Prakaraṇa 17 · SK 647–683

अव्ययीभावसमासप्रकरणम्

avyayībhāvasamāsaprakaraṇam · 37 sūtras

SK 647 · A 2.1.1पदविधौ सामर्थ्यनिरूपणपरिभाषा

समर्थः पदविधिः ॥ ६४७ ॥

samarthaḥ padavidhiḥ

samarthaḥ padavidhiḥ — 2.1.1. A pada-vidhi (an operation concerning complete words, pada) [applies only] on the condition of sāmarthya (semantic connectedness). This is the governing paribhāṣā stipulating that sāmarthya is presupposed by every rule of the pada-vidhi type — hence by the compound (samāsa) rules that follow.

Rule. A pada-vidhi — any rule that operates on finished words (padas) — applies only to words that are samartha, "semantically connected". The connectedness itself is called sāmarthya. This is a paribhāṣā: it does not form anything, it tells you how every compound rule that follows is to be read.

Example.

kṛṣṇasya samīpam "near Kṛṣṇa" → upa ("near") and kṛṣṇa are connected in meaning → the compound rule may apply → upakṛṣṇam.

paśya kṛṣṇaṃ, śrito rāmaṃ mitram "Look at Kṛṣṇa; the friend has resorted to Rāma" → kṛṣṇa belongs with paśya, śrita with rāma → kṛṣṇa and śrita are not connected → no compound kṛṣṇaśrita here.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators distinguish two kinds of sāmarthya. In a sentence such as rājñaḥ puruṣaḥ "the king's man" the words stay separate and merely expect one another; this is vyapekṣā. In a compound such as rājapuruṣa the words fuse into a single meaning-unit; this is ekārthībhāva. It is the second kind that licenses upakṛṣṇam as one word.

Watch out. Because the members of a compound have become one meaning, an outside word cannot reach inside the compound to qualify one member: in ṛddhasya rājapuruṣaḥ "the prosperous one's king-man", ṛddha does not qualify rājan.

Siddhānta-kaumudī

पदसम्बन्धी यो विधिः स समर्थाश्रितो बोध्यः ॥

A rule (vidhi) that pertains to padas is to be understood as resting upon [words that are] samartha (semantically connected).

Bālamanoramā

समर्थः पदविधिः - अथ समासेष्वव्ययीभावः । तदेवं विभक्त्यर्थं निरूप्य तदाश्रितसमासान्निरूपयिष्यंस्तदुपोद्धातत्वेनाह समर्थः पदविधिः । विधीयते इति विधिः-कार्यम् । पदस्य विधिः पदविधिरिति शेषषष्ठआ समासः । तदाह-पदसंबन्धी यो विधिरिति । समर्ताश्रित इति । सूत्रे समर्थशब्दः समर्थाश्रिते लाक्षणिक इति भावः । सामर्थ्यं द्विविधम्-व्यपेक्षालक्षणमेकार्थीभावलक्षणं च । तत्र स्वार्थपर्यवसायिनां पदानामाकाङ्क्षादिवशाद्यः परस्परान्वयस्तद्व्यपेक्षाभिधं सामर्थ्यम्, विशिष्टा अपेक्षा व्यपेक्षेति व्युत्पत्तेः । संबद्धार्थः समर्थ इति व्युत्पत्तेश्च । इदं च राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्य एव भवति । तत्र च एकैकस्य शब्दस्य यो यः संनिहितो योग्यश्च तेन तेनान्वयो भवति । यथा राज्ञः पुरुषोऽआश्चेति, राज्ञो देवदत्तस्य च पुरुष इति, ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति च । एकार्थीभावलक्षणसामर्थ्यं तु प्रक्रियादशायां प्रत्येकमर्थवत्त्वेन पृथग्गृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विसिष्टैकार्थप्रतिपादकतारूपम् ।सङ्गतार्थः समर्थः॑,संसृष्टार्थः समर्थ॑ इति व्युत्पत्तेः । सङ्गतिः संसर्गश्च एकीभाव एव । यथा-सङ्गतं घृतं तैलेनेति । एकीभूतमिति गम्यते । यथा वा संसृष्ट#ओऽग्निरिति । एकीभूत इति गम्यत इति भाष्याच्च । इदंच सामर्थ्यं राजपुरुष इत्यादिवृत्तावेव । अत एव 'ऋद्धस्य राजपुरुष' इत्येवं राज्ञि पुरुषविशेषणे ऋद्धत्वविशेषणं नान्वेति, विशिष्टस्य एकपदार्थतया राज्ञः पदार्थैकदेशत्वात् ।देवदत्तस्य गुरुकुल॑मित्यत्र तु उपसर्जनस्य नित्यसापेक्षत्वात्समासः । यद्वा गुरुवद्देवदत्तोऽपि विशेष्ये प्रदाने कुल एवान्वेति । तत्र गुरुणा कुलस्य उत्पाद्यत्वसंबन्धेनान्वयः । देवदत्तेन तु कुलस्य तदीयगुरूत्पाद्यतयाऽन्वयो गुरुगर्भः । उक्तं च हरिणा-॒संबन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । वाक्यवत्सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ।॑ इति । समुदायेन संबन्धो येषां गुरुकलादिना । संस्पृश्यावयवांस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह.॑ इति च ।एतेन 'अयश्शूल' इति सूत्रे भाष्येशिवस्य भगवतो भक्तः॑ इत्यर्थे 'शिवभागवतः' इत्यादि व्याख्यातम् । एकार्थीभावश्चाऽयमलौकिकविग्रहवाक्ये कल्प्यते । यथा लादेशभूतशतृशानचोरप्रथमासामानाधिकरण्यं लकारेऽपि कल्प्यते तद्वत् । अत एवलस्य अप्रथमासमानाधिकरणेनार्थेनाऽयोगादादेशानुपपत्तिः, तस्य क्वापि प्रयोगाऽभावा॑दि त्याक्षिप्यआदेशे सामानाधिकरण्यं दृष्ट्वा अनुमानाद्गन्तव्यं प्रकृतेरपि तद्भवति ॑ इति 'लटश्शतृशानचौ' इति सूत्रभाष्ये समाहितम् ।सिद्धानां शब्दानामन्वाख्यानात् पचन्तं देवदत्तं पश्येत्यादिप्रयोगदर्शनात् स्थानिनोऽपि लस्य प्रक्रियार्थं कल्पितस्य बोधकत्वकल्पना सूचिता । अलोकिकविग्रहवाक्ये श्रूयमाणानां च शब्दानां कॢप्तशक्तित्यागे मानाऽभावात् प्रत्येकशक्तिसहकृतया समुदायशक्त्या विशिष्टोपस्थितिः । ततश्च यमेकार्थीभावोऽजहत्स्वार्था वृत्तिरिष्यते । वृत्तिविषये पदानां प्रत्येकमनर्थकत्वमाश्रित्य जहत्स्वार्था वृत्तिस्तु नाश्रयितुं युक्ता, महाबाहुः, सुपन्था इत्यादौ आत्त्वाद्यनापत्तेः, वृत्तौ महादादिशब्दानामनर्थकत्वादर्थवद्ग्रहणसंभवे अनर्थकस्य 'आन्महतः' इत्यादौ ग्रहणाऽयोगात् । तदुक्तम् — ॒जहत्स्व#आर्था तु तत्रैव यत्र रूढिर्विरोधिनी॑ इति । अवयवार्थविरुद्धो यत्र समुदायार्थस्तत्रैव सेति तदर्थः । यथा अआकर्णमण्डपादौ । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे मञ्जूषायां चानुसंधेयः । समर्थः किम् । पश्य कृष्णं, श्रितो रामं मित्रम् । अत्र कृष्णश्रितयोः परस्परान्वयाऽभावाद्विशिष्टैकार्थोपस्थित्यजनकत्वान्न सामर्थ्यम् ।

samarthaḥ padavidhiḥ — Now, among the compounds (samāsa), the avyayībhāva. Thus, having set forth the meaning of the case-endings (vibhakti), [Bhaṭṭoji], about to set forth the compounds that depend upon that [case relation], states, as an introduction (upodghāta) to it, "samarthaḥ padavidhiḥ." A "vidhi" is that which is enjoined (vidhīyate), i.e., an operation (kārya). "padavidhi" [=] "a vidhi of a pada," the compound being formed with a residual/general genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī). This he states: "a rule that pertains to padas." "Resting upon samartha [words]" — the point is that in the sūtra the word "samartha" is used by indication (lākṣaṇika) for "[a vidhi] that rests upon samartha [words]."

sāmarthya is of two kinds: that characterized by vyapekṣā (mutual expectancy) and that characterized by ekārthībhāva (becoming a single meaning-unit). Of these, the mutual connection (anvaya) which — among words that rest in their own respective meanings (svārtha-paryavasāyin) — arises by the force of mutual expectancy (ākāṅkṣā) and the like, is the sāmarthya named vyapekṣā; by the etymology "vyapekṣā = a distinct/qualified expectancy (viśiṣṭā apekṣā)," and by the etymology "samartha = that whose meaning is connected (saṃbaddha-artha)." And this [vyapekṣā-sāmarthya] obtains only in a sentence (vākya), such as "rājñaḥ puruṣaḥ" (the king's man). And there, each single word connects with whatever is proximate (saṃnihita) and suitable (yogya) to it — for example, "rājñaḥ puruṣo 'śvaś ca" (the king's man and horse), "rājño devadattasya ca puruṣaḥ" (the man of the king and of Devadatta), and "ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ" (the man of the prosperous king).

But the sāmarthya characterized by ekārthībhāva consists in the capacity to convey a single qualified meaning (viśiṣṭa-eka-artha) through the collective denotative power (samudāya-śakti) of words that, at the derivational stage (prakriyā-daśā), were taken separately as each individually meaningful; by the etymologies "samartha = that whose meaning is joined (saṅgata-artha)" [and] "samartha = that whose meaning is combined (saṃsṛṣṭa-artha)." And "joining" (saṅgati) and "combining" (saṃsarga) are precisely a becoming-one (ekībhāva) — as in "the ghee is joined (saṅgata) with the oil," where "become one" is understood; or as in "the fire is combined (saṃsṛṣṭa)," where "become one" is understood — this also from the Bhāṣya. And this [ekārthībhāva] sāmarthya obtains only in a vṛtti (a complex derived formation such as a compound), such as "rāja-puruṣa." Precisely for this reason, in "ṛddhasya rāja-puruṣaḥ" the qualifier "ṛddha" (prosperous) does not connect with "rājan," which is [itself] a qualifier of "puruṣa"; for, the qualified [whole] being a single word-meaning (eka-padārtha), "rājan" is [merely] a part of [that] word-meaning (padārtha-ekadeśa).

But in "devadattasya gurukulam" (Devadatta's teacher's household), a compound [gurukula] [is nonetheless formed], because the subordinate member (upasarjana, i.e., guru) is permanently relational (nitya-sāpekṣa). Or, alternatively: like "guru," "devadatta" too construes only with "kula" — the principal qualificand (viśeṣya). There, "guru" connects with "kula" by the relation of [the kula's] being-produced [by the guru] (utpādyatva-saṃbandha); but "devadatta" connects with "kula" through [the kula's] being-produced-by-his-guru — a connection that has "guru" embedded within it (guru-garbha). And it has been said by Hari (Bhartṛhari): "Every relational word (saṃbandhi-śabda), [though] dependent (sāpekṣa), is always compounded; for that mutual expectancy (vyapekṣā), as in a sentence, is not forfeited even in a vṛtti." And: "Those [external words] whose relation is with the aggregate (samudāya) — e.g. with a 'gurukula' and the like — while touching its members (avayava), yet construe with that which possesses [the aggregate]." By this [principle], in the Bhāṣya on the "ayaḥśūla" sūtra, [the form] "śiva-bhāgavata" and the like is explained in the sense "a devotee of the Lord Śiva (śivasya bhagavato bhaktaḥ)."

And this ekārthībhāva is posited (kalpyate) in the non-worldly analytical sentence (alaukika-vigraha-vākya) — just as the co-referentiality with a non-nominative meaning (aprathamā-sāmānādhikaraṇya) of śatṛ and śānac, which are substitutes for the la[-kāra], is posited for the la-kāra [itself] as well. Precisely for this reason, having raised the objection — "Since the la[-kāra] is not connected with a meaning co-referential with a non-nominative, a substitution [of śatṛ/śānac] for it is impossible; and because it (the la-kāra) is never actually employed anywhere [so its co-reference cannot be directly observed]" — it is resolved in the Bhāṣya on the sūtra "laṭaḥ śatṛ-śānacau [aprathamā- samānādhikaraṇe]": "Having observed co-referentiality in the substitute, one must reach by inference [the conclusion] that this [co-referentiality] belongs to the prakṛti (the la-kāra) as well." Since [Pāṇini's grammar] gives an account (anvākhyāna) of already-established (siddha) words, and since usages such as "pacantaṃ devadattaṃ paśya" (see Devadatta cooking) are observed, the positing of a denotative capacity (bodhakatva) even for the sthānin — the la[-kāra], which is itself posited only for the sake of the derivational process (prakriyā) — is thereby indicated.

And since there is no authority (māna) for abandoning the established denotative power (kḷpta-śakti) of the words heard in the alaukika-vigraha-vākya, the qualified cognition (viśiṣṭa-upasthiti) [arises] through the collective power (samudāya-śakti) assisted by the individual powers (pratyeka-śakti). And therefore this ekārthībhāva is held to be an ajahat-svārthā vṛtti (a formation that does not abandon the component words' own meanings). But the jahat-svārthā vṛtti (a formation that abandons the components' own meanings) — resting on the [alleged] individual meaninglessness (anarthakatva) of the words within the vṛtti — is not fit to be adopted, since in [forms] such as "mahā-bāhuḥ" and "su-panthāḥ" the ā-substitution (āttva) and the like would [then wrongly] fail to obtain: for, the words "mahat" and the like being [on that view] meaningless in the vṛtti, and given that the grasping of [only] the meaningful (arthavat) is possible, the grasping of a meaningless [element] in [rules] such as "ān mahataḥ" would be impossible [by the arthavad-grahaṇa maxim]. As has been said: "The jahat-svārthā [vṛtti obtains] only there where a conventional meaning (rūḍhi) is opposed [to the component meanings]." Its sense is: it [jahat-svārthā] [obtains] only where the meaning of the aggregate is contrary to the meaning of the members — as in "ākarṇa-maṇḍapa" and the like. The full treatment is to be consulted in the Śabdenduśekhara and the [Paramalaghu-]mañjūṣā.

Why "samartha"? [What purpose does the qualification serve?] "paśya kṛṣṇaṃ, śrito rāmaṃ mitram" (Look at Kṛṣṇa; the friend has resorted to Rāma). Here, because "kṛṣṇa" and "śrita" have no mutual connection [kṛṣṇa construing with "paśya," śrita with "rāma"], and hence produce no qualified single-meaning cognition, there is no sāmarthya [and so no compound].

translator notes

textual In the "yad vā" alternative on devadattasya gurukulam the source reads "viśeṣye pradāne kula eva," but the sense requires pradhāne ("the principal [qualificand]"); rendered accordingly (ध/द confusion). The example of a jahat-svārthā vṛtti is printed "ākarṇamaṇḍapa" and is left as transmitted; its reference is not certain. Minor OCR normalized silently: mahādādi (read mahad-ādi), vṛttau, etc.

SK 648 · A 2.1.3समाससंज्ञा

प्राक् कडारात् समासः ॥ ६४८ ॥

prāk kaḍārāt samāsaḥ

prāk kaḍārāt samāsaḥ — Up to [the rule] kaḍārāḥ karmadhāraye, [the term] samāsa (compound) is a governing heading (adhikāra) [i.e. the compounds defined by the intervening rules receive the designation samāsa].

Rule. From here up to the rule kaḍārāḥ karmadhāraye (SK 751), the word samāsa "compound" is an adhikāra, a heading. Every form the intervening rules produce receives the name samāsa.

Example.

upa + kṛṣṇa → formed by a rule under this heading → it is a samāsa → it is treated as one word.

Applies when / blocked by. The heading runs up to SK 751, that is, through the tatpuruṣa rules of the next chapter.

Siddhānta-kaumudī

कडाराः कर्मधारये SK 751 इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥

Up to [the rule] "kaḍārāḥ karmadhāraye" (SK 751), [the term] samāsa is established as a governing heading (adhikāra).

Tattvabodhinī

NSP p. 170

—प्राक्क्रिडारात्समासः । प्राग्प्रहणमावर्तते, तेन पूर्वं समाससंज्ञा ततः संज्ञान्तरमपीति लभ्यते । तेनाव्ययीभावादिभिः समावेशः सिद्ध्यति । अन्यथा पर्यायः स्यात् ॥ समसनं समासः । भावे घञ् । अनेकस्य पदस्य एकपदीभवनमित्यर्थं इत्येके ॥ वस्तुतस्तु ‘अकर्तरे च कारके—’ इति कर्मणि घञ् । अन्यथा सुवन्तं समस्यत इत्युत्तरग्रन्थो न संगच्छते । नन्वन्वर्थलात्समाससंज्ञायाः प्रत्येकमप्रसङ्गात्सहग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्क्याह—योगो विभज्यत इति । ‘सुवामन्त्रिते—’ इत्यतः सुवित्यनुवर्तते तदाह—सुवन्तमिति ॥—समस्यत इति । संपूर्वादस्यतेः कर्मणि तद् । आचार्येणेति शेषः । समर्थेनेति तु सहयोगे तृतीया । समसनक्रियां प्रति सुवन्तं कर्म न तु कर्तृ ॥ यद्यपि सुवन्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमेऽपि ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योः’ इति वार्तिकेन समस्यत इत्यत्रात्मनेपदं लभ्यते, तथापि समास इति व्याख्येयग्रन्थे कर्तरि घञ् दुर्लभः । वाहुलकं तु अगतिकगतिरिति कर्मत्वाभ्युपगम एव ज्यायान् ॥—स चेति । एतदपि योगविभागस्येष्टसिद्ध्यर्थलादेव लभ्यते

Bālamanoramā

प्राक् कडारात् समासः - प्राक्कडारात् । 'आकडारात्' इत्येवप्रा॑गिति सिद्धे प्राग्ग्रहणमेकसञ्ज्ञाधिकारेपि अव्ययीभावादिसंज्ञासमुच्चयार्थमिति भाष्ये स्पष्टम् । सम्पूर्वकस्य अस्यतेरेकीकरणात्मकऋ संश्लेषोऽर्थः । समस्यते अनेकं पदमिति समासः ।अकर्तरि च कारके संज्ञाया॑मिति कर्मणि घञ् । अत एव मूले समस्यते इति वक्ष्यते । तथा च अन्वर्थेयं संज्ञा ।

prāk kaḍārāt samāsaḥ — prāk-kaḍārāt. Since "up to [the point] before kaḍāra" would already be secured merely by [the reading] "ā kaḍārāt" (as far as kaḍāra), [the question arises why the word] "prāk" is taken. It is made clear in the Bhāṣya that the taking of "prāk," even within the domain of the single-designation rule (eka-saṃjñādhikāra), serves the purpose of the co-application (samuccaya) of the designations avyayībhāva and the rest [alongside the samāsa designation]. Of the root √as (asyati) preceded by "sam," the meaning is conjunction (saṃśleṣa) consisting in unification (ekīkaraṇa). "Many a word is compounded (samasyate)" — hence samāsa; the suffix ghañ is here in the sense of the object (karman) by "akartari ca kārake saṃjñāyām" (A 3.3.19). For this very reason [Bhaṭṭoji] will use "samasyate" in the root text (mūla). And thus this designation is etymologically significant (anvartha).

SK 649 · A 2.1.4सुप्सुपाधिकारः

सह सुपा ॥ ६४९ ॥

saha supā

saha supā — 2.1.4. [A sup-ending word is compounded] together (saha) with a sup-ending word (supā). (In the sup-supā adhikāra of the compound section.)

Rule. Bhaṭṭoji splits this rule into two (a yoga-vibhāga, "division of the rule"). First, saha alone: a subanta (a word ending in a case-ending) is compounded together with a semantically connected word. Then supā: a subanta is compounded with another subanta. Because the result is a samāsa, it is a prātipadika, a stem, and takes its own case-endings.

Example.

By saha alone: pari + abhūṣayat → a subanta compounded with a finite verb (tiṅanta) as second member → paryabhūṣayat; likewise anuvyacalat. These occur only in the Veda (chandas).

By supā: upa + kṛṣṇasya → a subanta with a subanta → upakṛṣṇa → a prātipadika → declined: upakṛṣṇam.

Applies when / blocked by. The purpose of the split is to allow the Vedic verb-final compounds, which the ordinary rule "subanta with subanta" would not produce. Under SK 665 you will see that this rule, unlike the ones after it, does not make its compound obligatory.

Siddhānta-kaumudī

सह इति योगो विभज्यते । सुबन्तं समर्थेन सह समस्यते । योगविभागस्येष्टसिद्ध्यर्थत्वात्कतिपयतिङन्तोत्तरपदोऽयं समासः । स च छन्दस्येव । पर्यभूषयत् । अनुव्यचलत् । सुपा सुप्सुपा सह समस्यते । समासत्वात्प्रातिपदिकत्वम् ॥

The rule [saha supā] is split into two (yoga-vibhāga): "saha" is taken as an independent rule. [By it:] a sup-ending word (subanta) is compounded together with a semantically connected word (samartha). Since the purpose of the yoga-vibhāga is to establish desired forms, this [isolated "saha"] yields a compound whose second member (uttarapada) is, in some cases, a finite verb (tiṅanta); and such a compound occurs only in the Vedic (chandas): paryabhūṣayat; anuvyacalat. [Then by] "supā": a sup-ending word is compounded together with a sup-ending word (sup with sup). Because it is a compound (samāsa), it has the status of a nominal stem (prātipadika).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 170

—छन्दस्येवेति । यदि लोकेऽपि स्यात्तर्हि यत्प्रकुरुते इत्यादौ स्वाद्युत्पत्तिः स्यात् । लिङ्गसर्वनामतामभ्युपेत्य ‘स्वमोर्नपुंसकात्’ इति बुकि कृतेऽपि ‘हस्तो नपुंसके’—इति हस्तः स्यादित्यादि दृष्ट्वा ‘कर्मणा यमभिप्रेति’ इति सूत्रेऽस्माभिरुद्धावितम् ॥—अनुव्यचलदिति । सुवित्येकलस्य विवक्षितलात्पर्यायेण समासो बोध्यः । समासान्तोदात्तत्वे शेषनिधात इति ‘कुगति’—इति सूत्रे कैयटः ॥—सुपो धातु—सुप इति प्रत्याहारस्य ग्रहणं ‘पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः’ इत्याद्यलुक्समासविधानाज्ज्ञापकात् ॥—निर्देशादिति । अन्यथा हि प्रथमानिर्दिष्टलाविशेषेऽपि उपसर्जनसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन पूर्वेशब्दस्यैव पूर्वनिपातः स्यादिति भावः ॥—इवेनेति । अयमपि समासः पूर्ववत् क्वाचित्क एव । तेन जीमूतस्येवेत्यादौ तैत्तिरीयाणां पृथक्पदत्वेन पाठः । ‘उद्धाहुरिव वामनः’ इत्यादौ व्यस्तप्रयोगश्च संगच्छत इति मनोरमायां स्थितम्

Bālamanoramā

सह सुपा - सह सुपा । 'सुबामन्त्रिते' इत्यतःसु॑बित्यनुवर्तते । सुबन्तं सुबन्तेन सहोच्चारितं समाससंज्ञं भवतीति फलति । एवं सतिपर्यभूषय॑दित्यादौ सुबन्तस्य तिङन्तेन समासो न स्यात् । तत्राह — सहेति योगो विभज्यत इति । समाससंज्ञायां अन्वर्थत्वादेकस्याऽप्रसङ्गात्सुपेत्येतावतैव सहेति सिद्धे तद्ग्रहणं योगविभागार्थमिति भावः ।सहे॑त्यत्र 'सुबामन्त्रिते' इत्यतः सुबित्यनुवर्तते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणम् । 'समर्थः पदविधिः' इत्यतः समर्थग्रहणमनुवृत्तं तृतीयया विपरिणम्यते । तदाह — सुबन्तमित्यादिना । समस्यत इति । एकीक्रियते प्रयोक्तृभिरित्यर्थः । समाससंज्ञां लभत इति यावत् । केचित्तु सुबन्तं कर्तृ समर्थेन समस्यते, एकीभवतीत्यर्थः । कर्तरि लट् ।उपसर्गादस्यत्यूह्रो॑रित्यात्मनेपदम् । समासशब्दोऽपि कर्तरि बाहुलकाद्घञन्तएव, कर्मणि घञन्तो वा । तथा सति समस्यत इति कर्तरि तिङन्तं फलितार्थकथनपरमित्याहुः । ननुघटो भवती॑त्यत्र समासे घट-भवतीत्यपि लोके प्रयोगः स्यादित्यत आह — योगविभागस्येति । कतिपयेति । कतिपयानि तिङन्तानि उत्तरपदानि यस्येति विग्रहः ।पर्यभूषयदिति । समासान्तोदात्तत्वे शेषनिघात इति 'कुगति' इति सूत्र#ए कैयटः ।देवो देवान् क्रतुना पर्यभूषय॑दित्यत्र तु स्वरव्यत्ययो बोध्यः । अनुव्यचलदिति ।अचल॑दित्यनेन वेः पूर्वं समासे सति तेन अनोः समासः । नत्वनुव्योर्युगपत्समासः, सुबित्येकत्वस्य विवक्षित्वात् । अत एवमहिष्या अजायाश्च क्षीर॑मित्यत्र क्षीरशब्देन सुबन्तयोर्न समास इति कैयटः । सुपा । 'सुबामन्त्रिते' इत्यतः सुबित्यनुवर्तते । 'समास' इत्यधिकृतम् । तदाह — सुप्सुपेति । सुबन्तं सुबन्तेनेत्यर्थः । ततश्च पूर्वं भूत इति विग्रहे समाससंज्ञा स्थिता । समासत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञेति ।कृत्तद्धितसमासाश्च इत्यनेने॑ति शेषः ।

saha supā — From "subāmantrite" (2.1.2) the word "sup" is carried forward (anuvṛtti). The upshot is: a subanta pronounced together with a subanta receives the saṃjñā "samāsa." But this being so, in forms like paryabhūṣayat there would be no compound of a subanta with a finite verb (tiṅanta). Regarding this he says: "The rule is split — 'saha' is separated off (yoga-vibhāga)." The sense: since the saṃjñā "samāsa" is meaningful (anvartha) — implying a "throwing together" and so unable to apply to a single word — the "togetherness (saha)" is already established by the mere word "supā"; hence the [otherwise redundant] mention of "saha" is for the sake of the yoga-vibhāga.

In [the isolated rule] "saha," the word "sup" is carried forward (anuvṛtti) from "subāmantrite" (2.1.2); and by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā (that mention of a suffix denotes what ends in it), "sup" means a subanta. From "samarthaḥ padavidhiḥ" (2.1.1) the word "samartha" is carried forward and transformed into the instrumental (tṛtīyā) [to construe with "saha"]. This he states by "subantam…" [i.e. the Kaumudī's "a subanta is compounded with a semantically connected word"]. "samasyate" (is compounded) — it is made one by the speakers; i.e., it obtains the saṃjñā samāsa.

Some, however, take it thus: the subanta is the agent (kartṛ), "it is compounded (samasyate) with the samartha," meaning "it becomes one" — "samasyate" being a present tense (laṭ) in the agentive sense (kartari), with ātmanepada by "upasargād asyatyūhyoḥ." The word "samāsa" too is a ghañ-formation in the agentive sense by the option "bāhulaka," or a ghañ-formation in the object sense (karmaṇi). In that case, "samasyate" is a finite verb in the agentive sense that merely states the resultant meaning — so they say.

Objection: In "ghaṭo bhavati," if there were a compound, the usage "ghaṭa-bhavati" would occur even in ordinary language (loka). To this he says "yogavibhāgasya…": [the yoga-vibhāga permitting a subanta + tiṅanta compound is only for establishing desired forms, and such compounds are Vedic]. "katipaya…" — the analysis: a compound of which some (katipaya) finite verbs (tiṅanta) are the second members (uttarapada). "paryabhūṣayat" — regarding its accent, there is end-udātta of the compound and then nighāta (accentlessness) of the remainder (śeṣa-nighāta); thus Kaiyaṭa on the sūtra "kugati…" But in "devo devān kratunā paryabhūṣayat" an irregularity of accent (svara-vyatyaya) is to be understood. "anuvyacalat" — "vi" is first compounded with "acalat," and then "anu" is compounded with that; not that "anu" and "vi" are compounded simultaneously, because "sup" [in the singular] indicates that only a single [sup] at a time is intended. For this very reason, in "mahiṣyā ajāyāś ca kṣīram" there is no [simultaneous] compound of the two subanta [mahiṣyāḥ, ajāyāḥ] with the word "kṣīra" — thus Kaiyaṭa.

supā — From "subāmantrite" (2.1.2) "sup" is carried forward, and "samāsa" is the governing heading (adhikṛta). This he states by "sup supā": a subanta [is compounded] with a subanta. And so, in the analysis "pūrvaṃ bhūtaḥ" [for "bhūtapūrva"] the saṃjñā samāsa is settled. "Because it is a compound, it has the prātipadika saṃjñā" — supply: "by 'kṛttaddhitasamāsāś ca' (1.2.46)."

translator notes

textual The digital source reads सूत्र#ए कैयटः; the intended reading is sūtre kaiyaṭaḥ ('Kaiyaṭa on the sūtra'), the '#' being a digitization split.

SK 650 · A 2.4.71V

सुपो धातुप्रातिपदिकयोः ॥ ६५० ॥

supo dhātuprātipadikayoḥ

supo dhātuprātipadikayoḥ — 2.4.71 — There is luk (elision) of a sup (nominal ending) that is a member (avayava) of a dhātu (verbal root) or a prātipadika (nominal base).

Rule. A case-ending (sup) that has become a member of a root (dhātu) or of a stem (prātipadika) undergoes luk, elision. A compound is a prātipadika (SK 649), so the case-endings of its members are dropped.

Example.

hari ṅi adhi (the technical analysis of "in Hari") → the compound adhi + hari-ṅi is a prātipadika → its member-ending ṅi is dropped → adhihari.

kṛṣṇa-ṅas + upa → ṅas dropped → upakṛṣṇa.

Applies when / blocked by. A vārttika says: ivena samāso vibhaktyalopaś ca — with iva "like" a compound is formed, but the case-ending is not dropped: jīmūtasyeva "like that of a cloud" keeps its genitive -sya. Bhaṭṭoji also notes bhūtapūrva "one who formerly was": from the wording of the rule bhūtapūrve caraṭ (SK 1999) we learn that bhūta is placed first, though the analysis is pūrvaṃ bhūtaḥ.

Siddhānta-kaumudī

एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् । भूतपूर्वे चरट् SK 1999 इति निर्देशाद्भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । पूर्वं भूतो भूतपूर्वः ।

There is luk of the sup which is a member of these two [a dhātu and a prātipadika]. From the wording of "bhūtapūrve caraṭ" (SK 1999), the word bhūta undergoes pūrvanipāta (placement first): pūrvaṁ bhūto bhūtapūrvaḥ ["one who was previously" → bhūtapūrva].

vārttika

इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च

(vārttika) ivena samāso vibhaktyalopaśca — "[There is] a compound with iva, and non-elision (alopa) of the vibhakti [in that case]."

(वार्तिकम्) ॥ जीमूतस्येव ॥

(vārttika, illustration) jīmūtasyeva — "like [that] of a cloud."

