Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — strīpratyayaprakaraṇam

SK 453 · A 4.1.3स्त्र्यधिकारः (द्वितीयः)

स्त्रियाम् ॥ ४५३ ॥

striyām

striyām — 4.1.3. 'In the feminine.' This is a governing heading (adhikāra) under which the feminine affixes (strī-pratyaya) are prescribed; it is not itself an independent injunction.

Rule. "In the feminine." This is an adhikāra, a heading: its one word is read into every rule that follows, as far as (but not including) the rule samarthānāṃ prathamād vā (A 4.1.82). It commands nothing by itself.

Example.

striyām is read into SK 454 → "after an a-final stem, ṭāp — in the feminine" → aja + ṭāp → ajā.

Applies when / blocked by. Femininity is not created by the affix. It already lies in the meaning of the stem; ṭāp and the other feminine affixes only manifest it (the commentators' word is dyotaka, "indicator"). That is why mātṛ "mother" and duhitṛ "daughter" are feminine with no feminine affix at all.

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयम् । समर्थानामिति यावत् ॥

This is a governing heading (adhikāra); [it extends] as far as "samarthānām" — that is, up to (but not including) "samarthānāṃ prathamād vā" (A 4.1.82).

Bālamanoramā

स्त्रियाम् - अथ स्त्रीप्रत्ययाः । तदेवंङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यधिकृत्यस्वौजसमौ॑डिति सूत्रं सप्रपञ्चं निरूप्य तदुत्तरम-नुक्रान्तान्स्त्रीप्रत्ययान्निरूपयितुमाह-स्त्रियाम् । अधिकारोऽयमिति ।अजाद्यतष्टाबित्याद्युत्तरसूत्रेष्वनुवृत्त्यर्थमिदं सूत्रं, नतु स्वतन्त्रविधिरित्यर्थः । कियत्पर्यन्तमयमधिकार इत्यत आह — समर्थेति ।याव॑दित्यवधौ ।समर्थानां प्रथमा॑-दित्यतः प्रागित्यर्थः । अत्रेदमवधेयम् ।स्तनकेशवती स्त्री स्याल्लोमशः पुरुषः स्मृतः । उभयोरन्तरं यच्च तद भावे नपुंसकम् ।॑ इति लक्षणलक्षितमवयवसंस्थानविशेषात्मकं लौकिकं स्त्रीपुंसयोर्लिङ्गम् । तदभावे=तयोरुभयोरभावे सति, यदुभयोरन्तरं=सदृशं तन्नपुंसकमित्यर्थः । तदिदं लौकिकं लिङ्गमस्मिन् शास्त्रे नोपयुज्यते, तस्याऽचेतने खट्वामालादौ बाधात्स्त्रीप्रत्ययानापत्तेः । दारानित्यादौतस्माच्छसो नः पुंसी॑ति नत्वानापत्तेश्च । किंतु सत्त्वरजस्तमसां प्राकृतगुणानां वृद्धिः — पुंस्त्वम्, अपचयः — स्त्रीत्वम्, स्थितिमात्रं नपुंसकत्वम् । अत एव ऊत्कार्षापकर्षंसत्वेऽपि स्थितिमात्रमादायसामान्ये नपुंसक॑मिति प्रवादः । उत्कर्षाऽपकर्षसाम्यात्मकावस्थात्रयसाधारणस्थितिमात्रविवक्षायां नपुंसकं भवतीति तदर्थः । ईदृशमवस्थात्रयं केवलान्वयि । 'अयं पदार्थः,'इयं व्यक्तिः॑, 'इदं वस्तु' इति व्यवहारस्य सार्वत्रिकत्वात् । तच्चेदं लिङ्गमर्थनिष्ठमेव । तदुक्तं भाष्ये — ॒एकार्थे शब्दान्यत्वाद्दृष्टं लिङ्गान्यत्वमवयवान्यत्वाच्चे॑ति । एकस्मिन्नेवार्थे 'पुष्यः' 'तारका'नक्षत्र॑मिति शब्दनानात्वदर्शनात्, कुटीकुटीरादौ रेफाद्यवयवोपजनने लिङ्गभेददर्शनाच्च स्तनकेशाद्यतिरिक्तमेव लिङ्गमित्यर्थ इति कैयटः । 'पुलिङ्गः शब्द' इत्यादिव्यवहारस्तु वाच्यवाचकयोरभेदोपचारद्बोध्यः । नच उपचयादिधर्माणां विरुद्धत्वादेकत्र समावेशाऽयोगादेकस्य द्वित्रिलिङ्गताऽनापत्तिरिति वाच्यम्, एकैकस्मिन्वस्तुनि क्षणभेदेन त्रयाणां धर्माणामपि समावेशोपपत्तेः । उक्तंच भाष्ये-॒कश्चिदपि सत्त्वादिधर्म क्वचिन्मुहुर्तमपि नावतिष्ठते, यावदनेन वर्द्धितव्यमपायेन वा युज्यते॑ इति नचैवं सति युगपद्द्वित्रिलिङ्गत्वानापत्तिरिति वाच्यम्, नहि व्यवहारे स्वसमकालिकपदार्थसत्ता प्रयोजिका । तथा सति भूतभविष्यद्व्यवहारोच्छेदापातात् । तत्र कश्चिच्छब्द एकलिङ्गविशिष्ट एवार्थे प्रयोज्यः, कश्चित्तु द्विलिङ्गे, कश्चित्तु त्रिलिङ्गे इत्येतत्तु लिङ्गानुशासनशास्त्रादवगन्तव्यम् । एषां पुंस्त्रीनपुंसकशब्दानां वृद्ध्यादिशब्दवदस्मिन् शास्त्रे संकेतश्च लिङ्गानुशासनत एव ज्ञेयः । उक्तं च भाष्ये-अवश्यं तावत्कश्चित्स्वकृतान्त आस्थेयः॑ इति वैयकरणसिद्धान्त इत्यर्थः ।कृतान्तौ यमसिद्धान्तौ॑ इत्यमरः । तत्र टिघुभादिसंज्ञावल्लघुसंज्ञामकृत्वा महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात्सति संभवेस्तनकेशवती॑त्यादिलौकिकं लिङ्गमप्यत्राश्रीयते । अन्यथापशुना यजेते ॑त्यत्र स्त्रीव्यक्तावपि सत्त्वाद्युपचयात्मकपुंस्त्वाद्यनपायादाङोनाऽस्त्रियामिति नाभावस्याऽविरोधात्स्त्रीपशुरप्यालभ्येत । तदेतच्चतुर्थस्य प्रथमपादेतथालिङ्ग॑मित्यधिकरणे अद्वरमीमांसाकुतूहरवृत्ताववोचाम । त्रिविधमपि एतल्लिङ्गं जातिव्यक्तिवत्प्रातिपदिकार्थ एव । प्रत्ययार्थत्वे प्राधान्यापत्तौ अजा, खट्वा इत्यादौ स्त्रीत्वविशिष्टतादात्म्यावच्छिन्नाऽजादिबोधोऽनुभवसिद्धो विरुध्येत । किंच मातृदुहितृस्वसृगवादिशब्देषु विनापि टाबादिप्रत्ययं स्त्रीत्वविशिष्टार्थस्य बोधात्प्रातिपदिकस्य तत्र शक्त्यावश्यकत्वे टाबादीनामपि शक्तिकल्पने गौरवम् ।ऋकारान्तामातृदुहितृस्वसृयातृननान्दरः, प्रावृड्विप्रुडक्तिविषः॑ इत्याद#इलिङ्गानुशासनसूत्राण्यपि प्रकृतिविषयाण्येव दृश्यन्ते । अत एव च 'कृदिकारादक्तिनः' इत्यत्र 'अक्तिन' इत्यतदर्थवत् । अन्यथा क्तिनैव स्त्रीत्वस्योक्तत्वान्ङीपोऽप्राप्तेस्तद्वैयथ्र्यं स्पष्टमेव । न चैवमपि प्रकृत्यैव स्त्रीत्वस्योक्तत्वात्कथं टाबादय #इति वाच्यं, द्वावित्यादिवत्प्रकृत्युक्तस्याऽव्यावर्तकत्वात् । अन्यथा टाबादिविधिवैयथ्र्यात् । तथा च स्त्रीत्वमिह प्रातिपदिकस्यैव वाच्यं । टाबादयस्तु तद्द्योतकाः । तथाच टाबादिषु सत्सु अवश्यं स्त्रीत्वबोध इति नियमः, नतु टाबादिषु सत्स्वेवेति नियम इति ।

striyām — Now [begin] the feminine affixes (strī-pratyaya). Thus, having taken up "ṅyāp-prātipadikāt" (A 4.1.1) as the governing heading and expounded in detail the sūtra "svaujasamauṭ..." (A 4.1.2), in order now to set forth the feminine affixes taken up next [in sequence], he states: striyām.

"This is a governing heading (adhikāra)" — the meaning is: this sūtra exists [only] for the sake of anuvṛtti (continuation) into the following sūtras "ajādyataṣṭāp" (A 4.1.4) and the rest; it is not an independent injunction (svatantra-vidhi). "As far as (yāvat)" — to the question "how far does this adhikāra extend?" he says "samartha[ānām]." "yāvat" is used in the sense of a limit (avadhi): the meaning is "up to [i.e., before] 'samarthānāṃ prathamād [vā]' (A 4.1.82)."

Here the following is to be noted. "A being possessed of breasts and [head-]hair is a woman (strī); one that is [body-]hairy is held to be a man (puruṣa); and that which lies between the two, in the absence of both, is the neuter (napuṃsaka)" — such is the popular (laukika) gender (liṅga) of feminine and masculine, defined by this definition and consisting of a particular configuration of bodily parts (avayava-saṃsthāna-viśeṣa). "In the absence of that" = when both of those are absent; "that which lies between the two" = that which resembles [both] — that is the neuter.

This popular gender is not applicable (na upayujyate) in this śāstra: [1] because it is set aside (bādha) in the case of insentient things such as khaṭvā (bed, fem.) and mālā (garland, fem.), so that [on it] the feminine affixes would [wrongly] fail to apply (strī-pratyaya-anāpatti); and [2] because [on it], in words such as dārān (accusative plural of dāra, "wife," grammatically masculine), the substitution of n [for the s of the śas ending] by "tasmāc chaso naḥ puṃsi" (A 6.1.103) would [wrongly] fail to apply.

Rather, the increase (vṛddhi) of the primordial qualities (prākṛta-guṇa) — sattva, rajas, tamas — is masculinity (puṃstva); their diminution (apacaya) is femininity (strītva); their mere persistence [in equilibrium] (sthiti-mātra) is neuterness (napuṃsakatva). Hence too the saying: "in the general case (sāmānya), the neuter [is used]" — taking the mere persistence, i.e. the equilibrium of increase and decrease (utkarṣa-apakarṣa), even where the substance (sattva) is present. Its meaning is: when one intends to express the mere persistence common to the three states (avasthā-traya) — increase, decrease, and their equilibrium (sāmya) — the neuter results. Such a triad of states is of purely positive concomitance (kevalānvayin) [admitting no counter-instance], since the usage "ayaṃ padārthaḥ" (this entity, masc.), "iyaṃ vyaktiḥ" (this individual, fem.), "idaṃ vastu" (this thing, neut.) is universal.

And this gender resides in the referent alone (artha-niṣṭha). This is stated in the Bhāṣya: "Difference of gender is observed [as arising] from difference of word for one and the same meaning, and from difference of constituent parts." [Kaiyaṭa explains:] because, for one and the same object, a diversity of words is seen — "puṣyaḥ" (masc.), "tārakā" (fem.), "nakṣatram" (neut.); and because, in kuṭī / kuṭīra and the like, upon the accretion of a constituent element such as the repha (r), a difference of gender is seen — the gender is something distinct from breasts, [head-]hair, and the like: this is the meaning, says Kaiyaṭa. The usage "the word is masculine (puṃliṅga)" and so on is to be understood through a figurative identification (abheda-upacāra) of signified (vācya) and signifier (vācaka).

Objection: since the properties of increase and the rest are mutually contradictory (viruddha) and so cannot coexist (samāveśa-ayoga) in one [object], a single [object] could not come to bear two or three genders (dvi-tri-liṅgatā). Response: not so, because in one and the same object, through difference of moment (kṣaṇa-bheda), the coexistence of even all three properties is possible. And it is said in the Bhāṣya: "No sattva-property or the like remains fixed anywhere even for a moment, so long as [the thing] is subject to growth or to loss (apāya)."

Nor should it be argued: "this being so, [an object] would not bear two or three genders simultaneously (yugapat)" — because in [linguistic] usage the existence of the referent contemporaneous [with the utterance] is not what prompts (prayojikā) [the gender-usage]; for if it were, usage concerning past and future [things] would be abolished. That some word is to be used only of a referent qualified by a single gender, another of one qualified by two genders, another of one qualified by three — this is to be learned from the Liṅgānuśāsana treatise. And the [technical] convention (saṅketa) for these words "puṃs," "strī," "napuṃsaka" in this śāstra — like [the convention for] "vṛddhi" and the rest — is likewise to be known from the Liṅgānuśāsana alone. And it is said in the Bhāṣya: "One must, at all events, adopt some settled doctrine of one's own (svakṛtānta)" — such is the grammarians' settled position (siddhānta). ("kṛtānta [means] Yama and settled doctrine," says the Amara[kośa].)

There, since — instead of forming a short designation (laghu-saṃjñā) like ṭi, ghu, bha, and the rest — a long designation (mahā-saṃjñā) [strī, puṃs, napuṃsaka] is employed, by the very force of employing a long designation (mahā-saṃjñā-karaṇa-sāmarthya), the popular gender too, [defined] by "possessed of breasts and hair" and so on, is resorted to here, where possible (sati saṃbhave). Otherwise, in "paśunā yajeta" (one should sacrifice with an animal), even in the case of a female individual, since the masculinity and the rest — consisting in the increase of sattva and so forth — is not lost, there would be no conflict with the negation governed by "āṅo nāstriyām," and so a female animal too would [wrongly] become liable to immolation (ālabhyeta). All this we have discussed in [our] Adhvaramīmāṃsā-kutūhala-vṛtti, in the fourth [adhyāya], first pāda, in the adhikaraṇa [beginning] "tathā liṅgam."

This gender, though threefold, is — like genus (jāti) and individual (vyakti) — a property of the meaning of the prātipadika (nominal stem) alone. For if [gender] were the meaning of the affix (pratyaya-artha), it would become primary (pradhāna); and then, in ajā, khaṭvā, and the like, the experientially attested cognition of "ajā" and the rest as delimited by identity (tādātmya) with [a substance] qualified by femininity would be contradicted. Moreover, in words such as mātṛ, duhitṛ, svasṛ, go, and the like, a meaning qualified by femininity is cognized even without any affix such as ṭāp; so the prātipadika must there necessarily possess the [denotative] power (śakti) [to express femininity], and [were gender the affix's meaning] it would then be prolix (gaurava) to posit a further power in ṭāp and the rest as well. The Liṅgānuśāsana sūtras too — such as "ṛkārāntā mātṛduhitṛsvasṛyātṛnanāndaraḥ" and "prāvṛḍvipruḍaktiviṣaḥ" — are seen to concern the base (prakṛti) alone. And precisely for this reason, in "kṛdikārād aktinaḥ" (A 4.1.45) the term "aktinaḥ" (excluding ktin) is of the type stated "for a purpose other than that" (atadartha); otherwise, since femininity is [already] expressed by ktin itself, ṅīp would not apply [in any case], and so [the explicit exclusion] would obviously be purposeless.

Nor should it be argued: "even so, since femininity is expressed by the base itself, how [can] ṭāp and the rest [apply]?" — because what is [already] expressed by the base is not thereby a distinguisher (avyāvartaka) [precluding the affix], just as with dvau ("two") and the like; otherwise the injunction of ṭāp and the rest would be purposeless. And so femininity here is denoted by the prātipadika alone, while ṭāp and the rest are merely its manifesters (dyotaka). Thus the rule (niyama) is: when ṭāp and the rest are present, cognition of femininity necessarily [arises] — but not the rule that [femininity is cognized] only when ṭāp and the rest are present.

translator notes

translator The prohibitive rule cited as 'āṅo nāstriyām' is left without a numbered Aṣṭādhyāyī reference: it could not be securely identified from the passage, and references are not to be invented (§13).
textual Several evident digitization artifacts are translated per their intended readings: 'ऊत्कार्ष' for utkarṣa; 'अद्वरमीमांसाकुतूहर' for Adhvaramīmāṃsākutūhala (the author's own ritual-exegesis work).

SK 454 · A 4.1.4V

अजाद्यतष्टाप् ॥ ४५४ ॥

ajādyataṣṭāp

ajādyataṣṭāp — 4.1.4. ṭāp [the feminine affix -ā] is added [to denote the feminine] to prātipadikas that are ajādi (beginning with ajā) and to those ending in short a (ataḥ).

Rule. ṭāp is added, in the feminine, after an ajādi word (a word of the list beginning with ajā) and after any prātipadika ending in short a. ṭāp is heard as ā: ṭ and p are markers.

Example.

aja (a-final) + ṭāp → markers dropped → aja + ā → the two a-sounds merge into one long ā → ajā.

khaṭva → khaṭvā.

bāla → bālā.

Applies when / blocked by. The ajādi list is named for a reason: it blocks the ī-affixes that later rules would give those words. Bhaṭṭoji sorts the list into two kinds:

word	feminine by this rule	what it would otherwise take
ajā, eḍakā, aśvā, caṭakā, mūṣikā	ṭāp	the ṅīṣ for species-words (SK 518)
bālā, vatsā, hoḍā, mandā, vilātā	ṭāp	the ṅīp for words of early age (SK 478)

The femininity must belong to the ajādi word itself. In pañcājī "a group of five goats" it belongs to the collective named by the compound, not to ajā; so the compound takes ṅīp by SK 479, not ṭāp.

Bhaṭṭoji's commentators add supplementary rules (vārttikas) to the list. phala after sam, bhastrā, ajina, śaṇa or piṇḍa takes ṭāp: saṃphalā, bhastraphalā (the ā of bhastrā shortened by SK 1001). puṣpa after sat, ac, kāṇḍa, prānta, śata or eka takes ṭāp: satpuṣpā, prākpuṣpā, pratyakpuṣpā. śūdrā takes ṭāp when it names the caste and is not preceded by mahat; when it means "wife of a śūdra" it is śūdrī (see SK 504), and mahāśūdrī keeps ī. Further: kruñcā, uṣṇihā, devaviśā; jyeṣṭhā, kaniṣṭhā, madhyamā even for a wife; kokilā even as a species. mūla after the negative nañ takes ṭāp: amūlā.

Watch out. Not every ī-feminine is taught in this chapter. kartrī and daṇḍinī get their ṅīp from ṛnnebhyo ṅīp (SK 306), which you met in chapter 9.

Siddhānta-kaumudī

अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत्स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाप् स्यात् । अजाद्युक्तिर्ङीषो ङीपश्च बाधनार्था । अजा । अतः - खट्वा । अजादिभिः स्त्रीत्वस्य विशेषणान्नेह । पञ्चाजी । द्विगोः SK 479 इति ङीप् । अत्र हि समासार्थसमाहारनिष्ठं स्त्रीत्वम् । अजा । एडका । अश्वा । चटका । मूषिका । एषु जातिलक्षणो ङीष् प्राप्तः । बाला । वत्सा । होडा । मन्दा । विलाता ।एषु वयसि प्रथमे SK 478 इति ङीप् प्राप्तः ॥

When the feminine (strītva) is what is to be denoted (vācya) by the ajādi [words] or by [a prātipadika] ending in short a, then, that [feminine] being what is expressed (dyotya), ṭāp is [added]. The mention of "ajādi" serves to block (bādhana) ṅīṣ and ṅīp. — ajā [is an ajādi example]. "ataḥ" (a-ending): khaṭvā. — Because the feminine is qualified by the ajādi [word] [i.e. must belong to the ajādi word itself], [ṭāp does] not [apply] here: pañcājī — [rather] ṅīp by "dvigoḥ" (SK 479); for here the feminine inheres in the collective (samāhāra), the meaning of the compound [not in the word ajā]. — ajā, eḍakā, aśvā, caṭakā, mūṣikā: in these, the ṅīṣ characterized by a species (jāti) would [otherwise] apply [but is blocked by the ajādi ṭāp]. — bālā, vatsā, hoḍā, mandā, vilātā: in these, the ṅīp [that would apply] by "vayasi prathame" (SK 478, denoting first/early age) would [otherwise] apply [but is blocked].

vārttika

सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात्

(vārttika) sam-bhastrā-ajina-śaṇa-piṇḍebhyaḥ phalāt — [ṭāp, not ṅīṣ, comes] after the word phala when it follows sam, bhastrā, ajina, śaṇa, or piṇḍa.

(वार्तिकम्) ॥ संफला । भस्त्रफला । ङ्यापोः SK 1001 इति ह्रस्वः ।

(vārttika [result]) saṃphalā; bhastraphalā — with shortening (hrasva) by "ṅyāpoḥ" (SK 1001).

vārttika

सदच्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात्

(vārttika) sad-ac-kāṇḍa-prānta-śata-ekebhyaḥ puṣpāt — [ṭāp, not ṅīṣ, comes] after the word puṣpa when it follows sat, ac, kāṇḍa, prānta, śata, or eka.

(वार्तिकम्) ॥ सत्पुष्पा । प्राक्पुष्पा । प्रत्यक्पुष्पा ॥

(vārttika [result]) satpuṣpā; prākpuṣpā; pratyakpuṣpā.

vārttika

शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः

(vārttika) śūdrā cāmahatpūrvā jātiḥ — And [the word] śūdrā [takes ṭāp] when it is a species term (jāti) not preceded by mahat.

(वार्तिकम्) ॥ पुंयोगे तु शूद्री । अमहत्पूर्वा किम् ? महाशूद्री । क्रुञ्चा । उष्णिहा । देवविशा । ज्येष्ठा । कनिष्ठा । मध्यमेति पुंयोगेऽपि । कोकिला जातावपि ॥

(vārttika [discussion]) But in [mere] connection with a male (puṃyoga) [it is] śūdrī [with ṅīṣ]. Why "not preceded by mahat"? [To exclude] mahāśūdrī. — kruñcā, uṣṇihā, devaviśā. — jyeṣṭhā, kaniṣṭhā, madhyamā [take ṭāp] even in puṃyoga. kokilā [takes ṭāp] even when [denoting] a species (jāti).

vārttika

मूलान्नञः

(vārttika) mūlān nañaḥ — [ṭāp, not ṅīṣ, comes] after [the word] mūla when it follows the negative particle nañ.

(वार्तिकम्) ॥ अमूला । ऋन्नेभ्यो ङीप् SK 306 ॥ कर्त्री । दण्डिनी ॥

(vārttika [result]) amūlā. — [Now, following the sūtra order:] "ṛnnebhyo ṅīp" (SK 306): kartrī, daṇḍinī.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 120–121

—समासार्थसमाहारनिष्ठमिति । नन्वजहत्स्वार्थायां वृत्तौ समाहारोऽप्यजाद्यर्थ एवेति चेत् । मैवम् । तथापि तस्य पदान्तरसमभिव्याहारापेक्षया वहिरङ्गत्वात् टाब्बिधेस्त्वन्तरङ्गे चरितार्थत्वात् । कथं तर्हि परमाजेति चेत् । प्रागुत्पन्नस्यैव टापस्तत्र श्रवणात् । अत्यजा निरजेत्यत्र तदन्तत्वप्रयुक्तप्रावित्यवेहि । न च पञ्चाजीत्यत्रापि तथास्त्विति वाच्यम् । ‘द्विगोः’ इति डीपा वाधितत्वात् ॥—चटकेति । न चात्र ‘प्रत्ययस्थात्’—इतीकारः शङ्कः । ‘चटकाया ऐरक्’ इति लिङ्गादिहैव निपातनाद्वा तदप्रवृत्तेः । एवं च क्षिपकादिषु चटकेति पठनं नातीवावश्यकमिति नव्याः ॥—मूषिकेति । ‘वृश्चिकृषोः किकन्’ इत्यधिकारे ‘मुषेर्दार्धश्च’ इति किकनि इकारमध्यो मूषिकाशब्दः । यस्तु ‘मूष स्तेये’ इति दीर्घोपधात्संज्ञायां कुनि मूषकशब्दो माधवेनोक्तस्ततोऽप्ययं टाप् । प्रत्ययस्थादितीत्वं तु विशेषः ॥ केचिद् कुन्नन्तोऽसावजादिगणे पाठं न प्रयुङ्क्ते गणे तत्पाठस्य जातिलक्षणडीष्वाधनार्थत्वात्संज्ञाया अजादित्वात् । तथा चादन्तत्वादेव कुन्नन्ताद्याप् सिध्यतीत्याहुः ॥ तच्चिन्त्यम् । व्याघ्रीत्यादिवत्संज्ञात्वेऽपि जातित्वानपायात् ॥—भस्त्रफ तत्र द्योत्ये इति—प्रत्ययार्थत्वे हि तस्य विशेष्यतापत्तिः, द्योत्यस्य तु विशेषणत्वमिति आकरे स्पष्टम् । अतएव वागादिषु विनापि टापं तद्द्योधो भवति वाच्यत्वे हि वाचकाभावात्स न स्यादिति भावः । बाधनार्थेति—येननाप्राप्तिन्यायेनेति भावः । चटकेति—क्षिपकादित्वादिस्वं नेति शब्देन्दुशेखरे लेति । भल्लेव फलानि यस्या इति विप्रहः ॥—उच्यापोरिति । एतच्च ‘फल निष्पत्तौ’ इति धातौ माधवग्रन्थे स्थितम् ॥ ‘पाककर्णं—’ इत्यत्र भाष्ये तु दीर्घं एव दृश्यते ॥—सदच्छाण्डेति । सत्प्राक्काण्डेति पाठो नादर्तव्य इति ध्वनयनुदाहरति—प्रत्यक्पुष्पेति । अत्र नव्याः । ‘संभल्ला—’ इत्यादि वचनद्वयं ‘मूलान्नञ्चः’ इति वक्ष्यमाणं च ‘पाककर्णं’ इत्यनेन प्राप्तस्य ङीपो निषेधार्थं तत्रैव सूत्रे भाष्ये पठितमपि फले विशेषाभावादिहैव ग्रन्थकारैः पठितम् । न चैतावताऽजायन्तर्गणसूत्राणीति भ्रमः कार्यः । तथात्वे मानाभावात् । किं तु वार्तिकान्येवेमानीत्याहुः ॥—शूद्रा चेति । शूद्रशब्दग्रापमुत्पादयति जातिश्चेत् । महत्पूर्वस्तु न जातिश्चेदितीहापि संबध्यते । तेन महती शूद्रा महाशूद्रेति भवत्येव ॥—पुंयोगे त्विति । पुंयोगश्च दाम्पत्यरूप एवेति न नियमः, किंतु जन्यजनकभावोऽपि गृह्यते । तथा च स्मृतिः । ‘वैश्याशूद्रोच्छु राजन्यान्माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ’ इति ॥—महाशूद्रीति । ‘आमीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा’ इत्यमरः । इह ‘अमहत्पूर्वा’ इति व्यर्थं, महाशूद्रशब्दो हि समुदित एवाभीरलजातौ वर्तते । तत्रावयवस्यानर्थकतया शूद्रशब्दार्थसमवेतस्त्रीलाभावेन टापः प्रसक्त्यभावात् । न च तदन्तविधिज्ञापनाय तदिति वाच्यम् । अनुपसर्जनाधिकारेणैव तदन्तविधिज्ञापनादिति दिक् ॥ अत्र नव्याः ‘शूद्रा च’ इत्यादिवचनम् ‘अजायतः—’ इति सूत्रस्थं वार्तिकमेव, न त्विदं गणसूत्रमित्याहुः ॥—कुञ्चेत्यादि । त्रयोऽमी हलन्ता इत्येके । भाष्ये तु ‘कुञ्चानालभेत’ ‘उण्णिहककुभौ’ इत्यादिप्रयोगमुदाहृत्याऽदन्ता अपि स्वीकृताः ॥ पचायचा इगुपधलक्षणेन कप्रत्ययेन च यथासंभवमदन्तत्वात् ॥—पुंयोगेऽपीति । यदा ज्येष्ठादयः प्रथमजातादौ वर्तन्ते तदादन्तत्वादेव टाप् सिद्धः । यदा तु ज्येष्ठस्य स्त्रीलादिविवक्षा तदा पुंयोगलक्षणो ङीप् प्राप्तः सोऽप्यनेन वाच्यते इति सूचयितुमपिशब्दः ॥—मूलान्नञः । नञः किम् । शतमूली ॥—अमूलेति । ओषधिजातिरियम्

