ्गो जग्धो यया सा । ‘अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा’ इति ङीप् ॥ कथं तर्हि ‘चारुस्मितश्चारुहसितः’ इत्यादि । अत्राहुः—‘नपुंसके भावे कः’ इति कस्य न पूर्वनिपातः, निष्ठाशब्देन विहितस्यैवेह ग्रहणादिति ।

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 212 १ अनेकस्येति—तेनैकस्य सापेक्षत्वेऽपि न दोष इति भावः । २ अन्वय इति—यत्रैवमन्वयस्तत्र समुच्चयश्चशब्दार्थ इति अन्वयः, नतु अन्वय एव समुच्चय इति भ्रमितव्यम् ।

translator notes

translator The referent of prāyikaṃ ca idam ('and this is only general') is left open in the Sanskrit: it most naturally qualifies the niṣṭhā-pūrvanipāta as a tendency rather than an absolute rule (pūrvanipāta rules being anitya), with kṛtakaṭaḥ and pītodakaḥ then adduced as ordinary cases where the niṣṭhā does stand first; alternatively it may qualify the postposing stated in the vārttika.

SK 900 · A 2.2.37V

वाहिताग्न्यादिषु ॥ ९०० ॥

vāhitāgnyādiṣu

vā āhitāgnyādiṣu — 2.2.37. In the āhitāgni-class, the [initial placement of the member in the compound] is optional.

Rule. In the āhitāgni list the first placement is optional. The list is an ākṛtigaṇa, an open list known by its type rather than by a fixed roll.

Example.

āhito 'gnir yena, "by whom the fire has been set up" → participle first → āhitāgniḥ; or second → agnyāhitaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika: after words for weapons, the participle and the locative go last: asyudyataḥ, "with sword raised"; daṇḍapāṇiḥ, "staff in hand"; but sometimes not, vivṛtāsiḥ. With this rule the bahuvrīhi-samāsa-prakaraṇa ends.

Siddhānta-kaumudī

आहिताग्निः । अग्न्याहितः । आकृतिगणोऽयम् ।

āhitāgniḥ / agnyāhitaḥ [either order valid]. This is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class).

vārttika

प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ

(vārttika) After words denoting weapons, the niṣṭhā [past participle] and the locative [go to] the latter position.

(वार्तिकम्) ॥ अम्युद्यतः । दण्डपाणिः । क्वचिन्न । विवृतासिः ॥

(vārttika, continued) asyudyataḥ [niṣṭhā second]; daṇḍapāṇiḥ [locative second]. Sometimes not: vivṛtāsiḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 212

—क्वचिन्नेति ॥ आहितान्यादिलकल्पनादनभिधानाद्वेति भावः ॥ इति वहुत्रीहिः ॥ चार्थे द्वन्द्वः ॥ ‘अनेकमन्यपदार्थे’ इत्यतोऽनेकमित्यनुवर्तते ‘सुवामच्चित्ते—’ इत्यस्मात्सुवपि, ‘समासः’ इति, ‘विभाषा’ इति चाधिक्रियत एव । तदाह—अनेकं सुवन्तमित्यादि ॥—चार्था इति । चशब्दद्योत्या इत्यर्थः ॥—एकस्मिन्निति । भजनादावित्यर्थः ॥—ईश्वरं गुरुं च भजस्वेति । क्रियायां द्रव्ययोः समुच्चयोऽयम् । तथा राज्ञो गजश्चाश्वश्चेति द्रव्ये द्रव्ययोः समुच्चयः । पटः शुक्लो रक्तश्चेति द्रव्ये गुणयोः । रक्तः पटः कुण्डलं चेति गुणे द्रव्ययोरित्यूह्यम्