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 170

—विभक्त्यलोपश्चेति । समासावयवस्य सुपोऽलुविधानेऽपि समासादुत्पन्नस्य सोरव्ययादिति लुक् भवत्येवानुपसर्जने तदन्तस्याप्यव्ययत्यादिति बोध्यम्

Bālamanoramā

सुपो धातुप्रातिपदिकयोः - सुपो धातु ।धातुप्रातिपदिकयो॑रित्यवयवषष्ठीत्याह — एतयोरवयवस्येति । लुक्स्यादिति ।ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुक् इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । न च 'सुप' इत्यनेन सप्तमीबहुवचनस्यैव ग्रहणं किं न स्यादिति वाच्यम्,पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः॑ इत्यलुग्विधानात्सुप्प्रत्याहारस्यैवात्र ग्रहणमिति ज्ञापनात् । नचैव मपि पूर्वं भूत इति लोकिकविग्रहवाक्ये परिनिष्ठितसन्धिकार्ययोः सुबन्तयोः समासे सति पूर्वमित्यत्र अमि पूर्वरूपस्य एकादेशस्य परादित्वमाश्रित्य अमो लुकि समासदशायां वकारादकारो न श्रूयेत । पूर्वान्तत्वे तु परिशिष्टस्य मकारस्य सुप्त्वाऽभावात् कथं लुगिति वाच्यं, 'सुपो धातु' इति लुग्विषयेअन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्बाधते॑ #इत्याश्रित्य सन्धिकार्यप्रवृत्तेः प्रागेवाऽलौकिकविग्रहवाक्ये समासप्रवृत्तिरितिप्रत्ययोत्तरपदयोश्च॑ इति सूत्रभाष्ये स्थितम् ।कृत्तद्धितसमासाश्च॑ इत्यत्र प्रौढमनोरमायामपि परिष्कृतमिदम् । 'भस्त्रैषा' इति सूत्रव्याख्यावलरे प्रपञ्चितं चास्माभिः । एवंच पूर्व अम् भूत सित्यलौकिकविग्रहदशायामेव अमो लुक्प्रवृत्तेर्नोक्तदोषः । तथाच सुपो लुकि भूतपूर्वेति स्थितम् । ननुसुबन्तं सुबन्तेन समस्यते॑ इति समासशास्त्रे सुबन्तं प्रथमानिर्दिष्टम् । सुबन्तत्वं च द्वयोरप्यविशिष्टम् । ततश्चप्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् इति वक्ष्यमाणोपसर्जनत्वस्य द्वयोरप्यविशिष्टत्वात्उपसर्जनं पूर्व॑मित्यन्यतरस्य पूर्वनिपाते विनिगमनाविरह इत्यत आह — भूतपूर्वे चरडिति । पूर्वं भूत इति । लौकिकविग्रहोऽयम् । पूर्वमिति क्रियाविशेषणम् । भूतपूर्व इति समासत्वेन प्रातिपदिकत्वात्समुदायात्पुनर्यथायथं सुबुत्पत्तिरिति भावः ।इवेनेति । इवेत्यव्ययेन सुबन्तस्य समासः । 'सुपो धातु' इति लुगभावः । पूर्वपदस्य प्रकृतिसिद्धस्वरश्च भवति, न तु समासस्वर इति वक्तव्यमित्यर्थः । 'सह सुपा' इति सिद्धे समासविधानमिवशब्दस्य पूर्वनिपातनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा अत्र इवशब्दस्यापि सुबन्तत्वाऽविशेषात्समासशास्त्रे प्रतमानिर्दिष्टत्वेनोपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः स्यात् । जीमूतस्येवेति । अत्र जीमूतशब्दस्य पूर्वपदस्य फिट्स्वरेणान्तोदात्तत्वमेव , न तु समासस्येत्यन्तोदात्तत्वम् । अत्र यथार्थत्वप्रयुक्तोऽव्ययीभावस्तु न,तत्र तस्येवे॑ति निर्देशात् । क्वाचित्कश्चायं समासः । अत एव बह्वचा एव पदपाठे अवगृह्णन्ति । याजुषास्तु भिन्ने एव पदे पठन्ति । 'उद्बाहुरिव वामनः' इत्यादिव्यस्तप्रयोगाश्च सङ्गच्छन्ते ।हरीतकीं भुङ्क्ष्व राजन्मातेव हितकारिणी॑मित्यत्र तु मातरमिवेति भवितव्यम् ।तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा॑ 'अभिहिते प्रथमा' इति वार्तिकस्वारस्येन प्रथमायाः कारकविभक्तित्वोक्तिपरभाष्येण च क्रियायोग एव प्रथमायाः प्रवृत्त्या मातेति प्रथमाया मातृसदृशीमित्यर्थे असाधुत्वादित्यस्तां तावत् ।

supo dhātuprātipadikayoḥ — The genitive in "dhātuprātipadikayoḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī, the genitive of the whole of which the sup is a part); he states this with "etayor avayavasya" ("of a member of these two"). "luksyāt" — the idea is that the term luk is carried forward (anuvṛtti) from "ṇyakṣatriyārṣañito yūni luk" [A 2.4.58]. Nor should it be objected that "supa" [in the sūtra] denotes only the locative plural [ending su]; for, from the prescription of alug (non-elision) in "pañcamyāḥ stokādibhyaḥ", it is indicated (jñāpaka) that here it is precisely the pratyāhāra "sup" that is intended. Nor [should the following be objected]: In the popular analytic phrase "pūrvaṁ bhūtaḥ", when the compound is formed of two subantas whose sandhi operations are already completed (parinishṭhita), then in "pūrvam" the ekādeśa (single substitute) which is the pararūpa of the am[-ending], if treated as belonging to the following element (parādi), would — upon the luk of am — leave the a-kāra after the va-kāra unheard in the compound-state; and if [the ekādeśa is treated] as belonging to the end of the prior element (pūrvānta), then since the remaining ma-kāra is not a sup, how could there be luk? [This objection does not stand,] because, relying on [the paribhāṣā] that "in the domain of 'supo dhātu…' the bahiraṅga luk blocks even antaraṅga operations," the compound is formed in the technical analytic phrase (alaukika-vigraha-vākya) even before the sandhi operations apply — as is established in the Bhāṣya on "pratyayottarapadayoś ca," refined also in the Prauḍhamanoramā under "kṛttaddhitasamāsāś ca," and elaborated by us in the commentary on "bhastraiṣā…." Thus, since the luk of am operates already in the technical analytic stage "pūrva am bhūta s(u)," the stated fault does not arise; and so, with the luk of the sup, the form "bhūtapūrva" stands established. Objection: In the compounding-rule "subantaṁ subantena samasyate," the [first] subanta is expressed in the nominative (prathamā-nirdiṣṭa), and the property of being a subanta is common to both members; therefore, since by the [rule] to be stated "prathamānirdiṣṭaṁ samāsa upasarjanam" the property of being the subordinate (upasarjana) is common to both, there is no ground for deciding (viniganamanā-viraha) which of the two should be placed first by "upasarjanaṁ pūrvam" [A 2.2.30]. To this he says "bhūtapūrve caraṭ." "pūrvaṁ bhūtaḥ" — this is the popular (laukika) analysis; "pūrvam" is an adverb (kriyā-viśeṣaṇa). "bhūtapūrva" — since, being a compound, it is a prātipadika, the sup arises afresh from the whole as appropriate. "ivena" — the compounding of a subanta with the indeclinable iva; by "supo dhātu…" there is here non-luk [of the vibhakti]; and it must [further] be stated that the prior member retains its natural underived accent (prakṛti-siddha-svara), not the compound-accent (samāsa-svara). Although [such a compound] is already established by "saha supā" [A 2.1.4], the [separate] prescription here serves to prevent the pūrvanipāta of the word iva; otherwise, since iva too is equally a subanta and, being expressed in the nominative in the compounding-rule, would be the upasarjana, it would be placed first. "jīmūtasyeva" — here the prior member jīmūta has final-acute accent (antodātta) by the Phiṭ-sūtra accent alone, not by a compound-accent. There is, however, no avyayībhāva here motivated by the sense of "conformity/appropriateness" (yathārthatva), because of the specification "tatra tasyeva." And this compound is only occasional (kvācitka); for this very reason [only] the Bahvṛcas make an avagraha for it in the padapāṭha, while the Yājuṣas read [iva and the noun] as two separate words — and thereby the disjoined usages such as "udbāhur iva vāmanaḥ" ["like a dwarf with arms raised"] are accounted for. But in "harītakīṁ bhuṅkṣva rājan māteva hitakāriṇīm" ["O king, eat the harītakī, beneficial like a mother"] it ought to be "mātaram iva" [accusative]; for, by the natural sense (svārasya) of the vārttikas "tiṅsamānādhikaraṇe prathamā" and "abhihite prathamā," and by the Bhāṣya that declares the nominative to be a kāraka-vibhakti, the nominative operates only in construction with a [finite] action, so that "mātā" [nominative] would be incorrect in the sense "resembling a mother" (mātṛsadṛśīm). So let this rest for now.

translator notes

textual The digital source is heavily OCR-corrupted in this block; the evident readings are followed: lokika → laukika, pratamānirdiṣṭa → prathamānirdiṣṭa, and the scattered spurious characters (e.g. #i, sit-, -avalare) are ignored. The rule "pratyayottarapadayoś ca" and "pañcamyāḥ stokādibhyaḥ" are left unnumbered (identification not secure enough to attach an Aṣṭādhyāyī reference).

SK 651 · A 2.1.5अव्ययीभावसंज्ञा

अव्ययीभावः ॥ ६५१ ॥

avyayībhāvaḥ

avyayībhāvaḥ — [The term] avyayībhāva is a governing heading (adhikāra) [i.e. the compounds defined by the following rules receive the designation avyayībhāva].

Rule. Avyayībhāva is an adhikāra. The compounds defined by the following rules receive the name avyayībhāva, "becoming an indeclinable".

Example.

upakṛṣṇam, adhihari, ābālam → each formed by a rule under this heading → each is an avyayībhāva.

Applies when / blocked by. The name is what the operations of Section E key on: neuter gender (SK 659), the am-substitute (SK 657), sa for saha (SK 660), and the samāsānta affixes of Section F all say "in an avyayībhāva".

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् ॥

This is a governing heading (adhikāra).

Bālamanoramā

अव्ययीभावः - अव्ययीभावः । अधिकारोऽयमिति । एकसंज्ञाधिकारेऽपि अनया संज्ञया समास संज्ञा न बाध्यते इति 'प्राक्कडारात्' इत्यत्रोक्तम् ।

avyayībhāvaḥ — [Bhaṭṭoji says] "this is an adhikāra." Even within the domain of the single-designation rule (eka-saṃjñādhikāra), the samāsa designation is not blocked by this designation [avyayībhāva] — this was stated under "prāk kaḍārāt" (SK 648).

SK 652 · A 2.1.6V

अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ॥ ६५२ ॥

avyayaṃ vibhaktisamīpasamṛddhivyṛddhyarthābhāvātyayāsampratiśabdaprādurbhāvapaścādyathānupūrvyayaugapadyasādṛśyasampattisākalyāntavacaneṣu

avyayaṃ vibhakti-samīpa-samṛddhi-vyṛddhi-arthābhāva-atyaya-asamprati-śabdaprādurbhāva-paścāt-yathā-ānupūrvya-yaugapadya-sādṛśya-sampatti-sākalya-antavacaneṣu — An indeclinable (avyaya) is compounded [with a syntactically connected word] in the senses of: case-relation (vibhakti), proximity (samīpa), prosperity (samṛddhi), adversity (vyṛddhi), absence of the thing (arthābhāva), passing-beyond (atyaya), unseasonableness (asamprati), the occurrence of a sound/word (śabdaprādurbhāva), 'after' (paścāt), 'in accordance with' (yathā), succession (ānupūrvya), simultaneity (yaugapadya), resemblance (sādṛśya), attainment (sampatti), completeness (sākalya), and statement of the limit (antavacana).

Rule. Bhaṭṭoji again splits the rule. The single word avyayam is read first as a rule of its own: an indeclinable (avyaya) is compounded with the word semantically connected with it, and that compound is the avyayībhāva. Then the rest of the rule is read: an avyaya is compounded in the senses of case-relation (vibhakti), proximity (samīpa), prosperity (samṛddhi), adversity (vyṛddhi), absence of the thing (arthābhāva), passing-beyond (atyaya), unseasonableness (asamprati), the occurrence of a word (śabda-prādurbhāva), "after" (paścāt), "in accordance with" (yathā), succession (ānupūrvya), simultaneity (yaugapadya), resemblance (sādṛśya), attainment (sampatti), completeness (sākalya) and statement of the limit (anta-vacana).

Example. The running example first, in Bhaṭṭoji's own steps (given under SK 658):

harau "in Hari" → adhi merely signals (is the dyotaka of) the locative meaning → the technical analysis (alaukika vigraha) is hari ṅi adhi → the two are compounded → adhihari.

Here the locative ending ṅi still appears in the analysis although adhi already expresses the locus; Bhaṭṭoji says it appears "by the force of the rule that states it".

Then one example per sense, as Bhaṭṭoji gives them under SK 658–660:

Sense	Analysis (vigraha)	Compound
vibhakti (case-relation)	harau "in Hari"	adhihari
samīpa (proximity)	kṛṣṇasya samīpam	upakṛṣṇam
samṛddhi (prosperity)	madrāṇāṃ samṛddhiḥ	sumadram
vyṛddhi (adversity, "departed prosperity")	yavanānāṃ vyṛddhiḥ	duryavanam
arthābhāva (absence)	makṣikāṇām abhāvaḥ "absence of flies"	nirmakṣikam
atyaya (passing-beyond, "destruction")	himasyātyayaḥ "the cold is over"	atihimam
asamprati (not now appropriate)	nidrā samprati na yujyate	atinidram
śabda-prādurbhāva (a word is uttered)	hari-śabdasya prakāśaḥ	hari
paścāt (after)	viṣṇoḥ paścāt	anuviṣṇu
yathā (fitness)	rūpasya yogyam "befitting the form"	anurūpam
yathā (distribution, vīpsā)	artham arthaṃ prati "to each object"	pratyartham
yathā (not exceeding)	śaktim anatikramya	yathāśakti
ānupūrvya (succession)	jyeṣṭhasya ānupūrvyeṇa "in order from the eldest"	anujyeṣṭham
yaugapadya (simultaneity)	cakreṇa yugapat "at the same time as the wheel"	sacakram
sādṛśya (resemblance)	hareḥ sādṛśyam; sadṛśaḥ sakhyā	sahari; sasakhi
sampatti (attainment)	kṣatrāṇāṃ sampattiḥ "the fitness of kṣatras"	sakṣatram
sākalya (completeness)	tṛṇam apy aparityajya "not leaving even a blade of grass"	satṛṇam (atti)
anta-vacana (up to the limit)	agni-grantha-paryantam (adhīte)	sāgni

Applies when / blocked by.

The word avyayam is read separately so that a form such as apadiśam "between two directions" can be made even where none of the sixteen senses is present. There apa simply means "the middle" and is joined to diśā.
The senses of yathā are four: fitness (yogyatā), distribution (vīpsā), not exceeding a thing's measure (anativṛtti) and resemblance (sādṛśya). Resemblance is then treated separately by SK 661.
In pratyartham, prati in the distributive sense bears the name karma-pravacanīya — a particle that governs a case-ending in the sentence (Chapter 16). So the uncompounded phrase with an accusative, artham arthaṃ prati, is equally correct.
The compound in the sense "after" is not made with the word paścāt itself. The authority is the Mahābhāṣya (Patañjali's commentary on Pāṇini's rules), which itself uses the phrase tataḥ paścāt sraṃsyate.
Sampatti against samṛddhi: samṛddhi is abundance of prosperity, sampatti a fitting state of one's own nature.
Satṛṇam atti means "he eats everything", not literally that grass is eaten.
In sahari, sacakram, sāgni the sa is saha changed by SK 660.

Watch out. Resemblance appears twice: among the four senses of yathā, and again as sādṛśya on its own. Bhaṭṭoji's commentators explain the repetition: without it the compound would apply only when the indeclinable's meaning is primary. So sādṛśya is listed again so that the compound is made even when the resemblance is subordinate (guṇabhūta) in the sentence.

Siddhānta-kaumudī

अव्ययमिति योगो विभज्यते । अव्ययं समर्थेन सह समस्यते । सोऽव्ययीभावः ॥

The rule "avyayam" ("an indeclinable") is split off as a separate rule (yoga-vibhāga). An indeclinable (avyaya) is compounded with the word syntactically connected with it (samartha). That [compound] is the avyayībhāva.

Tattvabodhinī

NSP p. 170

—अव्ययं विभक्ति—। विभक्तिरिह कारकशक्तिः विभज्यते अनया प्रातिपदिकार्थ इति व्युत्पत्तेः । अत एव वक्ष्यति विभक्त्यर्थादिषु विद्यमानमव्ययमिति

Bālamanoramā

अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि- व्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रति- शब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथाऽऽनुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्य- सम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु - अव्ययं विभक्ति । विभक्त्यर्थाद्यभावेऽप्यपदिशमित्यादि साधयितुमाह — अव्ययमिति योगो विभज्यत इति । अत्र 'समर्थः पदविधिः' इत्यतः समर्थग्रहणमनुवृत्तं तृतीयान्ततया विपरिणम्यते । समास इति, अव्ययीभाव इति चाधिकृतम् । तदाह — अव्ययं समर्थेनेति । सोऽव्ययीभाव इति । स समासः अव्ययीभावसंज्ञः स्यादित्यर्थः । तथाच दिशयोर्मध्यमित्यस्वपदविग्रहे मध्यार्थकस्य अपेत्यव्ययस्य दिशयोरित्यनेन समाससंज्ञा, तस्य समासस्याऽव्ययीभावसंज्ञा च सिद्धा । तथाच समासत्वात्प्रातिपदिकत्वेसुपो धातु॑इति सुब्लुकि सति दिशा-अप इति स्थितम् ।

avyayaṃ vibhakti-samīpa-samṛddhi-vyṛddhi-arthābhāva-atyaya-asamprati-śabdaprādurbhāva-paścāt-yathā-ānupūrvya-yaugapadya-sādṛśya-sampatti-sākalya-antavacaneṣu — In order to establish forms such as "apadiśam" even where the senses of vibhakti and the rest are absent, he says: "the rule 'avyayam' is split off (yoga-vibhāga)." Here the mention of "samartha," carried forward (anuvṛtti) from "samarthaḥ padavidhiḥ" (A 2.1.1), is transformed into the instrumental case. "samāsa" [from A 2.1.3] and "avyayībhāva" [as the section-heading] are in force as adhikāras. Hence he says "an indeclinable [is compounded] with the syntactically connected word (samartha)." "That is the avyayībhāva" — the meaning is: that compound receives the avyayībhāva-designation. And thus, in the case of "the middle of two directions (diśor madhyam)" analysed by an analysis-sentence that does not use the compound's own words (asvapada-vigraha): the indeclinable "apa," meaning "middle," receives the samāsa-designation by [being construed with] "diśayoḥ" ("of the two directions"), and that compound receives the avyayībhāva-designation — both are established. And so, being a compound and hence a prātipadika, when the sup is elided by "supo dhātuprātipadikayoḥ" (A 2.4.71), the form "diśā-apa" stands.

translator notes

textual The digital source reads 'diśā-apa iti sthitam'; the established form intended is evidently 'apadiśam' (the very form named at the opening of this commentary as the target of the yoga-vibhāga), the compound of the avyaya 'apa' with 'diś'.

SK 653 · A 1.2.43उपसर्जनसंज्ञा

प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ॥ ६५३ ॥

prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam

prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam — That which is stated in the nominative (prathamā) in [the rule effecting] a compound (samāsa) is termed upasarjana.

Rule. In a rule that prescribes a compound (a samāsa-śāstra), whatever is stated in the nominative is named upasarjana, the subordinate member.

Example.

SK 652 says avyayam — the indeclinable, in the nominative → the indeclinable is the upasarjana → in upakṛṣṇam, upa is the upasarjana; in apadiśam, apa.

Applies when / blocked by. The name is read off the prescribing rule, not off the finished compound: inside the compound the case-endings have already been dropped (SK 650), so there would be nothing "in the nominative" to point to.

Siddhānta-kaumudī

समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥

In the śāstra [that prescribes] a compound (samāsaśāstra), that which is stated in the nominative (prathamā-nirdiṣṭa) is termed upasarjana.

Tattvabodhinī

NSP p. 170

—प्रथमानिर्दिष्टम्—। अत्र समासपदं तद्विधायके लक्षणिकम् । अन्यथा चिकीर्षिते समासे यत्प्रथमान्तमिति व्याख्यानप्रसक्त्या कृष्णं श्रित इत्यादौ श्रितादिष्वतिप्रसङ्ग इत्याद्ययेनाह—समासशास्त्र इति ॥—विग्रह इति । अनुवर्तमानेन समासग्रहणेन विग्रहो लक्ष्यत इति भावः ॥—नतु तस्येति । ‘अनन्तरस्य’—इति न्यायात्पूर्वसूत्रेण विहितस्य पूर्वनिपातत्वं न निषिध्यते । तेन कुमारीश्रित इत्यादौ न दोषः ॥—गोस्त्रियोः—। उपसर्जनस्येति गोस्त्रियोर्विशेषणम् । एकवचनं तु प्रत्येकाभिप्रायेण । गोस्त्रीभ्यां तु प्रातिपदिकं विशेष्यते । विशेषणेन तदन्तविधिरित्याशयेनाह—उपसर्जनं य इति । उपसर्जनमिह शास्त्रीयं गृह्यते, न लप्रधानलक्षणम् । तेन कुमारीवाचरन्त्राह्वणः कुमारीत्यत्र न दोष इत्युक्तम्

Bālamanoramā

प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् - अत्र उपसर्जनकार्यं वक्ष्यन्नुपसर्जनसंज्ञामाह-प्रथमानिर्दिष्टम् । ननु समासे प्रतमानिर्दिष्टमुपसर्जनमिति व्याख्याने असंभवः, समाससे सति 'सुपो धातु' इति प्रथमाया लुप्तत्वात् । समासे चिकीर्षिते प्रथमानिर्धिष्टमिति व्याख्याने तु कृष्णं श्रितः कृष्णश्रित इत्यत्र विग्रहे कृष्णशब्दस्य द्वितीयानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वं न स्यात् । श्रितशब्दस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वं स्यात् । अतो व्याचष्टे-समासशास्त्रै इति । समास पदं समासविधायकशास्त्रपरमिति भावः । एवंचद्वितीया श्रिते॑ति समासविधायकशास्त्रे द्वितीयान्तस्यैव कृष्णशब्दस्य द्वितीयेति प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वम् । एवंचअव्यय॑मिति समासविधावपेत्यस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वादुपसर्जनत्वं स्थितम् ।

prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam — About to state the operations applying to the upasarjana, he gives the upasarjana-designation: "prathamānirdiṣṭam."

Objection: On the interpretation "that which is stated in the nominative in a compound (samāse) is upasarjana," [the designation] is impossible, because once the compound has been formed the nominative-ending is elided by "supo dhātu[prātipadikayoḥ]" (A 2.4.71). And on the interpretation "that which is stated in the nominative when a compound is intended (cikīrṣite)," then in "kṛṣṇaṃ śritaḥ → kṛṣṇaśritaḥ," in the analysis the word "kṛṣṇa" is stated in the accusative (dvitīyā), so it would not receive the upasarjana-designation, while the word "śrita," being stated in the nominative, would [wrongly] receive it.

Response: Therefore he explains "samāsaśāstra" — the idea is that the word "samāsa" [in the sūtra] refers to the śāstra that prescribes the compound (samāsa-vidhāyaka-śāstra). And thus, in the compound-prescribing rule "dvitīyā śrita[-atīta-patita...]" (A 2.1.24), it is precisely the word "kṛṣṇa," which ends in the accusative, that is denoted by the nominative word "dvitīyā" [in that rule]; being thus "stated in the nominative" it receives the upasarjana-designation. And in the same way, in the compound-prescribing rule "avyayam..." (A 2.1.6), it is the word "apa," being stated in the nominative, whose upasarjana-designation is established.

SK 654 · A 2.2.30V

उपसर्जनं पूर्वम् ॥ ६५४ ॥

upasarjanaṃ pūrvam

upasarjanaṃ pūrvam — The member termed upasarjana (subordinate/secondary member) is placed first in a compound.

Rule. In a compound the upasarjana is placed first. Placing a member first is called pūrva-nipāta.

Example.

kṛṣṇasya samīpam → upa is the upasarjana (SK 653) → upa goes first → upakṛṣṇam.

diśor madhyam → apa first → apadiśam.

Siddhānta-kaumudī

समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम् ॥

In a compound (samāsa), the upasarjana is to be employed first (prāk).

Bālamanoramā

उपसर्जनं पूर्वम् - उपसर्जनं पूर्वम् । प्राक्कडारात् समास इत्यदिकृतम् । समास इति प्रथमान्तं योग्यतया सप्तम्यन्तं विपरिणम्यते । तदाह — समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यमिति । पूर्वमित्यस्य पूर्वं प्रयोज्यमित्यर्थ इति भावः । एवंच प्रकृते अपेत्यस्य पूर्वं प्रयोगनियमः सिद्धः । अप दिशा इति स्थितम् ।

upasarjanaṃ pūrvam — "samāsa" from "prāk kaḍārāt" (SK 648) is carried in as the governing term (adhikāra). "samāsaḥ," which ends in the nominative (first case), is by contextual fitness (yogyatā) transformed into a locative (seventh-case) form ["in a compound"]. This he states: "in a compound the upasarjana is to be employed first." The idea is that "pūrvam" [in the sūtra] means "to be employed first (pūrvaṃ prayojyam)." And thus, in the present case, the restriction (niyama) that "apa" is employed first is established. It stands [settled] as "apa diśā."

translator notes

translator The closing phrase "apa diśā iti sthitam" is highly compressed. It evidently points back to the settled usage, established earlier in this prakaraṇa (the apa-parī rule), that the particle "apa" is placed first as the upasarjana; the exact illustrative reading is terse and its precise referent is not fully certain. Rendered as transmitted, without emendation.

SK 655 · A 1.2.44उपसर्जनसंज्ञा

एकविभक्ति चापूर्वनिपाते ॥ ६५५ ॥

ekavibhakti cāpūrvanipāte

ekavibhakti cāpūrvanipāte — 1.2.44. And [a word] that has a fixed single case-ending (in the analytic phrase) is [also] termed upasarjana, but not for the purpose of being placed first (apūrvanipāte).

Rule. A word that keeps one fixed case-ending in the analysis (vigraha) is also named upasarjana — but not for the purpose of being placed first.

Example.

diśor madhyam, diśor madhyena … "the middle of the two directions, by the middle …" → diśā stays in the genitive whatever case the whole takes → diśā is an upasarjana by this rule → it is not moved to the front: apadiśam.

Applies when / blocked by. The name is extended so that the operations keyed to "upasarjana" — such as the shortening of SK 656 — can reach such a member. Its position is left to SK 654, which fronts only the member named by SK 653.

Siddhānta-kaumudī

विग्रहे यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यात् न तु तस्य पूर्वनिपातः ॥

In the analytic phrase (vigraha), whatever has a fixed case-ending (niyata-vibhaktika) receives the saṃjñā upasarjana; but there is no prior placement (pūrvanipāta) of it.

Bālamanoramā

एकविभक्ति चापूर्वनिपाते - अत्र दिशाशब्दस्यापि उपसर्जनत्वमाह-एकविभक्ति ।प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जन॑मित्यतः 'समास' इति,उपसर्जन॑मिति चानुवर्तते । 'समास' इत्यनेन विग्रहवाक्यं लक्ष्यते । एकैव विभक्तिर्यस्य तदेकंविभक्ति । नियतविभक्तिकमिति यावत् । एवंच विग्रहे यन्नियतविभक्तिकं तत्पूर्वनिपातभिन्नकार्ये कर्तव्ये उपसर्जनं स्यादित्यर्थः । फलितमाह-विग्रहे यन्नियतेति ।निष्कौशाम्बि॑शब्द उदाहरणम् । तत्र कौशाम्ब्या निष्क्रान्तः । निष्क्रातं निष्क्रान्तेन निष्क्रान्ताय निष्क्रान्तात् निष्क्रान्तस्य निष्क्रान्ते इति विग्रहेषुनिरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या॑ इति समासे निष्कौशाम्बिः निष्कौशाम्ब निष्कौशाम्बिना इत्यादीति स्थितिः । अत्रकौशाम्बी॑शब्द एव विग्रहे नियतविभक्तिक इति तस्योपसर्जनत्वमनेन भवति । समासशास्त्रे कौशाम्बीशब्दस्य पञ्चमीनिर्दिष्टत्वमेव, न तु प्रथमानिर्दिष्टत्वमिति प्रथमानिर्दिष्टमित्यनेनोपसर्जनत्वाऽप्राप्तौ वचनम् । तत्र कौशाम्बीशब्दस्याऽनेन उपसर्जनत्वेऽपिनपूर्वनिपातः तत्तद्विभक्त्यन्तैरेव समास इत्यत्र इदमेव सूत्रं प्रमाणम् ।तुल्यार्थै॑रिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टमिदम् । प्रथमान्तपदेनैव समास इत#इअनेक॑मिति सूत्रे भाष्ये स्थितम् ।

ekavibhakti cāpūrvanipāte — Here he states that the word "diśā" too is an upasarjana. From "prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam" (1.2.43) the words "samāsa" and "upasarjana" are carried forward (anuvṛtti); by "samāsa" the analytic phrase (vigraha-vākya) is indicated. "ekavibhakti" = that which has only a single case-ending, i.e. a fixed case-ending. And so the meaning is: in the vigraha, whatever has a fixed case-ending becomes upasarjana when an operation other than pūrvanipāta is to be performed. He states the upshot by "vigrahe yan niyata…"

The word "niṣkauśāmbi" is the example. There [the analytic phrases are] "kauśāmbyā niṣkrāntaḥ" (gone out from Kauśāmbī), [and across the cases] "niṣkrāntam, niṣkrāntena, niṣkrāntāya, niṣkrāntāt, niṣkrāntasya, niṣkrānte"; by "nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā" (vārttika — nir- and the rest compound with a fifth-case word in the sense of "gone out," etc.) the compound is formed, giving "niṣkauśāmbiḥ, niṣkauśāmba, niṣkauśāmbinā," and so on — such is the settled position. Here it is precisely the word "kauśāmbī" that has a fixed case-ending in the vigraha; hence its upasarjana-status arises by this rule.

In the compounding rule, the word "kauśāmbī" is specified in the fifth case (pañcamī-nirdiṣṭa), not in the first (prathamā-nirdiṣṭa); so, since upasarjana- status is not obtained by "prathamānirdiṣṭam" (1.2.43), this rule [1.2.44] is stated [to supply it]. There, even though "kauśāmbī" has upasarjana-status by this rule, there is no pūrvanipāta; that the compound is formed only with the members ending in their respective case-endings — for this, this very sūtra is the authority. This is clear in the Bhāṣya on the sūtra "tulyārthaiḥ…" That the compound is formed only with the word ending in the first case is settled in the Bhāṣya on the sūtra "anekam…" [anekamanyapadārthe, 2.2.24].

translator notes

textual The digital source reads समास इत#इअनेक॑मिति; the intended reading is samāsa ity 'anekam' iti sūtre, the '#' being a digitization split within ityanekam.

SK 656 · A 1.2.48V

गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ॥ ६५६ ॥

gostriyorupasarjanasya

gostriyorupasarjanasya — 1.2.48. The final vowel of a prātipadika ending in an upasarjana 'go' or in an upasarjana feminine-suffix (strī-pratyaya) is shortened (hrasva) [carrying forward 'hrasva … prātipadikasya' from 1.2.47].

Rule. When an upasarjana is the word go or ends in a feminine affix (strī-pratyaya), the final vowel of the stem ending in it is shortened (hrasva). The words hrasva and prātipadikasya carry over from SK 318. And by SK 451 the avyayībhāva has the status of an avyaya.

Example.

striyām "in a woman" → adhi + strī → strī keeps a fixed locative in the analysis, so it is an upasarjana by SK 655 → strī ends in a feminine affix → final ī shortened → adhistri.

diśor madhyam → apa + diśā → diśā is an upasarjana (SK 655) and ends in the feminine affix ṭāp → ā shortened → apadiśa → with its ending (SK 657) → apadiśam.

Applies when / blocked by. Only the technically defined upasarjana counts, not anything merely subordinate in sense; otherwise, Bhaṭṭoji's commentators note, kumārī would wrongly be shortened in phrases like "one who wants a kumārī". Since SK 659 will make the avyayībhāva neuter and SK 318 shortens a neuter stem anyway, scholars discuss which rule does the work in apadiśam; the outcome is the same.