Bālamanoramā

अजाद्यतष्टाप् - अजाद्यतष्टाप् । अजः=अजशब्दः-आदिर्येषां ते अजादयः, ते च अच्चेति समाहारद्वन्द्वात्षष्ठी ।ङ्यात्प्रातिपदिका॑दित्यतः प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणतमजादिभिरता च विशेष्यते । तदन्तविधिः । तत्राऽद्विषयेसमासप्रत्ययविधौ तदन्तविधे प्रतिषेधो वक्तव्यः॑ इति निषेधो न,उगिद्वर्णग्रहणवर्ज॑मित्युक्ते । ङ्याब्ग्रहणं तु नानुवर्तते,स्त्रिया॑मित्यधिकारे तयोर्विधेयत्वात् । नच अजादिभिः प्रातिपदिकस्य विशेषणेऽपि तदन्तविधिर्नास्ति, 'समासप्रत्ययविधौ' इति निषेधात्,ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ती॑ति च निषेधादिति वाच्यं, 'शूद्रा' चामहत्पूर्वा जाति॑रित्यत्र अमहत्पूर्वेति वचनेना.ञत्र तदन्तविधिज्ञापनात् । किंच 'स्त्रियां व्यक्तौ' गम्यमानाया॑मिति नार्थः । तर्हि अजा खट्वेत्यादौ अजत्वाद्याकरेण वस्तुतः स्त्रीव्यक्तौ गम्यमानायां टाबादिप्रत्ययाः स्युः । ततश्च टाबादिप्रत्ययेषु प्रयुज्यमानेषु स्त्रीत्वस्य भानं न नियतं स्यात् । अतः स्त्रियामिति भावप्रधानो निर्देशः । स्त्रीत्वे इति यावत् । तदाह — अजादीनामित्यादिना । अजाद्यन्तानामित्यर्थः । द्योत्ये इति । उक्तरीत्या स्त्रीत्वस्य प्रातिपदिकार्थत्व#आदिति भावः । उक्तं च भाष्ये-॒स्त्रियां यत्प्रातिपदिकं वर्तते, तस्माट्टाबादयो भवन्ति स्वार्थे॑ इति । टाप्स्यादिति ।प्रत्ययः॑,परश्चे॑त्यधिकृतम् । कस्मात्परो भवतीत्याकाङ्क्षायां संनिधानादजादिभ्योऽदन्ताच्चेति बोध्यम् । नन्वजादिगणेअज॑, 'अआ' इत्याद्यदन्तपाठो व्यर्थः, अदन्तत्वादेव सिद्धेरित्यत आह — अजाद्युक्तिरिति । 'वयसि प्रथमे'जातेरस्त्रीविषया॑दित्यादिवक्ष्यमाणस्य ङीपो ङीषश्च अदन्तटाबपवादस्य बाधनार्थमजादिग्रहणमित्यर्थः । एवंच अदन्तटाबपवादौ ङीप्ङीषौ, तयोरप्यजादिटाबपवाद इति फलति । अजशब्दश्छागजातौ वर्तते । अजा छागी तुभच्छागबस्तच्छगलका अजे॑ इत्यमरः । अजशब्दाट्टाप्, टपावितौ । सवर्णदीर्घः । व्यपदेशिवत्त्वादजान्तत्वम् । अत इति । 'उदाहरणं वक्षयते' इति शेषः । खट्वेति । खट काङ्क्षायाम्अशू प्रुषिलटिकणिखटिविशिब्यः क्वन् । खट्वशब्दोऽदन्तः । तस्माट्टापि सवर्णदीर्घः ।शयनं मञ्चपर्यङ्कपल्यङ्काः खट्वया समाः॑ इत्यमरः । ननुप्रत्ययः॑,परश्चे॑त्यनुवृत्तौ दिग्योगपञ्चम्या युक्तत्वादजादिभ्योऽतश्च टाप्स्यात्स्त्रीत्वे द्योत्ये इत्यर्थ एव युक्तः, तथाच 'अजाद्यतः' इति षष्ठआश्रयणमयुक्तमित्यत आह — अजादिभिरिति । 'अजाद्यत' इति षष्ठीमाश्रित्य अजादीनामदन्तस्य च वाच्ये स्त्रीत्वे टाबित्येवमजादिभिः स्त्रीत्वस्य विशेषणादित्यर्थः । पञ्चाजीति । पञ्चानामजानां समाहार इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इत्यादिना द्विगुः । अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः॑ इति स्त्रीत्वम् । 'द्विगोः' इति ङीप् ।यस्येति चे॑त्यकारलोपः । नन्वत्र समासेऽजशब्दसत्त्वात्तद्वाच्यमेव स्त्रीत्वमित्यत आह-अत्रेति । हि=यतोऽच्र =पञ्चाजशब्दे समासार्थभूतो यः समाहारस्तन्निष्ठं स्त्रीत्वं पञ्चाजेति समुदायस्य वाच्यं नत्वजशब्दस्य, अतोऽत्र न टाबित्यर्थः । नचोक्तरीत्या तदन्तविधिसत्त्वादजशब्दान्तस्य पञ्चाजेति समासस्य ग्रहणात्तद्वाच्यत्वं स्त्रीत्वस्येति वाच्यं, सत्यपि तदन्तविधावजादीनां श्रुतत्वेन स्त्रीत्वस्य तद्विशेषणताया एव न्याय्यत्वात् ।अजादिभ्यष्टापस्त्रीत्वेद्योत्ये॑ इति व्याख्याने तु स्त्रीत्वस्य अजादिशब्दवाच्यत्वाऽलाभात्समाहारनिष्ठमपि स्त्रीत्वमादाय टाप्स्यादिति भावः । अथाजादीनुदाहरति — अजेत्यादिना । एडकेति ।मेढ्रोरभ्रोरणोर्णायुमेषवृष्णाय एडके॑ इत्यमरः । अस्य स्त्रीत्वे कोसान्तरं मृग्यम् । अओति । 'वाम्यआआ वडव#आ' इत्यमरः । चटकेति । चटकः पक्षिजातिविशेषः । अस्य जातिशब्दस्य स्त्रीत्वं मृग्यम् । अमरस्तुचटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका॑ इत्याह । मूषिकेति ।चुचुन्दरी गन्धमूषी दीर्घेदेही तु मूषिका॑ इत्यमरः । एषु जातीति । अजादिपञ्चसुजातेरस्त्री॑ति ङीष् प्राप्तः स अजादिटापा बाध्यत इत्यर्थः । बालादयः प्रथमवयोवचनाः, तत्र होढादित्रयस्य प्रथमवयोवाचित्वे कोशो मृग्यः । एष्विति । बादिपञ्चसु 'वयसि प्रथमे' इति ङीप् प्राप्तः सोऽजादिटापा बाध्यत इत्यर्थः ।सम्भस्त्रेति ।पाककर्णे॑ति सूत्रभाष्ये पठितमिदं वार्तिकमर्थतः संगृहीतम् । 'सम्' 'भस्त्र' 'अजिन' 'शण' 'पिण्ड' एतेभ्य परो यः फलशब्दस्तस्मादपिपाककर्णे॑ति ङीष् न भवति, किंतु टाबेवेत्यर्थः । सम्फलेति । समृद्धानि फलानि यस्या इति विग्रहः । भस्त्रफलेति । भस्त्रेव फलानि यस्या इति विग्रहः ।भस्त्रा चर्मप्रसेविका॑ इत्यमरः । ननु भस्त्राशब्दस्य नित्यस्त्रीत्वाद्भाषितपुंस्कत्वाऽभावात्स्त्रियाः पुंव॑दिति पुंवत्त्वस्याऽप्रसक्तेः कथं ह्रस्व इत्यत आह — ङ्यापोरिति ।ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुल॑मिति ह्रस्व इत्यर्थः । अजिनफला, शणफसा, पिण्डफला-ओषधिविशेषसंज्ञाः । सदच्काण्ड । अयमपि पाककर्णे॑ति सूत्रपठितवार्तिकार्थसङ्ग्रहः । 'सत्'अच्॒काण्ड॒॑प्रान्त॒॑शत॒॑एक॑ — एतेभ्यः परो यः पुष्पशब्दस्तस्तमादपिपाककर्णे॑ति ङीष् न भवति, किन्तु टाबेवेत्यर्थः । सत्पुष्पेति । सन्ति पुष्पाणि यस्या इति विग्रहः । अचेति लुप्तनकारोऽञ्चुधातुर्गृह्रत इत्यभिप्रेत्य उदाहरति — प्रक्पुष्पेति । प्राञ्चिपुष्पाणि यस्या इति विग्रहः । प्रत्यक्पुष्पेति । प्रत्यञ्चि पुष्पाणि यस्या इति विग्रहः । काण्डपुष्पा । प्रान्तपुष्पा । शतपुष्पा । एक पुष्पा ।शूद्रा च । 'अजाद्यतः' इति प्रकृतसूत्रे पठितं वार्तिकमेतत् । शूद्रजातिर्वाच्या चेदमहत्पूर्वाः शूद्रशब्दः स्त्रियां टापं लभते । जातिलक्षणङीषोऽपवादः । शूद्रात् स्वभार्यायां विधिनोढायामुत्पन्ना स्त्री शूद्रा ।जाति॑रित्यस्य प्रयोजनमाह-पुंयोगे त्विति । शूद्रस्य स्त्रीत्येव पुंयोगात्स्त्रियां वृत्तौ जातिवाचित्वाऽभावान्न टाप् किन्तुपुंयोगादास्त्र्याया ङीषेवेत्यर्थः । महाशूद्रीति । महती च सा शूद्रा चेति विग्रहः । कर्मधारयःपुंवत् कर्मधारये॑ति पुंवत्त्वम् । अत्र महत्पूर्वत्वान्न टाप् । किन्तु जातिलक्षणङीषेव ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा॑इत्यमरः । नृपाच्छूद्रायामुत्पन्ना उग्रा, तस्या ब्राआहृणादुत्पन्नः आभीरः । स्त्री चेदाबीरी । अत्र जातीग्रहणस्य, अमहत्पूर्वग्रहणस्य च प्रयोजनविचारः शब्देन्दुशेखरे भाष्यप्रदीपोद्द्योते च स्फुटः । क्रुञ्चेति । क्रुञ्चशब्दः चकारान्ताःऋत्विक॑इत्यादिना क्विबन्तः पक्षिजातिविशेषे वर्तते ।यत्क्रोञ्चमिथुनादेकमवधीः काकममोहित॑मिति रामायणे । उष्णिह्शब्दो हकारान्तश्छन्दोविशेषेऋत्विक्इत्यादिना क्विन्नन्त एव । देवविश्शब्दः शकारान्तः गणविशेषात्मकमरुत्सु वर्ततेमरुतो वै देवानां विशः॑इति श्रुतेः । एतेषामदन्तत्वाऽभावादप्राप्ते टापि तद्विधानार्थमजादिषु पाठः ।॒ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति सूत्रभाष्ये त्वेषां त्रयाणामदन्तत्वमास्थितमिति ॒॑वष्टि भागुरिरल्लोप॑मिति श्लोकव्याख्यावसरे प्रपञ्चितमनुपदमेव । ज्येष्ठेति । यदा ज्येष्टादिशब्दाः प्रथमोत्पन्नादौ वर्तन्ते तदाऽदन्तत्वादेव टाप् सिद्धः । यदा तु ज्येष्ठस्य स्त्रीत्यादिविवक्षा तदापि पुंयोगलक्षणं ङीषं बाधित्वा टाबर्थमिह पाठ इत्यर्थः । कोकिलेति । कोकिलशब्दस्य जातावपि जातिलक्षणङीषं बादित्वा टाबर्थमिह पाठ इत्यर्थः । मूलान्नञ इति ।पाककर्णे॑ति सूत्रे पठितं वार्तिकमेतत् । नञः परो यो मूलशब्दस्तस्मात्पाककर्णेति॑ङीष् न भवति, किन्तु टाबेवेत्यर्थः । अमूलेति । अविद्यमानं मूलं यस्या इति विग्रहेनञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः॑इति बहुव्रीहिः । अत्रसम्भस्त्रेति,सदच्काण्डेति, मूलान्नञ इति च वार्तिकत्रयं॒॑पाककर्णे॑ति सूत्रभाष्यपठितमपि फले विशेषाऽभावादजादिगणे मूवे प्रपञ्चितम् । न चैतान्यजाद्यन्तर्गणसूत्राणीति भ्रमितव्यम् । अजादिराकृतिगणः । तेन 'न मु ने' इति सूत्रभाष्ये 'टायामादेश' इति भाष्यप्रयोगः सिद्धः । अत एव च पूर्वमीमांसायां द्वितीयस्य प्रथमपादेस्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवताभिधानत्वा॑दिति स्तुतशस्त्रीधिकरणेवशावद्वा गुणार्थं स्या॑दिति गुणसूत्रव्याख्यावसरे शाबरभाष्यभट्टवार्तिकयोःछागाय वपाया॑इत्यूहानुक्रमणं सङ्गच्छते । अत एव च ब्राहृमीमासायां प्रथमस्य चतुर्थपादेचमसवदविशेषा॑दित्यधिकरणे शाङ्करभाष्यवाचस्पत्ययोरजायां छागेति टाबन्तः प्रयोग उपपन्नः । अन्यथा जातिलक्षणङीष्प्रसङ्गादित्यास्तां तावत् । 'ऋन्नेभ्यः' इति सूत्रमजन्तस्त्रीलिङ्गाधिकारे प्रसङ्गाद्व्याख्यातम्, इह तु सूत्रक्रमात्पुनस्तदुपन्यासः ।

ajādyataṣṭāp — [Analysis of the sūtra:] "ajā = the word ajā [is] the first of which" — these are the ajādi [group]; "and ac" [= at, the a-ending] — so [ajādyataḥ] is a genitive (ṣaṣṭhī) from a samāhāra-dvandva [of ajādi and at]. "prātipadikāt", carried forward (anuvṛtti) from "ṅyāp-prātipadikāt" and transformed into the genitive, is qualified by "ajādi" and by "at" (a-ending); [this yields] the tadanta-vidhi. There, in the domain of the a-ending [at], the prohibition [of the vārttika] "in a rule about a compound or an affix (samāsa-pratyaya-vidhi), the prohibition of the tadanta-vidhi is to be stated" does not [apply], because it is qualified by "except for the mention of a marker-letter (ugit) or a phoneme (varṇa)" [and "at" is a phoneme-mention]. But the mention of ṅī and āp [from ṅyāp-prātipadikāt] does not carry forward, because within the adhikāra "striyām" those two [affixes] are themselves what is to be enjoined (vidheya).

Nor should it be objected that, even though the prātipadika is qualified by the ajādi [words], the tadanta-vidhi does not hold — [whether] because of the prohibition "in a rule about a compound or affix", or because of the prohibition "with a prātipadika that is explicitly mentioned (grahaṇavat), there is no tadanta-vidhi." [This objection fails,] because the tadanta-vidhi here is indicated (jñāpita) by the very word "amahatpūrvā" (not-preceded-by-mahat) in "śūdrā cāmahatpūrvā jātiḥ." Moreover, "striyām" does not mean "when a female individual (vyakti) is understood." [If it did,] then in "ajā", "khaṭvā", etc. the affixes ṭāp etc. would apply [only] when a female individual were actually understood through [properties] such as being-a-goat (ajatva); and consequently, when the ṭāp-etc. affixes are being employed, the cognition (bhāna) of the feminine would not be invariable (na niyata). Therefore "striyām" is a designation predominating in the abstract notion (bhāva-pradhāna), amounting to "when the feminine (strītva) [is to be denoted]." So [Bhaṭṭoji] states this with "ajādīnām…" — meaning "of [prātipadikas] ending in the ajādi [words]." On "dyotye" (to be denoted): the idea is that, in the manner stated, the feminine is [part of] the meaning of the prātipadika (prātipadika-artha). And it is stated in the Bhāṣya: "the ṭāp-etc. affixes come, in their own meaning (svārtha), after a prātipadika that denotes the feminine."

On "ṭāp syāt": "pratyaya" (an affix) and "paraḥ ca" (and following) are in force by adhikāra. To the expectation "after what does it come?", it is to be understood, from proximity (sannidhāna), "after the ajādi [words] and after an a-ending [stem]." Objection: In the ajādi-gaṇa the listing of a-ending words (such as aja) is purposeless, since [ṭāp] is already established by their being a-ending. To this [Bhaṭṭoji] says "ajādyuktiḥ": the mention of ajādi serves to block the ṅīp and ṅīṣ — to be stated later in "vayasi prathame", "jāter astrīviṣayāt", etc. — which are exceptions (apavāda) to the ṭāp [that applies] to an a-ending [stem]. And thus it results that ṅīp and ṅīṣ are exceptions to the a-ending ṭāp, and the ajādi ṭāp is in turn an exception to those two. The word aja denotes the goat-species (chāga-jāti); [Amara:] "ajā, chāgī … [are names for the she-goat]." From the word aja, ṭāp [is added]; ṭ and p are its markers (it). [Then] homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha) [→ ajā]. Its being aja-ending [for tadanta purposes] is by vyapadeśivadbhāva.

On "ataḥ": supply "an example will be stated." On "khaṭvā": from [the root] khaṭ, "to desire", [with] kvan by "aśū-pruṣi-…-bhyaḥ kvan"; the word khaṭva is a-ending, and from it, on adding ṭāp, [there is] savarṇa-dīrgha [→ khaṭvā]. [Amara:] "śayanam, mañca-… are synonyms of khaṭvā."

Objection: Since "pratyaya" and "paraḥ ca" carry forward, and since [ajādyataḥ] fits an ablative of direction-connection (dig-yoga-pañcamī), the [proper] sense is just "ṭāp comes after the ajādi [words] and after an a-ending [stem], the feminine being denoted"; and so taking "ajādyataḥ" as a genitive is unjustified. To this [Bhaṭṭoji] replies with "ajādibhiḥ": taking "ajādyataḥ" as a genitive — "ṭāp [comes] when the feminine is to be denoted *by* the ajādi [words] and *by* an a-ending [stem]" — thus, because the feminine is qualified by the ajādi [word itself].

On "pañcājī": in the analysis "a collective (samāhāra) of five goats (pañcānām ajānām)", [there is] a dvigu by "taddhitārtha…" etc. The feminine [of the compound] is by "a dvigu whose final member ends in short a is desired to be feminine." Then ṅīp by "dvigoḥ", and elision of the a (akāra-lopa) by "yasyeti ca" [→ pañcājī]. Objection: Since in this compound the word aja is present, the feminine is precisely what is denoted by it [aja, so ṭāp should apply]. To this [Bhaṭṭoji] says "atra": "hi" = because; in the word pañcāja, the feminine that inheres in the collective (samāhāra) — which is the meaning of the compound — is what is denoted by the aggregate "pañcāja", not by the [single] word aja; therefore ṭāp does not [apply] here. Nor should it be said that, since (as stated) the tadanta-vidhi holds, the compound "pañcāja" ending in the word aja is taken up, and so the feminine is denoted by that [aja-ending compound]; — because, even granting the tadanta-vidhi, the ajādi [words] being what is [explicitly] heard (śruta), it is only proper that the feminine be a qualifier of that [ajādi word itself]. But on the [alternative] explanation "ṭāp [comes] after the ajādi [words] when the feminine is to be denoted" [construing it as ablative, not genitive], since the feminine's being-denoted-by-the-ajādi-word is not required, ṭāp would apply even taking the feminine that inheres in the collective. Such is the idea [and this is why the genitive reading is preferred].

Now [Bhaṭṭoji] exemplifies the ajādi [words] with "ajā" etc. On "eḍakā": [Amara:] "meḍhra, urabhra, uraṇa, ūrṇāyu, meṣa, vṛṣṇi, eḍaka [are names for the ram]"; another lexicon (kośa) is to be sought for its feminine use. On "aśvā": [Amara:] "vāmī, aśvā, vaḍavā [the mare]." On "caṭakā": caṭaka is a particular species of bird; the feminine of this species-word is to be sought — though Amara states "caṭaka is the kalaviṅka (sparrow); its female is caṭakā." On "mūṣikā": [Amara:] "cucundarī, gandhamūṣī; but the long-bodied one is mūṣikā (mouse)." On "in these, the [ṅīṣ] characterized by a species": in these five ajādi [words] the ṅīṣ [that would apply] by "jāter astrī…" is blocked by the ajādi ṭāp. The words bālā etc. denote the first/early age; among them a lexicon is to be sought for the three hoḍā etc. as denoting the first age. On "eṣu": in these five, bālā etc., the ṅīp [that would apply] by "vayasi prathame" is blocked by the ajādi ṭāp.

On "sam-bhastra…": this vārttika, read in the Bhāṣya on the sūtra "pāka-karṇa…", is here summarized in substance (arthataḥ). Meaning: after the word phala that follows sam, bhastra, ajina, śaṇa, or piṇḍa, the ṅīṣ [taught] by "pāka-karṇa…" also does not occur; rather, only ṭāp. On "saṃphalā": analysis "she whose fruits are abundant (samṛddhāni phalāni yasyāḥ)." On "bhastraphalā": analysis "she whose fruits are like a bellows (bhastrā iva phalāni yasyāḥ)"; [Amara:] "bhastrā is a leather bag/bellows (carma-prasevikā)." Objection: Since the word bhastrā is inherently feminine (nitya-strītva) and lacks bhāṣita-puṃskatva (also having been used as masculine), the masculine-treatment (puṃvadbhāva) by "striyāḥ puṃvat…" does not obtain — how then the shortening (hrasva)? To this [Bhaṭṭoji] replies "ṅyāpoḥ": the shortening is by "ṅyāpoḥ saṃjñā-cchandasoḥ bahulam." ajinaphalā, śaṇaphalā, piṇḍaphalā — names of particular herbs (oṣadhi-viśeṣa).

"sad-ac-kāṇḍa…" — this too is a summary of the meaning of the vārttika read on the sūtra "pāka-karṇa…". Meaning: after the word puṣpa that follows sat, ac, kāṇḍa, prānta, śata, or eka, the ṅīṣ by "pāka-karṇa…" also does not occur; rather, only ṭāp. On "satpuṣpā": analysis "she whose flowers exist / are good (santi puṣpāṇi yasyāḥ)." Intending that by "ac" the root añc(u), with its n elided, is meant, [Bhaṭṭoji] exemplifies "prākpuṣpā": analysis "she whose flowers face forward (prāñci puṣpāṇi yasyāḥ)." On "pratyakpuṣpā": analysis "she whose flowers face backward (pratyañci puṣpāṇi yasyāḥ)." [Further:] kāṇḍapuṣpā, prāntapuṣpā, śatapuṣpā, ekapuṣpā.

"śūdrā ca…" — this vārttika is read on the present sūtra "ajādyataḥ." If the śūdra species (jāti) is what is to be denoted, then the word śūdra, not preceded by mahat, obtains ṭāp in the feminine — [this being] an exception (apavāda) to the ṅīṣ characterized by a species (jāti). A woman born of a śūdra [father] in his own wife married by [proper] rite is a śūdrā. [Bhaṭṭoji] states the purpose of "jāti" with "puṃyoge tu": [in the case] "the wife of a śūdra" — where [śūdrī] applies to the female merely through connection with a male (puṃyoga) — because it does not there denote a species, ṭāp does not [apply]; rather, only ṅīṣ, by "puṃyogād ākhyāyām." On "mahāśūdrī": analysis "she who is great and is a śūdrā (mahatī ca sā śūdrā ca)", a karmadhāraya; the masculine-treatment (puṃvat) is by "puṃvat karmadhāraye." Here, being preceded by mahat, ṭāp does not [apply]; rather, only the ṅīṣ characterized by a species. [Amara:] "ābhīrī, however, is mahāśūdrī, [used] alike for the species and for the puṃyoga." A woman born of a king (nṛpa) in a śūdrā is an ugrā; from her, [a child] born of a brāhmaṇa is an ābhīra; if female, ābhīrī. The examination of the purpose of the mention "jāti" and of the mention "amahatpūrva" here is set out clearly in the Śabdenduśekhara and in the Uddyota on the Bhāṣya-pradīpa.

On "kruñcā": the word kruñc, ending in c, is kvip-ending by "ṛtvik-…" etc., and denotes a particular species of bird (heron); as in the Rāmāyaṇa: "since (yat) you killed one of the krauñca-pair, [it being] deluded by passion (kāma-mohita)." The word uṣṇih, ending in h, denotes a particular meter (chandas); [it is] kvin-ending, [again] by "ṛtvik-…" etc. The word devaviś, ending in ś, denotes the Maruts, who constitute a particular troop (gaṇa); as per the śruti: "the Maruts are indeed the viś (clan) of the gods." Since these lack a-ending (adantatva), ṭāp not otherwise applying, they are listed in the ajādi [group] in order to enjoin it. But in the Bhāṣya on the sūtra "ṅyāp-prātipadikāt", the a-ending-ness of these three is maintained — as expounded just above (anupadam eva), on the occasion of explaining the verse "vaṣṭi bhāgurir allopam." On "jyeṣṭhā": when the words jyeṣṭha etc. denote the first-born etc., then ṭāp is established simply by their a-ending-ness; but when the intention is "the wife of a jyeṣṭha (eldest)" etc., then too — blocking the ṅīṣ characterized by puṃyoga — they are listed here for the sake of ṭāp. On "kokilā": the word kokila is listed here for the sake of ṭāp, blocking the ṅīṣ characterized by a species even when [it denotes] a species (jāti).

On "mūlān nañaḥ": this vārttika is read on the sūtra "pāka-karṇa…". Meaning: after the word mūla that follows the nañ, the ṅīṣ by "pāka-karṇa…" does not occur; rather, only ṭāp. On "amūlā": in the analysis "she for whom no root exists (avidyamānaṃ mūlaṃ yasyāḥ)", [there is] a bahuvrīhi with optional elision of the final member by "nañ-o'sty-arthānāṃ vācyo vā ca uttarapada-lopaḥ." Here the three vārttikas — "sam-bhastra…", "sad-ac-kāṇḍa…", and "mūlān nañaḥ" — although read in the Bhāṣya on the sūtra "pāka-karṇa…", have been expounded [instead] at the head of the ajādi-gaṇa, since there is no difference in the result (phala). And one should not be deluded into thinking that these are sub-gaṇa sūtras internal to the ajādi [group]. The ajādi is an ākṛti-gaṇa (an open, illustrative list). Thereby the Bhāṣya usage "ṭāyām ādeśaḥ" in the Bhāṣya on the sūtra "na mu ne" is established [as valid]. And precisely for this reason, in the Pūrva-mīmāṃsā — in the first pāda of the second [adhyāya], in the stutaśastra-adhikaraṇa on "stutaśastrayos tu saṃskāro yājyāvad devatābhidhānatvāt", on the occasion of explaining the guṇa-sūtra "vaśāvad vā guṇārthaṃ syāt" — the enumeration of the modification (ūha) "chāgāya vapāyāḥ" in the Śābara-bhāṣya and the Bhaṭṭa- vārttika is consistent. And precisely for this reason, in the Brahma-mīmāṃsā — in the fourth pāda of the first [adhyāya], in the adhikaraṇa "camasavad aviśeṣāt" — the ṭāp-ending usage "ajāyāṃ chāgā" in the Śāṅkara-bhāṣya and in Vācaspati is justified (upapanna); otherwise there would be the undesired application of the ṅīṣ characterized by a species. Let this suffice. — The sūtra "ṛnnebhyaḥ" [ṛnnebhyo ṅīp] was explained incidentally (prasaṅgāt) in the section on the a-ending (ajanta) feminines; here, however, it is restated (upanyāsa) again in accordance with the sūtra-order.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 121 अञ्चतेस्त्विति—नलोपिनोऽञ्चतेरित्यर्थः । २ वनो र चेति—ग्दं सूत्रे न ङीप्विधायकं, किंतु ‘ऋन्नेभ्यः’ इति प्राप्तङीव- नुवादेन तत्संनियोगशिष्टरमावमात्रविधायकम् । उभयविधौ गौरवात् । वन्चात्रार्थवानेव गृध्रते तेन मघोनीत्यादौ नातिप्रसङ्गः ।

translator notes

textual Several embedded Amara-kośa and lexical citations are partly garbled in the digital source (e.g. the she-goat, ram, and mare synonym-lists); their grammatically load-bearing content (the example word and its gender/derivation) is preserved, while corrupt synonym strings are represented with ellipses rather than emended.