Bālamanoramā

वाऽऽहिताग्न्यादिषु - वाऽऽहिताग्न्यादिषु ।निष्ठायाः पूर्वं प्रयोग॑ इति शेषः । आहिताग्निरिति । आहिताः=आधानेन संस्कृता अग्नयो येनेति विप्रहः । प्रहरणार्थेभ्य इति । आयुधार्थेभ्य इत्यर्थः । निष्ठायामुदाहरति - अस्युद्यत इति । असिः उद्यतो येनेति विग्रहः । सप्तम्या उदाहरति — दण्डपाणिरिति । दण्डः पाणौ यस्येति विग्रहः ।निष्ठे॑त्यस्य 'सप्तमीविशेषणे' इत्यस्य चा.डयमपवादः । क्वचिन्नेति । व्याख्यानमेवात्र शरणम् । विवृतासिरिति । विवृतः=कोशान्निष्कासितोऽसिर्येनेति विग्रहः । एवंजातीयान्याहिताग्न्यादित्वकल्पनया समाधेयानीत्याहुः । *****इति बालमनोरमायां बहुव्रीहिसमासः*****अथ भावकर्मप्रक्रिया ।अथ भावकर्मतिङ्प्रकरणं निरूप्यते ।लः कर्मणी॑त्यत्र सकर्मकेभ्यो धातुभ्यः कर्मणि कर्तरि च, अकर्मकेभ्यस्तु भावे कर्तरि च लकारा विहिताः । तेषु कर्तरि लकारा निरूपिताः । अथेदानीं भावकर्मणोर्लकारा निरूप्यन्ते इति प्रतिजानीते — अथेति । 'निरूप्यन्ते' इति शेषः । तत्रशेषात्कर्तरि परस्मैपदम्,॒अनुपराभ्यां कृञः॑ इत्यादिपरस्मैपदविधिषु प्राप्तेष्वाह — भावकर्मणोरिति तङिति ।

vā āhitāgnyādiṣu — [scil.] "the earlier placement of the niṣṭhā" [is what is made optional]. On āhitāgniḥ: the analysis is "he by whom the sacred fires (agni) have been established, i.e. consecrated by the ādhāna rite." On "from words meaning praharaṇa": meaning "from words denoting a weapon (āyudha)." He illustrates the niṣṭhā [placed second] with asyudyataḥ: the analysis is "he by whom a sword (asi) has been raised (udyata)." He illustrates the locative with daṇḍapāṇiḥ: the analysis is "he in whose hand (pāṇi) is a staff (daṇḍa)." This [vārttika] is an exception (apavāda) to [the sūtra] "niṣṭhā" [2.2.36] and to "saptamī viśeṣaṇe…" [2.2.35]. On "sometimes not": here interpretation (vyākhyāna) alone is the resort [there being no formal rule]. On vivṛtāsiḥ: the analysis is "he by whom the sword (asi) has been drawn (vivṛta) out of the sheath." They say that forms of this kind are to be accounted for by treating them as belonging to the āhitāgni-class [an ākṛtigaṇa].

* Thus, in the Bālamanoramā, the bahuvrīhi-samāsa [is concluded]. *

Now, the procedure for the bhāva and karman [l-affixes]. Now the section on the bhāva/karman tiṄ [personal endings] is set forth. In "laḥ karmaṇi ca bhāve cākarmakebhyaḥ" [A 3.4.69], the l-affixes (lakāra) are enjoined: for transitive (sakarmaka) roots, in the object (karman) and the agent (kartṛ); for intransitive (akarmaka) roots, in the action (bhāva) and the agent. Among these, the agent-l-affixes have [already] been treated. And now the bhāva/karman l-affixes are to be treated — thus he announces with "atha (now)"; [scil.] "are set forth." There, when the parasmaipada rules such as "śeṣāt kartari parasmaipadam" [A 1.3.78] and "anuparābhyāṃ kṛñaḥ" [A 1.3.79] would apply, he says: for the bhāva and the karman, the [ātmanepada] taṄ [is used].

translator notes

textual The kaumudī reads "amyudyataḥ," which the Bālamanoramā glosses as asiḥ udyataḥ; the form is accordingly read as "asyudyataḥ" (from asi "sword").

← all prakaraṇas outline →