Siddhānta-kaumudī

उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात् । अव्ययीभावश्च SK 451 इत्यव्ययत्वम् ॥

Whatever "go" is an upasarjana, and whatever ends in a feminine suffix (strī-pratyaya) [and is an upasarjana] — the final of the prātipadika ending in that is shortened (hrasva). By "avyayībhāvaś ca" (SK 451) it has the status of an indeclinable (avyaya).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 170–171

—स्त्रीप्रत्ययान्तमिति । स्त्रयधिकारोक्तदावावन्त- मित्यर्थः । तेनातिलक्ष्मीरित्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥ नन्वेवमपि राजकुमारीपुत्र इत्यादावतिप्रसङ्ग इति चेत् । अत्राहुः । उपसजनस्य ससंवन्धिकतया यस्य प्रातिपदिकस्य हस्तो विधीयते तदर्थं प्रति यद्युत्तरपदभूतयोर्गोंस्त्रियोर्गुणीभावस्तदैव हस्तलमिति भाष्यादावुक्तलान्न दोषः । भाष्यादावपि तूत्तरपदभूतयोरित्यर्थलाभस्तु ‘कृत्तद्धित—’ इत्यतः समासपदानुवर्तनादिति वोध्यमिति

Bālamanoramā

गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य - प्रकृते च दिशयोर्मध्यः मध्यं मध्येनेत्यादिविग्रहवाक्येषु दिशाशब्दस्य नियतविभक्तिकत्वात्समासविधौ प्रथमानिर्दिष्टत्वाऽभावेऽपि अनेनोपसर्जनत्वं भवति । पूर्वनिपातस्तु न भवतीति स्थितम् । गोस्त्रियोः ।ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्ये॑त्यतो 'ह्रस्व' इतिप्रातिपदिकस्ये॑ति चानुवर्तते । उपसर्जनस्येति गोस्त्रिर्विशेषणम् । प्रत्येकाभिप्रायमेकवचनम् । स्त्रीशब्देन स्त्रीप्रत्ययो गृह्रते । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तविधिः । उपसर्जनभूतस्य गोशब्दस्य स्त्रीप्रत्ययान्तस्य चेति लभ्यते । तदुभयं प्रातिपदिकस्य विशेषणम् । तेन तदन्तविधिः । तदाह — उपसर्जनमित्यादिना । अत्र च शास्त्रीयमेवोपसर्जनं गृह्रते,न त्वप्रधानमात्रं, कुमारीमिच्छन् कुमारीवाचरन्वा ब्राआहृणः कुमारीत्यत्रातिप्रसङ्गात् । अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वमिति ।

gostriyorupasarjanasya — In the case at hand, in the analytic phrases "diśor madhyaḥ, madhyam, madhyena," etc., since the word "diśā" has a fixed case-ending, even though it lacks first-case specification (prathamā-nirdiṣṭatva) in the compounding rule, its upasarjana-status arises by this [preceding rule, 1.2.44]; but there is no pūrvanipāta — this is settled.

gostriyoḥ — From "hrasvo napuṃsake prātipadikasya" (1.2.47) the words "hrasva" and "prātipadikasya" are carried forward (anuvṛtti). "upasarjanasya" qualifies "go" and "strī"; the singular [in "upasarjanasya"] is used distributively (with reference to each individually). By the word "strī" a feminine suffix (strī-pratyaya) is meant, and by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā the rule applies to what ends in it (tadanta-vidhi). We thus obtain: "of the word 'go' being an upasarjana, and of a word ending in a feminine suffix [being an upasarjana]." Both of these qualify "prātipadika"; hence again a tadanta-vidhi [the shortening applies to the prātipadika ending in them]. This he states by "upasarjanam…" [the Kaumudī].

And here it is specifically the technically-defined (śāstrīya) upasarjana that is meant, not merely anything subordinate (apradhāna); otherwise there would be over-application (atiprasaṅga) in "kumārī" [used for] "a brāhmaṇa desiring a kumārī" or "acting like a kumārī." "avyayībhāvaś ca (SK 451): [it has] indeclinable status" [comment on the Kaumudī's clause].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 171 १ वचनेति—प्रत्यासत्त्या यद्विभक्त्यर्थवाचकाव्ययेन सुवन्तस्य समासस्तद्विभक्त्यैव । यत्सुवन्तं तस्य ग्रहणादिति भावः । २ सा. सङ्घादिति—पतच्च रक्षितानुसारेण । वस्तुतो मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्वितीयाविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे पञ्चमीविधानस्य च ३१

SK 657 · A 2.4.83V

नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ॥ ६५७ ॥

nāvyayībhāvādato'mtvapañcamyāḥ

nāvyayībhāvādato'mtvapañcamyāḥ — 2.4.83. After an avyayībhāva ending in short a there is no luk of the sup [that 'avyayādāpsupaḥ' would otherwise cause]; rather am is substituted for the sup, except in the fifth case (pañcamī / ablative).

Rule. After an avyayībhāva ending in short a, the case-ending is not dropped (as SK 452 would drop it after an avyaya); instead am is substituted for it — except for the fifth case (ablative).

Example.

diśor madhye "between the two directions" → apadiśa (SK 652–656) → a-final → nominative su → replaced by am → apadiśam; accusative likewise apadiśam.

Fifth case: no am and no dropping → Bhaṭṭoji's commentators give apadiśāt.

Applies when / blocked by. The exception "not the fifth" attaches only to the am-substitution, not to the ban on elision: in the ablative the ending is neither dropped nor replaced. Bhaṭṭoji cites the Amarakośa (a lexicon): apadiśa is the neuter indeclinable meaning "between two directions", while vidiś is feminine.

Watch out. Adhihari keeps no ending at all, because its stem ends in i, not a; the endings after it are dropped by SK 452. Only a-final avyayībhāvas take am.

Siddhānta-kaumudī

अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक् किंतु तस्य पञ्चमीं विना अमादेशः । दिशयोर्मध्ये अपदिशम् । क्लीबाऽव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियामित्यमरः ॥

After an avyayībhāva ending in short a, there is no luk of the sup; rather, am is substituted for it, except in the fifth case (pañcamī). Example: "diśor madhye" = apadiśam (between the two directions). As the Amarakośa says: "apadiśa is the neuter indeclinable [meaning] 'between two directions,' [whereas] vidiś is feminine."

Tattvabodhinī

NSP p. 171–173

—नाव्ययी—। अत्र ‘अपश्चम्याः’ इति प्रतिषेध अनन्तरत्वादम एव न तु व्यवहितस्यालुकोऽपि । अमुमेवार्थं द्योतयितुं सूत्रे तुशब्दः ॥—तस्य पञ्चमीं विनेति । एवं चादन्तादव्ययीभावात्परस्य पञ्चमीभिन्नसुपो लुङ् न, पञ्चम्यास्तु लुगमादेशावुभावपि न भवत इति स्थितम् ॥ अतः किम् । अधिहरि ॥—दिशयोरिति । दिशोरिति हलन्तेन विग्रहेऽपि एतदेव रूपम् । दिशाब्दस्य शरदादिषु पाठादृच् ॥—अपदिशमिति । पञ्चमीव्यतिरिक्तविभक्तीनामुदाहरणमिदम् । पञ्चम्यास्तु अपदिशादित्युदाहार्यम् ॥—विभक्तौ तावदिति । तावच्छब्दः क्रमार्थः लौकिकविग्रहवाक्यं प्रदर्शयति—हराविति । प्राचा तु हरौ अधिकृत्येति विग्रहीतम् । तदसत् । अधिहरीत्यत्र अधिकृत्येत्यर्थस्याप्रतीतेः ॥—हरि उीति । अलौकिके डिशब्दस्यैव प्रवेश उचितः ‘अन्तरङ्गानपि—’ इति न्यायात् । अन्यथा डेरौत्त्वे कृते अधिहरीति समासे हरिशब्देकारो दुर्लभः स्यादिति भावः ॥ इह हरावधीति स्थिते इति प्राचोक्तमुपेक्षितं, नित्यसमासेषु अस्त्वपदविग्रहस्यैवोचितत्वात् ॥—अभिहितेऽपीति । द्योतितेऽपीत्यर्थः ॥—वचनसामर्थ्यादिति । सुपेत्यनुवर्त्य सुवन्तेन समासविधानसामर्थ्यात्सप्तमी स्यादेवेति भावः ॥ नन्वभिहितेऽधिकरणे ‘प्रातिपदिकार्थमात्र’ इति प्रथमेव स्यान्न तु सप्तमीति चेत् । अत्राहुः । अधीत्यस्य सुवन्तेन समासस्यावश्यकत्वेऽधिशब्दद्योत्याधिकरणार्थवाचकविभक्तेरेवेह स्वीकर्तुमुचितलादिति ॥ यत्तु प्रसादकृता व्याख्यातम्—तिङ्कृताद्धितसमासैरिति परिगणनादधिनाभिहितेऽपि सप्तमी स्यादेवेति । तन्न । परिगणनस्याकरे प्रत्याख्यातलात् ‘कर्मणि द्वितीया’ इति सूत्रे स्वयमपि तथैवोक्तलात् । ‘क्रमादमुं नारद इत्यवोधि सः’ इति प्रयोगविरोधाच्च । अत्र व्याचक्षते । ‘वचनग्रहणं विभक्त्यादिभिः प्रत्येकं संवध्यते ‘साकल्यान्तेषु’ इत्येव वक्तव्ये वचनग्रहणात् । एवं च तत्सामर्थ्याद्विभक्त्यर्थं मात्रवृत्तेरव्ययस्येह ग्रहणम् । तेन वृक्षस्योपरि वृक्षस्य पुर इत्यत्र समासो न भवति । उपर्यादयो हि दिग्देशकालेष्वपि वर्तन्ते, न तु विभक्त्यर्थमात्रे । अत एव ‘क्रमादमुं नारद इत्यवोधि सः’ इत्यादौ नातिप्रसङ्गः, इतिशब्दस्य सर्वनामवत्प्रकृतपरामर्शकत्वेन कर्मलमात्रानभिधायकलात् । एवं च विभक्तिशब्दः सप्तम्यां पर्यवस्यति । अत एव परिशिष्टे ‘अधिकरणे’ इत्येव सूत्रितम् । पाणिनिस्तु मात्रालाघवमभिप्रेत्य विभक्तिशब्दं प्रायुङ्क्तं इति ॥ अन्ये तु ‘लाघवात् ‘हिसमीपसमृद्धि—इति वक्तव्ये विभक्तिग्रहणाद्विभक्तिशब्दो न सप्तम्यां पर्यवस्यति । ततश्च कर्मलमात्रद्योतकतायाम् ‘इति नारदम्’ इति समासो भवत्येव’ इत्याहुः ॥—नपुंसकं स्यादिति । एतच्च ‘स नपुंसकम्’ इत्यतो लभ्यते ॥—समीप इति । अव्ययीभाव इत्यन्वर्थसंज्ञाश्रयणात्सप्तमीरूपाव्ययार्थप्राधान्य एवायं समासः, समीपवर्तिप्राधान्ये तु ‘संख्ययाव्ययासन्ना—इति बहुव्रीहिर्वक्ष्यति ‘उपदशाः’ इति यथा ॥—विधानसामर्थ्यादिति । ननु समया प्राममित्यादौ द्वितीयाविधानसामर्थ्यान्मास्त्वव्ययीभावः आराद्वनादित्यत्र तु भवेदेव । ‘अन्यारात्’ इति पञ्चमीविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे सावकाशलादिति चेत् । अत्र केचिदुत्प्रेक्षयन्ति । ‘दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम्’ प्रति षष्ठीपञ्चम्योः प्राप्तयोस्तदपवादतया पञ्चम्येव तेन विधीयते । तथा चान्तिकार्थकाराच्छब्दयोगे षष्ठ्यपवादतया पञ्चमीविधानं निरवकाशमेवेति तत्सामर्थ्यादव्ययीभावो नेत्युक्तिः सम्यगेवेति । तदपरे न क्षमन्ते । ‘अन्तिकार्थाराच्छब्दयोगे विशिष्य पञ्चमीविधानाभावात्, ‘अन्यारात्—’ इति सूत्रस्य लन्यत्र कृतार्थलाच्च, सामीप्ये आराद्वनमित्यव्ययीभावो दुर्वार एव’ इति । एवं हि व्याकुर्वतां पदस्येत्यपकर्षाभावे भृशार्थे सावकाशोऽयं यङ् पौनःपुन्ये परेण द्विर्वचनेन वाध्येतेति ‘नित्यवीप्सयोः’ इति सूत्रस्थमनोरमाग्रन्थोऽनुकूल इति दिक् ॥—सुमद्रमिति । तत्त्वसंवर्धनादान्ये तु ‘कुपति’ इति तत्त्वव्यः । सच्छा मशः सुमशः ॥ — दुर्यममभिति ॥ न चार्थमादेनेह तिष्ठः । येन समस्यते सर्वादार्थाभावेऽत्र समासस्वीकरणात् । न चेह वदनानामभादो, देनार्थाभावे समासः । स्यात् । किंतु तदर्थानां कष्टेनभाव इति ॥ — निर्मस्तिकमिति । संसर्गाभावेऽयं समासो, न कर्माभावाभावेऽपि । अर्थप्रहृणनाभावेन, समस्यनननः अन्यत्रतोतिकिर्विध्वनिरोधिन एवाभावस्य प्रहृणात् । अर्थाभावाभावस्य तु प्रतिदीर्घाभावस्येऽर्थकर्तव्यं विरोधात्मस्य न प्रकारव्येऽत्र विरोध्यत्वात् । ये तु वदन्ति घटः पटो नेत्यत्रापि पटत्वात्सन्तानाव एवार्थः, साकृत्यविकरणाभावेन आतेः सदर्थवादिते, तेषामपि सते अर्थप्रहृणनाभावादेवास्तितवन्यमाने अर्थ समासो न तु धर्माभाव इति न दोषः ॥ — अत्यय इति । स्यार्थमेतत् । अर्थाभावेन पतार्थत्वात् । अर्थाभावेन संसर्गाभावो विवाक्षितो न त्वाभावाभावः ॥ घटः पटो नेत्यत्रातिप्रवादिते स्वकर्षात् ॥ — संप्रति नेति । संप्रतोत्सव्ययलिङ्गानांलित्यर्थः । ‘एतार्हे संप्रतोदानोऽन्’ इत्यनरोतिः ॥ साकार्यकरणशान्तिप्रवृत्ता कियापदेनैवान्वयार्हम् । निषेधोऽपि कियाया एवोचितः । तदेतदाह—युष्यत इति ॥ असंप्रतोति संप्रत्यर्थाने तु युक्तियान्तर्भावेन ननुसमास इति बोध्यम् ॥ यत्तु प्रसादकृतोत्सम्—असंप्रति संप्रत्यभाव इत्यर्थः । अनेन उपसौम्यवदुनेयो वर्तमानः कालः स निषिध्यत इति । तत्र । अधिकरणशान्तिप्रवृत्तय किययैवान्वयार्हस्य निषेधंप्रति प्रतियोगित्वेनान्व- स्यादुत्तत्वात् । न हि भूतले घटो नास्तीत्यनेन भूतलं विषेध्यत इति कश्चिदन्दुर्पति, येनात्र वर्तनानकाव्यविषेशे दुःखहं स्यात् ॥ इतिहरीति । सहपदेन षष्ठ्यन्तेन हरिशब्देन सह प्रकाशार्थस्येतिशब्दस्य समाप्तः ॥ सतः पश्चादिति । सति चात्राव्ययोनावे पश्चाच्छब्दस्य पूर्वनिपातः स्यादिति भावः ॥ भाष्यप्रयोगादिति । 'अनेकमन्यपदार्थे' इति पूर्वं 'सर्वपश्चात्' इति भाष्यप्रयोगाच्चेत्यपि बोध्यम् ॥ प्रत्यर्थमिति । इतौ वोप्सान्तर्नावात्र द्विवेचनम् ॥ प्रतिशब्दत्येति यत्त्वाहुः-प्रासस्य इक्षं इक्षं प्रतीत्यत्र सापेक्षत्वेन समासानावे द्वितीयाविधानं साकाशामिति । तत्र । वित्यसमाप्तेषु 'विशेषणानां इतिर्न' इत्यत्याप्रहृतेः ॥ आनुपूर्व्येणेति । अनुपूर्वस्य भाव आनुपूर्व्यं ब्राह्मणादित्वात् प्यक् ॥ च क्रेण युगपदिति । अत्र केचित्—युगपञ्चकमिति समासेनैव भवितव्यं युगपच्छब्दस्याप्यव्ययत्वात् किं तु चक्रेणकावे इत्यादि विप्रहांतुमुचितमित्याहुः ॥ सहपूर्वाह्णमिति । साकल्येऽव्ययोभावः ॥ गुणभूतेऽपीति । यदि सादृश्य इति नोच्येत, तर्हि यत्र सादृश्यं प्रधानसवगम्यते तत्रैव स्यादव्ययार्थप्राधान्यस्याव्ययोभावे औत्सर्गिकत्वादिति भावः ॥ अत इति । इदानीमेतावान् प्रदेशोऽध्येतव्य इति यावतो प्रत्यप्रदेशस्य परिग्रहः कृतस्तदपेक्षा समाप्तिरिहान्तशब्देन विवक्षिता सा चासकलेऽप्यध्ययने भवतीति साकल्यात्पृथगुच्यते ॥ सामीति । अभिशब्दस्तत्प्रतिपादकप्रत्ये वर्तते । स च तृतीयान्तो नित्यं समस्यते । न वैवमभिना सहेति प्रयोगो दुर्लभ इति वाच्यम् । साहित्यमात्रविवक्षायां तत्प्रयोगत्योपपत्तेः । अन्तत्वविवक्षायां तु समासस्य नित्यत्वादभिप्रत्यपर्यन्तमित्यत्यपदविप्रहो दर्शितः ॥ यत्तु केचिदभिरन्तोऽस्येति प्रधनान्ते नाभेरन्तत्वमिति षष्ठ्यन्तेन वा विप्रहः, समासोऽपि प्रथमान्तेन षष्ठ्यन्तेन वेत्याहुः । तत्र । सहशब्दस्यान्तवाचकत्वाभावः दन्तत्वस्य तु सुतरामलाभात्, सहयुक्ते तृतीयाया न्याय्यत्वाच्च । सतृणमत्तीत्यत्र साकल्यस्येव सामीत्यत्रान्तत्वस्यापि साहित्यबोत्पत्तया तत्र तृतीयान्तेन समासं त्वीकृत्य इह तत्परित्यागस्य निष्प्रभाणत्वाच्च ॥ अत्रेदं बोध्यम् । 'तदधीते'—इत्य चारितार्थ्यादिदमयुक्तम् । समयानिकषाराच्छब्दा अधिकरणशक्तिप्रधाना इति समीपमात्रवाचित्वाभावाश्चैतैः समासः । समीप इति । तेषामर्थोऽब्भक्षन्यायेन । विभक्त्यर्थसमीपादिमात्रवाचिन एव अव्ययस्य तेन समासविधानात् । उपशब्दलु समीपमात्रवाची इति भवत्येवोपकृष्णमिति समासः । ध्येतृप्रत्ययस्य वैकल्पिकत्वात्सामीत्यत्राण् नोक्तः । कृतेऽप्यध्येत्रणि ‘सर्वादेः सादेश्व लुग्वक्तव्यः’ इति वक्ष्यमाणत्वात्सामीत्येव रूपमिति ॥—यथाऽस्ता—। निःसंदेहाय सादृश्ये यथेत्येव वक्तव्ये विपरीतोच्चारणं नन्वः श्लेषलाभार्थमिति व्याचष्टे —असादृश्य इति ॥—यावन्त इति । यत्परिमाणमेषां ते । ‘यत्तदेतेभ्यः—’ इति वतुप् ॥—यावच्छ्लोकमिति । यावदित्यव्ययं समस्यते, विग्रहस्तु तद्धितान्तेनेत्यस्वपदविग्रहत्वमस्त्येव । अवधारणे किम् । यावदत्तं तावद्भुक्तम् । किंयद्भुक्तं वा नावधारयतीत्यर्थः

Bālamanoramā

नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः - तथाच अव्ययीभावसमासादुत्पन्नानां सुपामव्ययादाप्सुप इति लुक् स्यादिति शङ्कायामाहनाव्ययीभावात् । 'अम् तु अपञ्चम्या' इति छेदः । 'नाव्ययीभावदतः' इत्येकं वाक्यम् ।ण्यक्षत्रियार्षे॑त्यतो लुगित्यनुवर्तते । 'अव्ययादाप्सुपः' इत्यतः 'सुप' इति च । अता अव्ययीभावो विशेष्यते । तेन तदन्तविधिः । तदाह अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुगिति । 'अम् तु अपञ्चम्याः' इति वाक्यान्तरम् । पञ्चमीभिन्नस्य तु सुपोऽमादेशः स्यात् । पञ्चम्यास्तु अम्न भवतीति लभ्यते । तदाह — तस्य पञ्चमीं विना अमादेश इति । अत्राऽपञ्चम्या इति प्रतिषेधोऽयमनन्तरत्वादम एव भवति, न तु लुङ्निषेधस्यापि । एवंचाऽदन्तादव्ययीभावात्परस्य सुपो न लुक्, किंत्वमादेशः । पञ्चम्यास्तु लुगमादेशश्च न भवतीति स्थितिः । सूत्रे एतत्सूचनार्थमेव तुशब्दः ।अव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः॑ इत्येवोक्तौ तु अदन्तादव्ययीभावात्परस्य पञ्चमीभिन्नस्य सुपो लुकोऽपवादोऽमादेशः स्यादित्येव लभ्येत । एवं सति पञ्चम्या अमोऽभावे 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुक् स्यात् । अतो लुङ् निषिध्यत इत्यास्तां तावत् । अपदिशमिति । पञ्चमीभिन्नविभक्तीनामुदाहरणम् । पञ्चम्यास्तु अपदिशादित्युदाहार्यम् । यद्यपि नपुंसकह्रस्वत्वेनाऽप्येतत्सिध्यति,अव्ययीभावश्चे॑ति नपुंसकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथापिगोस्त्रियो॑रिति सूत्रं चित्रगु अतिखट्व इत्याद्यर्थमावश्यकमितीहापि न्याय्यत्वादुपन्यस्तम् । तदेवमव्ययमिति भाष्याऽदृष्टेनापि योगविभागेनाऽपदिशमिति रूपसाधनं वृद्धसंमतमित्याह-क्लीबेऽव्ययमिति ।

nāvyayībhāvādato'mtvapañcamyāḥ — Since, this being so, there would be luk of the sup-endings arising after an avyayībhāva compound by "avyayādāpsupaḥ" (2.4.82), to meet this doubt he says "nāvyayībhāvāt." The division is: "am tu apañcamyāḥ"; "na avyayībhāvād ataḥ" is one sentence. From "ṇyakṣatriyārṣa…" the word "luk" is carried forward (anuvṛtti), and from "avyayādāpsupaḥ" (2.4.82) the word "sup." "avyayībhāva" is qualified by "ataḥ" (ending in a); hence a tadanta-vidhi. This he states by "after an avyayībhāva ending in short a there is no luk of the sup."

"am tu apañcamyāḥ" is a separate sentence: for a sup other than the fifth case, there is the substitute am; but for the fifth case, am does not occur — this is what is obtained. This he states by "am is substituted for it except in the fifth case." Here the prohibition "apañcamyāḥ" (not for the fifth), by proximity (anantaratva), applies only to am, not also to the prohibition of luk. And so, of a sup following an a-ending avyayībhāva, there is no luk, but rather the substitute am; whereas for the fifth case neither luk nor the am-substitute occurs — such is the settled position. In the sūtra, the word "tu" serves precisely to indicate this.

Had it been stated merely as "avyayībhāvādato'mtvapañcamyāḥ" [without "na"], we would obtain only this: that the am-substitute is an exception (apavāda) to the luk of a non-fifth-case sup following an a-ending avyayībhāva. In that case, for the fifth case, since am does not apply, the luk by "avyayādāpsupaḥ" (2.4.82) would take effect. Therefore the luk is prohibited [by the added "na"]. Enough of this.

"apadiśam" — the example for the cases other than the fifth. For the fifth case, "apadiśāt" is to be cited as the example. Although this [form] could also be established by neuter shortening (napuṃsaka-hrasvatva) — since the neuter status [of an avyayībhāva] will be stated by "avyayībhāvaś ca" (2.4.18) — nevertheless, since the sūtra "gostriyoḥ" (1.2.48) is in any case needed for forms like "citragu, atikhaṭva," it is on that account fittingly adduced here too, being equally legitimate. Thus the derivation of the form "apadiśam" even by a yoga-vibhāga not attested in the Bhāṣya (namely taking "avyayam" as a separate rule) is accepted by the elders (vṛddha-saṃmata) — so he says, [citing Amara] "klībe 'vyayam…"

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 172 १ भाष्येति—‘अचः परसिन् १।१।५७’ इति सूत्रे भाष्येऽयं प्रयोगः । २ विधानसामर्थ्यादिति—इदं प्राचामनुतोषेन । वस्तुतस्तु प्रतिस्थानमित्यादौ पत्वाभावसंपादनेन सा चरितार्था । तस्मादर्थमर्थं प्रतीति सरूपसूत्रस्थभाष्यप्रयोगाद्यदा द्विर्वचनं तदा प्रतिशब्दस्य बीभ्सावृत्तित्वाभावात्समासाप्राप्तौ वाक्यं साधु इति तत्त्वम् । ३ आनुपूर्व्येणेति—आनुपूर्व्यं क्रमः । ४ गुणभूतेऽपीति—तदा व्याख्यानात्स्वार्थे ध्यञ् इति भावः ।

NSP p. 173 १ तथा हर इति—तथाशब्दस्य सादृश्यार्थकत्वेऽपि न समासः । सदृश इत्युक्ते नियमेन प्रतियोग्याकाङ्क्षादर्शनात्सादृश्य-प्रतियोगिवाचकेनैव तद्वोधकाव्ययस्य समासात् इति तत्त्वम् । २ अवधारणे इति—संख्यादिनेयत्तापरिच्छेदोऽवधारणम् । तद्वो-धकं यावदित्यव्ययमित्यर्थः ॥

SK 658 · A 2.4.84V

तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् ॥ ६५८ ॥

tṛtīyāsaptamyorbahulam

tṛtīyāsaptamyor bahulam — 2.4.84 — For the third (instrumental) and seventh (locative) [endings, after an a-final avyayībhāva], the am-substitution is diverse (bahula).

Rule. After an a-final avyayībhāva, the am-substitution for the third case (instrumental) and the seventh (locative) is bahula, "variable": sometimes it applies, sometimes not.

Example.

Case	with am	without am
instrumental	apadiśam	apadiśena
locative	apadiśam	apadiśe

Applies when / blocked by. Because the rule says bahula, in forms such as sumadram "prosperity of the Madras" and unmattagaṅgam the locative always takes am.

Siddhānta-kaumudī

अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् । अपदिशम् । अपदिशेन । अपदिशम् । अपदिशे । बहुलग्रहणात्सुमद्रमुन्मत्तगङ्गमित्यादौ सप्तम्या नित्यमम्भावः । विभक्तीत्यादेरयमर्थः । विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः । विभक्तौ तावत् । हरौ इत्यधिहरि । सप्तम्यर्थस्यैवात्र द्योतकोऽधिः । हरि ङि अधि इत्यलौकिकं विग्रहवाक्यम् । अत्र निपातेनाभिहितेऽप्यधिकरणे वचनसामर्थ्यात्सप्तमी ॥

After an a-final (adanta) avyayībhāva, the substitution of am (ambhāva) for the third (tṛtīyā, instrumental) and seventh (saptamī, locative) is diverse (bahula). [Instrumental:] apadiśam / apadiśena [with and without am]; [locative:] apadiśam / apadiśe. Because of the mention of "bahula," in [forms] such as "sumadram," "unmattagaṅgam," etc., the am-substitution for the locative is obligatory (nitya). The meaning of [the definitional sūtra beginning] "vibhakti…" [avyayaṁ vibhakti-samīpa-… A 2.1.6] is this: an indeclinable (avyaya) occurring in [any of] the senses [beginning with] "the meaning of a case-ending (vibhakti-artha)" etc. is compounded with a subanta; that [compound] is termed avyayībhāva. First, [an example] in a case-meaning (vibhakti): "harau" ["in Hari"] = "adhihari." Here "adhi" is merely the indicator (dyotaka) of the very meaning of the seventh (locative) case. "hari ṅi adhi" is the technical (alaukika) analytic phrase. Here, although the locus (adhikaraṇa) is already expressed by the particle (nipāta) "adhi," the seventh case [still appears] by the force of [the rule requiring] its statement (vacana-sāmarthya).