SK 455 · A 4.1.6V

उगितश्च ॥ ४५५ ॥

ugitaśca

ugitaś ca — And [ṅīp is the feminine affix] after a prātipadika that is ugit, i.e., one having an it-marker drawn from the uk-pratyāhāra (u, ṛ, ḷ).

Rule. After a prātipadika that ends in an ugit item, ṅīp is added in the feminine. An ugit is an item whose marker is a vowel of the pratyāhāra uk (u, ṛ, ḷ). The participle affix śatṛ is ugit (its marker is ṛ), so every at-participle qualifies.

Example.

bhū + śatṛ → bhavat → ends in the ugit śatṛ → bhavat + ṅīp → bhavat + ī → the augment num is inserted by SK 446 → bhavantī.

Likewise pacantī, dīvyantī.

Applies when / blocked by. A root can be ugit too, but the "ac" in ugidacām (SK 361) restricts ugit-operations on a root to √añc alone. So ukhāsrat "falling from the pot" and parṇadhvat (made with the zero affix kvip, the root's n dropped by SK 415) take no ṅīp; but √añc does: prācī, pratīcī.

Siddhānta-kaumudī

उगिदन्तात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । पचन्ती । भवन्ती । दीव्यन्ती । शप्श्यनोः SK 446 इति नुम् । उगिदचाम् SK 361 इति सूत्रेऽज्ग्रहणेन धातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यञ्चतेरेव इति नियम्यते । तेनेह न । उखास्रत् । क्विप् । अनिदिताम् SK 415 इति नलोपः । पर्णध्वत् । अञ्चतेस्तु स्यादेव । प्राची । प्रतीची ॥

After a prātipadika ending in an ugit [element], ṅīp is [added] in the feminine. Examples: pacantī, bhavantī, dīvyantī — the num [augment being added] by "śap-śyanoḥ [...] nityam" (SK 446). In the sūtra "ugidacām" (SK 361), by the mention of "ac" [i.e. the pratyāhāra], it is restricted (niyama) thus: if the ugit-operation is to apply to a dhātu (root), then it applies only to añcati (√añc). Therefore it does not [apply] here: ukhāsrat — [with] kvip; n-lopa by "aniditām" (SK 415); parṇadhvat. But for añcati it does apply [ṅīp]: prācī, pratīcī.

Tattvabodhinī

NSP p. 121

—उगितश्च । उगिच्छब्देन प्रातिपदिकं विशेष्यते विशेषणेन तदन्तविधिः । न च प्रत्ययविधौ प्रतिषेधः शङ्काः । अनुपसर्जनादित्यनेन स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिरस्तीति ज्ञापनात्, ‘उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्’ इति ‘येन विधिः—’ इति सूत्र एवोक्तलाच्चेत्याशयेनाह—उगिदन्तादिति । तत्रोगित् प्रातिपदिकं प्रत्ययश्चेति द्विविधं संभवति । आये उगिदन्ते—भवन्तं महान्तं चातिकान्ता अतिभवती अतिमहतीत्युदाहरणं, सर्वादिगणे ‘भवतु’ इति पाठाद्भवच्छब्दस्योगित्वव्यपदेशः महच्छब्दस्य तु शतृवद्भावात् । न चैवं ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इति निषेधात् केवलाभ्यां भवन्महच्छब्दाभ्यां ङीप् न स्यादिति वाच्यम् । प्रातिपदिकाप्रातिपदिकसाधारणेन शब्दमात्रमुगित्पदाभिधेयमित्युक्तनिषेधाप्रवृत्तेरित्याशयेनोदाहरति—भवतीति । द्वितीयमुगिदन्तमुदाहरति—पचन्तीति । पचेर्लटः शतरि ‘कर्तरि शप्’ । यदि तु सर्वादिगणे भवतु इति उगित् पठितः सः ‘भातेर्ङवतुः’ इति व्युत्पाद्यते, तदा भवतीति द्वितीयोगिदन्तस्याप्युदाहरणं भवत्येव । शत्रन्तात्तु भवतेर्ङापि ‘शप्इयनोः—’ इति नित्यो नुम् । भवन्ती ॥—उखास्नदित्यादि । उखायाः संसते पर्णेभ्यो ध्वंसते । ‘संसु ध्वंसु अवसंसने’ ‘वसुसंसु—’ इति दलम्

Bālamanoramā

उगितश्च - उगितश्च । उक् प्रत्याहारः । उक् इद्यस्य स उगित् ।॒उगित॑ इति पञ्चम्यन्तम्, ते प्रातिपदिकादित्येतद्विशेष्यते, तदन्तविधिः ।उगिद्वर्णग्रहणवर्ज॑मित्युक्तेः 'समासप्रत्ययविधौ' इति प्रतिषेधो न । पूर्वसूत्रान्ङीबित्यनुवर्तते । तदाह-उगिदन्तादिति । उगिद्द्विविधं, प्रातिपदिकं प्रत्ययश्च । तत्र प्रातिपदिकमुदाहरति — भवतीति । सर्वादिगणे 'भवतु' इत्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकं पठितं, तस्य व्यपदेशिवत्त्वे उगदन्तत्वान्ङीप् । ङपावितौ ।आच्छीनद्योर्नुम्॒शप्श्यनोर्नित्य॑मिति नुम्न, शत्रन्तत्वाऽभावात् ।उगिदचा॑मित्यपि न सर्वनामस्थानत्वाऽभावात् । अथ द्वितीयमुगितमुदाहरति-पचन्तीति । पचेर्लटः शतरि शषि पररूपे पचच्छब्दः । तत्र शतृप्रत्यय उगित्, तदन्तं पचदिति प्रातिपदिकमिति तस्मान्ङीपिशप्श्यनोर्नि॑मिति नुमिति भावः । यदि तु सर्वादिगणे पठितं भवतु इत्येतत्भातेर्डवतुः॑इति व्युत्पाद्यते, तदा उगित्प्रत्ययान्तस्यैवोदाहरणं बोध्यम् । भूधातोः शतरि शपि ऊकारस्य गुणेऽवादेशे भवच्छब्दान्ङीपि तु,शप्श्यनोर्नित्य॑मिति नुमि भवन्तीति रूपम् । नच भवच्छब्दस्याऽप्युत्पन्नत्वे तस्य कथं व्यपदेशिवत्त्वेनोगिदन्तत्वं,व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेने॑ति वचनादिति वाच्यं, प्रातिपदिकस्य तत्तत्स्वरूपेण ग्रहण एव तत्प्रवृत्तेः । 'उगिदचामिति सूत्र' इत्यादिग्रन्थो हलन्ताधिकारे गोमच्छब्दनिरूपणे व्याख्यातः । तेनेति । अञ्चुव्यतिरिक्तधातोरुगित्कार्याऽभावलाभेनेत्यर्थः । उखेति । उखा=कुण्डी । उखायाः रुआंसते, पर्णाद्ध्वंसतेइति विग्रहः ।पिठरं स्थाल्युखा कुण्ड॑मित्यमरः ।रुआंसु ध्वंसु अवरुआंसने॑ । सुपीत्यनुवृत्तौक्विप्चे॑ति क्विप्, उपपदसमासः, सुब्लुक्,अनिदिता॑मिति न लोपः, हल्ङ्यादिना सोर्लोपः,वसुरुआंसु॑इति दत्वमिति भावः । स्यादेवेति ।ङी॑बिति शेषः । प्राचीति । प्रपूर्वादञ्चतेः 'ऋत्विक' इत्यादिना क्विन्,अनिदिता॑मिति नलोपः । उगित्त्वान्ङीप्,अचः॑इत्यकारलोपेचौ॑इति दीर्घः ।

ugitaś ca — uk is a pratyāhāra. "ugit" = that which has uk as its it (uk id yasya sa ugit). "ugitaḥ" is in the ablative; it qualifies "prātipadikāt" [carried forward], hence the tadanta-vidhi [a prātipadika ending in an ugit element]. Because of the dictum "excepting the grasping of an ugit as a sound (ugid-varṇa-grahaṇa-varjam)," the prohibition [of tadanta-vidhi] "in a samāsa- or affix-rule (samāsa-pratyaya-vidhau)" does not [obtain here]. The word ṅīp is carried forward (anuvṛtti) from the previous sūtra. He states this with "ugidantāt" (ending in ugit). An ugit is of two kinds: a prātipadika and an affix (pratyaya). Among these he illustrates the prātipadika [kind] with "bhavatī": in the sarvādi list, "bhavatu" is entered as an underived (avyutpanna) prātipadika; treating it as denotatively equivalent (vyapadeśivadbhāva), because it ends in ugit, ṅīp [is added]. (ṅ and p are its it-markers.) num by "ācchīnadyor num / śap-śyanor nityam" does not [apply], since [bhavatu] is not śatṛ-ending; and "ugidacām" [num] also [does] not [apply], since there is no sarvanāmasthāna [here].

Next he illustrates the second [kind of] ugit [i.e. an ugit affix] with "pacantī": from √pac, in laṬ, with śatṛ [and] śap, by pararūpa [single substitution] the word "pacat" [results]; there the affix śatṛ is ugit, and the prātipadika "pacat" ends in it (tadanta), so from that [there is] ṅīp, and num by "śap-śyanoḥ [...]" — this is the sense. But if the "bhavatu" read in the sarvādi list is [instead] derived by "bhāter ḍavatuḥ," then [bhavatī] is to be understood as an example only of [a word] ending in an ugit affix. From √bhū, with śatṛ [and] śap, the ū undergoing guṇa and av-substitution, [giving] the word "bhavat"; then with ṅīp and num by "śap-śyanor nityam," the form is bhavantī. Objection: granting that "bhavat" too is derived, how can it end in ugit by denotative-equivalence, given the statement "vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena" [denotative-equivalence does not operate with a prātipadika]? — [This is not to be raised,] because that [equivalence] operates precisely when a prātipadika is grasped by its own specific form. The passage beginning "the sūtra ugidacām [...]" has been explained in the section on the halanta [aṅga], in the treatment of the word "gomat."

"tena" (therefore) — meaning: by obtaining the absence of the ugit-operation for any root other than √añc. "ukhā" — ukhā = a pot (kuṇḍī); the analysis (vigraha): "it falls from the pot" (ukhāyāḥ sraṃsate), "it falls from the leaf" (parṇād dhvaṃsate). Amara: "piṭhara, sthālī, ukhā, kuṇḍa" [are synonyms]. [The roots:] "sraṃsu, dhvaṃsu" [in the sense] "avasraṃsana" (falling). With "supi" carried forward, kvip by "kvip ca"; the upapada-samāsa; luk of the sup; n-lopa by "aniditām"; lopa of the [nominative] su by "hal-ṅyādi [...]"; and d-substitution by "vasu-sraṃsu [...]" — this is the sense. "syād eva" (it does indeed apply) — "ṅīp" is to be supplied [as subject]. "prācī" — from √añc preceded by pra, kvin by "ṛtvik [...]"; n-lopa by "aniditām"; because [añc] is ugit, ṅīp; on the a-lopa by "acaḥ" and the lengthening (dīrgha) by "cau" [→ prācī].

SK 456 · A 4.1.7V

वनो र च ॥ ४५६ ॥

vano ra ca

vano ra ca — 4.1.7: After [a prātipadika ending in] van, [the feminine ṅīp is added] and there is also r (repha) as the substitute for the final [n].

Rule. After a prātipadika ending in van, or ending in a word that ends in van, ṅīp is added, and r replaces the final n. "van" here stands for all three affixes ṅvanip, kvanip and vanip, which are all heard as van.

Example.

sutvan "soma-presser" → the compound atisutvan "she who has surpassed the presser" → atisutvan + ṅīp → final n → r → atisutvarī.

atidhīvarī; śarvarī.

Applies when / blocked by. A paribhāṣā (a rule about reading rules) is invoked: when an affix is named, the rule reaches the whole form beginning with the base the affix was added to and ending in that affix. Since van qualifies "prātipadika", a stem that ends in a van-word (atisutvan) is covered too. Two vārttikas limit the rule. First, no ṅīp and no r after a van added to a root ending in a haś consonant (a soft consonant): avāvā brāhmaṇī (from √oṇṛ with vanip, the nasal turned to ā by SK 2982), rājayudhvā. Second, in a bahuvrīhi the rule is optional: bahudhīvarī or bahudhīvā; in the second form the affix is the ḍāp of SK 461.

Siddhānta-kaumudī

वन्नन्तात्तदन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् स्यात् रश्चान्तादेशः । वन्निति ङ्वनिप्क्वनिप्वनिपां सामान्यग्रहणम् । [(परिभाषा - ) प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम्] । तेन प्रातिपदिकविशेषणात्तदन्तान्तमपि लभ्यते । सुत्वानमतिक्रान्ता अतिसुत्वरी । अतिधीवरी । शर्वरी ।

After a prātipadika ending in van (van-anta), or ending in [a word] ending in that (tad-anta), the ṅīp is added in the feminine (striyām), and r (repha) is the substitute for the final [n] (anta-ādeśa). — "van" [in the sūtra] is a general designation (sāmānya-grahaṇa) for [the three suffixes] ṅvanip, kvanip, and vanip. — [Paribhāṣā:] "In the mention of a suffix (pratyaya-grahaṇa), there is grasping of [the aggregate] that begins with that [base] from which the suffix is enjoined and that ends in [that suffix]" (pratyaya-grahaṇe yasmāt sa vihitas tad-ādes tad-antasya grahaṇam). — By this [paribhāṣā], since [van-anta] qualifies "prātipadika," [a word] ending in [a van-ending word] (tad-anta-anta) is also obtained. — [Examples:] sutvānam atikrāntā ("she who has surpassed the soma-presser") → atisutvarī; atidhīvarī; śarvarī.

vārttika

वनो न हश इति वक्तव्यम्

(vārttika) vano na haśaḥ — "It should be stated: after the van [enjoined] from a haś-ending [root], [there is] no [ṅīp and r]."

(वार्तिकम्) ॥ हशन्ताद्धातोर्विहितो यो वन् तदन्तात्तदन्तान्ताच्च प्रातिपदिकात् ङीप् रश्च नेत्यर्थः । ओणृ अपनयने । वनिप् । विड्वनोः SK 2982 इत्यात्वम् । अवावा ब्राह्मणी । राजयुध्वा ॥

(vārttika) Meaning: after a prātipadika ending in the van that is enjoined after a root ending in a haś [consonant], or ending in [a word] ending in that, the ṅīp and the r do NOT [apply]. — [Example:] √oṇṛ (apanayane, "to remove"); [suffix] vanip; by "viḍvanoḥ [anunāsikasyāt]" (SK 2982) the ā- substitution (āt) [for the nasal]. → avāvā brāhmaṇī. — rājayudhvā.

vārttika

बहुव्रीहौ वा

(vārttika) bahuvrīhau vā — "[The rule applies] optionally in a bahuvrīhi."

(वार्तिकम्) ॥ बहुधीवरी । बहुधीवा । पक्षे डाप् वक्ष्यते ॥

(vārttika) bahudhīvarī; bahudhīvā. In the alternative (pakṣe) [where ṅīp and r do not apply], the ḍāp will be stated.

Tattvabodhinī

NSP p. 121–122

—वनो र च । वन्निति प्रत्ययेन तदन्तं प्रातिपदिकं गृह्यते । वन्नन्तेन लधिकृतप्रातिपदिकविशेषणात्तदन्तविधिरित्याह—वन्नन्तात्तदन्ताचेति । ‘येन विधिस्तदन्तस्य’ इत्यत्र ‘स्वं रूपम्’ इति सूत्रात्समित्यनुवर्त्य स्वस्य चेति व्याख्यानादुभयं लभ्यत इति भावः । यदि तु वन्नन्तमेव व्यपदेशिवद्भावेन वन्नन्तान्तमित्युच्यते, तर्हि ‘येन विधिः—’ इत्यत्र समित्यनुवर्त्य स्वस्य चेति न व्याख्येयम् ॥ न चात्र ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इति निषेधः शङ्काः तस्य प्रातिपदिकमात्रविधिविषयत्वात्, वन्नन्तस्य वस्तुतः प्रातिपदिकत्वेऽपि सूत्रे गृहीतस्य वन इत्यस्य प्रातिपदिकलाभावाच्चेत्याहुः ॥—सामान्यग्रहणमिति । सूत्रे वन इत्यनुवन्धरहितस्य ग्रहणात्तदनुवन्धपरिभाषा नोपतिष्ठत इति भावः ॥ वन्महणे वन्नन्तं वन्नन्तान्तं च कथं लभ्यत इत्याशङ्कायामाह—प्रत्ययग्रहणे इत्यादि ॥ —तेनेति । वन्नन्तेनेत्यर्थः ॥—तदन्तान्तमपि लभ्यत इति । ‘स्त्रियाम्’ इत्यधिकारे ‘ग्रहणवता प्रातिपदिकेन—’ इति निषेधो न प्रवर्तते ‘अमहत्पूर्वा’ इत्यादिज्ञापकादिति भावः । अन्ये त्वाहुः । वचन्तस्य वस्तुतः प्रातिपदिकत्वेऽपि सूत्रे गृहीतस्य वन इत्यस्य प्रातिपदिकत्वं नास्तीत्युक्तत्वात् ‘प्रहणवता—’ इति निषेधशङ्कैव नास्तीति ॥—सुत्वानमिति । ‘सु-यजोर्डुनिप्’ । ‘अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे—’ इति समासः ॥—अतिधीवरीति । दधातोः ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ इति क्रन्तिप् । ‘धुमास्था—’ इतीत्त्वम् ॥ भाष्ये तु ध्यायतेः क्रन्तिपि संप्रसारणमिति’ स्थितम्—॥ नस्य रेफादेशे कृतेऽप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् ‘अल्लोपोऽनः’ इति प्राप्नोत्यनो नकारान्तविशेषणात्तु न भवतीति ‘श्वयुवमधोनाम्—’ इत्यत्रैव व्युत्पादितम् ॥—शर्वरीति । शृधातोः ‘अन्येभ्योऽपि—’ इत्यनेनैव वनिप् गुणे कृते रपरत्वे च हशन्तात् परत्वेऽपि हशन्ताद्विहितत्वाभावात् डीव्रयोरत्र निषेधो न ॥—वनो न हश इति । अवहुव्रीह्यर्थोऽयमारम्भः । वहुयज्वेत्यादौ तु ‘अनो वहुव्रीहेः’ इति डीपो निषेधे रेफस्याप्यप्रवृत्तेः ॥—राजयुध्वेति । राजानं योधितवती ‘राजनि युधि कृष्यः’ इति डुनिप् ॥—वहुव्रीहौ वेति । ‘अन्यतरस्याम्’ इति योगविभागादिदं लभ्यते, नलपूर्वं वचनमिति वक्ष्यते ॥—वहुधीवरीति । वहवो धीवानो यस्यां नगर्यामिति विग्रहः ॥—पक्षे डाविति । ‘डावुभाभ्याम्—’ इति सूत्रेण । तथा च द्विवचने वहुधीवर्यौ वहुधीवानौ वहुधीवे इति रूपत्रयं भवतीति भावः ॥—द्विपादिति । द्वौ पादौ यस्या इति वहुव्रीहौ ‘संख्यासुपूर्वस्य’ इति पादशब्दस्यान्तलोपः, ङीपि भलात् ‘पादः पत्’

Bālamanoramā

वनो र च - वनोर च । वनः र चेति च्छेदः ।र॑इति लुप्तप्रथमाकम्, अकार उच्चारणार्थः । चकारात्ङीप्समुच्चीयते ।वन॑इति पञ्चम्यन्तम् । तेन वन्प्रत्ययान्तं तदन्तं च विवक्षितम् ।प्रातिपदिका॑दित्यधिकृतम् । तदाह-वन्नन्तादित्यादिना । अन्तादेश इति ।प्रकृते॑रिति शेषः । नान्तत्वादेव ङीप्प्राप्तः, तत्संनियोगेन रेफमात्रमिह विधेयम् । सामान्येति । अनुबन्धविनिर्मुक्तवन॑ग्रहणस्य त्रिष्वपि साधारणत्वादिति भावः ।ननु वन्ग्रहणेन वन्प्रत्ययान्तं तदन्तं च कथं लभ्यत इत्यत आह-प्रत्ययग्रहणे इति । यस्मात्प्रकृतिभूताच्छब्दाद्यः प्रत्ययो विहितः तदादेः=स प्रकृतिभूतः शब्द आदिर्यस्य तस्य , तदन्तस्य=स प्रत्ययोऽन्तो यस्य समुदायस्य, तस्य च ग्रहणम् । प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य तन्मध्यवर्तिनश्च ग्रहणमित्यर्थः ।तिड्डतिङ॑इत्यत्र तिङ्ग्रहणेन शबादिविकरणस्यापि ग्रहणार्थं तदादिग्रहणम् ।यस्मात्प्रत्ययविधि॑रिति सूत्रे इयं परिभाषा भाष्ये स्थिता । तेनेति । वन्नन्तेन प्रातिपदिकादित्यधिकृतस्य विशेषणात्पुनस्तदन्तविधिलाभावादिति भावः । नचैवं सति वन्नन्तस्य कथं लाभ इति वाच्यं,यनविधिस्तदन्तस्ये॑त्यत्रस्वं रूप॑मित्यतः॒स्व॑मित्यनुवर्त्त्य विभक्तिविपरिणामेन स्वस्य चेति व्याख्यानादिति भानः । तदेतदपिशब्देन सूचितम् । वन्नन्तमेव व्यपदेशिवत्त्वेन वन्नन्तान्तमिति केचित् ।ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ती॑ति तुस्त्रिया॑मित्यस्मिन्नधिकारे न प्रवर्तते,शूद्रा चामहत्पूर्वा जातिः॑इत्यत्र अमहत्पूर्वेति लिङ्गात् । अथ वन्नान्तान्तमुदाहरति-सुत्वानमिति । 'षुञ् अभिषवे' 'सुजयोङ्र्वनिप्'ह्रस्वस्य पिति कृती॑ति तुक् । सुत्वन्शब्दः । सुत्वानमतिक्रान्ता इति विग्रहेअत्यादयः॑इति समासः । सुब्लुकि, ङीप्, नकारस्य रत्वम्, इतिसुत्वरीति रूपम् । अतिधीवरीति ।डुधाञ्धारणपोषणयोः॑,अन्येभ्योऽपि दृश्यते॑इति भाषायामपि क्वनिप् ।घुमास्था॑इति ईत्त्वम् । धीवानमतिक्रान्ता इति विग्रहे 'अत्यादयः' इति समासः । ङीब्राश्च, अतिधीवरीति रूपम् । भाष्ये तुध्यायतेः क्वनिपि संप्रसारणे 'हलः॑इति दीर्घ' इति स्थितम् । शर्वरीति ।शृ हिंसायाम्,आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च॑,अन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति भाषायामपि वनिप्,सार्वधातुकार्धधातुकयोः॑ इति गुणः,वनो र चे॑ति ङीब्राश्च । वन्नन्तस्योदाहरणमेतत् ।अतिशर्वरी॑ति पाठे तु इदमपि वन्नन्तातन्तस्योदाहरणम् । सुत्वरी, धीवरी, शर्वरीति वन्नन्तस्योदाहरणानि । वनो नेति । पूर्ववद्वन्नन्तं वन्नन्तान्तं च गृह्रते । 'हश' इति पञ्चमी, तेन च धातोरित्यधिकृत्य विहितेवनाऽऽक्षिप्तं धातोरित्येतद्विशेष्यते, तदन्तविधिः । ङीबिति रश्चेति चानुवर्तते । तदाह — हशन्तादित्यादिना । विहितविशेषणस्य प्रयोजनं दर्शयन्वन्नन्तोदाहरणं दर्शयितुमाह — ओणृ इत्यादिना । वनिबिति ।अन्येभ्योऽपि दृश्यते इत्यनेने॑ति शेषः । आवावेति । ओण् इत्यस्मद्वनिपिविड्वनोरनुनासिकस्या॑दिति णकारस्य आत्त्वे ओकारस्यावादेशे 'अवावन्' शब्दः । स्त्रीत्वस्फोरणायब्राआहृणी॑ति विशेष्यम् । अत्र ओण् इति धातोर्हशन्ताद्वन् विहितः, तदन्तत्वान्न ङीब्रात्वे, किंतु राजवद्रूपम् ।हशन्ताद्धातोः परो यो व॑न्निति व्याख्याने तु आत्वे सति वनो हशः परत्वाऽभावान्निषेधो न स्यादिति भावः । वन्नन्तान्तमुदाहरति-राजयुध्वेति । राजानं योधितवतीत्यर्थः । भूते कर्मणि क्विबित्यनुवर्तमाने 'राजनि युधिकृञः' इति क्वनिप् । कर्मीभूते राजनि उपपदे युधेः कृञ्श्च क्वनिबिति तदर्थः । उपपदसमासे सुब्लुकि राजयुध्वन्शब्दः । अत्र हशो विहितो वन्, तदन्तो युध्वन्शब्दः, तदन्तो राजयुध्वन्शब्दः, अतो न ङीब्राआदेशावित्यर्थः । बहुव्रीहौ वा । इदं वार्तिकम् ।वनो र चे॑ति विधिर्वहुव्रीहौ वा स्यादित्यर्थः ।अनो बहुव्रीहे॑रिति निषेधस्यापवादः । बहुधीवरीति । बहवो धीवानो यस्या इति विग्रहः । बहुधीवेति । ङीब्रात्वयोरभावे राजवद्रूपम् । नच बहूनि पर्वाणि यस्याः सा बहुपर्वेत्यत्रापि हीब्रात्वविकल्पः स्यादिति वाच्यम्, 'अल्लोपोऽनः' इति उपधालोपयोग्यस्थल एवैतद्वार्तिकस्य प्रवृत्तेर्भाष्ये उक्तत्वात् । बहुपर्वन्शब्दे चन संयोगाद्वनमन्ता॑दित्यचल्लोपनिषेधात् । पक्षे इति । ङीब्रात्वाऽभावपक्षेडाबुभाभ्या॑मिति डाब्वक्ष्यत इत्यर्थः । डपावितौ । बहुधीवन्-आ इति स्थिते 'टेः' इति टिलोपे बहुधीवाशब्दात्सोर्हल्ङ्यादिलोपेबहुधीवे॑ति रमावद्रूपम् । ङीब्रात्वयोर्डापश्चऽभावेसौ बहुधीवेत्येव रूपम् । ङीब्रात्वयोर्बहुधीवरीति । औजसादिषु तु बहुधीवर्यौ-बहुधीवे बहूधीवानौ इत्यादि रूपत्रयमिति भावः ।

vano ra ca — The word-division (cheda) is "vanaḥ, ra, ca." "ra" has an elided nominative ending (lupta-prathamāka) [i.e., it stands for "raḥ"]; its a-kāra is [added] merely for pronunciation (uccāraṇārtha). By the word "ca," the ṅīp is conjoined (samuccīyate) [carried in from the governing rule]. "vanaḥ" is in the ablative (pañcamī); by that, what is intended is [a stem] ending in the van-suffix, and [a stem] ending in that. "[After a] prātipadika" is carried down as an adhikāra (adhikṛta). This he states with "van-antāt…" etc. On "anta-ādeśaḥ" (substitute for the final): supply "of the base (prakṛti)." The ṅīp is already obtained simply from [the stem's] ending in n [by the earlier rule for n-ending stems]; in conjunction with that (tat-saṃniyogena), only the r (repha) need be enjoined here. On "sāmānya[-grahaṇa]": the purport is that the mention of "van," freed of its anubandhas (anubandha-vinirmukta), is common to all three [suffixes ṅvanip, kvanip, vanip].