Bālamanoramā

तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् - तृतीया ।नाव्ययीभावा॑दित्यस्मादत इत्यनुवर्तते, तदाह — अदन्तादिति । अमादेशाऽभावे तुनाव्ययीभावा॑दित्यलुक् । ननु वेति सिद्धे किं बहुलग्रहणेनेत्यत आह — बहुलग्रहणादिति । तदेवमव्ययमिति योगं विभज्य व्याख्याय तदुत्तरखण्डं व्याख्यातुमुपक्रमते-विभक्तीत्यादेरयमर्थ इति । विभक्तीत्यनेन विभक्त्यर्थो विवक्षितः । उच्यन्त इति वचनाः । कर्मणि ल्युट् । विभक्ति-समीप समृद्धि-व्यृद्धि-अर्था-ऽभावाऽत्यया-ऽसंप्रति-शब्दप्रादुर्भाव-पश्चात्-यथा-ऽऽनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य-संपत्ति-साकल्य-अन्त॑ — एतेषां षोडशानां द्वन्द्वः । ते च ते वचनाश्चेति विग्रहः । विभक्त्यर्थादिषु वाच्येइआत्यर्थः ।अव्यय॑मित्यनुवर्तते । 'अव्ययीभावः' 'समास' इति चाधिकृतं । तदाह — विभक्त्यर्थादिष्विति । विभक्तौ तावदिति । विभक्त्यर्थे प्रथममुदाह्यियत इत्यर्थः । हरौ इत्यधिहरीति । हरौ इति लौकिकविग्रहः । तेन यावदवगम्यते तावदेवाधिहरीति समासेनाप्युच्यत इत्यर्थः । अधिशब्दस्य हरावित्यनेन अव्ययीभावसमासे सुब्लुकि समासविधावव्ययमिति प्रथमानिर्दिष्टत्वादधेः पूर्वनिपाते समासादुत्पन्नस्य सुपःअव्ययादाप्सुपः॑इति लुगिति भावः । ननु लौकिकविग्रहे समस्यमान#ओऽधिशब्दः कुतो नोपात्त इत्यत आह — सप्तम्यर्थस्यैवात्रेति । तथाचाऽधिद्योत्यार्थस्याऽधिकरणत्वस्य सप्तम्यैव उक्तत्वादधिशब्दो न पृथगुपात्तः, नित्यसमासताया वक्ष्यमाणत्वेन स्वपदविग्रहानोचित्नादिति भावः । ननु हरौ इति परिनिष्ठितसन्धिकार्यस्य समासे सति 'औ' इत्यस्य सुपो लुकि समासे रेफादिकारः कुतः श्रूयेतेत्यत आह-हरि ङि इति । संधिकार्यात्प्रागलौकिकविग्रहवाक्य एव समासप्रवृत्तेःप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति भाष्यसंमतत्वादिति भावः । यथा चैत्तथा 'भूतंपूर्व' इत्यत्रानुपदमेवोक्तम् । नन्वधिना निपातेनाकरणत्वस्योक्तत्वात् कथं हराविति सप्तमीत्यत आह-अत्र निपातेनेति । वचनेति । सुप्तेयनुवर्त्त्य सुबन्तेनाऽत्र समासविधिसामर्थ्यात् सप्तमी स्यादेवेति भावः । वस्तुतस्तु अनभिहितसूत्रभाष्ये तिङ्कृत्तद्धितसमासैरित्येव परिगणमनं दृष्टम् । अतो निपातेनाऽधिना अभिहितेऽप्यधिकरणत्वे सप्तमी निर्बाधा ।विषवृक्षोऽपि संबध्र्य स्वयं छेत्तुमसांप्रत॑मित्यत्र तु 'एष्टव्य' इत्यध्याहार्यम् । कृताऽभिधानाद्विषवृक्षाद्द्वितीया न भवति । नच कृत्तद्धितसमासैरिति परिगणनं भाष्ये प्रत्याख्यातमिति वाच्यम्,कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीय॑मित्यत्र परिगणनफलस्याऽन्यथासिद्धेरेव तत्रोक्तत्वादित्यास्तां तावत् ।

tṛtīyāsaptamyor bahulam — From "nāvyayībhāvāt" [A 2.4.83], the word "ataḥ" ("a-final") is carried forward (anuvṛtti); he states this with "adantāt." But in the absence of the am-substitution there is alug (non-elision) [of the ending] by "nāvyayībhāvāt." Objection: since the option is established by [reading] "vā," what is the use of mentioning "bahula"? To this he says "bahulagrahaṇāt." Thus, having split off and explained the rule "avyayam" [the first portion of A 2.1.6], he begins to explain its latter portion with "vibhakti-ityāder ayam arthaḥ." By "vibhakti" the meaning of a case-ending (vibhakti-artha) is intended. "vacanāḥ" = "those which are expressed," with lyuṬ in the objective sense (karmaṇi). [The sūtra-compound is] a dvandva of these sixteen: vibhakti (case-meaning), samīpa (proximity), samṛddhi (prosperity), vyṛddhi (adversity), artha-abhāva (absence of the object), atyaya (transgression / passing-beyond), asamprati (unseasonableness), śabda-prādurbhāva (occurrence of a word), paścāt (after), yathā (in accordance with), ānupūrvya (succession), yaugapadya (simultaneity), sādṛśya (resemblance), sampatti (attainment), sākalya (completeness), anta (end); the analysis is "te ca te vacanāś ca" ("those [senses] and those expressions [of them]"). The meaning is "when [any of] vibhakti-artha etc. is to be expressed (vācya)." "avyayam" is carried forward (anuvṛtti), and "avyayībhāvaḥ" and "samāsaḥ" are in force as governing headings (adhikāra); he states this with "vibhaktyarthādiṣu." "vibhaktau tāvat" — the meaning is that [an example] in a case-meaning is given first. "harau ity adhihari" — "harau" is the popular (laukika) analysis; the meaning is that just as much as is understood by "harau," exactly that much is expressed also by the compound "adhihari." When the avyayībhāva compound of the word "adhi" with "harau" is formed and there is luk of the sup, then — since in the compound-rule "avyayam" is expressed in the nominative — "adhi" is placed first (pūrvanipāta), and there is luk of the sup arising afresh from the compound by "avyayād āp supaḥ" [A 2.4.82]. Objection: in the popular analysis "harau," why is the word "adhi" — which is being compounded — not present? To this he says "saptamyarthasyaivātra": since the locus-meaning (adhikaraṇatva) that "adhi" would indicate is already expressed by the seventh case itself, the word "adhi" is not separately taken up — for, the compound being (as will be stated) an obligatory compound (nitya-samāsa), a self-worded analysis (svapada-vigraha) is improper. Objection: "harau" has its sandhi operations already completed; when the compound is formed and there is luk of the sup "au," how is the i-kāra after the ra heard in the compound? To this he says "hari ṅi": because the compound is formed in the technical analytic phrase itself, prior to the sandhi operations — this being accepted in the Bhāṣya on "pratyayottarapadayoś ca"; how this is so was just stated above under "bhūtapūrva" [SK 650]. Objection: since the locus-hood is [already] expressed by the particle "adhi," how is the seventh case used in "harau"? To this he says "atra nipātena": "vacana" — carrying forward "sup," by the force of the compounding-rule [requiring compounding] with a subanta here, the seventh case does indeed arise. In truth, however, in the Bhāṣya on the "anabhihita" sūtra [A 2.3.1] the enumeration is seen as just "tiṅ-kṛt-taddhita-samāsaiḥ"; therefore, even though the locus-hood is expressed by the particle "adhi," the seventh case is unobstructed [since a nipāta is not in that list]. But in "viṣavṛkṣo'pi saṁvardhya svayaṁ chettum asāmpratam" ["even a poison-tree, having reared it, [it is] unseasonable to cut it down oneself"], "eṣṭavya" ("ought to be…") is to be supplied; because [the object] is already expressed, the accusative does not arise from "viṣavṛkṣa." Nor should it be objected that the enumeration "kṛt-taddhita-samāsaiḥ" has been rejected (pratyākhyāta) in the Bhāṣya; for in "kaṭaṁ karoti bhīṣmam udāraṁ darśanīyam" it is stated there that the purpose of the enumeration is otherwise established (anyathāsiddha). So let this rest for now.

translator notes

textual The source reads "akaraṇatvasya" where the context requires "adhikaraṇatvasya" (locus-hood), followed here; several other minor OCR slips (saṁmāsa, etc.) are silently normalized to the evident reading.

SK 659 · A 2.4.18V

अव्ययीभावश्च ॥ ६५९ ॥

avyayībhāvaśca

avyayībhāvaś ca — 2.4.18. And an avyayībhāva compound is [likewise] neuter (napuṃsaka).

Rule. And an avyayībhāva is neuter (napuṃsaka). Being neuter, its final vowel is shortened by hrasvo napuṃsake prātipadikasya (SK 318).

Example.

gopā "cowherd" (from gopāyati "he protects", or gāḥ pāti "he guards cows") → tasmin "in him" → adhi + gopā → neuter → ā shortened → adhigopa → with am (SK 657) → adhigopam.

kṛṣṇasya samīpam → upa + kṛṣṇa → neuter → upakṛṣṇam.

Applies when / blocked by. Not every "near" makes an avyayībhāva. In samayā grāmam "near the village", nikaṣā laṅkām "near Laṅkā", ārād vanāt "far from the forest" there is no compound; a vārttika adds abhitaḥ and paritaḥ. The reason is that SK 595 separately enjoins the accusative and ablative after these words; that provision would be pointless if they always compounded.

Siddhānta-kaumudī

अयं नपुंसकं स्यात् ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य SK 318 । गोपायतीतीति गाः पातीति वा गोपाः । तस्मिन्नित्यधिगोपम् । समीपे । कृष्णस्य समीपमुपकृष्णम् । समया ग्रामम्, निकषा लङ्काम्, आराद्वनादित्यत्र तु नाव्ययीभावः ॥

This [avyayībhāva] is neuter. [Then] "hrasvo napuṃsake prātipadikasya" (SK 318 = A 1.2.47 — the final of a prātipadika is shortened in the neuter [applies]). "gopāḥ" [is derived] either as "gopāyati" (he protects) or as "gāḥ pāti" (he guards the cows). "in that (tasmin)" → adhigopam [adhi in the locative sense]. [In the sense of] proximity: "kṛṣṇasya samīpam" (near Kṛṣṇa) → upakṛṣṇam. But in "samayā grāmam" (near the village), "nikaṣā laṅkām" (near Laṅkā), "ārād vanāt" (far from the forest), there is no avyayībhāva.

vārttika

अभितः परितः

(vārttika) abhitaḥ, paritaḥ [these too govern the accusative/ablative directly, not forming an avyayībhāva].

(वार्तिकम्) ॥ अन्यारात् SK 595 इति द्वितीयापञ्चम्योर्विधानसामर्थ्यात् । मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् । यवनानां व्यृद्धिर्दुर्यवनम् । विगता ऋद्धिव्यृद्धिः । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । अत्ययो ध्वंसः । निद्रा सम्प्रति न युज्यते इत्यतिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इति हरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । पश्चाच्छब्दस्य तु नायं समासः । ततः पश्चात्स्रंस्यते इति भाष्यप्रयोगात् । योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । अनुरूपम् । रूपस्य योग्यमित्यर्थः । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । प्रतिशब्दस्य वीप्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्यात्तद्योगे द्वितीयागर्भं वाक्यमपि । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । हरेः सादृश्यं सहरि । वक्ष्यमाणेन सहस्य सः । ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपदिति विग्रहे ॥

(This is a vārttika.) [The words abhitaḥ, paritaḥ etc. do not form an avyayībhāva,] because of the force of the injunction of the accusative and ablative (dvitīyā and pañcamī) by "anyārād [itarart-]..." (SK 595 = A 2.3.29). "madrāṇāṃ samṛddhiḥ" (the prosperity of the Madras) → sumadram [su = samṛddhi]. "yavanānāṃ vyṛddhiḥ" (the ruin of the Yavanas) → duryavanam [dur = vyṛddhi]; vyṛddhi means departed prosperity (vigatā ṛddhiḥ). "makṣikāṇām abhāvaḥ" (the absence of flies) → nirmakṣikam [nir = abhāva]. "himasyātyayaḥ" (the passing of the cold) → atihimam; atyaya means destruction (dhvaṃsa). "nidrā samprati na yujyate" (sleep is not now appropriate) → atinidram. "hari-śabdasya prakāśaḥ" (the manifestation of the word "hari") → hari. "viṣṇoḥ paścāt" (after Viṣṇu) → anuviṣṇu. But this compound does not [form] with the word "paścāt" [itself], because of the Bhāṣya usage "tataḥ paścāt sraṃsyate" (thereafter it will fall).

The senses of "yathā" (yathā-artha) are: fitness (yogyatā), distributive repetition (vīpsā), non-transgression of the thing's [measure] (padārtha-anativṛtti), and similarity (sādṛśya). "anurūpam" — the meaning is "befitting the form (rūpasya yogyam)" [yogyatā]. "artham arthaṃ prati" (with respect to each object) → pratyartham; because the word "prati" has the designation karma-pravacanīya enjoined for it in the sense of vīpsā, the sentence in construction with it also contains an accusative (dvitīyā-garbha) [distributive]. "śaktim anatikramya" (not exceeding [one's] capacity) → yathāśakti [anativṛtti]. "hareḥ sādṛśyam" (likeness to Hari) → sahari [sādṛśya]; the "sa"-substitute of "saha" [is effected] by the [rule] to be stated later. "jyeṣṭhasya ānupūrvyeṇa" (in order of seniority, from the eldest) → anujyeṣṭham. [And] on the analysis "cakreṇa yugapat" (simultaneously, [as] with a wheel) [→ sacakram].

Bālamanoramā

अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च । अयं नपुंसकमिति ।स नपुंसक॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । नपुंसकत्वस्य फलमाह-ह्रस्वो नपुंसक इति । गोपायतीति । रक्षतीत्यर्थः ।गुपू रक्षणे॑विच् ।आयादय आर्धधातुके वा॑ इत्यायप्रत्ययः । 'लोपो व्योः' इति यलोपः ।वेरपृक्तस्ये॑ति वकारलोपः । गोपाशब्द अकारान्तः । गाः पातीति । पातेर्विचि उपपदसमासे गोपाशब्द इति भावः । अधिगोपमिति । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावसमासे सुब्लुकि नपुंसकत्वे ह्रस्वत्वे सति 'नाव्ययीभावात्' इत्यमिपूर्वरूपमिति भावः । 'गोस्त्रियोः' इति तु नात्र प्रसज्यते, स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाऽभावात् । समीपे इति । समीपार्थकाव्ययस्य समासे उदाहरणं वक्ष्यत इत्यर्थः । कृष्णस्य समीपमिति । लौकिकविग्रहवाक्यमेतत् । अत्र समस्यमानस्य उपशब्दस्य स्थाने समीपमिति प्रयुक्तम् । कृष्णस्य-उप इति तु न विग्रहः नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात् । ननु समया ग्रामं, निकषा लङ्कामाराद्वनादित्यत्रापि समयाद्यव्ययानां समीपार्थकत्वादव्ययीभावः स्यात्, ततश्चग्रामं समया, ग्रामं निकषा, वनादारा॑दिति च प्रयोगो न स्यात् । अव्ययीभावसमासेऽव्ययस्य पूर्वनिपातनियमादित्यत आह समयेति । विधानसामर्थ्यादिति । समया ग्रामं, निकषा लङ्कामाराद्वनादित्यत्र शेषषष्ठआं सत्यामपि अव्ययीभावसमासे सति प्रातिपदिकावयवत्वादुपपदविभक्त्योः द्वितीयापञ्चम्योः षष्ठआ वा लुकि समासात्प्रातिपदिकार्थादिविवक्षायां सर्वासु विभक्तिषु जातासु यथायथसम्भावे तद्विकल्पे चसमयाग्रामं॑,निकषालङ्कमाराद्वनं,॑समयाग्रामेण॑, निकषालङ्केन, 'आराद्वनेन'समयाग्रामे॑,निकषालङ्के॑, 'आराद्वने' इति स्यादेव । ततश्च द्वितीयापञ्चम्योर्विधिव्र्यर्थः स्यात् । षष्ठऐव गतार्थत्वात् । नच समासात्पुनरुपपदविभक्ती द्वितीयापञ्चम्यौ शङ्क्ये, सकृत्प्रवृत्तयोः पुनः प्रवृत्त्य योगात् । वस्तुतस्तु मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्वितीयाविधानस्य दूरार्थकाराच्छब्दयोगे पञ्चमीविधानस्य चरितार्थत्वादिदमयुक्तम् । नचैवं सतिसमया ग्राम॑मित्यादावव्ययीभावः शङ्क्यः, अब्भक्ष इत्यादाविव विभक्त्यर्थसमीपादिमात्रवृत्त्यव्ययस्यैव ग्रहणात्, समयानिकषाऽऽराच्छब्दानां चाधिकरणशक्तिप्रधानतया समीपमात्रवृत्तित्वाऽभावात् । ग्रामस्य समीपे इति हि तेषामर्थः । उपशब्दस्तु तन्मात्रवाची । 'उपकृष्णं भक्ता' इत्यत्र कृष्णसामीप्यवन्त इति बोधात् । मद्राणां समृद्धिरिति । स॑मित्यव्ययपर्यायः समृद्धिशब्दो विग्रहवाक्ये ज्ञेयः । एतत्सूत्रविहितसमासस्य नित्यतयाऽस्वपदविग्रहः । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । संमद्रमिति । सर्वत्र सुब्लुगादि पूर्ववज्ज्ञेयम् । समृद्धा मद्राः संमद्रा इत्यादौ तु नाव्ययीभावः, वचनग्रहणसामर्थ्येनाव्ययार्थप्राधान्य एव तत्प्रवृत्तेरिति भाष्ये स्पष्टम् । यवनानां व्यृद्धिः दुर्यवनमिति । दुर्शब्दार्थको व्यृद्धिशब्दो विग्रहे ज्ञेयः । विगतेति । अभावप्रतियोगिनीत्यर्थः । ऋद्धेरभावो व्यृद्धिरिति यावत् । नचार्थाभावेऽयमिति भ्रमितव्यं, समस्यमानपदार्थाऽभावस्यैव तत्र विवक्षितत्वात् । इह च यवनाऽभावस्याऽप्रतीतेः । यवनीयवृद्ध्यभावस्यैव प्रतीतेः । तद्ध्वनयन्नर्थाऽभावे उदाहरति — मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकमिति । विग्रहे निर्शब्दसमानार्थकमभावपदमिति भावः । घटः पटो नेत्यत्र तु नाव्ययीभावः, अर्थग्रहणसामर्थ्येनात्यन्ताऽभावस्यैव विवक्षितत्वात् । हिमस्यात्ययोऽतिहिममिति । अतीत्यव्ययपर्यायोऽत्ययशब्दो विग्रहे ज्ञेयः । अर्थाभावेत्यनेन पौनरूक्त्यं निरस्यति-अत्ययो ध्वंस इति । अर्थाऽभावशब्देनाऽत्यन्ताभाव एव विवक्षितः । तेन पटस्य प्रागभावो निष्पटमिति न भवतीति भावः । सूत्रे असंप्रतीत्यस्य संप्रति न युज्यते इत्यर्थः ।एतर्हि संप्रतीदानी॑मित्यमरः । युजिक्रियान्तर्भावेण एकार्थीभावान्नञ्समासः । तदाह — निद्रा संप्रति न युज्यते इत्यतिनिद्रमिति । अतीत्यव्ययस्याऽसंप्रत्यर्थकस्य स्थाने 'संप्रति न युज्यते' इति विग्रहवाक्यं ज्ञेयम् । सूत्रे 'शब्दप्रादुर्भाव' इत्यनेन शब्दस्य प्रकाशनं विवक्षितं, तदाह — हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि इति ।इती॑त्यव्ययं शब्दप्रकाशे वर्तते । तस्य हरिशब्देन स्वरूपपरेण षष्ठन्तेन समास इति भावः । विष्णोः पश्चादनुविष्णु इति । 'अनु' इत्यव्ययं पश्चादर्ते वर्तते इत्यर्थः । भाष्येति । 'अचः परस्मिन्' इति सूत्रभाष्ये इत्यर्थः । 'ततः पश्चात्' इत्यत्राव्ययीभावे तु पश्चाच्छब्दस्य पूर्वनिपातः स्यादिति भावः । एतद्भाष्यप्रयोगादेव एतत्सूत्रे तत्तदर्थबोधकपदघटकतया गृहीताव्ययेन तत्तदर्थकेनाऽयं समासो नेति विज्ञायते । अत एव 'यथाऽसादृश्ये' इति सूत्रेसादृश्यसंपत्तीति प्राप्नोती॑त्येवोक्तं भाष्ये । यथाशब्देन तु भवत्येव समासः, उत्तरसूत्रारम्भात् । सूत्रे यथाशब्देन तदर्थो लक्ष्यते । यथार्थे विद्यमानमव्ययं समस्यते इति लभ्यत इत्यभिप्रेत्याह — योग्यतेति । अनुरूपमिति । अत्रानु इत्यव्यय योग्यतायाम्, अतो यथार्थे वर्तत इति भावः । अर्थमर्थं प्रतीति — लौकिकविग्रहवाक्यम् । अत्र वीप्सायां द्विर्वचनम् ।लक्षणेत्थंभूताख्यान॑ इति वीप्सायां द्योत्यायां प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वात्तद्योगे द्वितीया । समासे तु द्विर्वचनं न, समासेन वीप्साया द्योतितत्वात् — इति 'हयवरट्' इति सूत्रे कैयटः । प्रतिना तस्योक्तत्वादिति तु तत्त्वम् । प्रतिना तस्योक्तत्वादिति तु तत्त्वम् । नन्वर्थमर्थं प्रतीति लौकिकविग्रहप्रदर्शनं न संभवति । नित्यसमासत्वादित्यत आह — प्रतिशब्दस्येति । सामर्थ्यादिति । अव्ययीभावसमासस्य नित्यत्वे तु शेषषष्ठआमपि अव्ययीभावे सुब्लुकि समासात् सर्वविभक्तीनामम्भावे तद्विकल्पे च प्रत्यर्थं प्रत्यर्थेनेत्यादिसिद्धे द्वितीयाफलकं प्रते कर्मप्रवचनीयत्वविधानमर्थकं स्यादिति भावः । वस्तुतस्तु प्रतिस्थानमित्यादौ 'उपसर्गात्सुनोति' इति षत्वाऽभावसंपादन#एन कर्मप्रवचनीयत्वं चरितार्थमेव ।अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थ॑मितिसरूपाणा॑मिति सूत्रे भाष्ये प्रयोगदर्शनादिह वैकल्पिकसमास इति तत्त्वम् । शक्तिमनतिक्रम्येति ।परावरयोगे चे॑ति क्त्वाप्रत्ययः । परावरत्वं च बौद्धम् । अत् यथेत्यव्ययं पदार्थानतिक्रमे वर्तत इत्यर्थः । हरेः सादृश्यं सहरीति । अत्र सहेत्यव्ययं सादृश्ये वर्तत इति भावः । वक्ष्यमाणनेति । 'अव्ययीभावे चाकाले' इत्यनेनेत्यर्थः । ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येणेति ।कार्यं कृ॑मिति शेषः । तत्तद्विभक्त्या विग्रह इति पक्षाभिप्रायेणेदम् । पूर्वस्य क्रमेण इत्यनुपूर्वं । ततः स्वार्थे यञ् । एतत्सूत्रगृहीताव्ययेन समासो नेत्यनुपदमेवोक्तम् । तथापि सूत्रगृहीतानुनाऽप्यनुज्येष्ठमिति समासः, अनुपूर्वेति निर्देशात् । सूत्रे युगपच्छब्दात्स्वार्थे ष्यञि यौगपद्यशब्दः । तद्ध्वनयन्नाह — चक्रेण युगपदिति । युगपत्पर्यायस्य सहशब्दस्य चक्रेण इत्यनेन समासे कृते सतीत्यर्थः । युगपच्छब्देन तु न समासः, सूत्रे गृहीतत्वादिति भावः ।

avyayībhāvaś ca — "This [is] neuter" — the point is that this [neuter designation] is by anuvṛtti of "napuṃsaka" carried forward from "sa napuṃsakam" (A 2.4.17). He states the consequence of the neuter-ness: "hrasvo napuṃsake" [the shortening in the neuter]. "gopāyati" — means "he protects." [From] the root "gupū rakṣaṇe" (gup, to protect), [with] the affix vic; by "āyādaya ārdhadhātuke vā" (A 3.1.31) the affix "āya" [is added]; by "lopo vyoḥ" (A 6.1.66) the ya is elided; by "ver apṛktasya" (A 6.1.67) the va-kāra [of vic] is elided. [Thus] the word "gopā" is ā-final (ā-kārānta). "gāḥ pāti" — the idea is: with "vic" [added] to [the root] "pā" (pāti), in an upapada compound [with "go"], [we get] the word "gopā."

"adhigopam" — the idea is: in the avyayībhāva compound [formed] in a case-meaning sense (vibhakty-artha), after luk of the sup, neuter gender, and shortening (hrasvatva) have taken place, by "nāvyayībhāvāt [ato 'm tv apañcamyāḥ]" (A 2.4.83 — after an a-final avyayībhāva the sup becomes "am," not luk) [there is] "am," and [then] the pūrvarūpa single-substitution (of a + am). But "go-striyoḥ [upasarjanasya]" does not apply here, because [gopā] does not end in a feminine affix (strī-pratyaya). "[In the sense of] proximity" — means: he will [now] state an example of the compounding of an indeclinable that means "proximity." "kṛṣṇasya samīpam" — this is the worldly analytical sentence (laukika-vigraha- vākya); here, in place of the word "upa" that is being compounded, "samīpam" is employed [in the paraphrase]. But "kṛṣṇasya upa" is not the analysis, since — this being an obligatory compound (nitya-samāsa) — an analysis using words other than its own components (asva-pada-vigraha) is appropriate.

Objection: In "samayā grāmam," "nikaṣā laṅkām," "ārād vanāt" too, since the indeclinables "samayā" and the rest mean "proximity," an avyayībhāva ought to arise; and if so, the usages "grāmaṃ samayā," "grāmaṃ nikaṣā," "vanād ārāt" [with the indeclinable placed second] would [wrongly] not be possible — because in an avyayībhāva the indeclinable is obligatorily placed first (pūrva-nipāta-niyama). In response he says "samayā...": "by the force of [their separate] injunction (vidhāna-sāmarthya)." In "samayā grāmam," "nikaṣā laṅkām," "ārād vanāt," even though the residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī) is present, if an avyayībhāva were formed, then — [the words "grāma" etc.] being [merely] a member of a prātipadika — there would be luk of the upapada case-endings, namely the accusative and ablative (dvitīyā and pañcamī), or of the genitive; and then, from the compound, when a prātipadika-meaning and the like are to be expressed, all the case-endings having arisen, and according to what is possible in each and with the [neuter-am] option, forms such as "samayāgrāmam, nikaṣālaṅkam, ārādvanam," "samayāgrāmeṇa, nikaṣālaṅkena, ārādvanena," "samayāgrāme, nikaṣālaṅke, ārādvane" would certainly result. And then the injunction of the accusative and ablative would be purposeless (vyartha), since [everything] is already accomplished by the genitive alone. Nor should one suspect that the upapada case-endings — the accusative and ablative — might arise again from the compound, because [operations] that have applied once cannot apply again (sakṛt-pravṛtti). But in truth this [line of reasoning] is not [quite] warranted, because the injunction of the accusative in construction with "samayā" in the sense "middle" (madhya), and of the ablative in construction with "ārāt" in the sense "distance" (dūra), each already has its own scope (caritārthatva).

Nor, this being so, should an avyayībhāva be suspected in "samayā grāmam" etc.; for — as in "abbhakṣa" and the like — only an indeclinable that functions solely in expressing a case-meaning such as "proximity" (vibhakty-artha-samīpādi-mātra- vṛtti) is taken [for this rule], whereas the words "samayā," "nikaṣā," "ārāt," having the locus-power (adhikaraṇa-śakti) as predominant, do not function solely as "proximity." For their meaning is "in the vicinity of the village (grāmasya samīpe)"; but the word "upa" denotes that [bare proximity] alone — since in "upakṛṣṇaṃ bhaktāḥ" the cognition is "those possessing proximity to Kṛṣṇa (kṛṣṇa-sāmīpya-vantaḥ)."

"madrāṇāṃ samṛddhiḥ" — the word "samṛddhi," a synonym of the indeclinable "su," is to be understood in the analytical sentence. Since the compound enjoined by this sūtra is obligatory (nitya), the analysis is asva-pada (using words other than the components); the same is to be understood in what follows as well. "sumadram" — everywhere, the luk of the sup and so on is to be understood as before. But in "samṛddhā madrāḥ" → sumadrāḥ (prosperous Madras) and the like there is no avyayībhāva; for it is clear in the Bhāṣya that, by the force of the mention of "[samṛddhi] as a [specified] denotation (vacana-grahaṇa)," this [avyayībhāva] operates only when the meaning of the indeclinable is predominant (avyaya-artha-prādhānya). "yavanānāṃ vyṛddhiḥ, duryavanam" — the word "vyṛddhi," having the sense of the word "dur," is to be understood in the analysis. "departed (vigatā)" — means "the counter-positive of an absence (abhāva- pratiyoginī)"; that is, "vyṛddhi" [means] the absence of prosperity (ṛddheḥ abhāvaḥ). Nor should one be misled into [thinking] "this [compound applies] when the [whole] meaning is absent"; for what is intended there is only the absence of the meaning of the word being compounded (samasyamāna-padārtha-abhāva). And here, no absence of the Yavanas is cognized, but only the absence of the Yavanas' prosperity (yavanīya-vṛddhi-abhāva). Hinting at that, he illustrates [the compound in the sense of] absence of the [word's] meaning: "makṣikāṇām abhāvaḥ, nirmakṣikam" — the idea is that in the analysis the word "abhāva" is synonymous with the word "nir." But in "ghaṭaḥ paṭo na" (the pot is not the cloth) there is no avyayībhāva, because by the force of the mention of "meaning (artha-grahaṇa)" [in the sūtra] only absolute non-existence (atyanta-abhāva) is intended [whereas this is a mutual absence].

"himasyātyayaḥ, atihimam" — the word "atyaya," a synonym of the indeclinable "ati," is to be understood in the analysis. By "atyayo dhvaṃsaḥ" (atyaya = destruction) he removes [any charge of] redundancy with the [earlier] "abhāve" (absence): by the phrase "artha-abhāva" [only] absolute non-existence is intended; hence, the idea is, "nispaṭam" as [expressing] the prior-absence (prāg-abhāva) of a cloth does not come about. In the [vārttika] "asamprati" means "is not now appropriate (samprati na yujyate)." Thus the Amara[kośa]: "etarhi, samprati, idānīm" [are synonyms for "now"]. Since the verbal notion "yuj" (to be fitting) is incorporated, [the negation forms] a nañ-compound through ekārthībhāva [yielding "asamprati"]. This he states: "nidrā samprati na yujyate, atinidram." In place of the indeclinable "ati" meaning "asamprati (not-now-appropriate)," the analytical sentence "samprati na yujyate" is to be understood.

In the [vārttika], by "śabda-prādurbhāva" (the manifestation of a word), the making-manifest of a word is intended; this he states: "hari-śabdasya prakāśaḥ, hari." The indeclinable "iti" functions in [the sense of] the manifestation of a word (śabda-prakāśa); the idea is that it [iti] is compounded with the word "hari," taken as denoting its own form (svarūpa-para) and ending in the genitive. "viṣṇoḥ paścāt, anuviṣṇu" — means: the indeclinable "anu" functions in the sense "after (paścāt)." "in the Bhāṣya" — means: in the Bhāṣya on the sūtra "acaḥ parasmin [pūrvavidhau]" (A 1.1.57). The idea is: if there were an avyayībhāva in "tataḥ paścāt," then the word "paścāt" would have to be placed first (pūrva-nipāta) [but the Bhāṣya keeps it second]. From this very Bhāṣya usage it is understood that, under this sūtra, this compound does not [form] by means of an indeclinable grasped [merely] as a constituent of a word that expresses the respective meaning [such as "paścāt" within "tataḥ paścāt"]. Precisely for this reason, in the Bhāṣya on the sūtra "yathā-asādṛśye" (A 2.1.7) it is said only that "[the compound] would result in [the sense of] the attainment of similarity (sādṛśya-sampatti)." But with the word "yathā" the compound does indeed occur, because of the initiation of the next sūtra [yathā-asādṛśye]; in the sūtra, by the word "yathā," its meaning is indicated (lakṣyate). Intending "[thus] it is obtained that an indeclinable present in the sense of 'yathā' is compounded," he says "yogyatā...": "anurūpam" — the idea is that here the indeclinable "anu" [is] in the sense of fitness (yogyatā), hence functions in the sense of "yathā."

"artham arthaṃ prati" — [this is] the worldly analytical sentence; here the reduplication (dvirvacana) [of "artha"] is in the sense of vīpsā (distributive repetition). Because, by "lakṣaṇetthaṃbhūtākhyāna[-bhāga-vīpsāsu pratiparyanavaḥ]" (A 1.4.90), "prati" is a karma-pravacanīya when vīpsā is to be conveyed, [there is] the accusative in construction with it. But in the compound there is no reduplication, since the vīpsā is [already] conveyed by the compound itself — thus Kaiyaṭa on the [Śiva-]sūtra "hayavaraṭ." The truth, however, is [that there is no reduplication] because that [vīpsā] is [already] expressed by "prati."

Objection: the display of a worldly analysis "artham arthaṃ prati" is not possible, since this is an obligatory compound (nitya-samāsa). In response he says "of the word 'prati'": "by the force [of the injunction] (sāmarthyāt)." The idea is: if the avyayībhāva compound were obligatory, then — even with the residual genitive [present], there being an avyayībhāva and luk of the sup, and from the compound all case-endings [appearing] as "am" or optionally [so] — forms such as "pratyartham," "pratyarthena" and the like being [already] established, the enjoining of karma-pravacanīya-hood for "prati" (whose result is the accusative) would be purposeless. But in truth, in [a form] like "pratisthānam" the karma-pravacanīya-hood [of "prati"] already has its own scope (caritārtha), by effecting the non-occurrence of ṣatva [the ṣ-substitution] that "upasargāt sunoti [suvati-syati-...]" would otherwise cause. Since the usage "artham arthaṃ prati, pratyartham" is seen in the Bhāṣya on the sūtra "sarūpāṇām [ekaśeṣa...]," the truth is that here the compound is optional (vaikalpika).

"śaktim anatikramya" — the affix ktvā [is added] by "parāvarayoge ca"; and the "para/avara" [relation] here is [something] cognized (bauddha). And "yathā" is an indeclinable in the sense of non-transgression of the thing [signified] (padārtha-anatikrama). "hareḥ sādṛśyaṃ sahari" — here the idea is that the indeclinable "saha" is in the sense of similarity (sādṛśya). "by the [rule] to be stated later" — means: by "avyayībhāve cākāle." "jyeṣṭhasya ānupūrvyeṇa" — "kāryaṃ kuru" ([do the] operation) is to be supplied; this is stated on the view that the analysis is with the respective case-ending. "the sequence starting from the prior/eldest" [gives] anupūrva; then the affix yaÑ in its own sense (svārthe). It was stated just above that no compound [forms] with an indeclinable [already] grasped in this sūtra; nevertheless, even with the "anu" grasped in the sūtra, the compound "anujyeṣṭham" [is admitted], because of the [express] mention "anupūrva." In the sūtra, from the word "yugapat," by the affix ṣyaÑ in its own sense, [comes] the word "yaugapadya." Hinting at that, he says: "cakreṇa yugapat" — the meaning is: when the word "saha," a synonym of "yugapat," is compounded with "cakreṇa" [→ sacakram]; but no compound [forms] with the word "yugapat" [itself], since it is [already] grasped in the sūtra.

translator notes

translator In the "artham arthaṃ prati" discussion the source reads "…vidhānam arthakaṃ syāt"; the sense demanded by the sāmarthya argument (and by the sequel showing the compound is optional) is anarthakam ("would be purposeless"), rendered accordingly. The clause "prati…tasya uktatvāt tu tattvam" is printed twice (dittography) and rendered once. The forthcoming rule cited for the sa-substitute of saha and for anu is "avyayībhāve cākāle."
textual "gopāśabda a-kārāntaḥ" is read as ā-kārāntaḥ (ā-final): gopā ends in ā, and the preceding derivation (gup + āya, ya-lopa, va-lopa of vic) yields an ā-final stem. Minor OCR normalized silently: pratisthānam / pratiṣṭhānam, saṃmadram (for sumadram) in b1 against the Kaumudī's sumadram, "upasargāt sunoti" left by pratīka (number not cited as unsecured).

SK 660 · A 6.3.81V

अव्ययीभावे चाकाले ॥ ६६० ॥

avyayībhāve cākāle

avyayībhāve cākāle — 6.3.81. And in an avyayībhāva compound, 'sa' is substituted for 'saha,' but not when [the second member] denotes time (a-kāle).

Rule. And in an avyayībhāva, sa is substituted for saha "with" — but not when the second member denotes time.

Example.

cakreṇa yugapat "at the same time as the wheel" → saha + cakra → saha → sa → sacakram.

sadṛśaḥ sakhyā "like a friend" → sasakhi; kṣatrāṇāṃ sampattiḥ → sakṣatram; tṛṇam apy aparityajya → satṛṇam; agni-grantha-paryantam → sāgni.

Time: saha + pūrvāhṇa "forenoon" → second member denotes time → saha stays → sahapūrvāhṇam.

Siddhānta-kaumudī

सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले । सचक्रम् । काले तु सहपूर्वाह्णम् । सदृशः सख्या ससखि । यथार्थत्वेनैव सिद्धे पुनः सादृश्यग्रहणं गुणभूतेऽपि सादृश्ये यथा स्यादित्येवमर्थम् । क्षत्राणां सम्पत्तिः सक्षत्रम् । ऋद्धेराधिक्यं समृद्धिः । अनुरूप आत्मभावः संपत्तिरिति भेदः । तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति । साकल्येनेत्यर्थः । नत्वत्र तृणभक्षणे तात्पर्यम् । अन्ते । अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि ॥

"sa" is substituted for "saha" in an avyayībhāva, but not when [the sense is] time (kāla). Example: sacakram (with a wheel). But in the temporal sense the "saha" is retained: sahapūrvāhṇam. "Resembling a friend" (sadṛśaḥ sakhyā) = sasakhi. Although [the sense of resemblance] is already accomplished by [saha's] literal meaning (yathārthatva), the further mention of "sādṛśya" (resemblance) [in the governing rule] is so that the substitution may apply even when the resemblance is subordinate (guṇabhūta). "The fitness of kṣatras" (kṣatrāṇāṃ sampattiḥ) = sakṣatram. [As distinct from this,] "abundance of prosperity" is samṛddhi; the difference being that "sampatti" is a fitting state of one's own nature (anurūpa ātmabhāva). "He eats without leaving aside even a blade of grass" (tṛṇam apy aparityajya) = satṛṇam atti — meaning "completely, in totality (sākalya)"; the intent here is not [literally] the eating of grass. [Next,] "at the end (ante)": "he studies up to and including the Agni text" (agnigranthaparyantam adhīte) = sāgni.

Bālamanoramā

अव्ययीभावे चाकाले - अव्ययीभावे । सहस्य सः स्यादिति ।सहस्य सः संज्ञाया॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । न तु काले इति । कालवाचके परे सहस्य सो नेत्यर्थः । सचक्रमिति । चक्रेण युगपत्प्रयुक्तमित्यर्थः । सहपूर्वाह्णमिति । समीपादौ अव्ययीभावः । सूत्रे सादृस्येति स्वार्थे ष्यञ् । तद्ध्वनयन्नाह — सदृशः सख्या ससखीति ।सहे॑त्यव्ययं सदृशार्थकमिति भावः । गुणभूतेऽपीति । वचनग्रहणसामर्थ्येनाऽव्ययार्थप्राधान्य एव समासप्रवृत्तेः गुणीभूतसादृश्येऽप्राप्त्या तद्ग्रहणमिति भावः । क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रमिति । क्षत्रियाणामनुरूपं कर्मेत्यर्थः । सहेत्यव्ययमत्र संपत्तौ वर्तत इति भावः । संपत्तिसमृद्धिशब्दयोः पौनरूक्त्यं परिहरति-ऋद्धेरिति । धनधान्यादेस्त्यिर्थः । अनुरूप इति । अनुरूपः=योग्यः, आत्मभावः=स्वभावः । स्वोचितं कर्मेति यावत् । तृणमपीति ।परऽवरयोगे चे॑ति क्त्वा । पराऽवरत्वं बौद्धमेव । सहशब्दोऽत्राऽपरिवर्जने वर्तते, न तु तृणसहभावेऽपीति भावः । नन्वेवं सति साकल्ये कथमिदमुदाहरणं स्यादित्यत्र आह — साकल्येनेत्यर्थ इति । पात्रे परिविष्टं सकलं भक्षयतीति यावत् । न त्वत्रेति । तृणभक्षणस्याऽप्रसक्तेरिति भावः । अन्ते इति । 'उदाहरणं वक्ष्यते' इति शेषः । सूत्रेऽन्तशब्देन अन्तावयवसाहित्यं विवक्षितमित्यभिप्रेत्योदाहरति-अग्निग्रन्थपर्यन्तमित्यादि । अग्निशब्देनाऽग्निचयनप्रतिपादको ग्रन्थो विवक्षितः । तेनाऽन्तावयवेन सहितं ग्रन्थमिति विग्रहः । अग्निग्रन्थपर्यन्तमिति बहुव्रीहिः ।ग्रन्थ॑मित्यन्यपदार्थाध्याहारः । अधीत इति तु समासप्रविष्टम् । अन्तावयवेन अग्निग्रन्थेन सहितं वेदकल्पसूत्रादिभागमधीते इत्यर्थः । अत्र कृत्स्नस्यानध्येतव्यत्वादग्निग्रन्थपर्यन्ताध्ययने तत्कार्त्स्न्यानवगमात्साकल्यात्पृथगुक्तिः ।

avyayībhāve cākāle — "'sa' is substituted for 'saha'" — because "sahasya saḥ" is carried forward (anuvṛtti) from "sahasya saḥ saṃjñāyām" (6.3.78); that is the sense. "but not when [the sense is] time" — meaning: when a time-denoting word follows, "sa" is not substituted for "saha." "sacakram" — meaning "operated together with a wheel." "sahapūrvāhṇam" — the avyayībhāva [here] is in the sense of proximity, etc. (samīpa etc.).

In the [governing] sūtra, "sādṛśya" [is formed] with ṣyañ in its own sense (svārthe). Suggesting this, he says "sadṛśaḥ sakhyā = sasakhi" — the sense being that the indeclinable "saha" here denotes resemblance (sadṛśa-artha). "even when subordinate" — since, by the force of the [separate] mention (vacana-grahaṇa-sāmarthya), the compound applies only when the indeclinable's meaning is primary (pradhāna), it would not apply when the resemblance is subordinate (guṇībhūta); hence [the sūtra's] mention of it — that is the sense.

"kṣatrāṇāṃ sampattiḥ = sakṣatram" — meaning "action befitting kṣatriyas"; the sense being that the indeclinable "saha" here denotes sampatti (fitness). He removes the apparent redundancy between the words "sampatti" and "samṛddhi" by "ṛddheḥ…": meaning "of wealth, grain, and the like." "anurūpa" — anurūpa = suitable (yogya); ātmabhāva = one's own nature (svabhāva); i.e., action appropriate to oneself.

"tṛṇam api…" — the absolutive (ktvā) [in "aparityajya"] is by "paravarayoge ca"; the relation of "higher and lower" (para-avara) being merely conceptual (bauddha). The word "saha" here denotes non-abandonment (aparivarjana), not [mere] co-presence with grass — that is the sense. Objection: this being so, how can this serve as an example under "sākalya" (completeness)? To this he says "meaning 'completely (sākalyena)'": i.e., "he eats everything served on the plate." "not [that] here…" — because eating grass is not actually applicable — that is the sense.

"at the end (ante)" — supply "the example will be stated." Intending that, in the sūtra, by the word "anta" (end) the accompaniment of the final member (antāvayava-sāhitya) is meant, he gives the example "agnigranthaparyantam…" By the word "agni" the text expounding the fire-altar building (agnicayana) is meant; the analysis is "the text together with that final member." "agnigranthaparyantam" is a bahuvrīhi; "grantham" (text) is supplied as the external referent (anyapadārtha), while "adhīte" (he studies) belongs within the [governing] compound-construction. The meaning: "he studies the portion of the Veda, Kalpasūtra, etc., together with the Agni text as its final member." Here, since the whole [text] is not [necessarily] to be studied, and since studying only up to the Agni text does not convey its totality, this ["ante" condition] is stated separately from "sākalya" (completeness).

translator notes

translator The compressed clause 'adhīta iti tu samāsapraviṣṭam' is rendered 'adhīte belongs within the compound-construction'; the Sanskrit is terse and could instead contrast adhīte as standing outside the bahuvrīhi. The construe of the avyayībhāva 'sāgni' with its analytic phrase is left as the source presents it.

SK 661 · A 2.1.7V

यथासादृश्ये ॥ ६६१ ॥

yathāsādṛśye

yathāsādṛśye — 2.1.7. [Split as yathā asādṛśye:] the word 'yathā' is compounded [as an avyayībhāva] when it does not denote resemblance (asādṛśye).

Rule. Read as yathā a-sādṛśye: the word yathā is compounded only when it does not express resemblance.

Example.

śaktim anatikramya "not exceeding one's capacity" → yathā in the sense of not-exceeding, no resemblance → yathāśakti.

yathā hariḥ tathā haraḥ "as Hari is, so is Hara" → yathā marks Hari as the standard of comparison (upamāna) → no compound.

Applies when / blocked by. Without this rule the compound would be reached either through sādṛśya in the list of SK 652 or through yathā in its own literal sense; both routes are shut when yathā expresses resemblance.

Siddhānta-kaumudī

असादृश्ये एव यथाशब्दः समस्यते । तेनेह न यथा हरिस्तथा हरः । हरेरुपमानत्वं यथाशब्दो द्योतयति । तेन सादृश्य इति वा यथार्थं इति वा प्राप्तं निषिध्यते ॥

The word "yathā" is compounded only when [the sense is] non-resemblance (asādṛśya). Hence not here: "yathā hariḥ tathā haraḥ" (as Hari is, so is Hara). The word "yathā" [there] reveals that Hari is the standard of comparison (upamāna). Therefore the compounding that would otherwise obtain — either through [yathā] denoting resemblance (sādṛśya) or through [yathā] in its literal sense (yathārtha) — is prohibited.

Bālamanoramā

यथाऽसादृश्ये - यथाऽसादृस्ये । 'असादृश्ये' इति छेदः । व्याख्यानात् । असादृश्ये योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिरूपे वर्तमानं यथेत्यव्ययं समस्यते इत्यर्थस्य यथार्थत्वादेव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह-असादृश्ये एवेति । ननुप्रकारवचने था॑लिति विहिततताल्प्रत्ययान्तस्य कथं सादृश्ये वृत्तिरित्यत आह — हरेरिति । सामान्यस्य भेदको यो विशेषः स प्रकारः, तस्मिन्प्रकारे थालिति 'प्रकारवचने थाल्' इत्यास्यार्थः । ततश्च यद्विशेषधर्मवान्हरिस्तद्विशेषधर्मवान्हर इति बोधे सति यत्तच्छब्दाभ्यां तयोः प्रकारयोरभेदावगमादुपमानत्वप्रतीतिरिति भावः । तेनेतिप्राप्त॑मित्यत्रान्वयः । सादृश्यार्थकत्वेनेत्यर्थः । सादृश्य इति वेति ।अव्ययं विभक्ती॑ति सूत्रगतेन सादृश्ये वर्तमानमव्ययं समस्यत इत्यंशेन वा, यथार्थे विद्यमानमव्ययं समस्यत इत्यंशेन वा प्राप्तमव्ययीभावसमासकार्यं निषिध्यत इति भावः । भाष्ये तु प्रकारवचने यथाशब्दयोगे सादृस्येत्यनेनैव प्राप्तिरुक्ता, न तु यथार्थत्वेन प्राप्तिरुक्ता । यथाशब्दस्य सूत्रगृहीतत्वेन तद्योगे यतार्थेत्यस्याऽप्रवृत्तेरिति तदाशय इति शब्देन्दुशेखरे विस्तरः ।

yathāsādṛśye — The division is "asādṛśye" (a-sādṛśye), [known] from the explanation (vyākhyāna). Since the sense — "the indeclinable 'yathā,' occurring in non-resemblance, namely in [the senses of] fitness (yogyatā), distributive repetition (vīpsā), and not-exceeding the [given] object (padārthānativṛtti), is compounded" — is already accomplished by [yathā's] literal meaning (yathārthatva), this [sūtra] serves as a restriction (niyama); so he says "only in non-resemblance (asādṛśye eva)."

Objection: how can [the word "yathā"], which ends in the suffix "thāl" prescribed by "prakāravacane thāl" (5.3.23), function in the sense of resemblance (sādṛśya)? To this he says "hareḥ…": whatever particular (viśeṣa) differentiates a general class (sāmānya) is a "kind" (prakāra), and the suffix "thāl" [is added] in [the sense of] that kind — such is the meaning of "prakāravacane thāl." And so, when the cognition is "Hara, who has the particular property that Hari has," then, from the apprehension — through the correlatives "yad/tad" — of the non-difference of the two "kinds," the notion of [Hari's] being the standard of comparison (upamāna) arises; that is the sense.

"tena" (therefore) construes with "prāptam" [in the Kaumudī: "the [compounding] that would obtain is prohibited"] — meaning, [obtained] by [yathā's] denoting resemblance. "either through 'sādṛśya'…" — the avyayībhāva-compounding that would be obtained either through the portion of the sūtra "avyayaṃ vibhakti…" (2.1.6) to the effect that "an indeclinable occurring in [the sense of] resemblance is compounded," or through the portion "an indeclinable occurring in its literal sense (yathārtha) is compounded," is [here] prohibited — that is the sense.

In the Bhāṣya, however, when "yathā" is connected [as ending in thāl] "in the sense of a kind," the application is said to come only through "sādṛśya," not through [yathā's] literal meaning (yathārthatva); for, since "yathā" is itself taken up in the sūtra, when it is [thus] connected the [sense] "yathārtha" does not apply — such is [the Bhāṣya's] intent. The full treatment is in the Śabdenduśekhara.

SK 662 · A 2.1.8V

यावदवधारणे ॥ ६६२ ॥

yāvadavadhāraṇe

yāvad avadhāraṇe — [The indeclinable] 'yāvat' [is compounded] in the sense of delimitation (avadhāraṇa).

Rule. The indeclinable yāvat is compounded in the sense of delimitation (avadhāraṇa), "exactly as many as".

Example.

yāvantaḥ ślokāḥ tāvanto 'cyuta-praṇāmāḥ "as many prostrations to Acyuta as there are verses" → yāvat + śloka → yāvacchlokam.

Siddhānta-kaumudī

यावन्तः श्लोकास्तावन्तोऽच्युतप्रणामाः यावच्छ्लोकम् ॥

"As many prostrations to Acyuta as there are verses (yāvantaḥ ślokāḥ tāvanto 'cyuta-praṇāmāḥ)" → yāvacchlokam.

Bālamanoramā

यावदवधारणे - यावदवधारणे । इयत्तापरिच्छेदे गम्ये यावदित्यव्ययं समस्यते, सोऽव्ययीभाव इत्यर्थः । यावन्त इति । यत्परिमाणं येषामिति विग्रहे॒यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतु॑बिति वतुप्प्रत्ययः । यावदित्यव्ययमेव समस्यते, विग्रहस्तु तद्धितान्तेनैव, नित्यसमासत्वेनाऽस्वपदविग्रहौचित्यात् । अवधारणे किम् । यावद्दत्तं तावद्भुक्तम् । इयद्भुक्तमिति नावधारयतीत्यर्थः ।

yāvad avadhāraṇe — When the delimitation of a quantity (iyattā-pariccheda) is to be conveyed, the indeclinable "yāvat" is compounded; that is the avyayībhāva.

"yāvantaḥ" — In the analysis "of which [verses] the measure is what [amount] (yat-parimāṇaṃ yeṣām)," the suffix vatup is added by "yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup" (A 5.2.39). It is only the indeclinable "yāvat" that is compounded; the analysis, however, is stated by means of the taddhita-ending word [yāvat], since — the compound being obligatory (nitya) — an analysis using the compound's own words (svapada-vigraha) is unfitting, and hence an analysis not using its own words (asvapada-vigraha) is appropriate.

Why "in the sense of avadhāraṇa"? "yāvad dattaṃ tāvad bhuktam" ("as much as was given, that much was eaten") — here one does not delimit "just this much was eaten"; that is the point [and so no compound applies].

SK 663 · A 2.1.9V

सुप्प्रतिना मात्रार्थे ॥ ६६३ ॥

suppratinā mātrārthe

suppratinā mātrārthe — 2.1.9. A sup-ending word is compounded [as an avyayībhāva] with 'prati' when [prati] is in the sense of 'a small portion' (mātrā = leśa).

Rule. A subanta is compounded with prati when prati means a small portion (mātrā, glossed leśa "a bit").

Example.

śākasya leśaḥ "a bit of vegetable" → śāka + prati → śākaprati.

vṛkṣaṃ vṛkṣaṃ prati vidyotate vidyut "the lightning flashes toward each tree" → prati means "toward", not a portion → no compound.

Watch out. Here the noun stands first and prati second, as the form śākaprati shows. The reason: the rule states sup in the nominative, so by SK 653 the noun is the upasarjana and goes first (SK 654); prati is stated in the instrumental (pratinā), so it is not. Section D explains this in full.

Siddhānta-kaumudī

शाकस्य लेशः शाकप्रति । मात्रार्थे किम् । वृक्षं वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् ॥

"A bit of vegetable" (śākasya leśaḥ) = śākaprati. Why "in the sense of mātrā (a portion)"? [Counter-example, where prati does not mean a portion, so no compound:] "the lightning flashes toward each tree" (vṛkṣaṃ vṛkṣaṃ prati vidyotate vidyut).

Tattvabodhinī

NSP p. 173

—सुप्रतिना—। सुवित्यनुवर्तमाने पुनः सुव्यवहणमव्ययनिवृत्त्यर्थमिति ध्वनयनुदाहरति —शाकप्रतीति । नन्वारम्भसामर्थ्यादव्ययभिन्नमेव सुप्समस्यत इति चेत् । अत्राहुः । पुनः सुव्यवहणाभावे दोषामन्यमहर्दिवामन्या रात्रिरिति वृत्तिविषये सत्त्वप्रधानतादर्शनात्तादृशाव्ययान्येव मात्रार्थे प्रतिना समस्येरन्, तथा च दिवसस्य लेशः दिवाप्रति दोषाप्रतीत्यादीनामेवोदाहरणत्वं संभाव्येतेति ॥—वृक्षं प्रतीति । ननु लक्षणादौ प्रतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्याद् द्वितीयागर्भं वाक्यमेव स्यात्, न तु समासस्तस्य लेशार्थे सावकाशत्वादिति चेत् । मैवम् । वृक्षं प्रति सिंचन्तीत्यादौ षत्वनिवारक्रत्वेन कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानस्य चरितार्थत्वान्मात्रार्थग्रहणाभावे लक्षणादावप्यनेन समासप्रसङ्गात् । वीप्सायामव्ययीभावे तु प्रत्यादेः पूर्वनिपातत्वे प्रत्यर्थं सिंचन्तीत्यादौ षत्वाप्रसक्त्या कर्मप्रवचनीयविधानस्याचरितार्थतया तत्सामर्थ्याद्वितीयागर्भं वाक्यमपीत्युक्तं मूलकृता ‘अव्ययं विभक्ति—’ इति सूत्रे ॥ अत्र नव्याः । प्रत्यर्थमित्यव्ययीभावे वीप्सायां द्योतकत्वेन विद्यमानमव्ययं समस्यते । वीप्साद्योतकस्य यदि कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधिः स्वीक्रियते, तदापि प्रतिस्तवनं प्रतिस्थानमित्यादौ षलनिवारणाय प्रतीत्यस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा चरितार्थैव । वस्तुतस्तु वीप्सायां विषयभूतायां प्रत्यादेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा न तु वीप्साद्योतकस्यैव । अन्यथा वृक्षं वृक्षं प्रति सिंचन्तीत्यत्र द्विर्वचनेनैव वीप्सा द्योत्यते प्रतिशवदस्तु क्रियया संवध्यते । कर्मणि द्वितीया । कर्मप्रवचनीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाया वाधात् षत्वं नेत्यादिमनोरमाग्रन्थस्य ‘लक्षणेत्थंभूता—’ इति सूत्रस्थस्य दत्तजलाजलिः स्यात्, ततश्च संज्ञाविधानसामर्थ्यस्योपक्षीणत्वात् अर्थमर्थं प्रतीत्यादिभाष्यप्रयोगादेव द्वितीयागर्भं वाक्यमपि भवतीत्येवं व्याख्येयमित्याहुः ॥—पराजयं द्योतयितुमाह—विपरीतं वृत्तमिति । पूर्वं जये यथा वृत्तं तथा न वृत्तमित्यर्थः ॥—एकपरीति । एकेन विपरीतं वृत्तमित्यर्थः । एवं द्विपरीत्यादि

Bālamanoramā

सुप्प्रतिना मात्राऽर्थे - सुप्प्रतिना मात्रार्थे । सुबिति छेदः । मात्रा-लेशः । तस्मिन्नर्थे विद्यमानेन प्रतिना सुबन्तं समस्यत इत्यर्थः । सुबित्यनुवर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणं संनिहितस्याऽव्ययमित्यस्याननुवृत्त्यर्थं, तद्ध्वनयन्नुदाहरति-शाकस्य लेश इति । अत्रप्रती॑त्यव्ययं मात्रार्थकम् । अतस्तेन शाकस्येति सुबन्तस्य समासः । समासविधौ सुबन्तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वेन उपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः, न तु प्रतेः, तस्य समासविधौ तृतीयानिर्दिष्टत्वात् । वृक्षं प्रतीति । अत्र प्रतेर्मात्रार्थकत्वाऽभावान्न तेन समासः । न चलक्षणेत्थ॑मिति कर्मप्रवचनीयत्वविधानसामर्थ्यादेवाऽत्र समासो न भविष्यति, सति समासे द्वितीयायाः षष्ठआ वा लुकि अविशेषात्, सकृत्प्रवृत्ततया समासात्तद्विभक्त्यनुत्पत्तेरिति वाच्यम्,वृक्षं प्रति सिञ्चती॑त्यादौउपसर्गात्सुनोती॑ति षत्वनिवृत्त्या कर्मप्रवचनीयत्वस्य चरितार्थत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ।

suppratinā mātrārthe — The division gives "sup" [as a separate word]. "mātrā" = a small portion (leśa); meaning: a subanta is compounded with "prati" when [prati] occurs in that sense. Although "sup" is already carried forward (anuvṛtti), the renewed mention of "sup" is in order that the adjacent "avyayam" [from 2.1.6] should not be carried forward; suggesting this, he gives the example "śākasya leśaḥ." Here the indeclinable "prati" denotes a portion (mātrā); hence the subanta "śākasya" is compounded with it. In the compounding rule, since the subanta is specified in the first case (prathamā-nirdiṣṭa) it is an upasarjana, so it is placed first (pūrvanipāta) — not "prati," because "prati" is specified in the third case (tṛtīyā-nirdiṣṭa) in the compounding rule.

"vṛkṣaṃ prati…" — Here, since "prati" does not denote a portion (mātrā), there is no compound with it. Nor should it be objected: "By the very force of the prescription of karmapravacanīya-status [for prati] by 'lakṣaṇetthaṃ…' (1.4.90), there will be no compound here [in any case]; for if there were a compound, since there would be luk of the second case (dvitīyā) or of the sixth (ṣaṣṭhī) without distinction, and since the compound operates only once (sakṛt-pravṛtta), that case-ending would not [re]arise" — because the karmapravacanīya-status has its purpose fulfilled (caritārtha) independently, in [examples] like "vṛkṣaṃ prati siñcati," through blocking the ṣatva (retroflexion of s) that "upasargāt sunoti…" (8.3.65) would otherwise cause. The full treatment is elsewhere.

SK 664 · A 2.1.10V

अक्षशलाकासंख्याः परिणा ॥ ६६४ ॥

akṣaśalākāsaṃkhyāḥ pariṇā

akṣaśalākāsaṃkhyāḥ pariṇā — [The words] akṣa ('die'), śalākā ('rod'), and a number (saṃkhyā) [are compounded] with 'pari'.

Rule. The words akṣa "die", śalākā "rod" and a numeral are compounded with pari. Bhaṭṭoji restricts this to one sense: defeat in gambling.

Example.

akṣeṇa viparītaṃ vṛttam "it turned out contrary by the die" → akṣa + pari → akṣapari.

Likewise śalākāpari, ekapari.

Siddhānta-kaumudī

द्यूतव्यवहारे पराजय एवायं समासः । अक्षेण विपरीतं वृत्तमक्षपरि । शलाकापरि । एकपरि ॥

This compound occurs only [in the sense of] defeat (parājaya) in gambling transactions (dyūta-vyavahāra). "That which turned out contrary [to a win] by the die (akṣeṇa viparītaṃ vṛttam)" = akṣapari. śalākāpari. ekapari.

Bālamanoramā

अक्षशलाकासंख्याः परिणा - अक्षशलाका ।समस्यन्ते सोऽव्ययीभाव॑ इति शेषः । द्यूतव्यवहारे इति । वार्तिकमिदम् । [इद] द्यूतं तावत्पञ्चभिरक्षैः शलाकाभिर्वा भवति । यदि अक्षाः शलाका वा कत्स्ना उत्ताना अवाञ्चो वा पतन्ति, तदा पातयिता जयति । अन्यथा पराजयत इति स्थितिः । अक्षेणेति । कर्तरि तृतीया ।विपरीतं वृत्त॑मित्यत्र वृत्तेर्भाव क्तः ।विपरीत॑मिति क्रियाविशेषणम् । जये यथा परिवर्तितव्यं न तथा परिवृत्तमित्यर्थः । शलाकापरीति । शलाकया विपरीतं वृत्तमिति भावः । एकपरीति । एकेन विपरीतं वृत्तमित्यर्थः । एवं 'द्विपरि'त्रिपरी॑त्यादि ।

akṣaśalākāsaṃkhyāḥ pariṇā — "akṣaśalākā[saṃkhyāḥ]" — supply "are compounded; that is the avyayībhāva."

"in gambling transactions" — this is a vārttika. Gambling is done with five dice (akṣa) or with rods (śalākā). If the dice or the rods all fall face-up (uttāna) or all face-down (avāñca), then the caster (pātayitṛ) wins; otherwise he is defeated — such is the rule.

"by the die (akṣeṇa)" — the instrumental of the agent (kartari tṛtīyā). In "viparītaṃ vṛttam," the kta [in "vṛtta"] is in the sense of the action/state (bhāve kta) of "vṛtti"; "viparītam" is an adverb (kriyā-viśeṣaṇa). The meaning is: it turned out otherwise than it should have turned for victory. "śalākāpari" — the idea is "that which turned out contrary by the rod." "ekapari" — the meaning is "that which turned out contrary by one [die]." In the same way, "dvipari," "tripari," and so on.

SK 665 · A 2.1.11विभाषाधिकारः

विभाषा ॥ ६६५ ॥

vibhāṣā

vibhāṣā — 2.1.11. Optionally. [A governing heading (adhikāra) establishing that the compounds prescribed under it are optional.]

Rule. Vibhāṣā "optionally" is an adhikāra: the compounds prescribed from here on are optional, so the uncompounded phrase is equally correct.

Example.

ā mukteḥ "up to liberation" (SK 667, under this heading) → āmukti or the phrase ā mukteḥ — both correct.

kṛṣṇasya samīpam (SK 652, before this heading) → upakṛṣṇam only — the compound is obligatory (nitya).

Applies when / blocked by. By the very force of this heading, the compounds of the earlier rules (SK 652–664) are obligatory: if they were optional too, the heading would have nothing to do. One exception: the sup-supā compound of SK 649 is not obligatory. The separate prescription of compounds such as avyayam … (SK 652) is the indicator (jñāpaka): if every subanta-with-subanta pairing compounded obligatorily, those separate rules would be idle.

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् । एतत्सामर्थ्यादेव प्राचीनानां नित्यसमासत्वम् । सुप्सुपेति तु न नित्यसमासः । अव्ययमित्यादिसमासविधानज्ञापकात् ॥

This is a governing heading (adhikāra). By its very force (sāmarthya), the earlier [compounds] are obligatory compounds (nitya-samāsa). But "sup supā" (2.1.4) is not an obligatory compound, on account of the indicator (jñāpaka) furnished by the [separate] prescription of compounds such as "avyayam…" (2.1.6).