Objection: How, by the mention of "van," are both [a stem] ending in the van-suffix and [a stem] ending in that obtained? To this he says "pratyaya-grahaṇe." [Explaining the paribhāṣā:] "tad-ādeḥ" = of that [aggregate] whose beginning (ādi) is the base-word (prakṛti-bhūta śabda) from which the suffix is enjoined; "tad-antasya" = of that aggregate (samudāya) whose end (anta) is that suffix — [there is] grasping of that too. Meaning: there is grasping of the whole aggregate of base + suffix, and also of what stands within it [the base alone]. [Compare:] in "[tiṅ …] atiṅ," the tad-ādi-grahaṇa serves, by the mention of "tiṅ," to include the vikaraṇa (śap etc.) as well. This paribhāṣā is set down in the Mahābhāṣya on the sūtra "yasmāt pratyaya-vidhiḥ [tad-ādi pratyaye 'ṅgam]." On "tena" (thereby): the purport is that, because "van-anta" qualifies the carried-down "prātipadika," the tad-anta-vidhi is obtained once more [yielding "a word ending in a van-ending stem"]. Nor should it be objected: "If so, how is the simple van-anta [stem] itself obtained?" — for, in [the paribhāṣā] "yaṇ-vidhis tad-antasya," by carrying forward "svam" from "svaṃ rūpam [śabdasya…]" (1.1.68) and, through a change of case (vibhakti-vipariṇāma), interpreting it as "and of [the base] itself (svasya ca)," [the base itself is included too]; so [runs] the purport. All this is indicated by the word "api" [in the Kaumudī's "tad-anta-anta-m api labhyate"]. Some [hold that] the simple van-anta [stem] itself, by way of vyapadeśivad-bhāva (being treated as if it bore the designation), counts as a "van-anta-anta." But the paribhāṣā "there is no tad-anta-vidhi with a prātipadika mentioned by its own express form (grahaṇavatā prātipadikena)" does not operate in this adhikāra of "striyām," as is shown by the word "a-mahat-pūrvā" in the vārttika "śūdrā cāmahat-pūrvā jātiḥ" [which presupposes a tad-anta reading].

Now he exemplifies a stem ending in a van-ending word (van-anta-anta) with "sutvānam": √ṣuñ (abhiṣave, "to press [soma]") → by "su-yajoḥ ṅvanip" [the suffix ṅvanip after √su and √yaj], then by "hrasvasya piti kṛti [tuk]" (6.1.71) the augment tuk [before the pit kṛt-suffix] → the word "sutvan." In the analysis "sutvānam atikrāntā," the compound by "atyādayaḥ"; then luk of the sup [of sutvan within the compound]; then the ṅīp; then the substitution of r for the n (na-kārasya ratvam) — thus the form: sutvan → (compound) atisutvan → [sup-luk] → [ṅīp] → [n → r] → atisutvarī. On "atidhīvarī": [from] √ḍudhāñ (dhāraṇa-poṣaṇayoḥ, "to hold, to nourish"); by "anyebhyo 'pi dṛśyate" the kvanip [is added] even in the ordinary language (bhāṣā); by "ghu-mā-sthā-… [hali]" (6.4.66) the ī-substitution (īttva) [for the ā of the ghu-root before the hal-initial suffix] → dhīvan. In the analysis "dhīvānam atikrāntā," the compound by "atyādayaḥ"; then the ṅīp and the r-substitution (ṅīp + ra ca) → the form atidhīvarī. But in the Mahābhāṣya it is established otherwise: from √dhyai (dhyāyati), with kvanip, upon saṃprasāraṇa, the long vowel [arises] by "halaḥ [dīrghaḥ]" (6.4.2). On "śarvarī": √śṛ (hiṃsāyām, "to injure"); by "āto manin-kvanib-vanipaś ca" and by "anyebhyo 'pi dṛśyate" the vanip [is added] even in the ordinary language; by "sārvadhātukārdhadhātukayoḥ" (7.3.84) guṇa [ṛ → ar] → śarvan; by "vano ra ca" the ṅīp and the r-substitution → śarvarī. This is an example of a [simple] van-anta stem. But under the reading "atiśarvarī," this too is an example of a van-anta-anta stem. sutvarī, dhīvarī, śarvarī are the examples of the [simple] van-anta stem.

On "vano na [haśaḥ]" [the vārttika]: as before, both a van-anta and a van-anta-anta stem are grasped. "haśaḥ" is in the ablative (pañcamī); and by that, the root (dhātu) — which is implied by the "van" enjoined under the governing "dhātoḥ" (after a root) — is qualified [as haś-ending]; [this is by] the tad-anta-vidhi. [The words] "ṅīp" and "raś ca" are carried forward (anuvṛtti). This he states with "haśantāt…" etc. Showing the purpose of the qualifier "vihita" (enjoined) [i.e., "the van *enjoined* after a haś-ending root"], and in order to display an example of a van-anta stem, he says "oṇṛ…" etc. On "vanip": supply "[added] by 'anyebhyo 'pi dṛśyate'." On "avāvā": from √oṇ, with vanip, by "viḍvanor anunāsikasyāt" (SK 2982) there is ā-substitution (āt) for the ṇa-kāra [the nasal], and with the substitution of "ava" for the o-kāra, [we get] the word "avāvan." "brāhmaṇī" [the qualified noun] is [added] to make the feminine gender explicit (strītva-sphoraṇa). Here the van is enjoined after the root "oṇ," which ends in a haś [ṇ]; because [the stem] ends in that, there is neither ṅīp nor r-substitution (na ṅīb-ratve); rather, the form declines like "rājan" (rāja-vat). The purport: were one to interpret [the vārttika] as "the van that comes *after* (para) a haś-ending root," then, once the ā-substitution has taken place [ṇ → ā], since the van would no longer immediately follow a haś, the prohibition would fail to apply [— hence the interpretation uses "enjoined" (vihita), not "following"]. He exemplifies a van-anta-anta stem with "rājayudhvā," meaning "she who has fought the king" (rājānaṃ yodhitavatī). With "bhūte" (past sense) and "karmaṇi kvip" carried forward (anuvṛtti), by "rājani yudhi-kṛñaḥ [kvanip]" the kvanip [is added]; its meaning: when "rājan" stands as the object (karman) as the upapada, the kvanip is added to √yudh and √kṛñ. In the upapada-compound, after the luk of the sup, [we get] the word "rājayudhvan." Here the van is enjoined after a haś [√yudh ends in dh]; the word "yudhvan" ends in that; the word "rājayudhvan" ends in [yudhvan]; therefore neither ṅīp nor the r-substitution [applies].

"bahuvrīhau vā" — this is a vārttika, meaning: the rule "vano ra ca" applies optionally (vā) in a bahuvrīhi. It is an exception (apavāda) to the prohibition "ano bahuvrīheḥ" [which otherwise blocks the ṅīp in a bahuvrīhi]. On "bahudhīvarī": the analysis is "she who has many dhīvans" (bahavo dhīvāno yasyāḥ). On "bahudhīvā": in the absence of the ṅīp and the r-substitution, the form declines like "rājan." Nor should it be objected that the option of ṅīp and r-substitution would arise even in "bahuparvā" (she who has many joints — bahūni parvāṇi yasyāḥ); for it is stated in the Mahābhāṣya that this vārttika operates only where the elision of the penultimate by "al-lopo 'naḥ" (6.4.134) is applicable — and in the word "bahuparvan" the elision of the a is blocked by "na saṃyogād vamantāt" [since the a is preceded by a conjunct ending in v/m]. On "pakṣe" (in the alternative): meaning, in the alternative where ṅīp and r-substitution do not apply, the ḍāp [is added] by "ḍāb ubhābhyām [anyatarasyām]" — this will be stated [later]. The ḍ and p [of ḍāp] are its it-markers (anubandhas). When "bahudhīvan + ā" stands, by "ṭeḥ [luk]" (6.4.143) the ṭi-portion is elided, giving the stem "bahudhīvā"; then, after the "bahudhīvā" stem, upon the elision of the "s" (su, nom. sg.) by "hal-ṅyāb[bhyo … lopaḥ]" (6.1.68), [we get] "bahudhīvā," a form like "ramā." [Thus:] bahudhīvan + ā → [ṭi-luk] → bahudhīvā → [su-lopa] → bahudhīvā (ramā-like). In the absence of the ṅīp, the r-substitution, and the ḍāp, the nominative (sau) form is likewise simply "bahudhīvā" [but declining like rājan]. With the ṅīp and the r-substitution: bahudhīvarī. The purport: in the endings au, jas, etc. [dual, plural…], there are three [sets of] forms — bahudhīvaryau [ṅīp option], bahudhīve [ḍāp option], bahudhīvānau [rājan-like option] — and so on.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 122 १ कृतसमासान्त इति—उत्तरसूत्रे ऋच्यभिधेयायां तस्यैव संभवेनार्थाधिकारानुरोधादत्रापि स एव गृह्यते इति भावः, तेन पादयतेः किंवन्तस्य न ग्रहणम् । २ टावृचीति—अत्र अन्यतरस्यामित्यनुवर्त्यम्, तेन ऋच्यभिधेयायामेकपाद् इत्यपि भवत्येव । अनुवृत्तौ प्रमाणं तु एतत्सूत्रप्रत्याख्यानपरं ङ्याप्सूत्रस्यं भाष्यमिति द्रष्टव्यम्, एतद्विस्तरशः शब्देन्दुशेखरे । ३ न ङीविति—अयं उ.न इति च टापोऽपि निधः, स्त्रियां यत्प्राप्नोति तन्नेत्यर्थात् । अतएव सीमभ्यामित्यादौ नलोपे कृते न टाप् ।

translator notes

textual The example form is printed 'avāvā' in the vārttika-gloss (k3) and the derivation-word as 'avāvan' in the Bālamanoramā (b1), with 'āvāva' appearing in the b1 pratīka; the forms are rendered as transmitted (avāvā / avāvan) without emending the surface vowel.

SK 457 · A 4.1.8V

पादोऽन्यतरस्याम् ॥ ४५७ ॥

pādo'nyatarasyām

pādo'nyatarasyām (A 4.1.8): After [a stem ending in] pād, ṅīp is optionally (anyatarasyām) [added in the feminine].

Rule. After a prātipadika ending in pād — the compound-final form of pāda "foot", its samāsānta (compound-ending) affix already applied — ṅīp is added optionally (anyatarasyām, "in either way").

Example.

dvipād "two-footed" + ṅīp → dvipād + ī → pād becomes pad before the ī (the stem before the ī is a bha, the name a stem carries before certain vowel-initial affixes) → dvipadī.

Or no affix: dvipāt (nominative singular).

Siddhānta-kaumudī

पाच्छब्दः कृतसमासान्तस्तदन्तात्प्रतिपदिकात् ङीब्वा स्यात् । द्विपदी । द्विपात् ॥

The word pād — its samāsānta already effected — [figures here]: after a nominal stem (prātipadika) ending in that, ṅīp is added optionally (vā). → dvipadī; dvipāt.

Bālamanoramā

पादोऽन्यतरस्याम् - पादो । कृतसमासान्त इति । अन्तलोपात्मके समासान्ते कृते परिशिष्टः पाच्छशब्द इह गृह्रत इत्यर्थः । तदन्तादिति । पाच्छब्दान्तादित्यर्थः । 'पाद' इति पञ्चम्यन्तेनप्रातिपदिका॑दित्यधिकृतस्य विशेषणादिति भावः । ङीब्वा स्यादिति । 'ऋन्नेभ्यः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । द्विपदीति । द्वौ पादौ यस्या इति बहुव्रीहिः ।सङ्ख्यासुपूर्वस्ये॑ति पादशब्दान्तस्याऽकारस्य लोपः । ङीपि भत्वात्पादः पत् । द्विपदिति रूपम् । ङीबभावे तुद्विपादिति ।

pādo'nyatarasyām — On "with the samāsānta already effected": once the samāsānta consisting of the elision of the final [a] has been effected, the remaining pād word is what is taken here. On "ending in that": meaning after [a stem] ending in the pād word — because "pāda," being in the ablative (pañcamī), qualifies the governing "from a prātipadika" (prātipadikāt); this is the intent. On "ṅīp is added optionally": because [ṅīp] is carried forward (anuvṛtti) from ṛnnebhyaḥ (A 4.1.5) — this is the intent.

On dvipadī: it is a bahuvrīhi, "she who has two feet (pāda)." By saṅkhyāsupūrvasya (A 5.4.140) the a at the end of the pāda word is elided [→ dvipad]. When ṅīp [follows], because [the stem] has bha-status (bhatva), pāda [appears as] pat; the resulting form is dvipadī. But in the absence of ṅīp [when the option declines it], the form is dvipāt.

SK 458 · A 4.1.9V

टाबृचि ॥ ४५८ ॥

ṭābṛci

ṭābṛci — 4.1.9 (ṭāp + ṛci). ṭāp is [the feminine affix] after a prātipadika ending in pāda when the word ṛc ('Vedic verse') is to be denoted.

Rule. When the word means a Vedic verse (ṛc), a pāda-final stem takes ṭāp, not ṅīp. (It is kept in this group because it is the verse-counterpart of SK 457.)

Example.

dvipadā ṛk "a two-line verse"; ekapadā "a one-line verse".

Applies when / blocked by. na ṣaṭsvasrādibhyaḥ (SK 308) bars ṭāp after numerals called ṣaṭ and after svasṛ and the rest of that list: hence pañca, catasraḥ with no feminine affix. In pañca the stem's final n has already been dropped, yet the word still counts as n-final for the name ṣaṭ (SK 369), because the n-drop is treated as not having happened (asiddha) for that purpose by SK 353; so SK 308 still applies and there is no ṭāp.

Siddhānta-kaumudī

ऋचि वाच्यायां पादन्ताट्टाप् स्यात् । द्विपदा ऋक् । एकपदा । न षट्स्वस्रादिभ्यः SK 308 ॥ पञ्च । चतस्रः । पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि ष्णान्ता षट् SK 369 इति षट्संज्ञां प्रति न लोपः सुप्स्वर SK 353 इति नलोपस्यासिद्धत्वात् न षट्स्वस्रादिभ्यः SK 308 इति न टाप् ॥

When ṛc (a Vedic verse) is to be denoted, ṭāp comes after [a prātipadika] ending in pāda. — dvipadā ṛk (a two-pāda verse); ekapadā (a one-pāda verse). "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ" (SK 308) — [but ṭāp does] not [come] after ṣaṣ ('six'), svasṛ, and the rest [of that list]. [Illustrations:] pañca; catasraḥ. In "pañca", even after the elision of the n (nalopa) has been carried out, with respect to the ṣaṭ-saṃjñā by "ṣṇāntā ṣaṭ" (SK 369) the elision is treated as not having taken effect (asiddha) by "nalopaḥ supsvara[-saṃjñā-tugvidhiṣu]" (SK 353); [so the stem is still counted as n-final, receives the ṣaṭ-saṃjñā,] and hence by "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ" (SK 308) there is no ṭāp.

Tattvabodhinī

NSP p. 122

—टावृचि । पूर्वेण प्राप्तस्य ङीपोऽपवादः । यद्यपि ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्ग्रिवस्तुषु’ इति कोशात् पादसमानार्थकः पदशब्दोऽस्तीति तेनैव द्विपदा एकपदेति रूपं सिध्यति, तथापि ऋचि वाच्यायां द्विपदी द्विपादिति प्रयोगनिवृत्तये सूत्रारम्भोऽयमावश्यकः ॥—असिद्धत्वादिति । एतच्चासिद्धत्वोपवर्णनं कार्यकालपक्ष एवोपयुज्यते, न तु यथोद्देशपक्षे सकृत्कृतायाः संज्ञायाः सर्वार्थत्वेन तस्याः पुनरपेक्षाभावात् । न च पश्चात्रिति नान्तस्य कृतायामपि संज्ञायां पश्चेत्यदन्तस्य न कृतेति शङ्क्यम्, एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादित्याहुः ॥ तदसत् । एकदेशविकृतस्योपसंख्यानं हि ‘स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ’ इत्यत्र पठ्यते तच्चाल्विधौ न प्रवर्तते एवेति यथोद्देशपक्षेऽप्यसिद्धत्वावर्णनस्य युक्तत्वात् ॥—न ङीविति । पूर्वसूत्रान्नेत्यनुवर्तते इति भावः

Bālamanoramā

टाबृचि - टाबृचि । पादन्तादिति ।प्रातिपदिका॑दिति शेषः ।पादोऽन्यतरस्या॑मित्यतोऽनुवृत्तेन पाच्छब्देन प्रातिपदिकादित्यधिकृतस्य विशेषणादिति भावः ।पादोऽन्यतरस्या॑मिति ङीपोऽपवादोऽयम् । द्विपदा ऋगिति । द्वौ पादौ यस्या इति विग्रहः । एकपदेति । एकः पाटो यस्या इति विग्रहः । उभयत्रापि टापि,पादः पत् ।ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति सूत्रभाष्ये तु पादशब्दसमानार्थकं पदशब्दमवष्टभ्य प्रत्याख्यातमेतत् । नच ऋचि वाच्यायां द्विपदी द्विपादिति प्रयोगव्यावृत्त्ये एतत्सूत्रमिति वाच्यम्, एतद्भाष्यप्रामाण्येन तथाविधप्रयोगस्याऽपीष्टत्वादित्यसम् । न षडिति । इदमजन्ताधिकारे ऋकारान्तनिरूपणे व्याख्यातम् । पञ्चेति । इहान्तरङ्गत्वान्नन्तलक्षणङीपि प्राप्ते षट्त्वान्निषिद्धे 'षड्भ्यो लुक्' इति जश्शसोर्लुकि नलोपे कृतेऽदन्तत्वात्प्राप्तस्य टापः प्रतिषेधार्थमिह टाबनुवृत्तिरावश्यकीति यावत् । नच नलोपस्याऽसिद्धत्वाट्टापः प्रसक्तिरेव नेति वाच्यं, सुप्स्वसंज्ञातुग्विधिषु टाब्विधेरनन्तर्भावेन तस्मिन्कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावात् । ननुन षट्स्वरुआआदिभ्यः॑ इति न टाबित्यन्वयः ।अदन्तलक्षणष्टा॑बिति शेषः । नान्तलक्षणङीपि प्रतिषिद्दे सति जश्शसोर्लुकि नलोपे कृतेऽदन्तत्वात्प्राप्तस्य टापः प्रतिषेधार्थमिह टाबनुवृत्तिरावश्यकीति यावत् । नच नलोपस्याऽसिद्धत्वाट्टापः प्रसक्तिरेव नेति वाच्यं, सुप्स्वस्संज्ञातुग्विधिषु टाब्विधेरनन्तर्भावेन तस्मिन्कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावात् । ननुन षट्स्वरुआआदिभ्यः॑ इत्यत्र सत्यामपि टाबनुवृत्तौ कथमिह षट्संज्ञानिबन्धस्तन्निषेधः, नलोपे कृते षट्संज्ञाविरहात् । नच टाब्निषेधे कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वं शङ्क्यं, टाब्निषेधस्य सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिष्वनन्तर्भावादित्यत आह — नलोपे कृतेऽपीत्याद्यसिद्धत्वादित्यन्तम् । टाब्निषेधविधिरयं षट्संज्ञामपि विधत्ते, कार्यकालपक्षाश्रयणात् । ततश्च तस्मिन् कर्तव्ये नवोपस्याऽसिद्धत्वेन षट्संज्ञाया निर्बाधतया षट्संज्ञानिबन्धनष्टाप्प्रतिषेधोऽत्र निर्बाध इति बावः । वस्तुतस्तु नलोपस्याऽसिद्धत्वेऽपि बूतपूर्वषट्संज्ञामाश्रित्य टाब्निषेध उपपद्यते । अत एव षट्संज्ञायां नलोपाऽसिद्धत्वस्य न फलमितिनलोपः सुप्स्वरे॑ति सूत्रभाष्ये उक्तमित्याहुः ।

ṭābṛci — On "pādāntāt" ([Bhaṭṭoji's] "after [a stem] ending in pāda"): "prātipadikāt" is to be supplied. The idea is that the word "pād" — carried forward by anuvṛtti from "pādo 'nyatarasyām" [4.1.8] — qualifies the governing (adhikṛta) "prātipadikāt." This [ṭāp] is an exception (apavāda) to the ṅīp [that would come] by "pādo 'nyatarasyām."

dvipadā ṛk — the analysis is "one whose pādas are two." ekapadā — the analysis is "one whose pāda is one." In both cases, with ṭāp [added, and with] "pādaḥ pat" [6.4.130, pād → pad, applying]. — In the Bhāṣya on the sūtra "ṅyāpprātipadikāt", however, this [very sūtra ṭābṛci] is set aside as unnecessary (pratyākhyāta) by relying on the word "pada", which is synonymous with "pāda." Nor should one object that this sūtra exists in order to exclude the usages "dvipadī / dvipādī" when ṛc is denoted; for, on the authority of that Bhāṣya, such usages too are acceptable (iṣṭa).

na ṣaṭ... (i.e. "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ") — This has [already] been explained in the treatment of ṛkāra-ending [stems] within the ajanta (vowel-ending) section. pañca — Here the ṅīp characterized by a stem-final n [that would come by "ṛn-nebhyo ṅīp"], obtained by antaraṅga-status, is prohibited on account of the ṣaṭ-status; then, after the luk of jas and śas by "ṣaḍbhyo luk" [7.1.22] and the elision of n (nalopa) are carried out, ṭāp is obtained because [the stem now] ends in short 'a' (adanta); to prohibit that ṭāp, the anuvṛtti of ṭāp here [into "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ"] is necessary — this much [is the point]. Nor may one object that, because the nalopa is asiddha, there is no occasion for ṭāp at all; for, since the injunction of ṭāp is not included among [the operations] "sup, svara, saṃjñā, tuk-vidhi" [listed in "nalopaḥ supsvara..."], the nalopa is not asiddha when that [ṭāp] is to be effected.

Objection: The construction of "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ" is "na ṭāp" (no ṭāp); "the ṭāp characterized by [a stem ending in] short 'a' (adanta)" is to be supplied. [Again:] when the ṅīp characterized by a stem-final n is prohibited, then, after the luk of jas–śas and the nalopa are done, ṭāp is obtained by the adanta-status; to prohibit that ṭāp the anuvṛtti of ṭāp here is necessary. Nor may one object that, the nalopa being asiddha, there is no occasion for ṭāp at all; for, since the injunction of ṭāp is not included among "sup, svara, saṃjñā, tuk-vidhi", the nalopa is not asiddha when that [ṭāp] is to be effected.

Objection: Even granting the anuvṛtti of ṭāp into "na ṣaṭsvasrādibhyaḥ", how, here, is the prohibition of ṭāp made to depend on the ṣaṭ-saṃjñā, since, once the nalopa is done, there is no ṣaṭ-saṃjñā [the stem no longer ending in n]? And one cannot [reply] that the asiddha-status of the nalopa may be entertained when the prohibition of ṭāp is to be effected, because the prohibition of ṭāp is not included among "sup, svara, saṃjñā, tuk-vidhi." In anticipation of this, [Bhaṭṭoji] states the passage from "nalope kṛte 'pi" up to "asiddhatvāt." Response: This rule prohibiting ṭāp also enjoins the ṣaṭ-saṃjñā, on the kārya-kāla view [that a saṃjñā-rule operates at the moment its result is needed]. And therefore, when that [prohibition] is to be effected, since the nalopa is asiddha the ṣaṭ-saṃjñā stands unobstructed, and so the prohibition of ṭāp — which is conditioned on the ṣaṭ-saṃjñā — is here unobstructed. That is the idea. In truth, however, even without the asiddha-status of the nalopa, the prohibition of ṭāp is justified by resorting to the previously-existing (bhūtapūrva) ṣaṭ-saṃjñā. For this very reason it is stated in the Bhāṣya on the sūtra "nalopaḥ supsvara..." that the asiddha-status of the nalopa has no effect (phala) with respect to the ṣaṭ-saṃjñā — so they say.

translator notes

textual The digital source doubles the argument about the necessity of the ṭāp-anuvṛtti and the asiddhatva of nalopa (two near-identical passages, the second giving the explicit anvaya "na ṭāp"); rendered as it stands. The clause closing the pratyākhyāna discussion reads "...iṣṭatvād ity asam", where the final word appears corrupt (perhaps for "ity āhuḥ" or "iti").

SK 459 · A 4.1.11V

मनः ॥ ४५९ ॥

manaḥ

manaḥ (A 4.1.11): After [a stem ending in the affix] man, [ṅīp is] not [added].

Rule. After a stem ending in the affix man, ṅīp is not added.

Example.

sīman "boundary" → no ṅīp → the feminine stem is sīman itself → nominative sīmā, dual sīmānau (not sīmī).

Siddhānta-kaumudī

मन्नन्तान्न ङीप् । सीमा । सीमानौ ॥

After a [stem] ending in the affix man, ṅīp is not [added]. → sīmā; sīmānau.

Bālamanoramā

मनः - मनः ।न षट्स्वरुआआदिभ्यः॑ इत्यतो नेतिऋन्नेभ्यः इत्यतो ङीबिति चानु वर्तते । 'मन' इति प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तं गृह्रंते । तदाह — मन्नन्तादिति । सीमेति । 'पिञ् बन्धने' औणादिको मनिन्, प्रकृतेदीर्घश्च । सीमन्शब्दान्ङीपि निषिद्धे राजवद्रूपम् । ङीपि सति तु अल्लोपे सीम्नीति स्यादिति भावः । ननु वक्ष्यमाणडापि सीमेति सौ रूपसिद्धेः किं ङीब्निषेधेनेत्यत आह — सीमानाविति । डापि तु सति 'सीमे' इत्येव स्यादिति भावः ।

manaḥ — From na ṣaṭsvasrādibhyaḥ (A 4.1.10) "not" (na) is carried forward, and from ṛnnebhyaḥ (A 4.1.5) "ṅīp" is carried forward (anuvṛtti). "man," by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā, denotes [a stem] ending in it. So [Bhaṭṭoji] says "after a man-ending [stem]."

On sīmā: from [the root] "ṣiñ, to bind," the uṇādi affix manin [is added], with lengthening (dīrgha) of the base [vowel] — [yielding sīman]. Since ṅīp is prohibited after the word sīman, the forms are like rājan (rājavat) [i.e. sīmā, sīmānau]. But had ṅīp been [added], then with elision of the a (a-lopa) the form would have been sīmnī — this is the intent.

Objection: since with the ḍāp to be taught later the form sīmā is also established in the nominative singular (sau), what is the use of prohibiting ṅīp? To this he replies with "sīmānau": for had ḍāp been [added], only the form sīme would result [in the dual] — this is the intent. [The prohibition of ṅīp thus secures the man-stem form sīmānau in the dual.]

translator notes

textual The source names the uṇādi root as पिञ् बन्धने; this is evidently a slip for षिञ् बन्धने (ṣiñ 'to bind'), the root from which sīman derives. Translated on the evident reading, not emended in the source.

SK 460 · A 4.1.12V

अनो बहुव्रीहेः ॥ ४६० ॥

ano bahuvrīheḥ

ano bahuvrīheḥ (A 4.1.12): After a bahuvrīhi ending in [the affix] an, [ṅīp is] not [added].

Rule. After a bahuvrīhi (a compound meaning "she whose X is Y") that ends in the affix an, ṅīp is not added.

Example.

bahuyajvan "she who has many sacrificers" → no ṅīp → bahuyajvā, dual bahuyajvānau.

Siddhānta-kaumudī

अन्नन्ताद्बहुव्रीहेर्न ङीप् । बहुयज्वा । बहुयज्वानौ ॥

After a bahuvrīhi ending in the affix an, ṅīp is not [added]. → bahuyajvā; bahuyajvānau.