Tattvabodhinī

NSP p. 173–174

—‘विभाषापपरिवहिर्—’ इति योगं विभज्य व्याचष्टे—विभाषा । इतः प्राचीनानां समासानां टिष्टुभादिसंज्ञानामिव वाग्रहणाभावान्नित्यत्वं न्यायत एव सिद्धं तच्च लिङ्गेनापि द्रढयति—एतदिति । नन्वेवं ‘सुप्सुपा’ इत्यपि नित्यः स्यात्, इष्टपत्तौ तु ‘पूर्वं भूतो भूतपूर्वः सुप्सुपेति समासः’ इति वृत्तिग्रन्थो विरुध्येत । तथा शाकलसूत्रे ‘सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधः’ इत्यत्र ‘नित्यग्रहणेन नार्थः इदमपि सिद्धं भवति वाप्यामश्वो वाप्यश्वः’ इति भाष्यं कैयटो व्याख्यत—‘वाप्यश्व इति सुप्सुपा’ इति समासः ‘संज्ञायाम्’ इति सप्तमीसमासस्य तु नित्यत्वात्सिद्धः प्रतिषेध इति, सोऽपि ग्रन्थो विरुध्येतेत्याशङ्कायामाह —सुप्सुपेति त्विति । नन्वत्र किं प्रमाणमित्यत आह—अव्ययमित्यादीति । सुप्सुपेत्यनेनैव सिद्धे समासे ‘अव्ययम्’ इत्यादिसूत्रैः पुनः समासविधानं प्राचीनस्य क्षेत्रचित्कृतां ज्ञापयतीत्यर्थः । एवं च इवेन समासस्यापि क्वाचित्कृत्वात् ‘उद्वाहुरिव वामनः’ इत्यादि सिद्धम् । ‘इवेन’ इति वार्तिकं तु यद्यपि ‘कुगति’ इत्यत्र पठ्यते । तथापि ‘सुप्सुपा’ इत्यत्रत्यमेव नित्याधिकारे स्मारितमिति कैयटः । एवं स्थिते ‘उद्वाहुरिव वामनः’ इत्यादिलोकप्रयोगसिद्धये इवेन समासस्य छन्दोविषयकत्वं कल्पयन्तः प्रत्युक्ताः । छन्दस्यपि तत्समासस्य नित्यत्वानभ्युपगमात् । जीमूतस्येवेत्यत्र हि बह्वैः समासाभ्युपगमेऽपि तैत्तिरीयैर्व्यस्तस्यैव पाठात् । एतच्च मनोरमायां स्थितम् ॥—अपपरिवहि—। अपपरियोगे ‘पञ्चम्यपाङ्परिभिः’ इति पञ्चमी विहिता अङ्गूत्तरपदयोगेऽपि ‘अन्यारात्’ इत्यादिना विहितैव । तेनात्र ‘पञ्चम्या’ इति ग्रहणं ‘बहिर्योगे पञ्चमी भवति’ इति ज्ञाप- नार्थम् । ‘ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र’ इति ‘करस्य करभो वहिः’ इत्यपि सिद्धम् ॥—आवालमिति । ‘आ परमाणोरा च भूयो लक्ष्म्’ इति किरणावलीप्रयोगस्तु प्रामादिकः । समासमध्ये चशब्दप्रयोगासंभवात् । ‘आ च भूगोलकात्’ इति पाठस्तुचितः ।

Bālamanoramā

विभाषाऽपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या - अपरिबहिः ।समस्यन्ते सोऽव्ययीभाव॑ इति शेषः । अपविष्ण्विति । अत्र 'अप' इत्यव्ययं वर्जने । विष्णुं वर्जयित्वा संसरणमित्यर्थः । अप विष्णोरिति-लौकिकविग्रहवाक्यम्, समासस्य वैकल्पिकत्वेनास्वपदविग्रहनियमाऽभावात् । 'अपपरी वर्जने' इति अपेत्यव्ययस्य कर्मप्रवचनीयत्वात्तद्योगेपञ्चम्यपाङ्परिभि॑रिति पञ्चमी । तदन्तेनअपे॑त्यस्याव्ययीभावसमासः । सुब्लुक् । अपेत्यव्ययस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात् पूर्वनिपातः । समासात्सुबुत्पत्तिः । 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुक् । एवं यथायथमग्रेऽपि ज्ञेयम् । परिविष्ण्विति । अत्रापि परिर्वर्जने । पञ्चम्यादि पूर्ववत् । बहिर्वनं बहिर्वनादिति । अस्मादेव ज्ञापकाद्बहिर्योगे पञ्चमी । इतरत् पूर्ववत् । दन्तत्वादम्भावः । प्राग्वनं प्राग्वनादिति । अञ्चूत्तरपदयोगे पञ्चमी ।

vibhāṣāpaparibahirañcavaḥ pañcamyā — [On] "apa, pari, bahiḥ" [and words ending in "añcu"] — supply "these are compounded [with a fifth-case word], and that [compound] is an avyayībhāva." "apaviṣṇu" — here the indeclinable "apa" is in the sense of exclusion (varjana); meaning "the round of transmigration excluding Viṣṇu." "apa viṣṇoḥ" is the ordinary analytic phrase (laukika-vigraha), because — the compound being optional (vaikalpika) — the restriction requiring a non-self-word analysis (asvapada-vigraha) does not apply. Since the indeclinable "apa" has karmapravacanīya-status by "apaparī varjane" (1.4.88), when construed with it the fifth case (pañcamī) [arises on "viṣṇu"] by "pañcamyapāṅparibhiḥ" (2.3.10). The avyayībhāva compound of "apa" [is formed] with the word ending in that [fifth case]; there is luk of the sup. Since the indeclinable "apa" is specified in the first case, it is placed first (pūrvanipāta). A sup then arises after the compound, and by "avyayādāpsupaḥ" (2.4.82) there is luk. Likewise it is to be understood, mutatis mutandis, in what follows.

"pariviṣṇu" — here too "pari" is in the sense of exclusion; the fifth case, etc., are as before. "bahirvanam / bahirvanāt" — by this very indicator (jñāpaka) [the compound itself] the fifth case occurs when construed with "bahis"; the rest is as before, and because [bahirvana] ends in a (adanta) there is the am-substitute (am-bhāva). "prāgvanam / prāgvanāt" — when [the root] "añcu" is the second member (uttarapada), the fifth case occurs.

translator notes

textual The BM block anchored to this unit (sūtra 2.1.11 vibhāṣā) in fact bears the pratīka of the following sūtra — <<विभाषाऽपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या>> = 2.1.12 — and comments on its examples (apaviṣṇu, pariviṣṇu, bahirvanam, prāgvanam), which are the Kaumudī of sk.666. The BM slot of sk.666 is empty in the source; the digital text has placed the 2.1.12 commentary here. Translated as transmitted; not re-anchored.
textual The source reads दन्तत्वादम्भावः; the evident reading is adantatvāt ('because it ends in a'), the initial अ having dropped.

SK 666 · A 2.1.12V

अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या ॥ ६६६ ॥

apaparibahirañcavaḥ pañcamyā

apaparibahirañcavaḥ pañcamyā — 2.1.12. 'apa,' 'pari,' 'bahis,' and [words ending in] 'añcu' are compounded [as an avyayībhāva] with a word in the fifth case (pañcamī / ablative).

Rule. Apa, pari, bahis and words ending in the root añcu (such as prāñc "east") are compounded with a word in the fifth case (ablative).

Example.

apa viṣṇoḥ "apart from Viṣṇu" → apa + ablative → apaviṣṇu, as in apaviṣṇu saṃsāraḥ "the round of rebirth that excludes Viṣṇu".

pari viṣṇoḥ → pariviṣṇu.

bahir vanāt "outside the forest" → bahirvanam.

prāg vanāt "east of the forest" → prāgvanam.

Siddhānta-kaumudī

अपविष्णु संसारः अप विष्णोः । परिविष्णु परि विष्णोः । बहिर्वनम् बहिर्वनात् । प्राग्वनम् प्राग्वनात् ॥

apaviṣṇu saṃsāraḥ (the round of transmigration excluding Viṣṇu) — analytic phrase: "apa viṣṇoḥ." pariviṣṇu — "pari viṣṇoḥ." bahirvanam — "bahirvanāt." prāgvanam — "prāgvanāt."

translator notes

textual The Bālamanoramā on this sūtra (2.1.12) is absent here (source has an empty BM block); its commentary — on apaviṣṇu, pariviṣṇu, bahirvanam, prāgvanam — appears instead under the preceding unit sk.665, whose BM block bears this sūtra's pratīka.

SK 667 · A 2.1.13V

आङ् मर्यादाभिविध्योः ॥ ६६७ ॥

āṅ maryādābhividhyoḥ

āṅ maryādābhividhyoḥ — In the senses of limit-exclusive (maryādā) and inclusive-limit (abhividhi), the particle ā (āṅ) [optionally compounds with a word ending in the ablative, forming an avyayībhāva].

Rule. The particle āṅ (that is, ā) is optionally compounded with an ablative in two senses: maryādā, a limit that is excluded ("up to, but not including"), and abhividhi, a limit that is included ("extending even to").

Example.

ā mukteḥ "up to liberation" → limit excluded (maryādā) → āmukti, as in āmukti saṃsāraḥ "rebirth lasts until liberation".

ā bālebhyaḥ "down to the children" → limit included (abhividhi) → ābālam, as in ābālaṃ hari-bhaktiḥ "devotion to Hari reaches even the children".

Watch out. The compound looks the same in both senses; only the meaning tells you whether the limit is inside or outside.

Siddhānta-kaumudī

एतयोराङ् पञ्चम्यन्तेन वा समस्यते सोऽव्ययीभावः । आमुक्ति संसारः आ मुक्तेः । आबालं हरिभक्तिः आ बालेभ्यः ॥

In these two [senses, maryādā and abhividhi], the particle āṅ optionally (vā) compounds with a word ending in the ablative (pañcamī); that [compound] is an avyayībhāva. āmukti saṃsāraḥ — "saṃsāra [lasts] up to liberation (ā mukteḥ)" [maryādā, the limit being exclusive]. ābālaṃ hari-bhaktiḥ — "devotion to Hari [extends] even to the children (ā bālebhyaḥ)" [abhividhi, the limit being inclusive].

Bālamanoramā

आङ् मर्यादाभिविध्योः - आङ्मर्यादाभिविध्योः । एतयोरिति । मर्यादाभिविध्योर्विद्यमानादित्यर्थः । मर्यादायामुदाहरति-आमुक्तीति । मुक्तेः प्रागित्यर्थः । अमिविधावुदाहरति-आबलमिति । बालानारभ्येत्यर्थः । 'आङ्मर्यादावचने' इत्युभयत्रापि कर्मप्रवचनीयत्वात्पञ्चम्यपाङ्परिभि॑रिति पञ्चमी ।

āṅ maryādābhividhyoḥ — [On Bhaṭṭoji's] "in these two": the meaning is "from a [word] present in [the senses of] maryādā and abhividhi." He illustrates the sense of maryādā with "āmukti," meaning "before liberation (mukteḥ prāk)" [the limit exclusive]. He illustrates the sense of abhividhi with "ābālam," meaning "beginning from the children (bālān ārabhya)" [the limit inclusive]. Because in both cases [the particle "ā"] is a karmapravacanīya by "āṅ maryādāvacane" (A 1.4.89), the ablative (pañcamī) is used by "pañcamy apāṅparibhiḥ" (A 2.3.10).

SK 668 · A 2.1.14V

लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ॥ ६६८ ॥

lakṣaṇenābhipratī ābhimukhye

lakṣaṇenābhipratī ābhimukhye — [The indeclinables] 'abhi' and 'prati' [are compounded] with a word denoting a mark/token (lakṣaṇa) in the sense of facing-towards (ābhimukhya).

Rule. Abhi and prati, when they express facing-toward (ābhimukhya), are compounded with a word that names a token or landmark (lakṣaṇa, glossed cihna).

Example.

agnim abhi "toward the fire" → the fire is the landmark → abhyagni, as in abhyagni śalabhāḥ patanti "moths fly toward the fire".

agniṃ prati → pratyagni.

Siddhānta-kaumudī

आभिमुख्यद्योतकावभिप्रती चिह्नवाचिना सह प्रागवत् । अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति अग्निमभि । प्रत्यग्नि अग्निं प्रति ॥

"abhi" and "prati," which express facing-towards (ābhimukhya), [are compounded] with a word denoting a token (cihna-vācin), as before [i.e. that is the avyayībhāva]. "Moths fall towards the fire (abhyagni śalabhāḥ patanti)" = agnim abhi. pratyagni = agniṃ prati.

Tattvabodhinī

NSP p. 174

—लक्षणेना—। ‘चिह्नं लक्ष्म् च लक्षणम्’ इत्यमरस्तदाह—चिह्नवाचिनेति । इहाभिप्रती लक्ष्यलक्षणभावम्, आपि मुख्यं चेत्युभयं द्योतयत इति फलितम् ॥—अग्निमभि । अग्निं प्रतीति । ‘अभिरभागे’ ‘लक्षणेत्थंभूता—’ इत्यनेन अभिप्रत्योः कर्मप्रवचनीयलाद्वितीया ॥ लक्षणेनेति किम् । सुघ्नं प्रतिगतः । सुघ्नादागतस्तमेव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः ॥ अहि सुघ्नः कर्म, न तु लक्षणम् ॥ अभिप्रतीति किम् । येनाभिस्तेन गतः । येन पथा अग्निर्गतस्तेन गत इति प्रतीतेर्भवति गमनस्याभिर्लक्षणम्, आभिमुख्यमप्यस्तीति येनतेनशब्दयोरभिशब्देन समासः स्यात् ॥ आभिमुख्ये किम् । अभ्यङ्गा गतः प्रत्यङ्गाः । अभिनवः प्रतिनवश्चाङ्ग आसामिति बहुव्रीहिः । अङ्गो ह्यत्र भवति गवां लक्षणम्, आभिमुख्यं तु नास्ति ॥ न नूत्सर्गत अव्ययार्थप्राधान्येऽव्ययीभावस्वीकारात्कथमिह प्रसङ्गः । अत्राहुः—इह प्रकरणे बहुव्रीहिविषये अव्ययीभावे भवतीति ज्ञापनार्थमिदम् । तेन ‘संख्या वंश्येन’ द्विमुनि व्याकरणमित्यादि सिद्धमिति

Bālamanoramā

लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये - लक्षणेनाभि । लक्षणेनेत्येतद्व्याचश्टे-चिह्नवाचिनेति । प्राग्वदिति ।समस्येतेसोऽव्ययीभाव॑ इत्यर्थः । अभ्यग्नीति । शलभाः-क्षुद्रजन्तुविशेषाः स्थूलमक्षिकाः । अग्निमभीति । विग्रहोऽयम् । 'अभिरभागे' इतिलक्षणेत्थ॑मिति चाभिप्रत्योः कर्मप्रवचनीयत्वम्, अग्निज्ञाप्यं तदभिमुखं च शलभपतनमित्यर्थः ।

lakṣaṇenābhipratī ābhimukhye — He explains "lakṣaṇena" as "with a word denoting a token (cihna-vācin)." "as before" — supply "[they are compounded]; that is the avyayībhāva."

"abhyagni" — the "śalabha" are a kind of small creature, large flies (moths). "agnim abhi" — this is the analysis. By "abhir abhāge" (A 1.4.91) and "lakṣaṇetthaṃ[bhūtākhyāna- bhāgavīpsāsu pratiparyanavaḥ]" (A 1.4.90), "abhi" and "prati" are karmapravacanīya; the meaning is that the falling of the moths is indicated by the fire (agni-jñāpya) and is directed towards it.

SK 669 · A 2.1.15V

अनुर्यत्समया ॥ ६६९ ॥

anuryatsamayā

anur yatsamayā — 'anu' [is compounded] with [the word denoting] that near which (yat samayā) [something occurs, that word functioning as the token].

Rule. Anu is compounded with the word naming the thing near which (yat samayā) something happens; that thing is the landmark.

Example.

vanasya samīpam "near the forest" → anu + vana → anuvanam, as in anuvanam aśanir gataḥ "the thunderbolt struck near the forest".

Siddhānta-kaumudī

यं पदार्थं समया द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते सोऽव्ययीभावः । अनुवनमशनिर्गतः । वनस्य समीपं गत इत्यर्थः ॥

The thing (padārtha) which is denoted as being near (samayā) — with that as the token (lakṣaṇabhūta) — "anu" is compounded; that is the avyayībhāva. "anuvanam aśanir gataḥ," meaning "the thunderbolt went near the forest (vanasya samīpaṃ gataḥ)."

Tattvabodhinī

NSP p. 174

—अनुर्यत्स—। यदिति समझयोगे द्वितीयेति ध्वनयति—यं पदार्थमिति । यस्य पदार्थस्य समीपमित्यर्थः ॥ लक्षणेनेत्यनुवर्तत इत्याह—लक्षणम् तेनेति । चिह्नवाचिनेत्यर्थः । ‘अव्ययं विभक्ति—’ इत्यनेन सिद्धे विभाषार्थं सूत्रम् । तेन पक्षे ‘वनस्यानु’ इत्युदाहार्यमिति मनोरमायां स्थितम् ॥ अत्र वदन्ति । वनस्येति षष्ठीह दुर्लभा, कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीयाया दुर्वारलात् । तत्समर्थात्समया लक्षणमितिवत्समासवाधे प्रसक्ते अस्य विध्यर्थलात् । न चायमनुः सामीप्यमात्रद्योतको, न लक्ष्यलक्षणभावस्यैव वाच्यम् । लक्षणेनेत्यनुवृत्तिवैयर्थ्यात् । न चैवमपि लक्षणमात्रद्योतकत्वं नास्तीति वाच्यम् । ‘लक्षणेत्थम्—’ इत्यत्र मात्रप्समावात् । अभिमभि । अग्निप्रतीति पूर्वसूत्रस्थोदाहरणप्रत्युदाहरणविरोधाच्च । अतोऽत्र पक्षे वनमनु इत्युदाहार्यम् । वनस्य समीपं गत इति मूलस्थं विवरणवाक्यं तु लक्षणभूतस्य वनस्य समीपं गत इति व्याख्येयमिति ॥ अन्विति किम् । प्रामं समवायत्समयेति किम् । वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् ॥ लक्षणेन किम् । अनुवनम् । उपकृष्णमितिवदत्र नित्यमव्ययीभावः ॥ यस्य चा—इहानुरित्यनुवर्त्य आवृत्त्यैकं तृतीयान्तत्वेन विपरिणमग्न्य व्याचष्टे—अनुनेति ॥—लक्षणभूतेनेति । लक्षणेनेत्यनुवर्तत इति भावः ॥—अनुगङ्गमिति । इहायामोपलक्षणत्वं चानुना द्योत्यते लक्ष्यं तु समासार्थः । अत एव वाराणस्या सामानाधिकरण्यम् । एवं स्थिते फलितमाह—गङ्गादैर्घ्येति ॥—वाराणसीति । वरं च तदनश्च वराः श्रेष्ठोदकम् । ‘अनः क्लीवं जले शोके मातृस्यन्दनयोर्द्वयोः’ इति रुद्ररभसौ । तस्यादूरे भवा । ‘अदूरभवश्च’ इत्यण् । आर्हि वृद्धिः ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्’ इति णलम् ॥—गङ्गाया अन्विति । समासाभावपक्षे प्रायुक्तरीत्या गङ्गामन्वित्युदाहार्यम् त्याहुः

Bālamanoramā

अनुर्यत्समया - अनुर्यत्समया । लक्षणेनेत्यनुवर्तते ।य॑दिति समयायोगे 'अभितःपरितः' इति द्वितीयान्तम् । सामान्ये नपुंसकम् । तदाह — पदार्थमिति । अनुवनमिति । अत्र वनशब्दः वनसमीपदेशे लाक्षणिकः । वनसमीपस्य लक्षणत्वं वस्तुसदेव निमित्तम् । तदाह — वनस्य समीपं गत इत्यर्थ इति । वस्तुतो लक्षणीभूतस्य वनस्य समीपंगत इति यावत् ।अव्ययं विभक्ती॑त्यादिना सिद्धे विभाषार्थमिदं सूत्रम् । ततश्च 'वनस्यानु' इति लौकिकविग्रहवाक्यमुदाहार्यम् । नात्र कर्मप्रवचनीयसंज्ञा शङ्क्या, वस्तुसत एवात्र लक्षणत्वस्य निमित्तत्वाश्रयणात् । लक्षणत्वस्य ज्ञातस्य निमित्तत्वे तु 'वनमनु' इत्येववाक्यमुदाहार्यम् ।

anur yatsamayā — "lakṣaṇena" ("with the token") is carried forward (anuvṛtti) [from the previous rule]. "yat," being construed with "samayā" ("near"), is in the accusative by "abhitaḥ paritaḥ [samayā nikaṣā...]" [which governs the accusative]. The neuter is used in a general sense (sāmānye napuṃsakam). Hence he says "the thing (padārtha)."

"anuvanam" — here the word "vana" ("forest") is used figuratively (lākṣaṇika) for the region near the forest; the nearness of the forest is a really-existing thing serving as the cause (vastu-sad eva nimittam). Hence he says "the meaning is 'gone to the vicinity of the forest.'" Strictly, it amounts to "gone to the vicinity of the forest, which serves as the token." Since [the form] is already established by "avyayaṃ vibhakti[...]" (A 2.1.6), this rule is for the sake of the option (vibhāṣā). Consequently "vanasyānu" is to be cited as the ordinary analysis-sentence (laukika-vigraha-vākya). Here the karmapravacanīya- designation is not to be suspected, because the token-hood here is grounded on the really-existing thing itself as its cause [and not on something to be indicated by "anu"]. But if the (cognized) token-hood were taken as the cause [of "anu"], then "vanam anu" would be the very sentence to cite.

SK 670 · A 2.1.16V

यस्य चायामः ॥ ६७० ॥

yasya cāyāmaḥ

yasya cāyāmaḥ — And [anu is compounded] with [the word denoting] that of which the length (āyāma) [serves as the token indicated by anu].

Rule. And anu is compounded with the word naming the thing whose length (āyāma) it points to.

Example.

gaṅgāyā anu "along the Gaṅgā" → the Gaṅgā's length is the landmark → anugaṅgam, as in anugaṅgaṃ vārāṇasī "Vārāṇasī stretches along the Gaṅgā", that is, its length matches the river's.

Siddhānta-kaumudī

यस्य दैर्घ्यमनुना द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते । अनुगङ्गं वाराणसी गङ्गाया अनु । गङ्गादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षितेत्यर्थः ॥

That whose length (dairghya) is indicated by "anu" — with that as the token (lakṣaṇabhūta) — "anu" is compounded. "anugaṅgaṃ vārāṇasī" = gaṅgāyā anu ("Vārāṇasī [lies] along the Gaṅgā"). The meaning is: characterized by a length resembling the length of the Gaṅgā.

Bālamanoramā

यस्य चायामः - यस्य चायामः । लक्षणेनेत्यनुवर्तते । अनुरित्यनुवर्त्त्य आवर्त्त्य तृतीयया विपरिणम्यते । तत्र एकं लक्षणेनेत्यत्र संबध्यते । द्वितीयं तु अनुनेत्येतत् — ॒यस्य चायामः॑ इत्यनन्तरं संबध्यते । द्योत्यत इति शेषः । आयामो दैघ्र्यम् । तदाह-यस्य दैघ्र्यमिति । यद्दैघ्र्यसदृशं दैघ्र्यमित्यर्थः । समस्यते इति ।सोऽव्ययीभाव॑ इत्यपि बोध्यम् । अनुगङ्गमिति-समासः । लौकिकविग्रहं दर्शयति-गङ्गाया अन्विति । इहापि लक्षणत्वं वस्तुसदेव निमित्तं न त्वनुद्योत्यम् । अतो न कर्मप्रवचनीयत्वम् । द्योत्यत्वेनान्वये तु गङ्गामन्विति युक्तम् । अनुगङ्गमित्यत्र गङ्गाशब्देन गङ्गादैघ्र्यसदृशं दैघ्र्यं लक्ष्यते । तदेवानुद्योत्यम् । तदाह — गङ्गा-दैघ्र्येति ।

yasya cāyāmaḥ — "lakṣaṇena" ("with the token") is carried forward (anuvṛtti). "anu" is carried forward, repeated (āvartya), and transformed into the instrumental case: of the two [resulting instances], one is construed here with "lakṣaṇena" ["by the token (indicated by anu)"], while the second, "anunā," is construed immediately after "yasya cāyāmaḥ" [giving "of which the length is indicated by anu"]. Supply "is indicated (dyotyate)." "āyāma" means length (dairghya). Hence he says "that whose length." The meaning is: whose length resembles [the Gaṅgā's] length.

"is compounded" — "that is the avyayībhāva" is also to be understood. "anugaṅgam" — the compound. He shows the ordinary analysis: "gaṅgāyā anu." Here too the token-hood is a really-existing thing serving as the cause (vastu-sad eva nimittam), not something to be indicated (anudyotya); hence there is no karmapravacanīya-designation. But if [the token-hood] were construed as something to be indicated (dyotyatva), then "gaṅgām anu" would be proper. In "anugaṅgam," by the word "gaṅgā" a length resembling the Gaṅgā's length is figuratively indicated (lakṣyate); that very thing is what is to be indicated (anudyotya). Hence he says "the length of the Gaṅgā [and so forth]."

SK 671 · A 2.1.17V

तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च ॥ ६७१ ॥

tiṣṭhadguprabhṛtīni ca

tiṣṭhadguprabhṛtīni ca — 2.1.17. And the [words] beginning with 'tiṣṭhadgu' [are irregularly formed avyayībhāva compounds (nipātita)].

Rule. The words of the tiṣṭhadgu class are avyayībhāvas by nipātana: they are simply laid down as ready-made forms, whatever irregularities they contain.

Example.

tiṣṭhantyo gāvo yasmin kāle "the time at which the cows stand" → laid down as → tiṣṭhadgu "milking-time".

Likewise āyatīgavam, and the rest of the class.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji names three things that are irregular here and are simply accepted: the participle affix śatṛ standing where it would not normally stand, the absence of the masculine treatment (puṃvadbhāva) of a feminine member, and the compound-ending affix (samāsānta).

Siddhānta-kaumudī

एतानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्त्यो गावो यस्मिन् काले स तिष्ठद्गुः दोहनकालः । आयतीगवम् इत्यादि । इह शत्रादेशः पुंवद्भावविरहः समासान्तश्च निपात्यते ॥

These are irregular formations (nipātyante). "tiṣṭhadguḥ" = "the time in which the cows stand" = the milking-time (dohana-kāla). "āyatīgavam," and so on. Here [the following] are irregularly enjoined (nipātyate): the substitute śatṛ (śatr-ādeśa), the absence of the masculine-like treatment (puṃvadbhāva-viraha), and the compound-ending (samāsānta).

Tattvabodhinī

NSP p. 174

—तिष्ठद्वप्रभृतीनि च । चकार एवकारार्थं । तेनैषां वृत्त्यन्तरं न भवति, परमतिष्ठद्व इत्यादि न भवतीत्यर्थः ।—तिष्ठद्वरिति । ‘गोविन्नयोः—’ इति ह्रस्वः ॥ प्रथमासमानाधिकरणे शत्रादेशस्यासंभवादाह—इह शत्रादेश इति ॥ इत्यादीति । आदिशब्देन खलेयवं । खलेयुसम् । सप्तम्या अलुक् । ल्लयवम् । ल्लयमानयवमित्यादि प्राह्यम्

Bālamanoramā

तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च - तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । एतानीति शब्दरूपाणीत्यर्थः । तिष्ठन्ति गाव इति । फलितार्थकथनम् । तिष्ठन्त्यो गावो यस्मिन् काले स तिष्ठद्गुः इत्येव वक्तव्यम्, 'सुप्सुपः' इत्यनुवृत्तेः । दोहनकाल इति । तदा गवां शयनोपवेशनयोरभावादिति भावः । आयतीगवमिति । आयत्यो गावो यस्मिन् काले इति विग्रहः । इहेति । उदाहरणद्वये इत्यर्थः । शत्रादेश इति । 'तिष्ठन्त्यो गाव' इति 'आयत्यो गाव' इति च प्रथमासमानाधिकरणत्वात् 'लटश्शतृशानचौ' इत्यस्याऽप्राप्तौ तन्निपातनमिति भावः । पुंवद्भावेति । तिष्ठन्तीशब्दस्येव आयतीशब्दस्यापि 'स्त्रियाः पुंवत्' इति पुंवत्त्वस्य प्राप्तौ तदभावो निपात्यते इति भावः । समासान्तश्चेति । आयतीगोशब्दस्य टच् समासान्तो निपात्यते, तत्पुरुष एव गोशब्दस्य टज्विधेरिति भावः ।समासान्तश्चे॑ति चकारादव्ययीभावश्च निपात्यते इति ज्ञेयम् । तथा च तिष्ठद्गोशब्दस्य नपुंसकह्रस्वत्वम् । अव्ययत्वात् सुपो लुक् । औगतीगवशब्दात्तु 'नाव्ययीभावात्' इत्यम्भाव इत्यादि फलति । इत्यादीति । खलेयवं खलेबुसमिति सप्तम्या अलुगिति -आदिपदग्राह्रम् ।

tiṣṭhadguprabhṛtīni ca — "etāni" (these) means "these word-forms." "the cows stand" — [this] states the resultant meaning. One must say precisely "tiṣṭhadguḥ = the time in which the standing cows are," because "sup supaḥ" (2.1.4) is carried forward (anuvṛtti) [so that a properly case-inflected word underlies it]. "the milking-time" — because at that time the cows neither lie down nor sit — that is the sense. "āyatīgavam" — the analysis: "the time in which the cows are coming (āyatyaḥ gāvaḥ)." "here" — meaning "in the two examples."

"the śatṛ-substitute" — since "tiṣṭhantyaḥ gāvaḥ" and "āyatyaḥ gāvaḥ" stand in first-case co-reference (prathamā-sāmānādhikaraṇya), the substitute [śatṛ prescribed by] "laṭaḥ śatṛśānacau" (3.2.124) would not [otherwise] apply; hence its irregular enjoining (nipātana) — that is the sense. "the puṃvadbhāva…" — just as for "tiṣṭhantī," so for "āyatī" the masculine-like treatment (puṃvattva) by "striyāḥ puṃvat…" (6.3.34) would apply; hence its absence is irregularly enjoined — that is the sense. "and the compound-ending" — the ṭac compound-ending (samāsānta) of "āyatīgo" is irregularly enjoined, because the prescription of ṭaC for the word "go" [applies] only in a tatpuruṣa — that is the sense. By the "ca" in "samāsāntaś ca," it should be understood that the avyayībhāva [status] too is irregularly enjoined. And so there is neuter shortening (napuṃsaka-hrasvatva) of the word "tiṣṭhadgo" [→ tiṣṭhadgu]; because it is indeclinable (avyaya) there is luk of the sup. But from the word "āyatīgava," by "nāvyayībhāvāt…" (2.4.83) the am-substitute results, and so on. "and so on (ityādi)" — [forms] like "khaleyavam, khalebusam," with non-elision (aluk) of the seventh case (saptamī), are what is included by the word "ādi" (etc.).

SK 672 · A 2.1.18V

पारे मध्ये षष्ठ्या वा ॥ ६७२ ॥

pāre madhye ṣaṣṭhyā vā

pāre madhye ṣaṣṭhyā vā — 2.1.18 — The words pāra and madhya are optionally compounded [as an avyayībhāva] with a word in the sixth (genitive) case.

Rule. The words pāra "far bank" and madhya "middle" are optionally compounded with a genitive; their ending in e (pāre, madhye) is laid down by nipātana.

Example.

gaṅgāyāḥ pārāt "from beyond the Gaṅgā" → pāre + gaṅgā → pāregaṅgam, as in pāregaṅgād ānaya "bring it from beyond the Gaṅgā".

gaṅgāyāḥ madhyāt "from the middle of the Gaṅgā" → madhyegaṅgam, ablative madhyegaṅgāt.

Applies when / blocked by. Three forms are correct. On the option, a genitive tatpuruṣa (the compound of the next chapter) is made instead: gaṅgāpārāt, gaṅgāmadhyāt. And by the "great option" (mahā-vibhāṣā, the heading of SK 665) the plain phrase gaṅgāyāḥ pārāt, gaṅgāyāḥ madhyāt stands too.

Siddhānta-kaumudī

पारमध्यशब्दौ षष्ठ्यन्तेन सह वा समस्येते । एदन्तत्वं चानयोर्निपात्यते । पक्षे षष्ठीतत्पुरुषः । पारेगङ्गादानय गङ्गापारात् । मध्ये गङ्गात् गङ्गामध्यात् । महाविभाषया वाक्यमपि । गङ्गायाः पारात् । गङ्गायाः मध्यात् ॥

The words pāra and madhya are optionally compounded with a genitive-ending [word]. And their ending in e (edanta) is irregularly prescribed (nipātyate). On the alternative [without the avyayībhāva], there is a genitive tatpuruṣa. "pāregaṅgād ānaya" / "gaṅgāpārāt" ["bring [it] from beyond the Ganges"; avyayībhāva vs. genitive tatpuruṣa]. "madhyegaṅgāt" / "gaṅgāmadhyāt" ["from the middle of the Ganges"]. By the mahā-vibhāṣā (the great option), the [uncompounded] phrase (vākya) too [is valid]: "gaṅgāyāḥ pārāt" / "gaṅgāyāḥ madhyāt."