Tattvabodhinī

NSP p. 122

—अनो वहुव्रीहेः । ननु राजयुध्वेत्यादिसिद्धये अवश्यं वक्तव्येन ‘वनो न हशः’ इत्यनेनैवेष्टसिद्धेः किमनेन सूत्रेण । मैवम् । अनन्ताद्वहुव्रीहेः ‘डावुभाभ्याम्’इति डाव्विधानार्थमेतत्सूत्रस्यावश्यारब्धव्यत्वात् । तथा चानेन ङीपि निषिद्धे तत्संनियोगेन प्राप्तो ‘वनो र च’ इति यो रेकः सोऽपि दुर्लभ एवेति ‘वनो न हशः’ इति वार्तिकमवहुव्रीह्यर्थमिति फलितम् ॥—वहुयज्वानाविति । ‘न संयोगात्’- इति निषेधान्नायमुपधालोपी । तेनात्र ‘अन उपधालोपिनः’- इति वक्ष्यमाणविकल्पो न प्रवर्तते

Bālamanoramā

अनो बहुव्रीहेः - अनो बहुव्रीहेः । 'अन' इतिबहुव्रीहे॑रित्यस्य विशेषणम्, तदन्तविधिः । नेति ङीविति च पूर्ववदनुवर्तते । तदाह — अन्नन्तादिति । बहुयज्वेति । बहवो यज्वानो यस्या इति विग्रहः । नान्तलक्षणङीप प्रतिषेधे राजवद्रूपाणि ।न संयोगा॑दिति निषेधान्नायमुपधालोपी । अतोऽत्र 'अन उपधालोपिनः' इति विकल्पो न प्रवर्तितुमर्हति ।

ano bahuvrīheḥ — "an" qualifies "of a bahuvrīhi" (bahuvrīheḥ), and [the reference is to a stem] ending in it (tadanta-vidhi). "Not" (na) and "ṅīp" are carried forward as before (anuvṛtti). So he says "after an an-ending [stem]."

On bahuyajvā: the analysis is "she who has many sacrificers (yajvan)." When the ṅīp characterized by [the stem's] ending in -n is prohibited, the forms are like rājan (rājavat) [i.e. bahuyajvā, bahuyajvānau]. And because of the prohibition na saṃyogāt (A 6.4.10), this [stem] does not undergo elision of its penultimate (upadhā-lopa) [the conjunct -jv- blocking it]. Therefore the option [taught by] ana upadhālopinaḥ cannot operate here [that vikalpa of ṅīp applying only to penultimate-eliding an-stems].

SK 461 · A 4.1.13V

डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ ४६१ ॥

ḍābubhābhyāmanyatarasyām

ḍābubhābhyām anyatarasyām — 4.1.13. After the two [types of stem taken up in the two preceding sūtras — the man-ending and the an-ending bahuvrīhi], ḍāp (the augment/affix āp with marker ḍ) is added optionally (anyatarasyām).

Rule. After both stem-types of the two preceding rules — the man-stem and the an-bahuvrīhi — the affix ḍāp is added optionally. ḍāp is heard as ā; its marker ḍ signals that the stem's ṭi (its last vowel and what follows) is dropped before it.

Example.

sīman + ḍāp → the ṭi an is dropped → sīm + ā → sīmā; dual sīme.

Without ḍāp: sīmā, sīmānau.

Each stem therefore has two feminine paradigms:

stem	with ḍāp (sg., du.)	without any affix (sg., du.)
sīman	sīmā, sīme	sīmā, sīmānau
dāman	dāmā, dāme	dāmā, dāmānau
bahuyajvan	bahuyajvā, bahuyajve	bahuyajvā, bahuyajvānau

Watch out. The nominative singular is sīmā on both paths; only the dual shows which affix was used. (dāman "rope" is not used in the masculine, Bhaṭṭoji notes, citing the Amarakośa.)

Siddhānta-kaumudī

सूत्रद्वयोपात्ताभ्यां डाब् वा स्यात् ॥ सीमा । सीमे । सीमानौ । दामा । दामे । दामानौ । न पुंसि दामेत्यमरः । बहुयज्वा । बहुयज्वे । बहुयज्वानौ ॥

After the two [stems] taken up in the two [preceding] sūtras, ḍāp is added optionally. Paradigm: sīmā, sīme, sīmānau; dāmā, dāme, dāmānau — "dāma is not [used] in the masculine," says the Amarakośa; bahuyajvā, bahuyajve, bahuyajvānau.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 122–123

—डावुभाभ्याम् । उभाभ्यांग्रहणं व्यर्थं मन्नन्तानन्तयोरनुवृत्त्यैव तत्फलसिद्धेरित्येके ॥ उभयोरप्यनुवृत्तिसूचनाय तद्बहणमावश्यकमन्यथा संनिहितस्यानन्तस्यैवानुवृत्तिरिति शङ्का स्यादित्यन्ये ॥ ननु निषेधडापोर्वचनसामर्थ्यात्पर्यायः सिध्यति तत् किमन्यतरस्यांग्रहणेन । सत्यम् । अन्यतरस्यामिति योगो विभज्यते तत्र ‘मनः’ इति निवृत्तम् । अनो वहुव्रीहेर्डाव्वा स्यात् । पूर्वेणैव डापि सिद्धे पुनर्विधानमिदं ‘ऋन्नेभ्यः’- इति ङीपा सह विकल्पार्थम् ‘अन उपधालोपिनः’- इति सूत्रं तु नियमार्थम् अनो योऽसौ विकल्पः स उपधालोपिन एवेति । एवं च वहुधीवयौ वहुधीवानौ वहुधीवेत्युक्तरूपत्रयं सिद्धमिति ‘वहुव्रीहौ वा’ इत्येतन्नापूर्वं वचनमिति वोध्यम् ॥ उपधालोपिन एवेति नियमात्तु मुपर्वा चारुपर्वा इत्यादावनुपधालोपिनि ङीप् न भवति, किंतु डाप्निपेधावेव भवतः । अयं च योगविभागोऽवश्यमभ्युपेयः । अन्यथा बहुधीवरील्यत्र प्रकरणान्तरस्येन ‘अन उपधालोपिनः—’ इति वक्ष्यमाणेन पाक्षिके ङीपि कृतेऽपि ‘ऋन्नेभ्यः—’ इति प्राप्तं ङीपमनूय तत्संनियोगेन हि विधी-यमानो यो ‘वनो र च’ इति रेफः स न सिध्येत् । ननु ‘वनो र च’ इति सूत्रमेव ङीवरौ विधत्तामिति चेन्न । उभयविधौ गौरवात् । किं च उभयविधायकत्वेऽपि ‘अनो बहुव्रीहेः’ इत्यनेन ङीपि निषिद्धे रोऽपि दुर्लभः संनियोगशिष्टलात् ॥ भाष्ये तु ‘अनो बहुव्रीहेः’ इत्यस्यानन्तरम् ‘उपधालोपिनो वा’ इति सूत्रमस्तु, ‘अन उपधा—’ इत्यादि प्रदेशान्तरस्यं सूत्रं डाप्सू-त्रेऽन्यतरस्यांग्रहणं च मास्त्वित्युक्तम्

Bālamanoramā

डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् - डाबुभाभ्याम् ।उभाभ्या॑मित्येतद्व्याचष्टे — सूत्रद्वयोपात्ताभ्यामिति । 'मन' इति 'अनो बहुव्रीहेः' इति च सूत्रद्वयोपात्तान्मन्नादन्नन्तबहुव्रीहेश्चेत्यर्थः । नन्विहान्यतरस्याङ्ग्रहणं व्यर्थम् । नच तदभावे डाब्नित्यः स्यादिति वाच्यं, डापो नित्यत्वे तेनैव ङीपो निवृत्तिसंभवेन ङीब्निषेधवैयथ्र्यात् । एवञ्च ङीप्निषेधडापोर्वचनसामर्थ्यादेव विकल्पसिद्धेरन्यतरस्याङ्ग्रहणं व्यर्थमिति चेत्, स्पष्टार्थमिति केचित् । भाष्ये तुअन्यतरस्या॑मिति योगविभागमाश्रित्य 'बहुव्रूहौ' इति वार्तिकं प्रत्याख्यातम् । सीमेति । सीमन्शब्दाड्डापि टिलोपे सीमाशब्दात्सोर्हल्ङ्यादिलोपः । डाबभावपक्षेऽपि 'मनः' इति ङीब्निषेधे सौसीमे॑त्येव राजवद्रूपम् । तर्हि डाब्विधेः किं फलमित्यत आह-सीमे सीमानाविति । मन्नन्तविषये उदाहरणान्तरमाह-दामेति । दाधातोरौणादिको मनिन् ।हिरण्मयं दाम दक्षिणा॑ इत्यादौ दामशब्दस्य नपुंसकत्वदर्शनादाह-न पुंसीति । दामन्शब्दः पुंसि न, किंतु स्त्रीनपुंसकयोरित्यर्थः,निषिद्धलिङ्गं शेषार्थ॑मिति परिभाषितत्वात् । अन्नन्तबहुव्रीहेरुदाहरति-बहुयडज्वेति । बहवो यज्वानो यस्या इति विग्रहः । डापि टिलोपे बहुयज्वाशब्दात्सोर्हल्ङ्यादिलोपः । ङीब्निषेधे सौ एतदेव राजवद्रूपम् । डापः फलमाह-बहुयज्वे बहुयज्वानाविति । शसि-बहुयज्वनः । अत्राऽल्लोपस्तु न भवति,न संयोगाद्वमन्ता॑दिति निषेधात् । अत एव 'अन उपदालोपिनः' इत्यस्य नायं विषयः ।

ḍābubhābhyām anyatarasyām — He explains the word "ubhābhyām" ("after the two") by "sūtradvayopāttābhyām": that is, after the man-ending stem taken up by the sūtra "mana" [4.1.11] and after the an-ending bahuvrīhi taken up by "ano bahuvrīheḥ" [4.1.12]. Objection (nanu): here the mention of anyatarasyām ("optionally") is pointless. Nor should it be said that without it ḍāp would be obligatory (nitya) — for if ḍāp were obligatory, the ṅīp would be set aside by that very [ḍāp], so that the prohibition of ṅīb [in "ano bahuvrīheḥ"] would be purposeless. And thus, since the option is already established by the mere statement-force (vacana-sāmarthya) of the ṅīp-prohibition and of ḍāp [together], the mention of anyatarasyām is pointless — if so objected (iti cet), some (kecit) hold that it is [added] merely for clarity (spaṣṭārtha). In the Mahābhāṣya, however, relying on a division of the sūtra (yogavibhāga) at "anyatarasyām," the vārttika "bahuvrīhau" is set aside (pratyākhyāta). sīmā — from the sīman-stem, upon ḍāp, ṭi-elision (ṭilopa) [gives] sīmā; then from the sīmā-stem, upon su, the elision by "hal-ṅyādi-lopa." Even on the alternative where ḍāp does not apply, by "manaḥ" [4.1.11] the ṅīb is prohibited, so upon su the form is simply sīmā, declined like rājan. Then, [to the question] what is the fruit of prescribing ḍāp, he says: sīme, sīmānau [the dual, where ḍāp shows its effect]. For the domain of the man-ending stem he gives a further example, dāmā: from the root dā, the uṇādi affix manin. Because the word dāma is seen to be neuter in passages such as "hiraṇmayaṃ dāma dakṣiṇā," he says "na puṃsi" — the word dāman is not [used] in the masculine, but only in the feminine and the neuter; for it is laid down by the maxim "niṣiddhaliṅgaṃ śeṣārtham" (a gender that is prohibited [leaves] the remaining [genders] as the domain). For the an-ending bahuvrīhi he gives the example bahuyajvā: analysis "bahavo yajvāno yasyāḥ" (she who has many sacrificers). Upon ḍāp, ṭi-elision [gives bahuyajvā], and from the bahuyajvā-stem, upon su, elision by "hal-ṅyādi-lopa." When ṅīb is prohibited, in su this same form is declined like rājan. The fruit of ḍāp he states: bahuyajve, bahuyajvānau. In śas [accusative plural], bahuyajvanaḥ; here elision of the a [of the penult] does not occur, because of the prohibition "na saṃyogādvamantāt." Precisely for that reason "ana upadhālopinaḥ" [4.1.28] does not have this as its domain.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 123 १) प्रत्ययशाब्दिति—समावेगं स्पष्टार्थम्, केवलकारस्य प्रत्ययसामानाम् ।।

SK 462 · A 4.1.28V

अन उपधालोपिनोन्यतरस्याम् ॥ ४६२ ॥

ana upadhālopinonyatarasyām

ana upadhālopino'nyatarasyām — 4.1.28. After an an-ending [bahuvrīhi] that undergoes elision of its penult (upadhā-lopin), ṅīp is added optionally (anyatarasyām).

Rule. After an an-bahuvrīhi that loses its penult (its upadhā, the sound before the last — here the a of an), ṅīp is added optionally. In the other alternative, the ḍāp of SK 461 and the prohibition of SK 460 stand. Bhaṭṭoji brings this rule forward from its later place in the Aṣṭādhyāyī because it belongs with these.

Example.

bahurājan "she who has many kings" → bahurājan + ṅīp → the penult a dropped → bahurājñ + ī → bahurājñī, dual bahurājñyau (the ī becomes y before au).

Or, with ḍāp: bahurāje (dual); or, with no affix: bahurājānau.

Applies when / blocked by. The option is needed because ṅīp would otherwise, having no other scope here, have driven out the ḍāp and the prohibition, which have their own scope in words like bahuyajvan that do not lose their penult.

Siddhānta-kaumudī

अन्नन्ताद्बहुव्रीहेरुपधालोपिनो वा ङीप् स्यात् । पक्षे डाब्निषेधौ । बहुराज्ञी । बहुराज्ञौ । बहुराजे । बहुराजानौ ॥

After an an-ending bahuvrīhi that undergoes penult-elision (upadhā-lopin), ṅīp is added optionally. In the alternative [where ṅīp does not apply], the ḍāp and the [ṅīb-]prohibition [apply]. Paradigm: bahurājñī; bahurājñau; bahurāje; bahurājānau.

Tattvabodhinī

NSP p. 123

—अन उपधा—। ‘बहुव्रीहेरूधसो ङीप्’ इत्यतो बहुव्रीहिग्रहणं ‘संख्याव्ययादे-ङीप्’ इत्यतो ङीप् चानुवर्तत इत्याशयेनाह—अन्नन्तादित्यादि । निःसार्थमिदमित्युक्तम् । न चैवं पूर्वेणैव विकल्पसिद्धा-विहान्यतरस्यांग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम् । असति ह्यन्यतरस्यांग्रहणे नित्यार्थो विधिरेवायं स्यान्न तु नियम इति

Bālamanoramā

अन उपधालोपिनोन्यतरस्याम् - अथ बहवो राजानो यस्या इति बहुव्रीहौ बहुराजन्शब्दात्अनो बहुव्रीहे॑रिति ङीब्निषेधेडाबुभाभ्या॑मिति डापि च नान्तत्वमाकारान्तत्वं च प्राप्तम्, ङीबन्तत्वमपीष्यते, तदर्थमिदमारभ्यते-अन उपधा । इदं सूत्रं नात्र प्रकरणे पठितम्, किंतुदामहायनान्ताच्चे॑त्युत्तरं पठितं, प्रसङ्गादत्रोपन्यस्तम् ।बहुव्रीहेरूधसो ङी॑षित्यतो बहुव्रीहेरित्यनुवर्तते, किंतुदामहायनान्ताच्चे॑त्युत्तरं पठितं, प्रसङ्गादत्रोपन्यस्तम् ।बहुव्रीहेरूधसो ङी॑षित्यतो बहुव्रीहेरित्यनुवर्तते,संख्याव्ययादेर्ङी वित्यतो ङीबिति च । प्रातिपदिकादित्यदिकृतमन इत्यनेन विशेष्यते, तदन्तविधिः । तदाह — अन्नन्तादित्यादिना । पक्षे डाब्ङीब्निषेधाविति । कदाचिन्ङीब्निषेधः, कदाचिड्डाप्येत्यर्थः । अन्यतरस्याङ्ग्रहणस्य प्रयोजनमिदम् । अकृतेऽत्वन्यतरस्याङ्ग्रहणे बहुयज्वादिशब्दे अनुपधालोपिनि सावकाशस्यअनो बहुव्रीहे॑रिति ङीप्प्रतिषेधस्यडाबुभाभ्या॑मिति डापश्च बहुराजन्शब्दादावुपधालोपिन्यनवकाशेन ङीपा बाधः स्यात् । बहुराज्ञीति । ङीपि अल्लोपे सोर्हल्ङ्यादिलोप इति भावः । बहुराजेति । डापि ङीब्निषेधे च सौ रूपम् । बहुराज्ञ्याविति । ङीप्पक्षे औङि यण् । बह#उराजे इति । डाप्पक्षे औङि रूपम् । बहुराजानाविति ष । ङीब्निषेधे औङि रूपम् ।

ana upadhālopino'nyatarasyām — Now, in the bahuvrīhi "bahavo rājāno yasyāḥ" (she who has many kings), from the bahurājan-stem, by "ano bahuvrīheḥ" [4.1.12] the ṅīb is prohibited and by "ḍābubhābhyām" [4.1.13] ḍāp is obtained — so that an an-ending form and an ā-ending form are had; but a ṅīb-ending form is also desired. It is for that [purpose] that this sūtra "ana upadhā[lopino'nyatarasyām]" is undertaken. This sūtra is not [in fact] recited in this prakaraṇa, but is recited later, after "dāmahāyanāntācca" [4.1.27]; it is set out here because of its relevance (prasaṅgāt). From "bahuvrīherūdhaso ṅīṣ" [4.1.25] the word bahuvrīhi is carried forward, and from "saṃkhyāvyayāderṅīp" [4.1.26] the word ṅīp. The word "prātipadikāt" of the governing adhikāra is qualified by this [word] "an-," with application to a stem ending in it (tadanta-vidhi). Hence [Vāsudeva] says "after an an-ending [bahuvrīhi]" and so on. — "In the alternative, the ḍāp and the ṅīb-prohibition": that is, in some instances the ṅīb-prohibition [with ḍāp], in some instances ḍāp — such is the sense of the option. This is the purpose of including the word anyatarasyām: were the word anyatarasyām not included, then the ṅīp-prohibition of "ano bahuvrīheḥ" and the ḍāp of "ḍābubhābhyām" — which have their own scope (sāvakāśa) in words like bahuyajva that are not upadhā-lopin — would be set aside, in an upadhā-lopin word like bahurājan, by a ṅīp that would otherwise have no scope (anavakāśa) [there]. bahurājñī — with ṅīp, elision of the a [of rājan → rājñ], then upon su, elision by "hal-ṅyādi-lopa." bahurājā — the form with ḍāp and, in su, with the ṅīb-prohibition. bahurājñyau — on the ṅīp side, upon auṅ [dual], yaṇ [substitution]. bahurāje — on the ḍāp side, the form upon auṅ. bahurājānau — on the ṅīb-prohibition [side], the form upon auṅ.

translator notes

textual The digital source contains a dittography: the passage running from "placed here because of its relevance… from 'bahuvrīherūdhaso ṅīṣ' the word bahuvrīhi is carried forward" is repeated, the second occurrence continuing into the citation of "saṃkhyāvyayāderṅīp"; the translation renders the coherent text once. The source also prints "baha#urāje" (बह#उराजे) with a stray character for bahurāje in the dual discussion; the evident reading bahurāje is followed.

SK 463 · A 7.3.44V

प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ४६३ ॥

pratyayasthāt kāt pūrvasyāta idāpyasupaḥ

pratyayasthāt kāt pūrvasyāta id āpy asupaḥ — 7.3.44. In place of the short a-vowel (ataḥ) that precedes a k-sound located in an affix (pratyaya-stha), i is the substitute (it) when āp follows (āpi), provided the āp does not itself follow a sup (asupaḥ).

Rule. When āp follows, the short a that stands before a k belonging to an affix is replaced by i — provided the āp does not itself stand after a case-ending (sup). (The rule says at, short a followed by the marker t, so only a short a is meant.)

Example.

kṛ + ṇvul → kāraka → kāraka + ṭāp → kārakā → the a before the affix's k → i → kārikā.

sarva + akac → sarvaka → sarvakā → sarvikā.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji tests each word of the rule against a counter-example:

condition	counter-example	why the rule does not apply
short a (ataḥ)	naukā	the vowel before k is au
k in an affix (pratyayasthāt)	śakā "she who is able"	the k belongs to the root
not after a sup (asupaḥ)	bahuparivrājakā nagarī	the āp follows a case-ending inside the compound
a k (kāt)	nandanā	no k at all
the a before (pūrvasya)	kaṭukā	the a after the k is untouched
the marker t (short a only)	rākā	the vowel before k is long ā
when āp follows (āpi)	kārakaḥ	masculine, no āp

Two vārttikas add words: māmaka and naraka → māmikā, narikā "she who summons the men"; stems in tyak and tyap → dākṣiṇātyikā, ihatyikā.

Siddhānta-kaumudī

प्रत्ययस्थात्ककारात्पूर्वस्याऽकारस्येकारः स्यादापि परे स आप् सुपः परो न चेत् । सर्विका । कारिका । अतः किम् ? नौका । प्रत्ययस्थात्किम् ? शक्नोतीति शका । असुपः किम् ? बहुपरिव्राजका नगरी । कात्किम् ? नन्दना । पूर्वस्य किम् ? परस्य माभूत् । कटुका । तपरः किम् ? राका । आपि किम् ? कारकः ।

In place of the a-vowel (a-kāra) that precedes a k-sound (ka-kāra) standing in an affix (pratyaya-stha), i-kāra is the substitute when āp follows — provided that this āp does not itself follow a sup. Examples: sarvikā, kārikā. Why 'of the a' (ataḥ)? [To exclude] naukā — the vowel before the k is au, not a. Why 'standing in an affix' (pratyayasthāt)? [To exclude] śaknotīti śakā ('she who is able') — there the k belongs to the base, not to an affix. Why 'not following a sup' (asupaḥ)? [To exclude] bahuparivrājakā nagarī ('a city with many wandering ascetics') — there the āp follows a sup. Why 'from a k' (kāt)? [To exclude] nandanā — there is no k. Why 'of the preceding' (pūrvasya)? So that i-substitution does not affect the a that follows [the k]: kaṭukā. Why the specification of short a by the following t (taparaḥ)? [To exclude] rākā — the vowel before the k is long ā. Why 'when āp [follows]' (āpi)? [To exclude] the masculine kārakaḥ — no āp.

vārttika

मामकनरकयोरुपसंख्यानम्

(vārttika) An additional statement (upasaṃkhyāna) is required for māmaka and naraka.

(वार्तिकम्) ॥ मामिका । नरान् कायतीति नरिका ।

(vārttika) māmikā. narān kāyati iti narikā ('one who summons the men' → narikā).

vārttika

त्यक्त्यपोश्च

(vārttika) And [i-substitution is to be stated] also for [stems] ending in tyak and in tyap.

(वार्तिकम्) ॥ दाक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥

(vārttika) dākṣiṇātyikā. ihatyikā.

Tattvabodhinī

NSP p. 123–124

—प्रत्य-यस्थात्कात्पूर्वस्य—। कादित्यकार उच्चारणार्थः । व्यज्ञनमात्रं विवक्षितम् । अन्यथा एतिकाश्चरन्तीत्यादावकचि इत्वं न स्यात् । तत्र हि अकारविशिष्टककारस्य प्रत्ययस्थलाभावात् । न चावच्यप्यकारान्तककार एव प्रत्ययस्थो भवतु ‘अतो गुणे’ इति पररूपे सत्येतिका इत्यादिरूपसिद्धेरिति वाच्यम् । पचतकीत्यादेवक्ष्यमाणरूपासिद्धिप्रसङ्गादित्याशयेनाह—कका-रादिति । वर्णनिर्देशे हि कारप्रत्ययो विहितः । क्वचित्समुदायात् । प्रभोगस्तु ‘उच्चैस्तरां वा वषङ्कारः’ इत्यादिनिर्देशरूप- यत्नसाध्य इति भावः ॥—आपि पर इति । एतच्चाकारविशेषणम् । तत्सामर्थ्यात्ककाराकारभ्यां व्यवायेऽपि भवति, न तु पुत्रकाम्या रथक्येत्यादौ त्रिचतुरादिव्यवाये । अतएव सर्विकेत्यादात्राद्याकारस्य न भवति, तदेतदुक्तम्—अकारस्येकारः स्यादापि परत इति । यदि त्वापीति ककारविशेषणं स्यात्तर्हि रथक्येत्यादावतिप्रसङ्गः, व्यवहितस्यापि परत्वानपायात् । न च निर्दिष्टपरिभाषया निस्तारः । अनुवादे परिभाषाणामनुपस्थितेः । न चापीत्यस्याकारविशेषणत्वेऽपि तद्दोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । अनुवादे परिभाषाणामित्यत्रानुवाद इत्यस्यानूद्यमानविशेषणेष्वित्यर्थाभ्युपगमात् । कात् पूर्वस्यात् इदित्यत्र हि अत इत्यनूद्येत्वविधानादनुवाद्यत्वमेवात इत्यस्य, न त्वनूद्यमानविशेषणत्वम् । कादित्यस्य त्वनूद्यमानविशेषणत्वं स्पष्टमेवेति न तत्र निर्दिष्टपरिभाषोपतिष्ठत इति वैषम्यात् । अनूद्यमानविशेषणे परिभाषा नोपतिष्ठत इत्येतत् ‘उदीचामातः’ इति सूत्रस्थस्थानेप्रहणेन ज्ञापयिष्यते ॥ यदि ‘असुपः’ इति ‘ार्युदासः’ स्यात् तर्हि बहुपरिव्राजका नगरीत्यत्रापि स्यादेव उत्तरपदस्य सुवन्तत्वेऽपि समुदायस्यासुवन्तत्वात् ततः परध्राविते । तेनात्र प्रसज्यप्रतिषेध इत्याह—स आप् सुपः परो न चेदिति । सुवन्तात् परो न चेदित्यर्थः ॥—सर्विकेति । ‘अव्ययसर्वनाम्नाम्’ इत्यज्ञातार्थेऽक्त्व ॥—कारिकेति । करोतेर्ण्युल् । णित्त्वाद्बुद्धिः ॥—नौकेति । नौशब्दात् स्वार्थं कः, ततश्चाप् ॥—शकेति । शकोतीति विप्रहः । पचाद्यच् । ततश्चाप् ॥—बहुपरिव्राजकेति । परिपूर्वाद् ब्रजेर्ण्युल् । बहवः परिव्राजका यस्यामिति बहुव्रीहौ तदव- यवस्य सुपो लुकि कृतेऽपि प्रत्ययलक्षणेनोत्तरपदस्य सुवन्तलाट्टापः सुवन्तात् परलमस्तीतीलमत्र न भवति ॥—नन्दनेति । ‘नन्दिग्रहि—’ इति ल्युः । वस्तुतस्तु सूत्रे ‘प्रत्ययस्थे किं’ इति सप्तमीनिर्देशमेव कृत्वा पूर्वस्येति ग्रहणं सुत्यजमित्याहुः ॥—पूर्वस्य किमिति । अर्थादेवेदं लभ्यते । टावेकादेशे कृते परत्र हस्वाकाराभावादिति प्रश्नः । इतरो निर्दिष्टपरिभाषया कात् पूर्वस्येति न लभ्येत, किंतु टावेकादेशं वाधित्वा कात् परस्यैवाकारस्य स्यादित्याशयेनाह—परस्येत्यादि ।—कटुकेति । कटुरत्र कटुरसवति । अज्ञातादौ कः ॥—राकेति । ‘कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः’ । बाहुलकादित्संज्ञाभावः । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वात् ‘केऽणः’ इति हस्त्वो न ॥ मामकनरकयोरिति । ककारस्य प्रत्ययस्थत्वाभावादप्राप्ते वचनम् ॥—मामिकेति । ममेयं मामिका । ‘युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च’ इत्यण्, ‘तवकममकावेकवचने’ इति ममकादेशः, आदिवृद्धिः । ‘केवलमामक—’ इत्यादिना संज्ञाछन्दसोरेवेति नियमान्न क्षीप् ॥—नरिकेति । ‘कै शब्दे’ ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यात्मम्, ‘आतोऽनुपसर्गे कः’, ‘आतो लोप इटि च’ इत्यालोपः, टाप्, ईत्वम् ॥ त्यक्त्यपोश्च । उपसंख्यानमित्यनुषज्यते । ‘उदीचमातः—’ इति विकल्पापवादः ॥—दाक्षिणात्यिकेति । दक्षिणस्यामदूरे दक्षिणा ‘दक्षिणादाच्’ दक्षिणाभवेति विग्रहे ‘दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक्’, ‘किति च’ इत्यादिना वृद्धिः, टाप् । ततोऽज्ञातार्थे कः, ‘केऽणः’ इति हस्तः, टाप् । प्राचा तु दक्षिणस्यां दिशि भवेति विगृहीतं तच्च मनोरमायां दूषितम् । त्यग्विधावव्ययसाहचर्यादाजन्तस्यैव दक्षिणाशब्दस्य ग्रहणात् । अन्यथा सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावापत्तेश्चेति ॥—इहत्यिकेति । ‘अव्ययात्त्यप्’

Bālamanoramā

प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः - प्रत्ययस्थात् । ककारादिति । क् इति वर्णादित्यर्थः । अकार उच्चारणार्थः । 'वर्णात्कारः' इत्युक्तेः । एवंच सूत्रे कादित्यत्राऽकार उच्चारणार्थ इति सूचितम् । स आबिति । इत्त्वविधौ यः परनिमित्तत्वेनोपात्तः स आबित्यर्थः । सुपः परो न चेदिति । सूत्रे 'असुपः' इति पञ्चम्यन्तम्, असमर्थसमासः । आपि सुपः परस्मिन्सति इत्त्वं न भवतीत्यर्थो विवक्षित इति भावः । सर्विकेति । सर्वशब्दाट्टापि सवर्णदीर्घे सर्वाशब्दः । एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात्सर्वनामकार्यम् । ततश्च अव्ययसर्वनाम्ना॑मिति टेः प्रागकच् । तत्र ककारादकार उच्चारणार्थः । चकार इत् । अक् इति ककारान्तः प्रत्ययष्टेः प्राग्भवति । सर्वकाशब्देऽस्मिन्ककारात्पूर्वस्य अत इत्त्वे सर्विकेति रूपम् । ननु ककारात्पूर्वस्य अकारस्य कथमित्त्वम्, ककारेण व्यवहिततया आप्परकत्वाऽभावादिति चेत्, न,येन नाव्यवधान॑मिति न्यायेन तद्व्यवधानस्य अबाधकत्वात् । कारिकेति । कृञो ण्वुल्, अकादेशःअचो ञ्णिती॑ति ऋकारस्य वृद्धिः, रपरत्वं कारकशब्दाट्टाप्, सवर्णदीर्घः, कात्पूर्वस्य रेफादकारस्य इत्त्वम् । कादिति सङ्घातग्रहणे तु एतिका इति न सिध्यति । एतच्छब्दे टेः प्रागकचि एतकच्छब्दाज्जसि, त्यदाद्यत्वे, पररूपे, अदन्तत्वाट्टापि, कात्पूर्वस्य इत्त्वे एतिका इति रूपम् । अत्राऽकचि अकारस्य उच्चारणार्थतया प्रत्ययस्थकशब्दाऽभावादित्त्वं न स्यात्, ककारादुत्तराऽडवर्णस्याऽकजनवयवत्वात् । न चाऽकचि अकारस्य नोच्चारणार्थत्वमिति शङ्क्यम्, एवं सति निरित्यव्यये अकचि नकिरिति न स्यात् । अतः कादित्यनेन कककारादित्येव विवक्षितम् । यका सकेत्यत्र 'न यासयोः' इतीत्त्वनिषेधाल्लिङ्गाच्च । अन्यथा तत्र प्रत्ययस्थककाराऽभावेन इत्त्वस्याऽप्राप्तेः किं तन्निषेधेनेत्यलम् ।नौकेति । नौशब्दात्स्वार्थिकः कः, टाप् । अत्र ककारात्पूर्वस्य औकारस्य इत्त्वनिवृत्त्यर्थमत इति वचनम् । शकेति । 'शक्लृ शक्तौ' पचाद्यच्, टाप् । अत्र ककारस्य प्रत्ययस्थत्वाऽभावान्न ततः पूर्वस्य इत्त्वम् । बहुपरिव्राजकेति । परिपूर्वाद्व्रजेर्ण्वुल् । बहवः परिव्राजका यस्यामिति बहुव्रीहिः । सुपो लुकि बहुपरिव्राजकशब्दाट्टाप् । अत्राऽकारस्य कात्पूर्वस्य इत्त्वं न, प्रत्ययलक्षणेन आपः सुबपेक्षया परत्वात् ।न लुमते॑ति निषेधस्तु न, तस्य लुमता लुप्ते प्रत्यये यदङ्गं तस्य कार्य एव प्रवृत्तेः । इत्त्वं तु टाप्यनाङ्गकार्यमिति नात्र तन्निषेधः । यदि तु 'असुपः' इति पर्युदासाअश्रीयते, तर्हि 'बहुपरिव्राजक' इति समुदायस्य सुब्भिन्नत्वादापस्ततः परत्वादित्त्वं दुर्वारं स्यादिति भावः । राकेति ।कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः॑ इति राधातोरौणादिकः कप्रत्ययः ।उणादयो बहुल॑मिति बहुलग्रहणात् 'केऽणः' इति ह्रस्वो न, ककारस्य च नेत्वम् । टाप् । स्त्रीत्वं लोकात् ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे॑ इत्यमरः । अत्र ककारात् पूर्वस्य दीर्घाकारत्वान्नेत्त्वमिति भावः ।मामकेति । मामकनरकशब्दयोः कात्पूर्वस्य इत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः । मामिकेति । ममेयमिति विग्रहेयुष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्चे॑त्यणि, 'तवकममकावेकवचने' इति ममकादेसे, आदिवृद्धिः, टाप्, 'टिड्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप्तु न,केवकमामके॑त्यादिना संज्ञाच्छन्दसोरेव मामकशब्दान्ङीब्नियमात् । ततस्चात्र ककारस्य प्रत्ययस्थत्वाऽबावात्प्रत्ययस्था॑दित्यप्राप्तौ वचनमिदम् । नरानिति । कैशब्दे 'आदेच उपदेशे' इत्यात्त्वे, 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कप्रत्ययेआतो लोप इटि चे॑ति आलोपः, उपपदसमासः, सुपो लुक्, टाप् । अत्रापि ककारस्य प्रत्ययस्थत्वाऽभावात् ।॒प्रत्ययस्था॑दित्यप्राप्तौ वचनम् । त्यक्त्यपोश्चेति । त्यगन्ते त्यबन्ते च प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्याऽकारस्य इत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः । 'उदीचामातः स्थाने' इति विकल्पस्यापवादः । दाक्षिणात्यिकेति । दक्षिणस्या दिशि अदूरे इति विग्रहे 'दक्षिणादाच्' इत्याच्,तद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इत्यव्ययत्वम् । दक्षिणाशब्दाद्भवाद्यर्थेदक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् इति त्यक्,किति चे॑त्यादिवृद्धिः, दाक्षिणात्यशब्दाट्टाप् । ततः स्वार्थिकः कः, 'केऽणः' इति टारो ह्रस्वः, पुनष्टाप्, इत्त्वम#इति भावः ।दक्षिणस्यां दिशि भवे॑ति विग्रहे दक्षिणाशब्दाट्टाबन्तादेव त्यकन् इति मतं तु प्रौढमनोकमायां दूषितम् । इहत्यिकेति ।अव्ययात्य॑बिति त्यप्, टाप्, स्वार्थिकः कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनः टाप् ।

pratyayasthāt kāt pūrvasyāta id āpy asupaḥ — 'from a k standing in an affix.'

'From a ka-kāra' means 'from the sound k (the varṇa k)'; the appended a-kāra is merely for pronunciation (uccāraṇārtha), because it is said that 'kāra is [added] after a varṇa' [to name a single sound]. It is thereby indicated that in the sūtra too, in the word 'kāt,' the a-kāra is only for pronunciation.

'That āp' — the meaning is: the āp that is taken up as the following condition (para-nimitta) in the rule of i-substitution (ittva).

'Provided it does not follow a sup' — in the sūtra, 'asupaḥ' is in the ablative (pañcamī) and is an asamartha compound (asamartha-samāsa). The intended sense is: when the āp follows a sup, i-substitution does not take place.

'sarvikā' — from the word sarva with ṭāp, then savarṇa-dīrgha [a + ā → ā], giving sarvā. Because the single-substitute (ekādeśa) is taken as belonging to the end of the preceding element (pūrvānta), the sarvanāma operations still apply. Then, by 'avyaya-sarvanāmnām [akac prāk ṭeḥ]' [5.3.71], akac is inserted before the ṭi. In akac the a-kāra after the k is for pronunciation and the ca-kāra is an it (marker); thus 'ak,' ending in k-kāra, is the operative affix, and it is placed before the ṭi. In this word sarvakā, when i-substitution replaces the a preceding the k-kāra, the form sarvikā results. Objection: How can there be i-substitution of the a preceding the k-kāra, when — being separated by the k-kāra — that a is not [immediately] followed by āp? Response: No; by the maxim 'yena nāvyavadhānam' [intervention by the very element that is stated as the condition does not count as intervention], such separation [by k, which is itself named in 'kāt'] is no obstruction.

'kārikā' — from the root kṛñ (√kṛ) with ṇvul, which is substituted by 'aka'; by 'aco ñṇiti' [7.2.115] there is vṛddhi of the ṛ-kāra (with r following, rapara), giving kāraka; then ṭāp with savarṇa-dīrgha → kārakā; then i-substitution of the a-kāra (the a following the repha) that precedes the k → kārikā. But if 'kāt' were taken as denoting a whole segment/cluster (saṃghāta-grahaṇa, the syllable 'ka'), then etikā would not be derivable. In the word etad: akac is inserted before the ṭi; then, from the resulting stem etaka(t), with jas, the substitution proper to the tyad-class (tyadādy-attva) [etad → eta], pararūpa (the single a-substitute), ṭāp (it now ending in a), and i-substitution of the a preceding the k — the form etikā results. Now [on the saṃghāta reading], because in akac the a-kāra is merely for pronunciation, there is no full 'pratyaya-stha ka'; hence i-substitution would not occur, since the a-varṇa that follows the k-kāra is itself a member of akac. Nor should it be suspected that in akac the a-kāra is not for pronunciation; for if it were substantive, then in the indeclinable 'nis,' with akac inserted, the correct form 'nakir' would not result. Therefore by 'kāt' precisely 'from the k-kāra' (the single sound k) is intended. This is further confirmed by the indication (liṅga) from the prohibition of i-substitution by 'na yāsayoḥ' [7.3.45] in 'yakā' and 'sakā': for otherwise — if 'kāt' meant a whole syllable — there being no 'pratyaya-stha ka' there, i-substitution would not even be obtained, and what then would be the use of prohibiting it? Enough of this.

'naukā' — from the word nau ('boat'), the svārthika (self-signifying) affix ka, and ṭāp. Here the specification 'ataḥ' (short a) in the sūtra serves to prevent i-substitution of the au-kāra that precedes the k-kāra.

'śakā' — from √śak ('to be able,' 'śaklṛ') the affix ac (pacādi-ac), and ṭāp. Here, because the k-kāra is not located in an affix (its being pratyaya-stha is absent — the k belongs to the root), there is no i-substitution of the vowel preceding it.

'bahuparivrājakā' — from √vraj preceded by pari, the affix ṇvul, giving parivrājaka; then the bahuvrīhi 'she in whom there are many wandering ascetics'; after luk-elision of the internal sup, ṭāp is added to bahuparivrājaka. Here i-substitution of the a preceding the k does not apply, because by pratyaya-lakṣaṇa (treatment as if the affix were still present) the āp counts as following a sup. Nor does the prohibition 'na lumatāṅgasya' [1.1.63] block this pratyaya-lakṣaṇa; for that prohibition operates only with respect to an operation on the aṅga (base) defined through the affix elided by a lu-term. But i-substitution, conditioned on āp, is not an operation on the aṅga (anaṅga-kārya); hence that prohibition does not apply here. If, on the other hand, 'asupaḥ' were construed as a paryudāsa negation ('that which is other than a sup'), then — since the whole word 'bahuparivrājaka' is other than a sup, and the āp follows that whole — i-substitution would be hard to prevent (durvāra). This is the point [confirming the ablative prasajya reading].

'rākā' — by 'kṛdādhārārcikalibhyaḥ kaḥ' the uṇādi affix ka is added to the root rā; because of the mention 'bahulam' in 'uṇādayo bahulam,' the shortening by 'ke'ṇaḥ' [7.4.13] does not occur, nor is there i-substitution of [the vowel before] the k-kāra; then ṭāp. Its being feminine is known from usage (loka). As Amara says: 'When deficient in a digit it is sānumati; when full, in the moon it is rākā.' Here, because the vowel preceding the k-kāra is long ā, there is no i-substitution.

'māmaka' — the vārttika's meaning is: i-substitution of the a preceding the k must be stated for the words māmaka and naraka. 'māmikā' — analyzed as 'mama iyam' ('this [woman] is mine'); by 'yuṣmad-asmador anyatarasyāṃ khañ ca' the affix aṇ; by 'tavaka-mamakāv ekavacane' [4.3.3] the substitute mamaka [for asmad]; ādivṛddhi; ṭāp. But ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ' [4.1.15] does not apply, because by 'kevaka-māmaka...' the restriction is that ṅīp comes from māmaka only in a proper-name (saṃjñā) or Vedic (chandas) context. And so here, because the k-kāra is not located in an affix, i-substitution not being obtained by 'pratyayasthāt,' this vārttika is stated [to supply it]. 'narān [kāyati]' — in the root kai (√kai, 'to sound/summon'), by 'ādeca upadeśe' [6.1.45] there is ā-substitution [for ai], and by 'āto'nupasarge kaḥ' [3.2.3] the affix ka; by 'āto lopa iṭi ca' [6.4.64] there is elision of the ā (ā-lopa); then the upapada compound, luk of the sup, and ṭāp. Here too, because the k-kāra's being located in an affix is absent, i-substitution not being obtained by 'pratyayasthāt,' the vārttika is stated → narikā.

'tyaktyapoś ca' — the meaning is: i-substitution of the a preceding the pratyaya-stha k must be stated also for stems ending in tyak and in tyap. It is an exception (apavāda) to the option (vikalpa) allowed by 'udīcām āto sthāne' [7.3.46]. 'dākṣiṇātyikā' — analyzed as 'dakṣiṇasyā diśi adūre' ('nearby in the southern direction'); by 'dakṣiṇād āc' [5.3.36] the affix āc, giving dakṣiṇā; by 'taddhitaś cāsarvavibhaktiḥ' [1.1.38] it is treated as an indeclinable (avyaya). From the word dakṣiṇā, in the sense of 'being/arising in,' by 'dakṣiṇā-paścāt-purasas tyak' [4.2.98] the affix tyak; ādivṛddhi by 'kiti ca' [7.2.118], giving dākṣiṇātya; ṭāp to dākṣiṇātya. Then the svārthika affix ka; shortening of the ṭā (the ā) by 'ke'ṇaḥ' [7.4.13]; ṭāp again; and i-substitution → dākṣiṇātyikā. But the view that, with the analysis 'dakṣiṇasyāṃ diśi bhava' ('being in the southern direction'), tyak is added directly to dakṣiṇā already ending in ṭāp, is refuted in the Prauḍhamanoramā. 'ihatyikā' — by 'avyayāt tyap' [4.2.104] the affix tyap, giving ihatya; ṭāp; the svārthika affix ka; shortening by 'ke'ṇaḥ'; ṭāp again [and i-substitution → ihatyikā].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 124 १ यकपूर्वांया ह्रति—अत्र यकपूर्वत्वं पूर्वत्र कात्पूर्वत्तं चाव्यवहितमेव गृह्यते, उदात्तयणोरित्यादिवदनुवादेऽपि निर्दिष्टपरिभाषायाः प्रवृत्तेः । तेन कृशराशब्दात्कनि ह्रस्वत्वे चेत्वविकल्पो न ।

translator notes

translator 'taparaḥ' refers to the taparakaraṇa: the sūtra writes 'at' (short a with a following t), which by convention restricts the substituend to short a only; hence rākā (with long ā) is excluded.
textual The digital source is OCR-corrupted in several places (e.g., ककारान्तः/ब्राआहृण-type garbling, 'प्रौढमनोकमायां' for प्रौढमनोरमायाम्, 'षुक्' for ṣuk, 'विवहितम्' for vivakṣitam); the translation follows the evident readings throughout.

SK 464 · A 7.3.45V

न यासयोः ॥ ४६४ ॥

na yāsayoḥ

na yāsayoḥ — In the case of yad and tad, the it-substitution [of the preceding 'a', enjoined by 'pratyayasthāt...' A 7.3.44] does not take effect. (Per the Bhāṣya the sūtra is read as 'yat-tad-doḥ' — 'of yad and tad' — not as a citation of the nominatives yā and sā.)

Rule. For the pronouns yad and tad, the i-substitution of SK 463 does not take place. (The rule is read as naming yad and tad, not the nominatives yā and sā.)

Example.

yad + akac + ṭāp → yakā (nominative singular), yakām (accusative) — not yikā.

tad → sakā, takām.

Applies when / blocked by. A series of vārttikas extends the prohibition. The i is blocked: for stems in tyakan (adhityakā, upatyakā); for the affix vun in a blessing (jīvakā, bhavakā); when the second member of a compound has been dropped (devadattikā but devakā); for the kṣipakādi words (kṣipakā, dhruvakā, kanyakā, caṭakā); for tārakā "star" (elsewhere tārikā); for varṇakā "textile" (elsewhere varṇikā); for vartakā "bird" among the eastern grammarians (the northerners say vartikā); for aṣṭakā "rite for the ancestors" (elsewhere aṣṭikā). For sūtakā / sūtikā, putrakā / putrikā and vṛndārakā / vṛndārikā the choice is free.

Siddhānta-kaumudī

यत्तद्दोरस्येन्न स्यात् । यका । सका । यकाम् । तकाम् ।

For yad and tad, the it-substitution of the [preceding] a does not take effect. [Examples:] yakā, sakā [nominative singular]; yakām, takām [accusative singular].

vārttika

त्यकनश्च निषेधः

(vārttika) And the prohibition [of the it-substitution also holds] for a stem ending in the suffix tyakan.

(वार्तिकम्) ॥ अधित्यका । उपत्यका ॥

(Confirmed as a vārttika.) [Examples:] adhityakā, upatyakā.

vārttika

आशिषि वुनश्च न

(vārttika) And [the it-substitution does] not [apply] to the suffix vun in the benedictive (āśis) sense.

(वार्तिकम्) ॥ जीवका । भवका ॥

(Confirmed as a vārttika.) [Examples:] jīvakā, bhavakā.

vārttika

उत्तरपदलोपे न

(vārttika) [The it-substitution does] not [apply] when the latter member of a compound (uttarapada) is elided.

(वार्तिकम्) ॥ देवदत्तिका । देवका ॥

(Confirmed as a vārttika.) [Examples:] devadattikā; devakā [where the latter member 'datta' has been elided].

vārttika

क्षिपकादीनां च न

(vārttika) And [the it-substitution does] not [apply] to the words of the kṣipakādi group.

(वार्तिकम्) ॥ क्षिपका । ध्रुवका । कन्यका । चटका ॥

(Confirmed as a vārttika.) [Examples:] kṣipakā, dhruvakā, kanyakā, caṭakā.

vārttika

तारका ज्योतिषि

(vārttika) tārakā [is the form, without the it-substitution,] in the sense of a heavenly luminary (jyotis).

(वार्तिकम्) ॥ अन्यत्र तारिका ॥

(Confirmed as a vārttika.) Elsewhere, tārikā [with the it-substitution].

vārttika

वर्णका तान्तवे

(vārttika) varṇakā in the sense of a textile product (tāntava).

(वार्तिकम्) ॥ अन्यत्र वर्णिका ॥

(Confirmed as a vārttika.) Elsewhere, varṇikā.

vārttika

वर्तका शकुनौ प्राचाम्

(vārttika) vartakā in the sense of a bird (śakuni), according to the Eastern grammarians (prācām).

(वार्तिकम्) ॥ उदीचां तु वर्तिका ॥

(Confirmed as a vārttika.) But according to the Northern grammarians (udīcām), vartikā [with the it-substitution].

vārttika

अष्टका पितृदेवत्ये

(vārttika) aṣṭakā in the sense of [an oblation] having the Manes as its deity (pitṛdevatya).

(वार्तिकम्) ॥ अष्टिकान्या ।

(Confirmed as a vārttika.) In another sense, aṣṭikā [with the it-substitution — e.g. the Aṣṭādhyāyī, "that whose measure is eight chapters"].

vārttika

सूतकापुत्रिकावृन्दारकाणां वेति वक्तव्यम्

(vārttika) For sūtakā, putrikā, and vṛndārakā [the operation is] optional (vā) — this must be stated.

(वार्तिकम्) ॥ इह वा अ इति छेदः । कात्पूर्वस्याकारादेशो वेत्यर्थः । तेन पुत्रिकाशब्दे ङीन इवर्णस्य पक्षेऽकारः । अन्यत्रेत्त्वबाधनार्थमकारस्यैव पक्षेऽकारः । सूतका । सूतिकेत्यादि ॥

(Confirmed as a vārttika.) Here the division [of the vārttika] is "vā a": the meaning is that the substitution of "a" for [the vowel] standing before the ka is optional. Thereby, in the word putrikā — which ends in ṅīn, its i-vowel — there is optionally an "a" [→ putrakā / putrikā]. Elsewhere [in sūtakā and vṛndārakā], in order to block the it-substitution, there is optionally an "a" for the "a" itself. [Thus:] sūtakā, sūtikā, and so on.

Tattvabodhinī

NSP p. 124–125

—न यासयोः । ‘प्रत्ययस्थात्’ इति प्राप्ते निषेधोऽयम् । यासेति यत्तदोरुपलक्षणमित्याशयेनाह—यत्तदोरिति ॥—यका सकेति । यत्तदोरकच् । त्यदाद्यत्वे टाप् । स्वरूपस्याविवक्षायां फलमाह—यकां तकामिति । यद्यपि ‘न यत्तदोः’ इत्येव सूत्रयितुमुचितं, तथापि संनिपातपरिभाषाया अनित्यलज्ञापनार्थं ‘न यासयोः’ इत्युक्तमित्याहुः ॥ वस्तुतस्तु ‘न यत्तदोः’ इत्युक्तेऽप्यनित्यत्वं सिद्ध्यत्येव । अन्यथा अनयोरकारस्याप्परत्वं दुर्लभमिति किमनेन निषेधेनेति ॥—त्यकनश्च निषेध इति । नतु ‘मृदस्तिकन्’ इतिवत् प्रक्रियालाघवाय त्यिकन्निति वक्तव्ये त्यकन्नित्यकारनिर्देशसामर्थ्यादित्वाभावे सिद्धे किमनेन निषेधवचनेन । मैवम् । पञ्चभिरुपत्यकाभिः क्रीतः पञ्चोपत्यक इत्यादौ तद्धितलुकि स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक्यकारस्य श्रवणार्थत्वात्तस्य त्यिकन्नियुक्ते हि पञ्चोपत्यिक इति स्यात्, इष्यते तु पञ्चोपत्यक इति । तस्मादावश्यकमेव निषेधवचनम् । ‘मृदस्तिकन्’ इत्यत्रापीकारोच्चारणं तद्धितलुकि श्रवणार्थम् न तु प्रक्रियालाघवार्थम् । अन्यथा पञ्चभिर्मृत्तिकाभिः क्रीत इति ‘आहात्’—इति ठकः ‘अध्यर्धं’—इति लुकि कृते ‘लुक् तद्धितलुकि’ इति टापो लुकि निमित्ताभावात् ‘प्रत्ययस्थात्’—इतीत्त्वं न स्यात् पञ्चमृत्तिक इत्यत्र । न च लुकः प्रागेवान्तरङ्गलात् ‘प्रत्ययस्यात्’ इतीत्त्वं सिध्यत्येवेति वाच्यम् । ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुक् वाधते’ इत्यभ्युपगमात् । अतएव सनीसंसत इत्यादौ नलोपाभावः सिध्यति । पञ्चभिः खट्वाभिः कीतः पञ्चखट्वा इत्यादौ टापा सहैकादेशोऽपि न भवति । अन्यथा एकादेशस्यादिवद्भावाद्यन्वहणेन ग्रहणात् ‘लुक् तद्धितलुकि’ इत्यनुपसर्जनस्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते अकारस्य श्रवणं न स्यात् । एतच्च भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् ॥—उपत्यकेति । ‘उपाधिभ्यां त्यक्त्वासन्नारूढयोः’ ॥—आशिषीति । आशीर्यं विहितस्य बुन्प्रत्ययस्यात् इत्वं न भवतीति वक्तव्यमित्यर्थः ॥—जीवका भवकेति । जीवताद्भवतादित्यर्थं ‘जीवतिभवतिभ्यामाशिषि च’ इति बुन्, तस्याकादेशे कृते टाप् ॥—देवकेति । देवदत्तशब्दात्स्वार्थिकः कः ‘अनजादौ विभाषा लोपो वक्तव्यः’ इति प्रागिवीयेषु वक्ष्यमाणलात् द्वितीयादच ऊर्ध्वस्य दत्तशब्दस्य लोपः । देवदत्तिकाशब्दस्योपन्यासस्तु दत्तलोपमभिव्यक्तुं तदभावे इत्वनिषेधाभावं च दर्शयितुम् ॥—क्षिपकादीनां चेति । नेत्यनुषज्यते ॥—क्षिपकेत्यादि । क्षिपेरिगुपधलक्षणः कः । एवं ‘ध्रुव स्थैर्ये’ इत्यस्मादपि । यद्वा ‘ध्रु गतिस्थैर्ययोः’ पचायच् । कुटादित्वान्क्षिपेरेन गुणाभावे उवच् । ‘चट भेदने’ पचायच् । ततश्चाप् । अज्ञातादौ कः । ‘केणः’ इति ह्रसः । पुनश्चाप् ॥ तरतेर्ण्युल् । अकादेशः । नक्षत्रं नेत्रकनीनिका च ज्योतिः ॥—वर्णकेति । प्रावारविशेषः । ‘वर्णं वर्णक्रिया-विस्तारगुणवचनेषु’ इति चौरादिकात् ण्युल् । तन्तूनां विकारस्तान्तवम् ॥—अन्यत्र वर्णकेति । ग्रन्थविशेषस्य व्याख्या स्तोत्रकर्त्रां च ॥—वर्तकेति । वर्तयतीति वर्तका । शकुनावेव वाच्येऽयं विकल्पः, अन्यत्र नित्यमेवेत्त्वमिति वोध्यम् ॥—अष्टकेति । पितरश्च ताः देवताश्च पितृदेवताः । तदर्थं कर्म पितृदैवत्यम् । देवतान्तात्तादर्थ्ये यत् । अश्रन्ति ब्राह्मणा यस्यां सा अष्टका ‘इष्यशिभ्यां तकन्’ ॥—अष्टिकान्येति । अष्टौ परिमाणमस्याः । ‘संख्याया अतिशदन्तायाः कन्’ ॥—सूतकेति । सूतशब्दात् स्वार्थे कन् । वृन्दमस्यास्तीति मत्वर्थे ‘शृङ्गवृन्दाभ्याम्’—इत्यारकन् । देवतावाचिवृन्दारकशब्दस्य पुंलिङ्गत्वेऽपि रूपिमुख्यवाचिनोः स्त्रीलिङ्गत्वं संभवत्येव । अतएव ‘त्रिषूत्तरे’ इत्युपकम्य ‘वृन्दारकौ रूपि-मुख्यौ’ इत्यमरेणोक्तम् ॥—उदीचाम्—। यकौ पूर्वौ यस्याः सा । अर्थगतं स्त्रीलमाकारे आरोप्य यकपूर्वाया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशस्तेन स्त्रीप्रत्ययो लभ्यत इत्याह—स्त्रीप्रत्ययाकारस्येति । अत्र ‘न यासयोः’ इत्यतो नेति वर्तते । यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्तस्य कात्पूर्वस्योदीचां मते इत्वं नेत्यक्षरार्थः । एवं स्थिते फलितमाह—इद्वा स्यादिति । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यनेनैव लब्धे सूत्रे स्थानप्रहणमनूयमानविशेषणेषु परिभाषा नोपतिष्ठत इति ज्ञापनार्थम्, फलं तु वृद्धसंज्ञायामिक्परिभाषानुपस्थानाः छालीयादिसिद्धिः । यदि तु तत्रेक्परिभाषोपतिष्ठेत, तदा औपगवीय इत्यादावेव ‘वृद्धाच्छः’ स्यात्, ननु शालीयो मालीय इत्यादौ । तत्र ह्याकारवृद्धेरिक्स्थानिकलाभावात् । तथा ‘अतो गुणे’ इत्यत्रेक्परिभाषोपस्थितौ एषे पञ्चे यजे इत्यादावेव पररूपं स्यात् । ‘टित आत्मनेपदानाम्—’ इति इट एत्वे कृते इक्स्थानिकलादेकारगुणस्य भवन्ती पञ्चन्तीत्यादौ तु न स्यात् तत्रेक्स्थानिकलाभावादकारगुणस्येत्यपि बोध्यम् ॥ नव्यासु वृद्धाच्छं बाधित्वा ‘अणृगयनादिभ्यः’ इत्यण्प्रत्ययो यथा स्यादित्येतदर्थमृगयनादिगणे व्याकरणशब्दः पठ्यते । यद्यनूद्यमानविशेषणेषु परिभाषा उपतिष्ठेरन् तर्हि तत्पठनं व्यर्थं स्यात् । आकारवृद्धेरिक्स्थानिकलाभावेन वृद्धसंज्ञाया अभावाच्छस्याप्रवृत्तेः । तथा च तस्मादेव पाठादुक्तार्थज्ञापनसंभवे स्थानेप्रहणमिह साध्यर्थमित्याहुः