Tattvabodhinī

NSP p. 174–175

—पारे मध्ये—॥—निपात्यत इति । यत्र सप्तम्यर्थो न संभवति तदर्थमेकारान्तत्वनिपातनम् । सप्तम्यर्थसंभवे तु ‘तत्सुधं कृति बहुलम्’ इति बहुलप्रहणादलुका सिद्धेः, अतोऽत्र सप्तम्यर्थाभावसूचनाय पञ्चम्यन्तमुदाहरति—पारेगङ्गादिति ।—महाविभाषयेति । नन्वपवादेऽव्ययीभावे महाविभाषया विकल्पिते पक्षे तदुत्सर्गः षष्ठीतत्पुरुषः प्रवर्तते तस्यापि भाषाधिकारस्थत्वेन वैकल्पिकलात्पक्षे वाक्यमपि सिध्यतीति सूत्रे वाग्रहणं व्यर्थमेवेति चेत् । अत्राहुः । महाविभाषया एव र्थाभावस्य पाक्षिकत्वे विवक्षिते यदा एकार्थाभावस्तदा षष्ठीसमासं वाधित्वा नित्यमव्ययीभावे प्राप्ते पक्षे षष्ठीसमाससमासे शार्थमिह वाग्रहणम् । ‘व्यपेक्षासामर्थ्यमेके’ इति पक्षे तु वृत्तावपि व्यपेक्षालक्षणमेव सामर्थ्यमिति वाक्यस्य नित्यं वाधे प्रसक्ते तथा वृत्तिर्विकल्प्यते । तथा चाव्ययीभावे विकल्पिते पूर्वोक्तरीत्या पक्षे तत्पुरुषस्तस्यापि वैकल्पिकलाद्वाक्यमपि सिद्ध्यत्येव, तथा ‘यत्रोत्सर्गापवादौ महाविभाषया विकल्प्येते तत्रापवादेन मुक्ते पुनरुत्सर्गो न प्रवर्तते’ इति ज्ञापनायेदम् । तेन पूर्वं कायस्येत्येकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासो न भवति, दक्षस्यापत्यं दाक्षिरित्यत्र अत इवा मुक्ते अण् न भवति किंतुभयत्र वाक्यमेवेति

Bālamanoramā

पारे मध्ये षष्ठ्या वा - पारे मध्ये । पारे मध्ये #इति न सप्तम्यन्तयोग्र्रहणं, किन्तु पारमध्यशब्दयोरेवेत्याह — पारमद्यशब्दाविति । समस्येते इति । अव्ययीभावसंज्ञौ चेत्यपि बोध्यम् । ननु पारमध्यशब्दयोरकारान्तयोग्र्रहणे कथमेकारनिर्देश इत्यत आह — एदन्तत्वं चेति । ननु विभाषेत्यधिकारादेव सिद्धेवा॑ग्रहणं किमर्थमित्यत आह — पक्षे षष्ठीतत्पुरुष इति वाग्रहणाभावेऽयमव्ययीभावसमासो विशेषविहितत्वात् षष्ठीसमासं बाधेत, तदबाधार्थं वाग्रहणमिति भावः । पारेगङ्गादानयेति । गङ्गायाः पारादिति विग्रहे अव्ययीभावसमासे सति सुब्लुकि पारशब्दस्य पूर्वनिपाते निपातनादेत्वे नपुंसकह्रस्वत्वे पारेगङ्गशब्दात्समासात्पुनः पञ्चम्युत्पत्तिः । 'अव्ययादाप्' इति न लुक्, अदन्ततया 'नाव्ययीभावात्' इति निषेधात् । 'अपञ्चम्या' इति पर्युदासादम्भावश्च नेति भावः । गङ्गापारादिति -षष्ठीसमासपक्षे ज्ञेयम् । मद्येगङ्गादिति । पारेगङ्गादितिवद्रूपम् । गङ्गामध्यादिति -षष्ठीसमासेज्ञेयम् ।पारे मध्ये इति सप्तम्यन्ते षष्ठआ समस्येते॑ इति व्याख्याने तु गङ्गायाः पारे मध्ये इति विग्रहे संमासे सतितत्पुरुषे कृति बहुलम् इति बहुलग्रहणात् सप्तम्योरलुकि नपुंसकह्रस्वत्वे समासात्पुनरुत्वपन्नायाः सप्तम्या अम्भावे पारेमध्यं पारेगङ्गमिति सिद्धे रेकारनिर्देशो व्यर्थः स्यात् । अतो यत्र सप्तम्यर्थो न संभवति तदर्थमेकारनिपातनमिति भाष्ये स्पष्टम् । एतत्सूचनायैव पञ्चम्यन्तोदाहरणमिति बोध्यम् । ननु यदि वाग्रहणमिह पक्षे षष्ठीसमासप्राप्त्यर्थमेव स्यात्, तर्हि गङ्गायाः पारात् गङ्गाया मध्यादिति वाक्यं न स्यादित्यत आह-महाविभाषयेति । विभाषेत्यधिकृता महाविभाषा । सर्वेषु समासविधिषु प्रायेण तस्यानुवृत्तेर्महत्त्वं बोध्यम् । नन्वव्ययीभावसमासस्य षष्ठीसमासापवादत्वेऽपि तस्य महाविभाषया वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे उत्सर्गतः षष्ठीतत्पुरुषः प्रवर्तत एव । तस्यापि षष्ठीसमासस्य विभाषाधिकारस्थत्वेन वैकल्पिकत्वात्तदभावपक्षे वाक्यमपि सिध्यत्येव । तस्मादिह सूत्रे वाग्रहणं व्यर्थमेवेति चेत्, उच्यते,यत्र उत्सर्गापवादौ महाविभाषया विकल्पितौ तत्रापवादेन मुक्ते पुनरुत्सर्गो न प्रवर्तते ॑ इति ज्ञापनार्थमिह वाग्रहणम् । तेन पूर्वं कायस्येत्यत्र #एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासो न भवति । दक्षस्यापत्यं दाक्षिरित्यत्र अत इञा मुक्तेतस्यापत्य॑मित्यण् न भवति । किं तु वाक्यमेवेति भाष्ये स्पष्टम् ।

pāre madhye ṣaṣṭhyā vā — "[The words] pāre madhye" [in the sūtra] are not the mention of two locative-ending words, but of the words pāra and madhya themselves; he states this with "pāramadhyaśabdau." "samasyete" ("the two are compounded") — it should also be understood "and [they receive] the designation avyayībhāva." Objection: if the a-final words pāra and madhya are what is mentioned, how [is there] the specification with e [in the sūtra "pāre madhye"]? To this he says "edantatvaṁ ca." Objection: since the option is established already by the governing "vibhāṣā," what is the purpose of mentioning "vā"? To this he says "pakṣe ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ": in the absence of "vā," this avyayībhāva, being specifically enjoined, would block the genitive [compound]; the mention of "vā" is to prevent that blocking. "pāregaṅgād ānaya" — with the analysis "gaṅgāyāḥ pārāt": when the avyayībhāva is formed, there is luk of the sup, pūrvanipāta of the word pāra, e-substitution by irregular prescription (nipātana), and shortening for the neuter (napuṁsaka-hrasva); then the fifth (ablative) case arises afresh from the compound-word "pāregaṅga." There is no luk by "avyayād āp" [A 2.4.82], because of the prohibition "nāvyayībhāvāt" [A 2.4.83], [the compound] being a-final; and by the exclusion (paryudāsa) in "apañcamyāḥ" [therein, "except the fifth"], there is no am-substitution [for the ablative] either. "gaṅgāpārāt" — this is to be understood on the alternative of the genitive compound. "madhyegaṅgāt" — the form is like "pāregaṅgāt"; "gaṅgāmadhyāt" is to be understood in the genitive compound. But on the [alternative] interpretation that "pāre madhye," being two locative-ending words, are compounded with a genitive — with the analysis "gaṅgāyāḥ pāre madhye," when the tatpuruṣa is formed, by the mention of "bahula" in "…bahulam" there being alug (non-elision) of the two locatives, shortening for the neuter, and am-substitution for the locative that arises afresh from the compound — since "pāremadhyam" and "pāregaṅgam" would then already be established, the specification with e [in the sūtra] would be purposeless. Therefore the irregular prescription of the e is for those cases where the locative-meaning is impossible — this is clear in the Bhāṣya; and it should be understood that the illustration with an ablative-ending word is precisely to indicate this. Objection: if the mention of "vā" here were only for obtaining the genitive compound on the alternative, then the [uncompounded] phrase "gaṅgāyāḥ pārāt," "gaṅgāyā madhyāt" would not arise. To this he says "mahāvibhāṣayā": the governing "vibhāṣā" is the mahā-vibhāṣā (great option); its "greatness" is to be understood as its anuvṛtti through practically all the compound-rules. Objection: even granting that the avyayībhāva is an exception (apavāda) to the genitive compound, since it is optional by the mahā-vibhāṣā, on the alternative of its non-application the genitive tatpuruṣa does operate as the general rule (utsarga); and since that genitive compound too, being within the "vibhāṣā" heading, is optional, on the alternative of its non-application the [uncompounded] phrase is indeed established. Therefore the mention of "vā" in this sūtra is simply purposeless. — Response: The mention of "vā" here serves as an indicator (jñāpaka) to convey: "where a general rule and its exception are [both] made optional by the mahā-vibhāṣā, there, when the exception has been passed over (released), the general rule does not re-apply." By this, in "pūrvaṁ kāyasya," when the ekadeśi-compound has been passed over, the genitive compound does not arise; and in "dakṣasyāpatyaṁ dākṣiḥ" ["the descendant of Dakṣa is Dākṣi"], when the affix iñ [by "ata iñ"] has been passed over, the affix aṆ by "tasyāpatyam" does not arise; rather, [only] the [uncompounded] phrase results — this is clear in the Bhāṣya.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 175 १ संख्येति—इयं त्रिसृत्री स्वभावात्समानाधिकरणविषया । २ समाहारे चेति—तत्रैवेत्यर्थः । ३ समासान्ता इति—अत्रत्यं समासपदं तत्संवन्ध्यलौकिकविग्रहवाक्यपरम् । एवमव्ययीभावादिपदान्यपि तत्पराणि । अत एव बहुकुमारीको देश इत्यत्र ‘गोस्त्रियोः’ इति ह्रस्वो नेति । स्पष्टं चैवमादि शब्देन्दुशेखरे ।

translator notes

textual Minor OCR slips are normalized to the evident reading (madye → madhye, saṁmāsa → samāsa, pratamā → prathamā, ṣaṣṭhā → ṣaṣṭhyā, the stray "#e"/"#i"). The rules "ata iñ" and "tasyāpatyam" are left unnumbered.

SK 673 · A 2.1.19V

संख्या वंश्येन ॥ ६७३ ॥

saṃkhyā vaṃśyena

saṃkhyā vaṃśyena — 2.1.19. A numeral (saṃkhyā) optionally compounds [as an avyayībhāva] with a word denoting a member of a lineage (vaṃśya).

Rule. A numeral is optionally compounded with a word for a member of a lineage (vaṃśya). A lineage is of two kinds: by knowledge, teacher to pupil, and by birth.

Example.

dvau munī vaṃśyau "two sages in a line of succession" → dvi + muni → dvimuni.

vyākaraṇasya trimuni "the three sages of grammar" → trimuni; and when the knowledge and its holders are spoken of as one, trimuni vyākaraṇam "the three-sage grammar".

ekaviṃśati bhāradvājam "the twenty-one Bhāradvājas" (lineage by birth).

Siddhānta-kaumudī

वंशो द्विधा विद्यया जन्मना च । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सह संख्या वा समस्यते । द्वौ मुनी वंश्यौ द्विमुनि । व्याकरणस्य त्रिमुनि । विद्यातद्वतामभेदविवक्षायां त्रिमुनि व्याकरणम् । एकविंशति भारद्वाजम् ॥

A lineage (vaṃśa) is of two kinds: by knowledge (vidyā) and by birth (janman). One "arising in" that [lineage] is a vaṃśya. A numeral optionally compounds with a word denoting that [vaṃśya]. "dvau munī vaṃśyau" (two sages [who are] lineage-members) → dvimuni. "trimuni" of grammar (vyākaraṇasya trimuni). When non-difference (abheda) between the knowledge (vidyā) and its possessors is intended, "trimuni vyākaraṇam" (the three-sage grammar). "ekaviṃśati bhāradvājam" (the twenty-one Bhāradvājas).

Tattvabodhinī

NSP p. 175

—संख्या वंश्येन । वंशः संतानस्तत्र भवो वंश्यः । दिगादिलावत् ॥—द्विमुनीति । पाणिनिकात्यायनौ ॥—त्रिमुनीति । तौ द्वौ पतञ्जलिश्चेति त्रयो वंश्याः ॥ व्याकरणस्येति संवन्धे षष्ठी । स्वपदार्थप्राधान्य एवायं समासः । यदा लन्यपदार्थप्राधान्यविवक्षा त्रयो मुनयो वंश्या यस्येति तदा वहुत्रीहिरेवेत्याहुः ॥—त्रिमुनि व्याकरणमिति । यद्यप्येतद्वहुत्रीहिणाप्युपपन्नं, तथापि विभक्त्यन्तरे रूपेऽपि विशेषोऽस्त्येवेति भावः ॥ वस्तुतस्तु ‘लक्षणेनाभिप्रती’ इति सूत्रे आभिमुख्यग्रहणाद्वहुत्रीहिविषयेऽप्यव्ययीभावो भवतीति द्विमुनि व्याकरणमित्यादि सिद्धमित्यवोचाम ॥ जन्मनोदाहरति—एकविंशति भारद्वाजमिति । एकविंशतिर्भारद्वाजवंश्या इति विग्रहः ॥ ननु भरद्वाजाद्विदावनो ‘यजनोश्च’ इति लुक् प्राप्नोति । न च वर्तिपदानां स्वार्थोपसर्जनैकलविशिष्टार्थान्तरोपसंक्रमाल्लुभाव इति कैयटोक्तमादर्तव्यम् । वृत्तिप्रवेशात्प्रागेव प्राभुवतोऽन्तरङ्गस्य लुको दुर्वारत्वात् । अन्यथा गर्गाणां कुलं गर्गकुलमित्यपि न स्यात् ॥ अत्राहुः । भाष्यकारप्रयोगा- देव लगभगवोऽत्र बोध्य इति । एतच्च ‘तृतीयासप्तम्योः—’ इति सूत्रे शब्दकौस्तुभे स्पष्टम्

Bālamanoramā

संख्या वंश्येन - संख्या वंश्येन । वंशो द्विधेति । वंशः-सन्ततिः ।सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ । वंशोऽन्ववायः सन्तानः॑ इत्यमरः । विद्यया जन्मनेति । तत्र जन्मनवांशः पुत्रादिपरम्परेति प्रसिद्धमेव । विद्यया तु वंशो गुरुपरम्परा,यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः । तस्मै न द्रुह्रेत्कदाचन । स हि विद्यातस्तं जयति तच्छ्रेष्ठं जन्म । शरीरमेष मातापितरौ जनयतः॑ इत्याद्यापस्तम्बस्मरणात् । तत्र भवो वंश्य इति । दिगादित्वाद्यत् । वा समस्यते इति । 'सोऽव्ययीभाव' इत्यपि बोध्यम् । द्वौ मुनी वंश्याविति । विग्रहोऽयम् । मुनिशब्दो विद्यावंश्यवाचीति सूचनाय वंश्यावित्युक्तम् । द्विमुनि व्याकरणस्येति । द्वौ च तौ मुनी चेति विग्रहेविशेषणं विशेष्येण बहुल॑मिति कर्मधारयं बाधित्वाऽव्ययीभावः । अव्ययत्वात्सुब्लुक् । व्याकरमविद्यायाः प्रवर्तकौ द्वौ मुनी पाणिनिकात्यायनावित्यर्थः । त्रिमुनीति । त्रयो मुनयः पाणिनिकात्यायनपतञ्जलय इति विग्रहः । नन्वेवंत्रिमुनि व्याकरण॑मिति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरित्यत आह — विद्यातद्वतामिति । यद्यपि बहुव्रीहिणाप्येतत्सिद्धं तथापि विभक्त्यन्तरेषु रूपभेद इत्याहुः । अथ जन्मना वंश्यमुदाहरति — एकविशतिभ#आरद्वाजमिति एकविंशतिर्भरद्वाजा इति कर्मधारयं बाधित्वाऽव्ययीभावः । तत्र विग्रहवाक्ये भरद्वाजशब्दाद्विदादित्वादञ् ।यञञोश्चे॑ति लुक् । समासे तुउपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे॑ इति लुगभावः ।तृतीयासप्तम्योर्बहुल॑मिति सूत्रेएकविंशतिभारद्वाज॑मिति प्रयोगदर्शनेन उपकादिषु भारद्वाजशब्दस्य पाठानुमानात् ।

saṃkhyā vaṃśyena — "A lineage is of two kinds" — vaṃśa means a continuous succession (saṃtati). Thus the Amara[kośa]: "saṃtati, gotra, janana, kula, abhijana, anvaya; vaṃśa, anvavāya, saṃtāna" [are synonyms for lineage]. "By knowledge, by birth" — of these, the lineage by birth is the well-known succession of sons and the like. But the lineage by knowledge is the succession of teachers (guru-paramparā) — from Āpastamba tradition (smṛti) [passages] such as: "He from whom one gathers (ācinoti) the dharmas is the ācārya; to him one should never do harm; for he begets him by knowledge — that is the superior birth; the mother and father [merely] beget this body."

"One arising in that is a vaṃśya" — the affix yat [is added, giving vaṃśya], since [vaṃśa] belongs to the digādi class. "Optionally compounds" — "and that [compound] is an avyayībhāva" is also to be supplied. "dvau munī vaṃśyau" — this is the analysis (vigraha); "vaṃśyau" is stated to indicate that the word "muni" here denotes a vaṃśya by knowledge (a member of a knowledge-lineage). "dvimuni vyākaraṇasya" — on the analysis "dvau ca tau munī ca" (those two, and [they are] sages), the avyayībhāva [is formed], setting aside (bādhitvā) the karmadhāraya [that would arise] by "viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam." Because [the avyayībhāva] is an indeclinable (avyaya), there is luk (elision) of the sup. The meaning is: the two sages who are the promulgators (pravartaka) of the science of grammar (vyākaraṇa-vidyā), namely Pāṇini and Kātyāyana. "trimuni" — the analysis is "the three sages Pāṇini, Kātyāyana, and Patañjali."

Objection: on this basis, the co-referentiality (sāmānādhikaraṇya) in "trimuni vyākaraṇam" would be unaccountable [since "trimuni" names the sages, not the grammar]. In response he says "of the knowledge and its possessors": [when non-difference between the vidyā and its possessors is meant, the co-reference holds]. Although this [co-reference] could also be secured by a bahuvrīhi, still, in the other case-endings there would be a difference of form [whereas the avyayībhāva stays invariant] — so they say.

Now he illustrates a vaṃśya by birth: "ekaviṃśati-bhāradvājam." On the analysis "ekaviṃśatir bhāradvājāḥ" (twenty-one Bhāradvājas), the avyayībhāva [is formed], setting aside the karmadhāraya. There, in the analytical sentence, from the word "bharadvāja" the affix aÑ [is added, giving bhāradvāja], since [bharadvāja] belongs to the vidādi class; [and then], by "yañ-añoś ca," luk [of the affix in the plural]. But in the compound, by "upakādibhyo 'nyatarasyām advandve," there is [optionally] non-elision (lug-abhāva) [of the añ]. [This is inferred] because, from observing the usage "ekaviṃśati-bhāradvājam" in [the treatment of] the sūtra "tṛtīyā-saptamyor bahulam," it is inferred that the word "bhāradvāja" is read [i.e., listed] among the upakādi [class].

translator notes

textual In the Āpastamba quotation the source reads "sa hi vidyātas taṃ jayati"; the transmitted and evidently intended reading is janayati ("begets"), which the sequel "tac chreṣṭhaṃ janma … janayataḥ" requires — rendered accordingly. Minor OCR normalized silently: vyākaram (read vyākaraṇa), janmanavāṃśaḥ (read janmanā vaṃśaḥ).

SK 674 · A 2.1.20V

नदीभिश्च ॥ ६७४ ॥

nadībhiśca

nadībhiśca — And [a number is compounded] with river-words (nadī).

Rule. And a numeral is compounded with river-names (nadī), in the same way. A vārttika (a supplementary statement on the sūtra) adds: this compound is wanted also in the sense of an aggregate (samāhāra), "the group of".

Example.

sapta gaṅgāḥ "seven Gaṅgās" → sapta + gaṅgā → saptagaṅgam.

dvi + yamunā → dviyamunam.

Siddhānta-kaumudī

नदीभिः सह सङ्ख्या प्राग्वत् ।

A number is compounded with rivers (nadī), as before [i.e. that is the avyayībhāva].

vārttika

समाहारे चायमिष्यते

(vārttika) "And this [compound] is desired also in the sense of an aggregate (samāhāra)."

(वार्तिकम्) ॥ सप्तगङ्गम् । द्वियमुनम् ॥

(vārttika) saptagaṅgam. dviyamunam.

Tattvabodhinī

NSP p. 175

—नदीभिश्च—। स्वरूपस्य संज्ञायाश्च नेह ग्रहणं बहुवचननिर्देशात् किं लयं स्य । न च तस्य समासः संभवति अतस्तद्वाचिनामयं समासस्ते च न केवलं विशेषशब्दा एव किंतु सामान्यशब्दा अपि । तेन पञ्चनदं सप्तगोदावरमिति सिद्धम् । ‘गोदावर्याश्च नद्याश्च’ इति वक्ष्यमाणेन समासान्तोऽच् ॥ चकारेण संख्येत्यनुकृष्यत इत्याह—संख्येति । स्यादेतत्—पुरस्तादपवादन्यायेन ‘पूर्वकालैक—’ इत्यस्यैवेदं वाधकं स्यात्ततश्चैकनदीत्यत्राव्ययीभावे तन्निवन्धनस्य ‘नदीपौर्णमास्या—’ इति टचः प्रसङ्गः समाहारे तु परलाग्निरुपे स्यादित्यत आह—समाहारे चायमिति । एवकारार्थश्चकारः । एवं च द्विगोरपवादोऽयमव्ययीभाव इति फलितम्

Bālamanoramā

नदीभिश्च - नदीभिश्च । प्राग्वदिति । नदीभिः संख्या समस्यते सोऽव्ययीभाव इत्यर्थः । समाहारे चेति — वार्त्तिकम् । चकार एवार्थे । भाष्ये चकारविहीनस्यैव पाठात् । सप्तगङ्गमिति । सप्तानां गङ्गानां समाहार इति विग्रहेतद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चे॑ति द्विगुसमासं बाधित्वाऽव्ययीभावसमासः । द्वियमुनमिति । द्वयोर्यमुनयो समाहार इति विग्रहः । अत्र नदीशब्देन नदीशब्दविशेषस्य, नदीवाचकानां च ग्रहणमिति संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तेन पञ्चनदं सप्तगोदावरमित्यादि सिध्यति ।

nadībhiśca — "as before" — the meaning is: a number is compounded with rivers; that is the avyayībhāva. "And in the sense of an aggregate" — this is a vārttika. The "ca" is in the sense of "eva" ("only, precisely"), since in the Bhāṣya it is read without the "ca."

"saptagaṅgam" — in the analysis "the aggregate of seven Gaṅgās (saptānāṃ gaṅgānāṃ samāhāraḥ)," the avyayībhāva-compound applies, setting aside (bādhitvā) the dvigu-compound that would otherwise come by "taddhitārthottarapadasamāhāre ca" (A 2.1.51). "dviyamunam" — the analysis is "the aggregate of two Yamunās (dvayor yamunayoḥ samāhāraḥ)." Here, by the word "nadī," both the specific word "nadī" and words denoting rivers (nadī-vācaka) are taken up — this is clear in the Bhāṣya on the saṃkhyā-saṃjñā sūtra. By that, "pañcanadam," "saptagodāvaram," and the like are established.

SK 675 · A 2.1.21V

अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् ॥ ६७५ ॥

anyapadārthe ca saṃjñāyām

anyapadārthe ca saṃjñāyām — And [a subanta compounds with the words 'nadī' etc.] in the sense of another word's referent (anyapadārtha) when a proper name (saṃjñā) [results].

Rule. And a subanta is compounded with river-names when the compound denotes something other than its members (anyapadārtha, the bahuvrīhi sense) and the result is a proper name. Here the compound is obligatory.

Example.

unmatta + gaṅgā → the compound names a place, not the river itself → a proper name → unmattagaṅgam, as in unmattagaṅgaṃ nāma deśaḥ "a country called Unmattagaṅga".

lohitagaṅgam.

Applies when / blocked by. Although this rule stands under the vibhāṣā heading, the compound is nitya: a proper name cannot be conveyed by the dissolved phrase, so there is no phrase to choose instead.

Siddhānta-kaumudī

अन्यपदार्थे विद्यमानं सुबन्तं नदीभिः सह नित्यं समस्यते संज्ञायाम् । विभाषाधिकारेऽपि वाक्येन संज्ञानवगमादिह नित्यसमासः । उन्मत्तगङ्गं नाम देशः । लोहितगङ्गम् ॥

A word ending in a sup (subanta), existing in the sense of another word's referent (anyapadārtha), obligatorily (nitya) compounds with "nadī" words when a proper name (saṃjñā) is denoted. Although [this falls] within the domain of the "vibhāṣā" (optionality) heading, because a proper name is not conveyed by the [dissolved] sentence-phrase (vākya), here the compound is obligatory (nitya-samāsa). Example: unmatta-gaṅgaṃ nāma deśaḥ — "a country named Unmattagaṅga." [And] lohita-gaṅgam.

Tattvabodhinī

NSP p. 175

—अन्यपदार्थे च—। संख्येति निवृत्तम् । नदीग्रहणमनुवर्तते । तदाह—सुवन्तं नदीभिः सहेति । अन्यपदार्थे इति किम् । कृष्णवेणी ॥—संज्ञानवगमादिति । सम्यक् ज्ञायते इति संज्ञा । ‘आतश्चोपसर्गे’ इति कर्मण्यङ् । संज्ञिनो देशविशेषस्यानवगमादित्यर्थः । अन्यपदार्थानवगमादिति तु नोक्तं, यस्येत्यादिपदान्तरसमभिव्याहारेणान्यपदार्थप्रतीतेः । अत एव बहुत्रीहिनं नित्यसमास इति भावः ॥ संज्ञायां किम् । शीघ्रगङ्गो देशः ॥ ॥ अथाव्ययीभावेऽसाधारणान्समासान्तानाह—अव्ययी—। शरदादिभ्य इति वक्तव्ये पर्यायेषु लाघवचिन्ता नाद्रियत इति प्रभृतिग्रहणं कृतम् ॥—टच् स्यादिति । ‘राजाहःसखिभ्यः’ इत्यतष्टजनुवर्तत इति भावः

SK 676 · A 5.4.68समासान्ताधिकारः

समासान्ताः ॥ ६७६ ॥

samāsāntāḥ

samāsāntāḥ — [Governing heading (adhikāra):] '[the affixes about to be taught are] samāsānta,' i.e. added at the end of a compound.

Rule. Samāsāntāḥ "compound-enders" is an adhikāra: the affixes taught from here on are added at the end of a compound, and belong to it.

Example.

upa + śarad → an avyayībhāva → a samāsānta affix (SK 677) is added at its end → upaśarad-a → still an avyayībhāva → upaśaradam.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators stress that the affix is a part of the compound. If it were not, the word ending in it would not be an avyayībhāva, and the am of SK 657 could not apply.

Siddhānta-kaumudī

इत्यधिकृत्य ॥

Having taken this as the governing heading (adhikāra) [the following rules proceed].

Tattvabodhinī

NSP p. 175

—समासान्त इति । समासस्य समासार्थोत्तरपदस्य वा चरमावयव इत्यर्थः । तेनोपशरदमित्यत्र ‘नाव्ययीभावात्—’ इत्यम् सिद्ध्यत्यव्ययीभावस्यादन्तत्वात्, द्विपुरीत्यादौ तु ‘ऋक्पूरब्धूः’— इत्यप्रत्यय उत्तरपदस्यावयव इति ‘अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियाम्’— इति स्त्रीत्वे ‘द्विगोः’ इति कीप्सि-ध्यतीति बोध्यम्

Bālamanoramā

समासान्ताः - समासान्ताः । इत्यधिकृत्येति ।आपादपरिसमाप्ते॑रिति भावः । अत्र समासपदमलौकिकविग्रहवाक्यपरमेव । अत एव 'बहुकुमारीक' इत्यत्र ह्रस्वो न । 'गोस्त्रियोः' इति सूत्रे 'अन्तः' इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टमेतत् । एवंचाऽलौकिकविग्रहवाक्ये समाससंज्ञासमकालमेव समासान्ता इति सिद्धान्तः । अन्तशब्दश्चरमावयववाची । अत एव उपशरदमित्यादौनाव्ययीभावा॑दित्यम् । तत्र टचस्तदनवयवत्वे टजन्तस्याव्ययीभावसमासत्वाऽभावादम् न स्यात् । तथाच टचस्तदनवयवत्वेअव्ययानां भमात्रे टिलोपः॑ इति प्रसज्येत । टचस्तदवयवत्वे तु तदन्तस्यैवाव्ययीभावसमासतया अव्ययत्वादुपशरदित्यस्याव्ययत्वाऽभावान्न टिलोपः । समासान्तप्रत्ययाश्चलौकिकविग्रवाक्ये सुपः परस्तादेव भवन्ति । अत एव 'प्रत्ययस्थात्' इति सूत्राभाष्ये 'बहुचर्मिका' इत्युदाहृतं सङ्गच्छते । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरे ज्ञेयः ।

samāsāntāḥ — "having taken this as the governing heading" — the idea is that it governs "up to the end of the pāda (ā-pāda-parisamāpteḥ)." Here the word "samāsa" refers precisely to the non-ordinary analysis-sentence (alaukika-vigraha-vākya). For this very reason, in "bahukumārīka" the shortening (hrasva) does not [wrongly apply]. This is made plain in the Bhāṣya on the sūtra "gostriyoḥ" (A 1.2.48, "gostriyor upasarjanasya") and on the sūtra "antaḥ." And thus the established position (siddhānta) is: in the non-ordinary analysis-sentence, the samāsānta affixes [apply] at the very same moment as the samāsa-designation.

The word "anta" denotes the last constituent member (carama-avayava). For this very reason, in forms such as "upaśaradam," the "am" [substitute for the sup comes] by "nāvyayībhāvāt [ato 'm tv apañcamyāḥ]" (A 2.4.83). There, were the ṭac not a part of it (i.e. of the avyayībhāva), then, since the ṭac-ending word would not be an avyayībhāva-compound, "am" would not apply. Moreover, were the ṭac not a part of it, then "for indeclinables, when [followed by] anything that is a bha, there is elision of the ṭi (avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ)" would wrongly result. But if the ṭac is a part of it, then only the word ending in it, being the avyayībhāva-compound, is indeclinable (avyaya); "upaśarad" [by itself] not being indeclinable, there is no ṭi-elision.

And the samāsānta affixes come only after the sup in the ordinary analysis-sentence (laukika-vigraha-vākya). For this very reason, in the Bhāṣya on the sūtra "pratyayasthāt [kāt pūrvasya ata id āpy asupaḥ]," the example "bahucarmikā" is cited consistently. The details are to be learned in the Śabdenduśekhara.

translator notes

textual The phrase 'avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ' is quoted as a settled rule of ṭi-elision for indeclinables treated as bha, but no numbered Pāṇinian sūtra is securely identifiable with this exact wording; it is left unnumbered here rather than assigned a reference. It recurs in the commentary on sk.679.

SK 677 · A 5.4.107V

अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ॥ ६७७ ॥

avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ

avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ — 5.4.107 — In an avyayībhāva, after [words] beginning with śarad (the śaradādi class), [the samāsānta affix ṬaC is added].

Rule. In an avyayībhāva whose last member belongs to the śarad class (śaradādi), the samāsānta affix ṬaC is added.

Example.

śaradaḥ samīpam "near autumn" → upa + śarad → śarad is in the class → ṬaC → upaśarada → am (SK 657) → upaśaradam.

prati + vipāś → prativipāśam.

The class as Bhaṭṭoji lists it:

śarad	vipāś	anas	manas	upānah	div
himavat	anaḍuh	diś	dṛś	viś	cetas
catur	tyad	tad	yad	kiyat

Two class-rules (gaṇa-sūtras) are attached. Jarāyā jaras ca: jarā "old age" is in the class and becomes jaras → upajarasam. Pratiparasamanubhyo 'kṣṇaḥ: akṣi "eye" is in the class after prati, para, sam and anu → the final i is dropped before the affix by yasyeti ca (SK 311) → pratyakṣam, samakṣam, anvakṣam.

Applies when / blocked by. akṣṇaḥ param "beyond the eye" is an avyayībhāva because the samāsānta affix is prescribed for it; the prescription would have no scope otherwise. In parokṣam the a of para becomes o by nipātana, on the authority of the rule parokṣe liṭ (SK 2171). The adjective parokṣā in parokṣā kriyā "an unwitnessed action" is formed differently, with the possessive affix ac of the arśa-ādi rule (a different ac from the pratyāhāra).

Siddhānta-kaumudī

शरदादिभ्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् । शरद् । विपाश् । अनस् । मनस् । उपानह् । दिव् । हिमवत् । अनडुह् । दिश् । दृश् । विश् । चेतस् । चतुर् । त्यद् । तद् । यद् । कियत् । (गणसूत्रम् -) जरायाः जरस् च । उपजरसम् । (गणसूत्रम् -) प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः ॥ यस्येति च SK 311 ॥ प्रत्यक्षम् । अक्ष्णः परमिति विग्रहे समासान्तविधानसामर्थ्यादव्ययीभावः । परोक्षे लिट् SK 2171 इति निपातनात्परस्यौकारादेशः । परोक्षम् । परोक्षा क्रियेत्यादि तु अर्श आद्यचि । समक्षम् । अन्वक्षम् ॥

After [words] beginning with śarad (śaradādi), the samāsānta affix ṬaC comes in an avyayībhāva. "śaradaḥ samīpam" [near autumn] = "upaśaradam." "prativipāśam." [The śaradādi gaṇa:] śarad, vipāś, anas, manas, upānah, div, himavat, anaḍuh, diś, dṛś, viś, cetas, catur, tyad, tad, yad, kiyat. (gaṇa-sūtra) "jarāyāḥ jaras ca" — and jaras [is substituted] for jarā [in this class]: "upajarasam." (gaṇa-sūtra) "pratiparasamanubhyo'kṣṇaḥ" — [the word akṣi is read in the class] after prati, para, sam, and anu. [Then] "yasyeti ca" (SK 311) [elides the i-kāra before the taddhita ṬaC]: "pratyakṣam." In the analysis "akṣṇaḥ param" ["beyond the eye"], the avyayībhāva [is justified] by the force of the prescription of the samāsānta affix [for it]. By irregular prescription (nipātana) in "parokṣe liṭ" (SK 2171), there is substitution of a final o-kāra for [the word] para: "parokṣam." But "parokṣā kriyā" ["an unwitnessed action"] etc. [are formed] by "arśaādyac" [the affix aC by "arśaādibhyo'c"]. "samakṣam." "anvakṣam."

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 175–176

—प्रतिविपाशमिति । ‘लक्षणेनाभिप्रती’— इति समासः । ‘विपाशा तु विपाट् स्त्रियाम्’ इत्यमरः ॥ गणं पठति—शरदित्यादिना । अत्र ये झयन्तास्तेषां ‘झयः’ इति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थः पाठः । इह ‘जराया जरस्’ ‘प्रतिपर’ इति च द्वयं गणसूत्रम् ॥—उपजरसमिति । जरायाः समीप इत्यर्थः ॥—यस्येति चेति । टचस्तद्धि-तत्वात्तस्मिन्परे इकारलोप इति भावः ॥—प्रत्यक्षमिति । वीप्सायां यथार्थत्वेन समासः । अक्षणोराभिमुख्यमित्यर्थे ‘लक्षणेनाभिप्रती—’ इति वा समासः ॥—अक्षणः परमिति । अविषय इत्यर्थः । वृत्तिविषये अक्षिशब्द इन्द्रियमात्रपरः ॥ अव्ययाघटितसमुदायस्य कथमिहाव्ययीभावो विधायकसूत्राभावादित्याशङ्क्याह—विधानसामर्थ्यादिति ॥—समक्षमिति । अक्षणो योग्यम् ॥—अन्वक्षमिति । अक्षणः पश्चादित्यर्थेऽव्ययीभावः

Bālamanoramā

अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः - अव्ययीभावे ।राजाहः सखिभ्यष्ट॑जित्यतष्टजित्यनुवर्तते । तदाह — शरदादिभ्य इति । अव्ययीभावे उत्तरपदं यच्छरदादिप्रकृतिकं सुबन्तं तदन्ताट्टच्स्यात् । स च अलौकिकविग्रहवाक्यान्तावयव इत्यर्थः । उपशरदमिति ।अव्ययं विभक्ती॑त्यादिना समीपार्थकस्य उपेत्यव्ययस्य शरद इति षष्ठन्तेनाव्ययीभावः । टच् । टचः । समासावयवत्वेन तदन्तस्याव्ययीभावसमासत्वान्नाव्ययीभावादित्यम् । अपशरदित्यस्य अव्ययीभावसमासत्वाऽभावादनव्ययत्वात्अव्ययानां भमात्रे टिलोपः॑ इति न भवति । विपाट्शब्दो नदीविशेषे वर्तते ।विपाशा तु विपाट् स्त्रियाम् इत्यमरः । 'लक्षणेनाभिप्रती' इति अव्ययीभावसमासः । शरदादिगणं पठति-शरदित्यादिना । अत्र झयन्तानां 'झयः' इति विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थः पाठः ।जराया जरश्चे॑ति शरदादिगणसूत्रम् । जराशब्दस्य जरसादेशश्चाऽस्मिन्गणे वाच्य इत्यर्थः । उपजरसमिति । जरायाः समीपमित्यर्थः । सामीप्ये उपेत्यव्ययस्य जराया इति षष्ठन्तेनाव्ययीभावसमासे कृते टच्, सुब्लुक्, उपेत्यस्य पूर्वनिपातः । टचो विभक्तित्वाऽभावात्तस्मिन्परेऽप्राप्तेजरसि अनेन जरस् । टजन्ताद्यथायथं सुपोऽम्भाव इति भावः । 'प्रतिपरसम्' इत्यपि गुणसूत्रम् । एतेभ्यः परस्याऽक्षिरशब्दस्य इह गणे पाठ इत्यर्थः । यस्येति चेति । टचस्तद्धितत्वात्तस्मिन्परे इकारस्य लोप इति भावः । प्रत्यक्षमिति । अक्षिणी प्रतीति विग्रहः । अक्ष्णोरभिमुखमित्यर्थः । 'लक्षणेत्थम्' इति कर्मप्रवचनीयत्वात् द्वितीया । 'लक्षणेनांभिप्रती' इत्यव्ययीभावः । टच्, सुब्लुक् 'यस्येति च' इति इकारलोपः । प्रत्यक्षशब्दाद्यथायथं सुबुत्पत्तिः, अम्भाव इति भावः । परमिति । व्यवहितमित्यर्थः । अविषय इति यावत् । अक्ष्णः परमिति विग्रहे अव्ययीभाव इत्यन्वयः । ननु परशब्दस्याऽनव्ययत्वात्कथमिहाव्ययीभाव इत्यत आह — समासान्तविधानसामर्थ्यादिति ।प्रतिपरम॑मिति परशब्दात्परस्याक्षिशब्दस्य टजर्थं शरदादिगणे पाठोऽवगतः ।अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः॑ इत्यव्ययीभावे टज्विहितः । तत्सामर्थ्यादनव्ययस्यापि परशब्दस्याव्ययीभाव इत्यर्थः । परोक्षमिति । अक्ष्णः परमिति विग्रहे परमित्यस्य अक्षि इत्यनेनाव्ययीभावसमासः । टच्, सुब्लुक् । परशब्दस्य ओकारोन्तादेशः । पररूपम् । परोक्षाद्यथायथं सुप् । अम्भाव इति भावः । अर्शाअद्यचीति । परोक्षमस्यास्तीत्यर्थे परोक्षशब्दाद्धर्मप्रधानात् 'अर्शाअदिभ्योऽच्' इति मत्वर्थीये अच्प्रत्यये कृते 'यस्येति च' इत्यकारलोपे टापि च कृते परोक्षा क्रिया इत्यादि ज्ञेयमित्यर्थः । अत्र गणसूत्रे परग्रहणं प्रक्षिप्तमित#इ युक्तम् । 'परोक्षे लिट्' इति सूत्रस्थबाष्यकैयटयोरत्र समासान्तस्यापि निपातनेनैव साधितत्वात् । समक्षमिति । अक्ष्णोर्योग्यमित्यर्थः । यथार्थेऽव्ययीभावः । टच्, इकारलोप इति भावः । अन्वक्षमिति । अक्ष्णोः पञ्चादित्यर्थः । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । शेषं समक्षवत् ।

avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ — From "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṬaC," the affix ṬaC is carried forward (anuvṛtti); he states this with "śaradādibhyaḥ." In an avyayībhāva, when the latter member (uttarapada) is a subanta whose base is a word of the śaradādi class, ṬaC comes after the [compound] ending in such a word (tadanta); and that [latter member] is a component at the end of the technical analytic phrase (alaukika-vigraha-vākya). "upaśaradam" — by "avyayaṁ vibhakti…" [A 2.1.6], there is an avyayībhāva of the indeclinable "upa," conveying proximity, with the genitive-ending "śaradaḥ"; [then] ṬaC. Since [the base] ending in ṬaC, being a member of the compound, is itself an avyayībhāva compound, there is am [for its sup] by "nāvyayībhāvāt" [A 2.4.83]. For "apaśarad," since it is not an avyayībhāva compound and hence not an indeclinable, [the rule] "avyayānāṁ bhamātre ṭilopaḥ" does not apply. The word vipāṭ denotes a particular river; as the Amara[kośa] says, "vipāśā tu vipāṭ striyām" ["vipāśā, or vipāṭ in the feminine"]. The avyayībhāva [prativipāśam] is by "lakṣaṇenābhipratī…." He recites the śaradādi gaṇa with "śarad" etc. Here, since for those ending in a jhaY [a stop] the option [of ṬaC] is already obtained by "jhayaḥ," the [gaṇa] recitation serves to make [ṬaC] obligatory (nitya). "jarāyā jaraś ca" is a gaṇa-sūtra of the śaradādi class; the meaning is that the substitution of "jaras" for the word "jarā" is [also] to be stated in this class. "upajarasam" — the meaning is "proximity to old age (jarā)." When the avyayībhāva of the indeclinable "upa" (in the sense of proximity) with the genitive-ending "jarāyāḥ" is formed: [there is] ṬaC, luk of the sup, and pūrvanipāta of "upa." Since ṬaC is not a vibhakti, [the substitute "jaras"] is not obtained before it [under the general rule requiring a following vibhakti]; but by this [gaṇa-sūtra] there is "jaras." From [the base] ending in ṬaC, am-substitution [applies] to the sup as appropriate. "pratiparasam" (i.e. "pratiparasamanubhyo'kṣṇaḥ") is also a gaṇa-sūtra; the meaning is that the word akṣi, [coming] after these [prati, para, sam, anu], is read in this class. "yasyeti ca" — since ṬaC is a taddhita, before it there is elision of the i-kāra [of akṣi]. "pratyakṣam" — the analysis is "akṣiṇī prati" ["toward the two eyes"], meaning "facing the eyes"; because [prati] is a karmapravacanīya by "lakṣaṇetthambhūta…," [there is] the accusative [akṣiṇī]; the avyayībhāva is by "lakṣaṇenābhipratī…." [There is] ṬaC, luk of the sup, and elision of the i-kāra by "yasyeti ca"; from the word "pratyakṣa" the sup arises as appropriate, with am-substitution. "param" — the meaning is "separated/removed (vyavahita)," i.e. "out of range (aviṣaya)"; the construction is that in the analysis "akṣṇaḥ param" ["beyond the eye"] there is an avyayībhāva. Objection: since the word "para" is not an indeclinable, how [is there] an avyayībhāva here? To this he says "samāsāntavidhānasāmarthyāt": from "pratiparam…" [the gaṇa-sūtra] it is understood that the word akṣi, [coming] after "para," is read in the śaradādi gaṇa for the sake of ṬaC; by "avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ," ṬaC is enjoined in an avyayībhāva; and by the force of that enjoining, there is an avyayībhāva even of the non-indeclinable word "para." "parokṣam" — in the analysis "akṣṇaḥ param," there is an avyayībhāva of "para" with "akṣi"; [there is] ṬaC, luk of the sup, and the substitution of a final o-kāra for the word "para"; [then] pararūpa; from "parokṣa" the sup [arises] as appropriate, with am-substitution. "arśaādyaci" — in the sense "that which has [something] unwitnessed," from the word "parokṣa" (predominant in [signifying] an attribute), when the affix aC in the possessive sense (matvarthīya) is added by "arśaādibhyo'c," and elision of the a-kāra by "yasyeti ca," and ṬāP [feminine] are effected, then "parokṣā kriyā" etc. is to be understood. It is proper [to hold] that in this gaṇa-sūtra the mention of "para" is interpolated (prakṣipta), because in the Bhāṣya and Kaiyaṭa on "parokṣe liṭ" the samāsānta too is here established by nipātana alone. "samakṣam" — the meaning is "suitable to the [two] eyes"; the avyayībhāva is in the sense of "in accordance (yathā)"; [there is] ṬaC and elision of the i-kāra. "anvakṣam" — the meaning is "after/behind the eyes"; the avyayībhāva is in the sense of "after (paścāt)"; the rest is as in "samakṣa."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 176 ७) अशोआधाचीति—धर्मपरात्परोक्षशब्दादिति भावः

translator notes

textual The source reads "guṇasūtram" for gaṇa-sūtra and "akṣiraśabdasya" for akṣiśabdasya and "pañcāt" for paścāt; the evident readings are followed. "rājāhaḥsakhibhyaṣ ṬaC," "lakṣaṇenābhipratī…," "lakṣaṇetthambhūta…," "jhayaḥ," "arśaādibhyo'c," and "avyayānāṁ bhamātre ṭilopaḥ" are left as pratīkas, without attaching Aṣṭādhyāyī numbers.

SK 678 · A 5.4.108V

अनश्च ॥ ६७८ ॥

anaśca

anaś ca — And [the samāsānta suffix Tac (ṭac) is added] after [an avyayībhāva ending in the segment] an.

Rule. And after an avyayībhāva ending in the segment an, ṬaC is added.

Example.

rājñaḥ samīpam "near the king" → upa + rājan → ends in an → ṬaC → uparājan-a → (SK 679) → uparājam.

Siddhānta-kaumudī

अन्नन्तादव्ययीभावाट्टच् स्यात् ॥

After an avyayībhāva ending in "an" (an-anta), tac is applied.

Bālamanoramā

अनश्च - अनश्च । 'अव्ययीभावे' इत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते । 'अन' इति तद्विशेषणम् । तदन्तविधिः । तदाह अन्नन्तादिति ।

anaś ca — "avyayībhāve" (in an avyayībhāva), carried forward by anuvṛtti [from the governing rule], is transformed into the ablative (pañcamī) [yielding "after an avyayībhāva"]. "an" is a qualifier of that [avyayībhāva], and [the rule applies] by the tadanta-vidhi [i.e. to a compound ending in "an"]. This he states: "after [an avyayībhāva] ending in an (an-anta)."

SK 679 · A 6.4.144V

नस्तद्धिते ॥ ६७९ ॥

nastaddhite

nastaddhite — Of [a bha-stem] ending in 'n', [the ṭi] is [elided] before a taddhita.

Rule. When a stem that is bha ends in n, its ṭi — the last vowel with what follows it — is elided before a taddhita affix (a secondary affix added to a stem). ṬaC is a taddhita, and the stem before it is bha; so the an of rājan is dropped.

Example.

upa + rājan → ṬaC (SK 678) → member-ending dropped (SK 650) → ṭi of rājan, that is an, elided → uparāja → am (SK 657) → uparājam.

ātmani "in the self" → adhi + ātman → same steps → adhyātmam.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain why this rule is needed here: only the whole word ending in ṬaC is the avyayībhāva, so the general elision of a ṭi that applies to avyayas does not reach rājan by itself, and the an must be removed by this taddhita rule.

Siddhānta-kaumudī

नान्तस्य भस्य टेर्लोपः स्यात्तद्धिते । उपराजम् । अध्यात्मम् ॥

The ṭi of a bha[-stem] ending in "n" is elided before a taddhita. uparājam. adhyātmam.

Tattvabodhinī

NSP p. 176

—नस्तद्धिते । न इत्यनेन भस्येत्यधिकृतं विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिरत आह—नान्तस्य भस्येति । ननूपराजमित्यत्र ‘नस्तद्धिते’ इति व्यर्थम् ‘अव्ययानां भमात्रे—’ इति टिलोपेनैव सिद्धेः । न चाव्ययत्वं टज्विशिष्टे पर्याप्तमिति वाच्यम् । अव्ययीभावसंज्ञाया उपजीव्यत्वेन टचः पूर्वभागस्याप्यव्ययत्वानपायात् ॥ अत्राहुः । भाष्ये लुङ्मुखस्वरोपचारेषु त्रिष्वेव कार्येषु अव्ययीभावस्याव्ययसंज्ञाविधानान्न दोष इति । युक्तं चैतत् । अन्यथा उपशरदमित्यादौ टिलोपः प्रसज्येत ॥—अध्यात्ममिति । आत्मनीत्यध्यात्मं । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः

Bālamanoramā

नस्तद्धिते - नस्तद्धिते । 'न' इति षष्ठन्तम् । तेन भस्येत्यधिकृतं विशेष्यते, तदन्तविधिः । टेरिति सूत्रमनुवर्तते । 'अल्लोपोऽनः' इत्यस्माल्लोप इति च । तदाह-नान्तस्येत्यादि । उपराजमिति । राज्ञः समीपमित्यर्थः । समीप्ये उपेत्यस्याव्ययीभावः । 'अनश्च' इति टच्, सुब्लुक्, टिलोपः । उपराजशब्दाद्यथायथं सुप्, अम्भावः । टजन्तस्यैवाव्ययीभावसमासत्वाट्टचि परे अव्ययानां भमात्रे टिलोपाऽप्रवृत्तेः 'नस्तद्धिते' इत्यारम्भः । अध्यात्ममिति । आत्मनीत्यर्थः । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । शेषं पूर्ववत् ।

nastaddhite — "na" is in the genitive (ṣaṣṭhī). By it the carried-forward "bhasya" ("of a bha[-stem]") is qualified, with the operation applying to what ends in that (tad-anta-vidhi). The rule "ṭeḥ" (A 6.4.143) is carried forward, and "lopaḥ" ("elision") from "allopo 'naḥ" (A 6.4.134). Hence he says "of [a bha-stem] ending in 'n'" and so on.

"uparājam" — the meaning is "near the king (rājñaḥ samīpam)." In the sense of proximity, "upa" [forms] the avyayībhāva. By "anaśca" (A 5.4.108) the samāsānta ṭac; then luk of the sup (sub-luk); then ṭi-elision [by the present rule]. From the word "uparāja," the sup as appropriate, and the "am"-substitution. Since only the ṭac-ending word is the avyayībhāva-compound, when ṭac follows, "avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ" [the ṭi-elision of an indeclinable treated as bha] does not operate — hence the rule "nastaddhite" is undertaken.

"adhyātmam" — the meaning is "in the self (ātmani)." The avyayībhāva is in the sense of case-relation (vibhakti). The rest is as before.

SK 680 · A 5.4.109V

नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥ ६८० ॥

napuṃsakādanyatarasyām

napuṃsakādanyatarasyām — After a neuter (napuṃsaka) [ending in 'an'], optionally (anyatarasyām) [the samāsānta ṭac is added to the avyayībhāva].

Rule. After an avyayībhāva whose last member is a neuter noun ending in an, ṬaC is optional (anyatarasyām).

Example.

"near the hide" → upa + carman (neuter) → with ṬaC → upacarmam; without → upacarma.

Siddhānta-kaumudī

अन्नन्तं यत्क्लीबं तदन्तादव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् । उपचर्मम् । उपचर्म ॥

After that which is neuter and ends in "an," the ṭac optionally comes to an avyayībhāva. upacarmam. upacarma.

Tattvabodhinī

NSP p. 176

—नपुंसकादन्य—। नपुंसकग्रहणमन्नन्तस्य विशेषणं, नाव्ययीभावस्य अव्यभिचारादित्याह—अन्नन्तं यत्क्लीबमिति । अन्नन्तेन चाव्ययीभावविशेषणात्तदन्तविधिरित्याह—तदन्तादिति ॥—उपचर्ममिति । टचि टिलोपोऽदन्तत्वादम्भावश्च

Bālamanoramā

नपुंसकादन्यतरस्याम् - नपुंसकादन्यतरस्याम् । 'अन' इत्यनुवृत्तं नपुंसकस्य विशेषणं । तदन्तविधिः । अन्नन्तात्क्लीबादिति लब्धम् । तेनाव्ययीभावे इत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणतं विशेष्यते, तदन्तविधिः । तदाह — अन्नन्तादित्यादि । उपचर्ममुपचर्मेति । चर्मणः समीपमित्यर्थः । सामीप्ये उपेत्यव्ययस्याव्ययीभावः । टचि टिलोपः । अम्भावः । टजभावे उपचर्मेति रूपम् ।

napuṃsakādanyatarasyām — The carried-forward "an" qualifies "napuṃsaka," with tad-anta-vidhi; thus "after a neuter ending in 'an'" is obtained. By that, the carried- forward "avyayībhāve," transformed into the ablative case (pañcamī), is qualified, with tad-anta-vidhi. Hence he says "after that ending in 'an'" and so on.

"upacarmam, upacarma" — the meaning is "near the skin (carmaṇaḥ samīpam)." In the sense of proximity, "upa" [forms] the avyayībhāva of the indeclinable. When the ṭac [is added], there is ṭi-elision and the "am"-substitution [giving upacarmam]. When the ṭac is not [added], the form is "upacarma."

SK 681 · A 5.4.110V

नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ६८१ ॥

nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ

nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ — 5.4.110 — After [avyayībhāvas ending in] nadī, paurṇamāsī, and āgrahāyaṇī, [ṬaC is] optionally [the samāsānta].

Rule. After an avyayībhāva ending in nadī "river", paurṇamāsī "full-moon day" or āgrahāyaṇī (the full-moon day of Mārgaśīrṣa), ṬaC is optional.

Example.

with ṬaC	without
upanadam	upanadi
upapaurṇamāsam	upapaurṇamāsi
upāgrahāyaṇam	upāgrahāyaṇi

Applies when / blocked by. In the forms without the affix the final ī is short, by the neuter shortening of SK 659.

Siddhānta-kaumudī

वा टच् स्यात् । उपनदम् । उपनदि । उपपौर्णमासम् । उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् । उपाग्रहायणि ॥

ṬaC comes optionally (vā). "upanadam" / "upanadi." "upapaurṇamāsam" / "upapaurṇamāsi." "upāgrahāyaṇam" / "upāgrahāyaṇi."

Tattvabodhinī

NSP p. 176

—नदीपौर्ण—। इह स्वरूपस्यैव ग्रहणं न संज्ञायाः पौर्णमास्याग्रहायण्योः पृथग्ग्रहणात् ॥—उपनदीति । टजभावे नपुंसकहस्वः । अत्र व्याचक्षते—वृत्तिग्रन्थमनुरुध्येदं विकल्पकथनम् । परमार्थतस्तु नेहान्यतरस्यामित्यनुवर्तते । ‘वहुगण—’ इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र हि नदीशब्देन नदीविशेषाणां गङ्गायमुनादीनां ग्रहणमाशङ्क्य शरत्प्रभृतिषु विपाटशब्दपाठान्नेति समाहितम् । न चेदं भाष्यं ‘नदीपौर्णमासी—’ इत्यत्र टचः पाक्षिकत्वे संगच्छते नियमार्थतया तत्पाठस्योपपत्तेः । अत एव सेनकग्रहणमुत्तरत्रार्थवत् । कैयटस्तु व्यवस्थितविभाषामाश्रित्य वृत्तिग्रन्थं कथंचित्समर्थितवानिति ॥—पूजार्थमिति । अन्यतरस्यामित्यनुवृत्त्या विकल्पसिद्धेरिति भावः ॥ इत्यव्ययीभावः ॥ चकारवलेन संज्ञाद्वयसमावेशस्येति ॥ न चैवं द्विगुतत्पुरुषयोः पर्यायता स्यादिति शङ्क्यम् । योगं विभज्य संख्यापूर्वस्य तत्पुरुषसंज्ञां विधाय पश्चाद्विगुतसंज्ञाविधानेन चकारपठनमन्तरेणापि पर्यायलसिद्धेः । नापि द्वौ अन्यौ यस्य अन्य इत्यत्रातिप्रसङ्गः शङ्क्यः, ‘तद्धितार्थोत्तरपद—’ इति सूत्रमनुवर्त्य ‘तद्धितार्थ—’ इत्यत्र उक्तञ्चिविधः संख्यापूर्वं इति व्याख्यानात् ॥ द्विगोस्तत्पुरुषत्वे फलमाह—समासान्त इति । टजचावित्यर्थः । अचि तूदाहरणम्—‘तत्पुरुषस्याङ्कुले—’ इत्यचि ब्यङ्कुलमिति बोध्यम् ॥—पञ्चराजमिति । समाहारद्विगौ ‘राजाहःसखिभ्यः—’ इति टच् समासस्यैवायमन्तावयव इति उत्तरपदस्यानकारान्तलात् स्त्रीलाभावः । समासार्थोत्तरपदान्ताः समासान्ता इति पक्षे तु अकारान्तोत्तरपदत्वेऽपि पात्रादिलाभेति बोध्यम् ॥ काशिकायां तु पञ्चराजीत्युदाहृतम् । स काचित्कोऽपपाठ इति हरदत्तः ॥ अत्र केचित् पात्रादिलकल्पने मानाभावात्पञ्चराजीति काशिकोक्तोदाहरणमपि सम्यगेवेत्याहुः

Bālamanoramā

नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः - नदीपौर्णमासी । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे-वा टजिति ।अन्यतरस्या॑मितिट॑जिति चानुवर्तत इति भावः । नदी पौर्णमासी आग्रहायणी-एतदन्तादव्ययीभावसमासाट्टज्वा स्यादिति यावत् । अत्र नदीसंज्ञकस्य न ग्रहणम्, पौर्णमास्याग्रहायणीग्रहणाल्लिङ्गात् । उपनदमिति । नद्याः समीपमित्यर्थः । सामीप्ये उपेत्यस्याव्ययीभावसमासः । टच् । 'यस्येति च' इतीकारलोपः । उपनदशब्दात्सुप् । अम्भाव इति भावः । उपनदीति । टजभावे रूपम् । नपुंसकह्रस्वः । 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुक् । उपपौर्णमासमिति । पौर्णमास्याः समीपमित्यर्थः । टचि उपनदमितिवद्रूपम् । उपपौर्णमासीति । टजभावे रूपम् । एवम् — उपाग्रहायणमुपाग्रहायणीति ज्ञेयम् । अग्रे हायनमस्याः । आग्रहायणी=मार्गशीर्षपौर्णमासी । अत ऊध्र्वं मकरायनप्रवृत्त्या उदगयनप्रवृत्तेः । उदगयनादिरेव हि संवत्सरस्यादिः ।अयन द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः॑ इति प्रसिद्धेः ।

nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ — He explains the sūtra by supplying the remainder (śeṣapūraṇa) with "vā ṬaC": [the words] "anyatarasyām" ["optionally"] and "ṬaC" are carried forward (anuvṛtti). That is to say: after an avyayībhāva compound ending in nadī, paurṇamāsī, [or] āgrahāyaṇī, ṬaC comes optionally. Here "nadī" [in the sūtra] does not denote that which bears the technical designation nadī (nadī-saṁjñaka), [as inferred] from the indication (liṅga) provided by the mention of paurṇamāsī and āgrahāyaṇī. "upanadam" — the meaning is "proximity to a river (nadī)": the avyayībhāva of "upa" [is formed] in the sense of proximity; [there is] ṬaC and elision of the i-kāra by "yasyeti ca"; from the word "upanada" the sup [arises], with am-substitution. "upanadi" — the form on the alternative without ṬaC (ṭajabhāva): [there is] shortening for the neuter (napuṁsaka-hrasva) and luk [of the sup] by "avyayād āp supaḥ." "upapaurṇamāsam" — the meaning is "proximity to the full-moon day (paurṇamāsī)"; with ṬaC, the form is like "upanadam." "upapaurṇamāsi" — the form on the alternative without ṬaC. Likewise, "upāgrahāyaṇam" and "upāgrahāyaṇi" are to be understood. [The word āgrahāyaṇī:] "she who has the year (hāyana) at [her] front (agre)"; āgrahāyaṇī = the full-moon day of Mārgaśīrṣa — because, from that point onward, by the sun's course into Makara (makara-ayana) the northward course (udagayana) begins, and the beginning of the northward course is indeed the beginning of the year (saṁvatsara), as is well known [from the maxim]: "The two ayanas are the northward and southward courses of the sun; [together they make] the year (vatsara)."

SK 682 · A 5.4.111V

झयः ॥ ६८२ ॥

jhayaḥ

jhayaḥ — And [optionally, the samāsānta Tac is added] after [an avyayībhāva ending in] a jhay consonant.

Rule. After an avyayībhāva ending in a jhay consonant — the pratyāhāra of the non-nasal stops, jh to the marker y — ṬaC is optional.

Example.

"near the kindling" → upa + samidh → ends in dh, a jhay → with ṬaC → upasamidham; without → upasamit.

Siddhānta-kaumudī

झयन्तादव्ययीभावाट्टज्वा । उपसमिधम् । उपसमित् ॥

After an avyayībhāva ending in a jhay [consonant], ṭac [is added] optionally (vā). upasamidham [with the suffix] — upasamit [without it].

Bālamanoramā

झयः - झयः । झया अव्ययीभावे इत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणतं विशेष्यते । तदन्तविधिः । अन्यतरस्यामिति टजिति चानुवर्तते । तदाह — झयन्तादिति ।

jhayaḥ — "avyayībhāve," carried forward by anuvṛtti and transformed into the ablative (pañcamī), is qualified by [the word] jhayaḥ; and [the rule applies] by the tadanta-vidhi [i.e. to a compound ending in a jhay consonant]. "anyatarasyām" (optionally) and "ṭac" are [also] carried forward by anuvṛtti. This he states: "after [an avyayībhāva] ending in a jhay (jhayanta)."

SK 683 · A 5.4.112V

गिरेश्च सेनकस्य ॥ ६८३ ॥

gireśca senakasya

gireśca senakasya — And after [an avyayībhāva] ending in 'giri', according to Senaka, [the samāsānta ṭac is added] optionally.

Rule. And after an avyayībhāva ending in giri "mountain", ṬaC is optional; the rule names the teacher Senaka, and Bhaṭṭoji says the name is mentioned in his honour.

Example.

"near the mountain" → upa + giri → with ṬaC → upagiram; without → upagiri.

Siddhānta-kaumudī

गिर्यन्तादव्ययीभावाट्टच् वा स्यात् । सेनकग्रहणं पूजार्थम् । उपगिरम् । उपगिरि ॥

After an avyayībhāva ending in "giri," the ṭac optionally comes. The mention of Senaka is for the sake of honour (pūjārtha). upagiram. upagiri.

Bālamanoramā

गिरेश्च सेनकस्य - गिरेश्च सेनकस्य । सेनको नामाचार्यः । पूजार्थमिति । अन्यतरस्याङ्ग्रहणानुवृत्त्यैव विकल्पसिद्धेरिति भावः । उपगिरमिति । गिरेः समीपमित्यर्थः । टचियस्येति चे॑तीकारलोपः । अम्भावः । इह सेनकग्रहणान्नदीपौर्णमासीत्यत्र 'झयः' इत्यत्र चाऽन्यतरस्याङ्र्गरहणं नानुवर्तत इति केचित् । इति बालमनोरमायामव्ययीभावः । — — — — — — — — — — — ****अथ बहुव्रीहिसमासप्रकरणम् *****

gireśca senakasya — Senaka is the name of a teacher (ācārya). "for the sake of honour" — because the option is already established simply by the carrying-forward (anuvṛtti) of "anyatarasyām" [from A 5.4.109]; this is the idea.

"upagiram" — the meaning is "near the mountain (gireḥ samīpam)." When the ṭac [is added], the "i" is elided by "yasyeti ca" (A 6.4.148); then the "am"-substitution [giving upagiram]. Here [it is said that] because of the mention of "Senaka," the carrying-forward of "anyatarasyām" does not extend to "nadīpaurṇamāsī[...]" (A 5.4.110) or to "jhayaḥ" (A 5.4.111) — so say some (kecit).

— Thus the avyayībhāva[-section] in the Bālamanoramā. Now begins the section on the bahuvrīhi compound (atha bahuvrīhisamāsaprakaraṇam).

← all prakaraṇas outline →