Bālamanoramā

न यासयोः - न यासयोः । नात्र कृतटापोः प्रतमान्तयोर्निर्देशः । यत्त दोरित्येव विवक्षितमिति बाष्ये स्पष्टम् ।प्रत्ययस्था॑दित्यतोऽत इति इदिति चानुवर्तते । तदाह — यत्तदोरिति । यका सकेति ।अव्ययसर्वनाम्ना॑मिति यत्तच्छब्दयोष्टेः प्रागकचि सौ त्यदाद्यत्वं, पररूपं, टाप्, हल्ङ्यादिना सुलोपः । तच्छब्दे 'तदोः सः सौ' इति तकारस्य सकारः । उभयत्रापिप्रत्ययस्था॑दिति प्राप्तमित्त्वमत्र सूत्रे निषिध्यते । अथन यासयो॑रित्यस्य प्रथमान्तानुकरणत्वे किं बाधकमित्यत आह — यकां तकामिति ।त्यकनश्च निषेध इति । त्यकन्प्रत्ययान्तस्यापिप्रत्ययस्था॑दितीत्त्वप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । उपत्यका अधित्यकेति ।उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारूढयोः॑ इति त्यकन्, टाप्, सोर्हल्ङ्यादिलोपः ।उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूध्र्वमधित्यका॑ इत्यमरः । ननु त्यकन्विधौ अकारस्य उच्चारणसामर्थ्यादेव इत्त्वं न भवति, अन्यथा त्यिकनमेव विदध्यात्, अतः किं तन्निषेधेनेति चेत्, मैवम् — ॒पञ्चोपत्यको ग्राम॑ इत्यत्र अकारश्रवणार्थत्वादित्यलम् ।आशिषीति । आशिषि यो बुन् तस्य योऽयमकादेशः, तदकारस्यप्रत्ययस्था॑दितीत्त्वं नेति वक्तव्यमित्यर्थः । जीवका भवकेति । जीवतात्, भवतादित्यर्थः । जीवधातोः भूधातौश्चआशिषि चे॑ति वुन्, 'युवोरनाकौ' इति तस्य अकादेशः,सार्वधातुकार्धधातुकयोः॑ इति भूधातोरूकारस्य गुणेऽवादेशश्च । उत्तरपदेति । उत्तरपदलोपेऽपीत्त्वं नेति वक्तव्यमित्यर्थः । देवकेति । देवदत्तशब्दाट्टाप् । देवदत्तिकेति तु दत्तपदस्य लोपाभिव्यक्तये उपन्यस्तम् । क्षिपकादीनां चेति । क्षिपकादिशब्दानामित्त्वं नेति वक्तव्यमित्यर्थः । क्षिपकादिगणं पठति — क्षिपकेति ।क्षिप प्रेरणे॑ । इगुपधाज्ञाप्रीकिरः कः॑ । कित्त्वान्न लघूपधगुणः, क्षिपाशब्दात्स्वार्थे कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप् । ध्रुवकेति । 'ध्रुव स्थैर्ये' कुटादिः, क्षिपकेतिवद्रूपम् । यद्वा 'ध्र स्थैर्ये' पचाद्यच्, 'गाङ्कुटादिभ्यः' इति ङित्त्वान्न गुणः, उवङ् । ध्रुवशब्दाट्टाप् । ततः स्वार्थिकः कः 'केऽणः' इति ह्रस्वः । पुनष्टाप् । कन्यकेति । कन्याशब्दात्कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप् । चटकेति ।चट भेदेन । पचाद्यच्, टाप् । स्वार्थे कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः पुनष्टाप् । क्षिपकादिराकृतिगणः । तेन अलका इष्टका इत्यादि । तारका ज्योतिषीति । वार्तिकमिदम् । ज्योतिषि वाच्ये तारकेति भवति । इत्त्वं न भवतीति यावत् । 'तृ प्लवनसंतरणयोः' ण्वुल्, अकादेशः ऋकारस्य वृद्धिः, रपरत्वं, टाप् । ज्योतिरित्यनेन नक्षत्रम्, अक्ष्णः कनीनिका च विवक्षिते ।नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकापि॑ इति,तारकाक्ष्णः कनीनिका॑ इति चामरः । अन्यत्रेति । ज्योतिषोऽन्यत्र वाच्ये तारिकेत्येव भवतीत्यर्थः ।वर्णका तान्तव इति । इदमपि वार्तिकम् । तान्तवे गम्ये वर्णकेति भवति । इत्त्वं नेत्यर्थः । तन्तूनां विकारस्तान्तवम् ।ओरञ॑ । वर्णकेति प्रावरणविशेषः ।वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु॑ चुरादिः । ण्यन्ताण्ण्वुल्, अकादेशः, णिलोपः, टाप् । अन्यत्रेति । तान्तवादन्यत्र वर्णकेति इत्त्वमित्यर्थः । वर्णिका-स्तोत्रीत्यर्थः । वर्णिकेति ग्रन्थविशेषस्य संज्ञा वा ।वर्तका शकुनौ प्राचामिति । इदमपि वार्तिकम् । शकुनिः पक्षी, तत्र गम्ये प्राचां मते वर्तकेति भवति, इत्त्वं न भवतीत्यर्थः । प्राचाङ्ग्रहणस्य प्रयोजनमाह — उदीचां त्विति । उदीचां मते तु शकुनौ गम्ये वार्तिकेतीत्त्वं भवतीत्यर्थः । वर्तयतेर्ण्वुल्, अकादेशः, णिलोपः, स्वार्थे कः, टाप् ।कोयष्टिकष्टिट्टिभका वर्तको वर्तिकादयः॑ इत्यमरः । शकुनेरन्यत्र तु नित्यमेवेत्त्वम् । अष्टका पितृदेवत्ये इति । इदमपि वार्तिकम् । पितरश्च ता देवताश्च पितृदेवताः । तदर्थं पितृदेवत्यम् ।देवतान्तात्तादर्थ्ये य॑दिति यत् । पित्रर्थे कर्मणि वाच्ये अष्टकेति भवति । 'अश भोजने' इत्यस्मात्इष्यशिभ्यां तक॑न्निति तकन् प्रत्ययः,व्रश्चा॑दिना शस्य षः, तकारस्य ष्टुत्वेन टः, अष्टकशब्दाट्टाप् । अष्टिकान्येति । अष्टाबध्यायाः परिमाणमस्या अष्टिका पाणिनीयाष्टाध्यायी,सङ्ख्यायाः अतिशदन्तायाः कन् इति सूत्रेण अष्टौ इति सुबन्तात्कन्प्रत्ययः, सुबन्तात्तद्धितोत्पत्तेः सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात् । ततस्तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुपो धातुप्रातिपदिकयोः॑ इति जसो लुकि निमित्तापायादष्टन आत्वनिवृत्तौ, अन्तर्वर्तिर्नी विभक्तिमाश्रित्य पदत्वान्नकारलोपे, अष्टशब्दाट्टापिप्रत्ययस्था॑दितीत्त्वं भवत्येव । न चान्तर्वर्तिसुपः परत्वं टापः शङ्क्यं, ककारेण व्यवधानात् । असुप इत्यस्यबहुपरिव्राजका नगरी॑त्यत्राऽव्यवहिते सुपः परे टापि चरितार्थत्वात् । अतएवक्षिपकादीनां ने॑ति निषेधोऽर्थवान् । अन्यथा क्षिपाशब्दात्सुबन्तात्स्वार्थिके कप्रत्यये सुपो लुकि अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य टापः सुबपेक्षया परत्वादसुपैति निषेधसिद्धेः किं तेनेत्यलम् ।॒वा सूतकापुत्रिकाबृन्दारकाणा॑मिति वार्तिकमर्थतः पठति — सूतकेति । अत्र पुत्रिकाशब्द इकारमध्यो नत्वकारमध्यः, स्त्रियां पुत्रशब्दस्य शाङ्र्गरवादित्वेन ङीनन्तत्वादिति कैयटः । अत्रेत्त्वविकल्पभ्रमं वारयति — इह वा अ इति । सवर्मदीर्घे सति वा इति निर्देश इति भावः । अत्र अ इति लुप्तप्रथमाकं, कात्पूर्वस्येत्यनुवर्तते, अत इति निवृत्तम्, पुत्रिकाशब्दे अतोऽभावात् । तदाह — कात्पूर्वस्येति । नन्वत्र इत्त्वविकल्प एव कुतोन विधीयत इत्यत आह — तेनेति । अत्वविधानेनेत्यर्थः । पुत्रशब्दाच्चाङ्र्गरवादित्वान्ङीनि स्वार्थिके कप्रत्यये 'केऽणः' इति ह्रस्वे, टापि, पुत्रिकाशब्दः ।अत्र इकारस्य इत्त्वविकल्पविधौ पुत्रिका पुत्रीकेति इन्मध्य ईन्मध्यश्च स्यात् । अत्वविधौ तु पुत्रका पुत्रिकेत्यकारमध्यः इकारमध्यश्च भवतीति भावः । ननु सूतकाशब्देवृन्दारकाशब्दे च कात्पूर्वस्याऽकारस्य अकारविधिः किमर्थमित्यताअह — अन्यत्रेति । सूतकाशब्दे वृन्दारकाशब्दे चप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वे प्राप्ते तद्विकल्पार्थमित्यर्थः ।षूञ्प्राणिगर्भविमोचने॑ । धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहादकर्मकः ।गत्यर्थाकर्मके॑त्यादिना कर्तरि क्तः, टाप्, स्वार्थिकः क#ः, केऽणः॑ इति ह्रस्वः, पुनष्टाप् । अत्राकारस्य अत्त्वाऽभावपक्षेप्रत्ययस्था॑दितीत्वम् । वृन्दमस्यास्तीति मत्वर्थेशृङ्गबृन्दाभ्यामारक॑न्नित्यारकन्प्रत्ययः । अमरेण तावद्देवतावाची बृन्दारकशब्दःअमरा निर्जरा देवाः॑ इत्यादिना पुंलिङ्गेष्वनुक्रान्तः । रूपिवाची मुख्यवाची च त्रिलिङ्गः । 'त्रिषूत्तरे' इत्युपक्रम्यबृन्दरकौ रूपमुख्यौ॑ इत्यमरः । स्त्रियां टाप् । अत्राप्यकारस्य अत्त्वाभावपक्षे इत्त्वम् ।

na yāsayoḥ — In this sūtra there is no reference to the two nominative-ending forms yā and sā that have taken ṭāp; rather, as is clear from the Bhāṣya, what is intended is precisely "of yad and tad (yat-tad-doḥ)". From "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] both "at" (the a) and "it" (i) are carried forward by anuvṛtti. This Bhaṭṭoji states with "yattadoḥ..." (For yad and tad the it-substitution of the a does not take effect).

yakā, sakā — By "avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ" [A 5.3.71] the akac element ("aka") is inserted before the final vowel (ṭi) of the words yad and tad. When the nominative sU follows: tyadādi-substitution (the final → "a") [A 7.2.102], then pararūpa (a single substitute having the form of the latter), then ṭāp, then elision of su by "halṅyādi..." [A 6.1.68]. In the word tad, by "tador saḥ sau" [A 7.2.106] the ta-kāra becomes sa-kāra. In both cases the it-substitution that would be obtained by "pratyayasthāt..." is prohibited by the present sūtra.

Now, if "na yāsayoḥ" were taken as a citation of the nominative forms [yā, sā], what would block [restricting the rule to them]? To this he adduces yakām, takām [the accusatives, which show that the prohibition holds beyond the nominative].

"tyakanaś ca niṣedhaḥ" — the meaning is that the prohibition of the it-substitution by "pratyayasthāt..." must also be stated for a stem ending in the suffix tyakan. upatyakā, adhityakā — the suffix tyakan is added to upa and adhi by "upādhibhyāṃ tyakann āsannārūḍhayoḥ" [A 5.2.34]; then ṭāp; then elision of su by "halṅyādi...". Amara: "upatyakā is the ground lying at the foot of a mountain, adhityakā [the tableland] above." Objection: In enjoining tyakan, by the very force of pronouncing its a-kāra the it-substitution does not occur — for otherwise [Pāṇini] would simply have enjoined "tyikan"; so what is the use of the prohibition? Response: Not so — [the a is pronounced] so that the a-kāra may be heard in [masculine forms] such as "pañcopatyako grāmaḥ" ("a village of five upatyakas"). Enough of this.

āśiṣi — the meaning is that, for the "aka" substitute of the vun that occurs in the benedictive (āśis) sense, it must be stated that the it-substitution by "pratyayasthāt..." does not apply to that a-kāra. jīvakā, bhavakā — meaning "may [she] live" (jīvatāt), "may [she] be" (bhavatāt). To the roots jīv and bhū, vun is added by "āśiṣi ca"; its "aka" substitution by "yuvor anākau" [A 7.1.1]; and for the root bhū, guṇa of its ū [→ o] by "sārvadhātukārdhadhātukayoḥ" [A 7.3.84], followed by the av-substitution [o + a → ava] — giving bhava.

uttarapada — the meaning is that the it-substitution must be stated as not applying even when the latter member of a compound (uttarapada) is elided. devakā — ṭāp is added to the word devadatta [after elision of the latter member 'datta']. devadattikā, however, is adduced in order to make evident the elision of the pada 'datta'.

kṣipakādīnāṃ ca — the meaning is that the it-substitution must be stated as not applying to the words of the kṣipakādi group. He recites the kṣipakādi list. kṣipā — from "kṣip preraṇe" (to impel), the suffix ka by "igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ" [A 3.1.135]; because it is kit, there is no guṇa of the light penultimate; then from the word kṣipā a svārthika ka; then shortening (hrasva) by "ke 'ṇaḥ" [A 7.4.13]; then ṭāp again — giving kṣipakā. dhruvakā — from "dhruva sthairye" (a kuṭādi root), the form derived as with kṣipakā. Or else from "dhṛ sthairye" with the pacādi suffix ac; being ṅit by "gāṅkuṭādibhyaḥ..." [A 1.2.1], there is no guṇa, [but] the uvaṅ substitute [→ dhruva]; then ṭāp from the word dhruva; then a svārthika ka; then hrasva by "ke 'ṇaḥ"; then ṭāp again — giving dhruvakā. kanyakā — from the word kanyā, ka; hrasva by "ke 'ṇaḥ"; ṭāp again. caṭakā — from "caṭa bhedena", the pacādi ac, then ṭāp; then a svārthika ka; hrasva by "ke 'ṇaḥ"; ṭāp again. The kṣipakādi is an ākṛti-gaṇa (an open, illustrative class); hence alakā, iṣṭakā, and so on [are also included].

"tārakā jyotiṣi" — this is a vārttika. When a heavenly luminary (jyotis) is to be denoted, the form is tārakā; that is, the it-substitution does not occur. From "tṝ plavana-saṃtaraṇayoḥ" (to float, to cross over), ṇvul; the "aka" substitution [of vu]; vṛddhi of the ṛ-kāra [→ ār, with raparatva]; then ṭāp. By "jyotis" are intended a star (nakṣatra) and also the pupil of the eye (akṣṇaḥ kanīnikā). Amara: "nakṣatra, ṛkṣa, bha, tārā, and also tārakā", and "tārakā [is] the pupil of the eye." anyatra — when something other than a jyotis is to be denoted, the form is only tārikā [with the it-substitution].

"varṇakā tāntave" — this too is a vārttika. When a textile product (tāntava) is understood, the form is varṇakā; that is, no it-substitution. A modification of threads (tantu) is tāntava, by "or añ". varṇakā [here] is a particular kind of wrap (prāvaraṇa). From "varṇa" (a curādi root, in the senses of coloring, spreading, and describing qualities), from the ṇic-ending [causal] stem, ṇvul; the "aka" substitution; elision of the ṇi (ṇi-lopa); then ṭāp. anyatra — when something other than a textile is meant, the form is varṇikā, with the it-substitution. It means a female reciter or eulogist (stotrī); or varṇikā is the designation of a particular literary work.

"vartakā śakunau prācām" — this too is a vārttika. A śakuni is a bird; when that is understood, in the view of the Eastern grammarians the form is vartakā, i.e. no it-substitution. He states the purpose of specifying "prācām": udīcāṃ tu — but in the view of the Northern grammarians, when a bird is understood, the form is vartikā, with the it-substitution. From the causative vartay-, ṇvul; the "aka" substitution; ṇi-lopa; a svārthika ka; then ṭāp. Amara: "koyaṣṭika, ṭiṭṭibhaka, vartaka, vartikā, and the like" [names of birds]. But in a sense other than that of a bird, the it-substitution is invariable [giving vartikā].

"aṣṭakā pitṛdevatye" — this too is a vārttika. The Manes (pitṛ) who are the deities are the "pitṛdevatāḥ"; what is for their sake is "pitṛdevatya", with the suffix yat by "devatāntāt tādarthye yat". When an [oblation of] food (karman) meant for the Manes is denoted, the form is aṣṭakā. From "aśa bhojane" (to eat), the suffix takan by "iṣyaśibhyāṃ takan"; by "vraścādi..." [A 8.2.36] the ś becomes ṣ; the ta-kāra becomes ṭa by ṣṭutva; then ṭāp from the word aṣṭaka. aṣṭikā (in another sense) — "that whose measure is eight chapters (aṣṭāv adhyāyāḥ) is aṣṭikā", namely Pāṇini's Aṣṭādhyāyī. By the sūtra "saṃkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kan" the suffix kan is added to the subanta "aṣṭau" — for it will be established as the settled doctrine (siddhānta) that taddhita suffixes are added to subantas. Then, being taddhita-ending, it is a prātipadika; by "supo dhātuprātipadikayoḥ" [A 2.4.71] the jas is elided by luk; with the removal of the conditioning cause the ātva of aṣṭan reverts; relying on the internal (antarvartinī) vibhakti, [the word] being a pada, the na-kāra is elided [→ aṣṭa]; then ṭāp from the word aṣṭa; and the it-substitution by "pratyayasthāt..." does indeed take effect [→ aṣṭikā]. Nor should one suspect that the [internal] sup is "para" with respect to ṭāp, because of the intervening ka-kāra. The [restriction] "asupaḥ" is fulfilled in a case like "bahu-parivrājakā nagarī", where ṭāp follows an unintervened sup. For precisely this reason the prohibition "kṣipakādīnāṃ na" is meaningful: otherwise, from the subanta kṣipā, when the svārthika ka is added and the sup is elided by luk, ṭāp — relying on the internal vibhakti and being "para" relative to that sup — the prohibition would already be established by "asupaḥ" [and the vārttika would be redundant]. So what use would it be? Enough.

He recites, according to its sense, the vārttika "vā sūtakāputrikā- vṛndārakāṇām" — sūtakā, etc. Here the word putrikā has an i in the middle, not an a, because in the feminine the word putra, belonging to the śārṅgaravādi class, ends in ṅīn [putra → putrī → putrikā]; so Kaiyaṭa. He wards off the mistaken notion that there is an it-substitution option here: iha vā a — the intent is that the specification "vā" (optionally) is stated after the savarṇa-dīrgha [i.e. the division is "vā a"]. Here "a" has its nominative ending elided; "kāt pūrvasya" is carried forward by anuvṛtti, while "ataḥ" [of A 7.3.44] is discontinued, since in the word putrikā there is no "a" [before the ka]. This he states with "kāt pūrvasya...". Objection: why is not simply an it-substitution option enjoined here? Response: "tena" — that is, by enjoining the [optional] a-substitution [rather than an it-option]. Since the word putra, belonging to the śārṅgaravādi group, takes ṅīn [→ putrī], then a svārthika ka, then hrasva by "ke 'ṇaḥ", then ṭāp, yields putrikā. Now, were the option an it-substitution option for the i, the forms would be putrikā / putrīkā (i-medial and ī-medial); but under the a-substitution option the forms are putrakā / putrikā (a-medial and i-medial). This is the point. Objection: in the words sūtakā and vṛndārakā, what is the purpose of enjoining the a-substitution for the "a" standing before ka? Response: anyatra — in the words sūtakā and vṛndārakā the it-substitution by "pratyayasthāt..." would be invariable, so [the a-substitution is enjoined] to make it optional. sūtakā — from "ṣūñ prāṇigarbhavimocane" (to bring forth young); by inclusion under the root's own sense it is intransitive (akarmaka); by "gatyarthākarmake..." [A 3.4.72] the kta in the agentive sense; then ṭāp; a svārthika ka; hrasva by "ke 'ṇaḥ"; ṭāp again [→ sūtakā]. Here, in the option where the a is not substituted, there is the it-substitution by "pratyayasthāt..." [→ sūtikā]. vṛndārakā — "that which has a multitude (vṛnda)", in the possessive sense (matvartha), by the suffix ārakan through "śṛṅgabṛndābhyām ārakan". According to Amara, the word bṛndāraka denoting a deity is listed among masculines, by "amarā nirjarā devāḥ" and so on; but denoting a beautiful thing (rūpin) or a chief (mukhya) it is of all three genders — beginning "triṣu uttare", Amara says "bṛndarakau [denote] the beautiful and the chief." In the feminine, ṭāp. Here too, in the option where the a is not substituted, there is the it-substitution [→ vṛndārikā].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 125 १ उपसर्जनार्थमिति—एवं चानुपसर्जने ‘आदाचार्याणाम्’ इति आावं भवत्येव, उपसर्जनस्य चारितार्थ्येन वाधे मानाभावादिति भावः । २ अकजहं इति—एवं च तदकारस्यातःस्थानिकत्वाभाव इति भावः । ३ भवत्यैवेति—नच संज्ञाभूतस्य ‘अभाषितपुंस्काच्च’ इत्यनेन सिद्धिः, ‘संज्ञापुरण्योश्च’ इति विषेधेन संज्ञाया अपि भाषितपुंस्कत्वावगमात् ।

translator notes

textual In the udīcām clause the digital source prints the form oddly (as if "vārtikā"); the intended reading is vartikā, matching the vārttika at sk.464.k15 ("udīcāṃ tu vartikā"). The evident reading is followed.

SK 465 · A 7.3.46V

उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ४६५ ॥

udīcāmātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ

udīcām ātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ (7.3.46) — In the view of the Northern grammarians (udīcām), for the short a that stands in the place of an [affixal] ā preceded by ya or ka, [the substitution of i, otherwise obligatory, is] optional [when āp follows].

Rule. In the view of the northern grammarians (udīcām), the i is optional in one case: when the a before the k itself stands in place of a feminine-affix ā that was preceded by ya or ka. (The ā has been shortened before the k by ke 'ṇaḥ, SK 834.)

Example.

āryā (feminine of ārya, ā preceded by ya) + akac → ā → a before the k → āryakā → optionally āryikā.

caṭakā + akac → caṭakakā or caṭakikā.

Applies when / blocked by. Three counter-examples: sāṃkāśyikā "a woman born in Saṃkāśya" (the a does not stand for an ā); aśvikā (the ā was not preceded by ya or ka); śubhaṃyikā "an unrecognized śubhaṃyāḥ" (the ā was not a feminine affix). A vārttika makes the i obligatory when the ya or ka is the end of a root: sunayikā, supākikā.

Siddhānta-kaumudī

यकपूर्वस्य स्त्रीप्रत्ययाकारस्य स्थाने योऽकारस्तस्य कात्पूर्वस्येद्वा स्यादापि परे । केऽणः SK 834 इति ह्रस्वः । आर्यका । आर्यिका । चटकका । चटकिका । आतः किम् ? सांकाश्ये भवा सांकाश्यिका । यकेति किम् ? अश्विका । स्त्रीप्रत्ययेति किम् ? शुभं यातीति शुभंयाः । अज्ञाता शुभंयाः शुभंयिका ॥

For the a that stands in place of a feminine-affix ā-kāra preceded by ya or ka, and which [thus] follows a ka, there is optionally i, when āp follows. The shortening (hrasva) [of the ā to a before the ka] is by "ke 'ṇaḥ" (SK 834). [Examples:] āryakā / āryikā; caṭakakā / caṭakikā. Why "of the ā (ātaḥ)"? [To exclude] sāṃkāśyikā ("[a woman] born in Saṃkāśya"). Why "preceded by ya or ka (yaka)"? [To exclude] aśvikā. Why "of a feminine affix (strī-pratyaya)"? "śubhaṃ yāti" ("she goes to splendour") = śubhaṃyāḥ; "an unrecognized śubhaṃyāḥ" = śubhaṃyikā.

vārttika

धात्वन्तयकोस्तु नित्यम्

(vārttika) "dhātv-anta-yakos tu nityam" — But for the ya or ka that is the final of a root (dhātv-anta), [the i-substitution is] obligatory (nitya) [not optional].

(वार्तिकम्) ॥ सुनयिका । सुपाकिका ॥

(This is a vārttika.) sunayikā; supākikā.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 125

—सांकाश्यिकेति । संकाशेन निर्वृत्तं नगरं सांकाश्यं, ‘बुञ्छण्—’ आदिसूत्रेण ‘संकाशादिभ्यो ण्यः’ । ततो भवार्थे ‘धन्वयोपधाद्रुञ्’ अकादेशः । स च सांकाश्यभवां स्त्रियमाहेति तदकारस्यापि वैकल्पिकमित्त्वं स्यात् तस्मादात् इत्युक्तम् ॥ अत्र वदन्ति—यथायमकारो नाकारस्थानिकः, एवं स्त्रीप्रत्ययस्थानिकोऽपि नेति ब्यङ्गविकल्पेतत् । अकेति समुदायस्य स्त्रीवाचकबुञ्स्थानिकत्वेऽप्यकारमात्रस्यात् तथात्वात् । तस्मादात् इति साध्यर्थमेवेति ॥—शुभंया इति । ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ इति विच् । शुभमिति मान्तो निपातः ॥—सुनयिकेति । सुष्ठु नयो यस्याः सा सुनया । ततः कः । ‘केऽणः’ इति ह्रस्वः । एवं सुष्ठु पाको यस्याः सा सुपाकिका ॥—भस्त्रषा—

Bālamanoramā

उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः - उदीचामातः । 'प्रत्ययस्थात्' इति सूत्रमनुवर्तते । यश्च कश्च यकौ, तौ पूर्वौ यस्या इति विग्रहः । यकेति वर्णग्रहणम्, अकारावुच्चारणार्थौ । 'यकपूर्वाया' इत्येतदात इत्यस्य विशेषणम् । तेन अर्थगतं स्त्रीत्वमाकारे आरोप्य 'यकपूर्वाया' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । तेन आकारस्य स्त्रीवाचकत्वं लभ्यते । तदाह — यकपूर्वस्येत्यादिना । उदीचांग्रहणं विकल्पार्थमेव नतु देशतो व्यवस्थार्थमिति 'न वेति विभाषा' इति सूत्रे बाष्ये स्पष्टम् । नच 'षष्ठी स्थानेयोगा' इत्येव सिद्धेरिह स्थानेग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यम्, अनुवादे परिभाषाणामनुपस्थितेः । तत्र च इदमेव स्थानेग्रहणं ज्ञापकम् । अत एववृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्ध॑मित्यत्र यस्यादिर्वृद्धिरित्यनुवादे इक्परिभाषा न प्रवर्तते । तत्प्रवृत्तौ तु शालाशब्दस्य वृद्धसंज्ञा न स्यात्, शकारादाकारस्य इक्श्तानिकत्वाऽभावात् । ततस्च शालीय इति 'वृद्धाच्छः' इति छो न स्यात्, 'औपगवीय' इत्यादावेव स्यादित्यलम् । केऽण इति ह्रस्व इति । आर्याशब्दात्स्वार्थिके कप्रत्यये यकाराकारस्य 'केऽणः' इति ह्रस्व इत्यर्थः । पुनष्टापि आर्यकाशब्दः । तत्र यकारादकारस्य आकारस्थानिकत्वादित्त्वविकल्पः ।प्रत्ययस्था॑दिति नित्यस्येत्त्वस्यापवादः । तदाह — आर्यका-आर्यिकेति । यकारपूर्वस्य उदाहरणमिदम् । अथ ककारपूर्वस्य उदाहरति — चटकका चटकिकेति । चटकाशब्दात्स्वार्थे कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप्, इत्त्वविकल्प इति भावः । साङ्खाश्यिकेति । सङ्काशेन निर्वृत्तं नगरं साङ्काश्यम् ।वृञ्छणकठ॑जित्यादिना सङ्काशिद्भ्यो ण्यः, आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः । साङ्काश्यशब्दाद्भवार्थेधन्वयोपधाद्वुञ् । अकादेशःयस्येति चे॑त्यकारलोपः, टाप्,प्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वम् । इह यकारादकारस्य आकारस्थानिकत्वाऽभावादित्त्वविकल्पो न भवतीति भावः । ननु स्त्रीबोधकस्य अत इद्वा स्यादित्येवास्तु, आत इति मास्तु । साङ्काश्यकाशब्दे यकारादकारस्य वुञादेशावयवत्वेन स्त्रीबोधकत्वाभाऽदिति चेत्, तह्र्रात् इति स्पष्टार्थमित्याहुः । अइआकेति । अआआशब्दात्कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप्, अआकाशब्दः । अत्र अकारस्य आकारस्थानिकत्वेऽपि यकपूर्वकत्वा.ञभावादित्त्वविकल्पो न, किंतुप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वमिति भावः । स्त्रीप्रत्यय इति किमिति । 'यकपूर्वाया' इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशलब्धं स्त्रीप्रत्ययस्येति किमर्थमिति प्रश्नः । शुभंयिकेति ।शुभ॑मिति मान्तमव्ययम् । तस्मिन्नुपपदे 'या प्रापणे' इति धातोःअन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति विच् । शुभंयाशब्दात्स्वार्थे कः । 'केऽणः' इति ह्रस्वः, टाप्, शुभंयकाशब्दः । अत्र यकारादकारस्य धात्ववयवस्य स्त्रीवाचकत्वाऽभावादित्त्वविकल्पो न, किन्तु 'प्रत्ययस्थात्' इति नित्यमेवेत्त्वमिति भावः ।॒यक पूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः॑ इति वार्तिकमर्थतः संगृह्णाति — धात्वन्तयकोस्तु नित्यमिति । यश्च कश्चेति विग्रहः । धात्वन्तयकारककारयोरुपरि विद्यमानस्य अकारस्य नित्यमित्त्वम्, न तु विकल्प इत्यर्थः । सुनयिकेति । णीञ्धातोः पचाद्यच् ।सार्वधातुकार्धधातुकयो॑रिति गुणेऽयादेशे नयशब्दः । सु=शोभनो नयो यस्याः सा सुनया । ततः स्वार्थे कः, 'केऽणः' इति ह्रस्वः । पुनष्टाप्, सुनयकाशब्दः । अत्र यकारस्य धात्वन्तत्वात्ततः परस्याऽकारस्य नेत्वविकल्पः, किंतुप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वमिति भावः ।

udīcām ātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ — The sūtra "pratyayasthāt" (7.3.44) is carried forward (anuvṛtti). The analysis of "yaka-pūrvā" is: "ya and ka [together are] 'yaka'; she [the ā] which has those two as preceding." "yaka" is a phoneme-mention (varṇa-grahaṇa) [of the sounds y and k]; the two a-kāras [in "ya-ka"] are merely for the sake of pronunciation. "yakapūrvāyāḥ" is a qualifier of "ātaḥ." Thereby, having transferred (āropya) onto the ā-kāra the femininity that belongs to the meaning, the feminine-gender wording "yakapūrvāyāḥ" [is used]; and by this the ā-kāra's being a feminine-denoting [affix] is obtained. He states this with "yakapūrvasya…" etc.

The mention of "udīcām" (the Northerners) is solely for the sake of optionality (vikalpa), not for a regional restriction (deśato vyavasthā): this is plain in the Bhāṣya on the sūtra "na veti vibhāṣā." Objection: Since [the genitive is construed as the locus of substitution] by "ṣaṣṭhī sthāne-yogā" (1.1.49), the mention of "sthāne" here is redundant. Response: This should not be said, because in an anuvāda (a mere restatement) the paribhāṣās are not present (anupasthiti); and there this very mention of "sthāne" is the indicator (jñāpaka) [that paribhāṣās do not operate within an anuvāda]. For this very reason, in "vṛddhir yasyācām ādis tad vṛddham" (1.1.73), within the restatement "that whose first among the vowels is a vṛddhi," the ik-paribhāṣā does not operate. Were it to operate, the word śālā would not receive the vṛddha designation, since the ā after the ś is not in the place of an ik; and then the affix cha by "vṛddhāc chaḥ" (giving śālīya) would not occur — it would occur only in cases like aupagavīya. But enough of this.

On "the shortening by 'ke 'ṇaḥ'": the meaning is that after the word āryā, when the svārthika affix ka [is added], the ā-kāra after the ya-kāra is shortened by "ke 'ṇaḥ" (āryā + ka → ārya-ka). Then, with ṭāp again [added], the word āryakā; and there, since the a after the ya-kāra is in the place of an ā-kāra, [there is] the optional i-substitution (ittva-vikalpa). This [option] is an exception (apavāda) to the obligatory i-substitution by "pratyayasthāt." Accordingly he says "āryakā / āryikā." This is the example of [the a] preceded by ya-kāra. Now he gives the example of [the a] preceded by ka-kāra: "caṭakakā / caṭakikā" — after the word caṭakā, the svārthika ka; shortening by "ke 'ṇaḥ" (caṭaka-ka); again ṭāp (caṭakakā); then the optional i-substitution — this is the idea.

"sāṃkāśyikā": a city built by/around Saṃkāśa is Sāṃkāśya. [Derivation:] by "vṛñ-chaṇ-kaṭha…" etc. the affix ṇya after saṃkāśa etc.; ādi-vṛddhi (vṛddhi of the initial vowel); a-kāra-lopa by "yasyeti ca" (6.4.148) → sāṃkāśya. Then, after the word sāṃkāśya, in the sense "born in," the affix vuñ by "dhanvayopadhād vuñ"; the substitute aka [for vu]; a-kāra-lopa by "yasyeti ca"; ṭāp; and obligatory i-substitution by "pratyayasthāt" (sāṃkāśya + vuñ[aka] → sāṃkāśyaka → sāṃkāśyakā → sāṃkāśyikā). Here, since the a after the ya-kāra is not in the place of an ā-kāra [it is the a of the substitute aka], the optional i-substitution does not apply [rather, the substitution is obligatory] — this is the idea. Objection: Let the rule simply be "for the a that denotes the feminine there is optionally i," and let "ātaḥ" (of the ā) not be [stated]; for in the word sāṃkāśyakā the a after the ya-kāra, being a component of the vuñ-substitute, does not denote the feminine [and so would be excluded anyway]. Response [they say]: In that case "ātaḥ" is for the sake of explicitness (spaṣṭārtha).

"aśvikā": after the word aśvā, the ka; shortening by "ke 'ṇaḥ"; ṭāp again — the word aśvakā. Here, although the a is in the place of an ā-kāra, since it is not preceded by ya-or-ka [being preceded by v], there is no optional i-substitution; rather, obligatory i by "pratyayasthāt" — this is the idea (hence only aśvikā).

"Why 'of a feminine affix'?": the question is, to what purpose is "of a feminine affix," which is [already] obtained from the feminine-gender wording "yakapūrvāyāḥ"? "śubhaṃyikā": "śubham" is an indeclinable ending in m. With that as the upapada, from the root yā ("yā prāpaṇe," to go/attain) the affix vic by "anyebhyo 'pi dṛśyate" (śubham + yā + vic → śubhaṃyā). After the word śubhaṃyā, the svārthika ka; shortening by "ke 'ṇaḥ"; ṭāp — the word śubhaṃyakā. Here, since the a after the ya-kāra, being a component of the root (dhātv-avayava), does not denote the feminine, there is no optional i-substitution; rather, i is obligatory by "pratyayasthāt" — this is the idea (śubhaṃyikā).

He captures, in substance, the vārttika "yaka-pūrve dhātv-anta-pratiṣedhaḥ" by [the words] "dhātv-anta-yakos tu nityam." The analysis [of "yaka"] is "ya and ka." The meaning: for the a-kāra present after a root-final ya-kāra or ka-kāra, the i-substitution is obligatory, not optional. "sunayikā": from the root ṇīñ [nī], the affix ac by "pacādi"; by guṇa through "sārvadhātukārdhadhātukayoḥ" (7.3.84) and the ay-ādeśa [nī → ne → nay before a], the word naya; su = excellent — "she whose conduct/leading (naya) is excellent" = sunayā. Then the svārthika ka; shortening by "ke 'ṇaḥ"; again ṭāp — the word sunayakā. Here, since the ya-kāra is root-final (dhātv-anta), for the a that follows it there is no optional i-substitution; rather, obligatory i by "pratyayasthāt" — this is the idea (sunayikā).

SK 466 · A 7.3.47V

भस्त्रैषाऽजाज्ञाद्वास्वानञ्पूर्वाणामपि ॥ ४६६ ॥

bhastraiṣā'jājñādvāsvānañpūrvāṇāmapi

bhastraiṣā'jājñādvāsvānañpūrvāṇām api — For [the final] of bhastrā, eṣā, ajā, jñā, dvā, and svā (and of stems ending in them), even when preceded by nañ, the a (carried over as ‘ātaḥ sthāne’ from the preceding rule) is also optionally replaced by i before the ka-suffix's ṭāp; i.e. the optional idbhāva of A 7.3.46 is extended to these words although no ya/ka precedes them.

Rule. The same option is extended to bhastrā, eṣā, ajā, jñā, dvā and svā (and to stems ending in them), even when preceded by the negative nañ, although no ya or ka precedes their ā.

Example.

nirbhastrakā / nirbhastrikā; eṣakā / eṣikā; ajakā / ajikā; jñakā / jñikā; dvake / dvike (dual); niḥsvakā / niḥsvikā.

Applies when / blocked by. eṣā and dvā with a preceding member get no i at all, because the āp then follows a case-ending inside the compound (the asupaḥ of SK 463): aneṣakā, paramaiṣakā, advake, paramadvake. Since the rule quotes eṣā with its ṣ already in place, the forms with t have no option: etike, etikāḥ. svā is listed for its use as a name or as a subordinate member; when sva means "one's own" the i is obligatory: svikā, paramasvikā. Bhaṭṭoji explains that bhastrā is listed for the case where it is a subordinate member; its ordinary case falls under the next rule.

Siddhānta-kaumudī

स्वेत्यन्तं लुप्तषष्ठीकं पदम् । एषामत इद्वा स्यात् । तदन्तविधिनैव सिद्धे नञ्पूर्वाणामपीति स्पष्टार्थम् । भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थम् । अन्यस्य तूत्तरसूत्रेण सिद्धम् । एषा द्वा एतयोस्तु सपूर्वयोर्नेत्त्वम् । अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्याऽसुप इति प्रतिषेधात् । अनेषका । परमैषका । अद्वके । परमद्वके । स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थम् । इह हि आतः स्थाने इत्यनुवृत्तं स्वशब्दस्यातो विशेषणम् । नतु द्वैषयोरसंभवात् । नाप्यन्येषामव्यभिचारात् । स्वशब्दस्त्वनुपसर्जनमात्मीयवाची अकजर्हः । अर्थान्तरे तु न स्त्री । संज्ञोपसर्जनीभूतस्तु कप्रत्ययान्तत्वाद्भवत्युदाहरणम् । एवं चात्मीयायां स्विका परमस्विकेति नित्यमेवेत्वम् । निर्भस्त्रका । निर्भस्त्रिका । एषका । एषिका । कृतषत्वनिर्देशान्नेह विकल्पः । एतिके । एतिकाः । अजका । अजिका । ज्ञका । ज्ञिका । द्वके । द्विके । निःस्वका । निःस्विका ॥

The word ending in -svā [i.e. the compound bhastrā–eṣā–ajā–jñā–dvā–svāḥ] is a pada with an elided genitive (lupta-ṣaṣṭīka). For the a (ataḥ) of these [six words], i (it) is optionally the substitute. Since [the extension to nañ-forms] is already established by the tad-anta-vidhi (the principle that a rule mentioning X applies also to what ends in X), the phrase "nañpūrvāṇām api" (also of those preceded by nañ) is merely for clarity (spaṣṭārtha).

The mention of bhastrā [in the sūtra] is for the case where it is an upasarjana (subordinate member of a compound); for the other [i.e. non-subordinate bhastrā], it is established by the following sūtra ["abhāṣitapuṃskāc ca," A 7.3.48]. But for eṣā and dvā, when these two are accompanied by a preceding word, there is no idbhāva (ā→i), because of the prohibition "asupaḥ" (not before a sup) [carried from A 7.3.44], on the strength of the internal (antarvartinī) vibhakti. [Counter-examples, without idbhāva:] aneṣakā, paramaiṣakā, advake, paramadvake.

The mention of the word sva [in the sūtra] is for the saṃjñā (proper name) and upasarjana cases. For here "ātaḥ sthāne" (in place of ā), carried forward by anuvṛtti [from A 7.3.46], is a qualifier of the a (ataḥ) of the word sva; not of [that of] dvā and eṣā, because [there it is] impossible, and not of the others [bhastrā, ajā, jñā] either, because [there it holds] without exception. The word sva, when non-subordinate (anupasarjana) and denoting "one's own" (ātmīya), is fit for akac; in another meaning it is not feminine. But when it has become a saṃjñā or upasarjana, since it then ends in the ka-suffix, it does serve as an example. And thus, when it denotes "one's own" (ātmīyā): svikā, paramasvikā — here the idbhāva is obligatory (nityam eva).

[Examples with optional idbhāva:] nirbhastrakā / nirbhastrikā; eṣakā / eṣikā. Because [the sūtra] presents [eṣā] with the ṣatva already effected (kṛta-ṣatva-nirdeśa), there is no option here [in the following forms]: etike, etikāḥ. [Further examples:] ajakā / ajikā; jñakā / jñikā; dvake / dvike; niḥsvakā / niḥsvikā.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 125–126

—लुप्तषष्ठीकमिति । केचिदिह स्वा इति च्छित्त्वा षष्ठ्याः स्थाने सौत्रलाबात्येन जसिति व्याचक्षते ॥ ‘प्रत्ययस्यात्—’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—अत इद्वा स्यादिति । ननु नञ्पूर्वाणामपीत्यपिशब्देन केवलानां संग्रहः क्रियते, नतु नञ्भिन्नपूर्वाणामपि ॥ तथा च निर्भक्तिकेलादि न सिध्येदतस्तदन्तविधिरावश्यक इत्याशयेनाह— तदन्तविधिनैवेत्यादि । आङ्गलादिति भावः ॥ एवं च नञ्पूर्वाणामित्यस्य नियमार्थलशङ्का निरस्ता, निर्भक्तिकेलादावव्याप्तिप्रसङ्गात् ॥—अन्यस्य त्विति । अनुपसर्जनस्य तु ‘अभाषितपुंस्काच्च’ इत्यनेन सिद्धमित्यर्थः ॥—एतयोस्त्विति । भक्ताजाज्ञास्त्वानां तु सपूर्वाणामपीत्वं भवत्येव । तत्र टापः कप्रत्ययात्परत्वेन सुपः परत्वाभावात् ‘असुपः’ इति निषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥—सपूर्वयोरिति । पूर्वावयवसहितयोर्विध्यमानपूर्वपदयोरिति यावत् ॥—अन्तर्वर्तिनीमित्यादि । न सु एतद् सु इति स्थितेऽकचि कृतेऽकचः प्रागेव वा नञ्तत्पुरुषे कृते ‘अन्तरङ्गानपि’— इति न्यायेन त्यदाद्यत्वप्रवृत्तेः प्रागेव सामासिके लुकि विशिष्टात्पुनः सुपि त्यदाद्यत्वे पररूपे च कृते ततश्चाप् । स च आद्यसुपः पर इति भावः ॥— अनेषकेति । अज्ञाता एषा एषका न एषका अनेषका, अज्ञाता अनेषा अनेषकेति वा लौकिकविप्रहोऽत्र बोध्यः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् ॥—स्वशब्दस्यातो विशेषणमिति । यद्यपि हरदत्तग्रन्थे अत्रातःस्थान इत्येतत् स्वशब्दस्य विशेषणमित्युक्तं तथापि तत्र स्वशब्दस्येत्यनन्तरमत इति शेषो बोध्य इति भावः ॥—अर्थान्तरे त्विति । आत्मज्ञातिधनेष्वित्यर्थः ॥— नित्यमेवेति । स्विकेलादावकचि कृते आतःस्थानिकोऽकारोऽत्र दुर्लभ इति प्रकृतसूत्रस्याविषयत्वात् ‘प्रत्ययस्यात्’— इति नित्यमेवेत्यप्रवृत्तेः । एवं च ‘हंसं तनौ संनिहितं चरन्तं मुनेर्मनोवृत्तिमिव स्विकायाम्’ इति श्रीहर्षश्लोके ‘भक्त्यैषा’— इति वैकल्पिकमित्त्वम् इति केषांचिद्याख्यानं नादर्तव्यमिति भावः । वस्तुतो ‘हंसं तनौ—’ इति श्लोके स्विकायामिति प्रयोगोऽसा- धुरेव । आत्मीयायां स्वशब्दस्य सर्वनामलात् स्याङ्गमप्रवृत्तेरिति न्व्याः ॥ प्रत्युदाहरणान्युक्त्वोदाहरणान्याह—निर्भ- स्त्रिकेत्यादि । निष्कान्ता भन्नायाः निर्भन्ना, ‘निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या’ इति समासः । उपसर्जनहस्रध्रप् । ततोऽज्ञातादौ कः । ‘केणः’ इति ह्रस्वः । पुनध्रप् । सूत्रे एषेति विकृतनिर्देशो विवक्षितविषयो, न तु ‘यासयोः, इतिवदुपलक्षणमित्यभिप्रेत्याह—कृतषत्वनिर्देशादिति । इहाजाः!ति स्त्रीलिङ्गनिर्देशादजादयः स्त्रीलिङ्गा एव गृह्यन्ते, तेनेह विकल्पो न । शुभ्रोऽजो यस्याः सा शुभ्राजिका । जानातीति ज्ञः ‘इगुपध-’ इति कः । प्रियो ज्ञो यस्याः सा प्रियङ्गिकेति ॥—निःस्वकेति । स्वस्या निष्कान्तेति विप्रहो, न त्विह स्विकस्या निष्कान्ते, तथात्वे ह्युपसर्जनेऽपि निःस्विकेत्येकमेव रूपं स्यात्, आतस्थानिकाकारस्य दुर्लभत्वेन प्रकृतसूत्राविषयत्वात्

Bālamanoramā

भस्त्रैषाऽजाज्ञाद्वास्वानञ्पूर्वाणामपि - भस्त्रैषा । यकपूर्वत्वाऽभावात्उदीचा॑मित्यप्राप्तौ वचनमिदम् । स्वेत्यन्तमिति । भस्त्रा, एषा, अजा, ज्ञा, द्वा, स्वा एषां षण्णां द्वन्द्वः । ततः षष्ठआ आर्षो लुक् ।भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वाना॑मिति विवक्षितमिति भावः । एषामिति । भस्त्रादीनामित्यर्थः ।अत इद्वेति । पूर्वसूत्रादुदीचाङ्ग्रहणस्यप्रत्ययस्था॑गिति सूत्रादिदित्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः । नन्वाङ्गत्वात्तदन्तविधौ भस्त्रादिशब्दान्तानामिति लभ्यते, व्यपदेशिवत्त्वेन केवलानामपि लभ्यते । एवं च नञ्पूर्वाणां तद्भिन्नपूर्वामां केवलानां च सिद्धे नञ्पूर्वाणामपीति व्यर्थमिस्यत आह — तदन्तविधिनैवेति । ननु तदन्तविधिना भस्त्रादिशब्दानां नञ्पूर्वाणामनञ्पूर्वाणां च प्राप्तौ, नञ्पूर्वाणामेवेति नियमार्थं नञ्पूर्वग्रहणम् । तथा सति केवलानां भस्त्रादिशब्दानां ग्रहणव्यावृत्तिः स्यादित्यपिशब्द इति व्याख्यातुमुचितमिति चेन्न, एवं सति निर्भस्त्रिकेत्याद्यसिद्धेः । तस्मान्नञ्पूर्वाणामिति स्पष्टार्थमेवेति भाष्ये स्पष्टम् । ननु भस्त्राशब्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गतयाअभाषितपुंस्काच्चे॑त्युत्तरसूत्रेणैव इत्वविकल्पसिद्धेरिह भस्त्राग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — भस्त्राग्रहणमुपसर्जनार्थमिति ।निर्भस्त्रिके त्युपसर्जनत्वे त्रिलिङ्गतया भाषितपुंस्कत्वेन तत्रअभाषितपुंस्काच्चे॑त्यस्य अप्रवृत्तेरिति भावः । अन्यस्य त्विति । उपसर्जनादन्यस्य भस्त्रशब्दस्य तु भस्त्रिका परमभस्त्रिकेत्यत्र नित्यस्त्रीलिङ्गतयाअभाषितपुंस्काच्चे॑त्युत्तरसूत्रेणैव पाक्षिकमित्त्वं सिद्धम् । अतो 'भस्त्रैषा' इत्यत्र भस्त्राग्रहणं तदर्थं न भवतीत्यर्थः । नन्वनेषका, परमैषका, अद्वके, परमद्वके इत्यत्रापि पाक्षिकमेतदित्त्वं स्यादित्यत आह — एषा द्वेति । एषा द्वा एतयोस्तु पूर्वपदसहितयोरिदं पाक्षिकमित्त्वं नेत्यर्थः । कुत इत्यत आह — अन्तर्वर्तिनीमिति । 'इदाप्यसुपः' इत्यनुवर्तते । इह तु टाप् सुपः पर इति भावः । ननु टाबत्र सुपः परो न भवति । तथाहि — एतच्छब्दस्य टेः प्राक् 'अव्ययसर्वनाम्नाम्' इत्यकचि, एतकच्छब्दात्सौ 'तदोः सः सौ' इति तकारस्य सत्वे, 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे, त्यदाद्यत्वे, पररूपे, स्त्रियाभादन्तत्वाट्टापि, सवर्णदीर्घे, हल्ङ्यादिलोपे, एषकेति रूपम् । ततो न एषकेति विग्रहे नञ्चच्पुरुषे कृते, 'नलोपो नञः' इति नञो नकारस्य लोपे,तस्मान्नुडची॑ति नुटि, अनेषकेति रूपम् । तथा परमा एषकेति कर्मधारये, परमैषकेति रूपम् । अत्र सौ परे प्रवृत्तत्यदाद्यत्वसिद्धमदन्तत्वामाश्रित्य प्रवृत्तष्टाप्कथं सुपः परः स्यात् । नच नञ्तत्पुरुषे सोः सामासिके लुकि सति, सत्वत्यदाद्यत्वटाब्निवृत्तौ, समासात्पुनः सौ, सत्वत्यदाद्यत्वटाप्सु कृतेषु, भल्ङ्यादिलोपे, अनेषकेत्यत्र समासात्प्राक् प्रवृत्तात्सुपः पर एव टाबिति वाच्यं, सामासिकलुगपेक्षया हल्ङ्यादिलोपस्यैवान्तरङ्गत्वात्प्रवृत्तेः । ततश्च लुप्तेषपि सौ प्रत्ययलक्षणसत्त्वेन निमित्तानपायात्पूर्वप्रवृत्तसत्वत्यदाद्यत्वटापां निवृत्तिर्नास्ति । सच टाप्न सुपः पर इति चेत्, अत्र ब्राऊमः अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुक् बाध्ते॑ इति परिभाषयासुपो धातुप्रातिपदिकयोः॑ इति सुब्लुग्विषयेऽन्तरङ्गोऽपि हल्ङ्यादिलोपो न प्रवर्तते । अतो राजकुमारीत्यादौ श्रूयमाणे एव सुपि समासः प्रवर्तते । एवंच गोमान् प्रियो यस्य स गोमत्प्रिय इत्यत्र गोमच्छब्दात्सोर्लुका लुप्तत्वादुगितचामिति नुमुपधादीर्घादिकं नेतिप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रभाष्ये स्थितम् ।कृत्तद्धिते॑ति सूत्रे प्रौढमनोरमायां परिष्कृतमेतत् । एवंच नञ् सु ए तरद् सु इति स्थिते, नञ्तत्पुरुषे कृते,अन्तरह्गानपी॑ति न्याय#एन त्यदाद्यत्वप्रवृत्तेः प्रागेव सामासिकलुकि, अनेतकच्छब्दात् समासात्पुनः सौ, सत्वे, त्यदाद्यत्वे, पररूपे, टापि, सवर्णदीर्घे, सोर्हल्ङ्यादिलोपे, अनेषकेति भवति । अत्र सवर्णदीर्घप्रवृत्तेः प्राक्समासात्पूर्वोत्पन्नसुपः पर एव टाब्भवतीत्यास्तां तावत् । अद्वके इति । न सु द्वकि औ इति स्थिते, नञ्तत्पुरुषेअन्तरङ्गानपी॑ति न्यायेन त्यदाद्यत्वप्रवृत्तेः प्रागेव समासे औङो लुकि कृते, अद्वकिशब्दात्समासात्पुनरौङि, त्यदाद्यत्वे, पररूपे, टापि, औङश्शीभावे, आद्गुणे, अद्वके इति भवति । अत्रापि समासात्पूर्वोत्पन्नादौङः सुपः पर एव टाबिति भावः । एवं परमद्वके इत्यत्रापि ।स्यादेतत् — आत्मात्मीयज्ञातिधनवाची स्वशब्दः । तत्र ज्ञातावात्मनि च पुंलिङ्ग एव, आत्मीये तु विशेष्यनिघ्नः स्त्रीलिङ्गः । धने तु पुंनपुंसकलिङ्गः,स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने॑ इति कोशात् । यदा तु स्त्रीव्यक्तिविशेषस्य स्वशब्दः संज्ञा तदापि स्त्रीलिङ्गः । तत्रस्वमज्ञातिधनाख्याया॑मित्युक्तेः ज्ञातिधनवाचित्वे सर्वनामत्वं नास्ति । आत्मात्मीयवाचिन एव सर्वनामता, साप्यनुपसर्जनस्यैव भवति,संज्ञोपसर्जनीभूतास्तु न सर्वादयः॑ इत्युक्तेरिति स्थितिः । तत्रात्मीयायां वाच्यायां सर्वनामत्वादकचि, टापि,प्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वे, स्विकेत्येवष्यते । तत्तु न युज्यते । 'भस्त्रैषा' इत्यादिना इत्त्वविकल्पस्य दुर्वारत्वात् । नचात्र अकजकारस्य आत्स्थानिकत्वाभावान्नायमित्त्वविकल्प इति वाच्यम्,एषामत इद्वा स्या॑दिति विवरणवाक्ये आतः स्थाने इत्यनुवृत्तेरदर्शनादित्यत आह — स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थमिति । स्वशब्दस्य संज्ञाभूतस्य सर्वनामत्वाऽभावादकजभावे, स्त्रियां टापि, सौ कृते,स्वार्थिककप्रत्यये, उक्तरीत्या अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते॑ इति परिभाषया हल्ङ्यादिल#ओपं बाधित्वा प्रातिपदिकावयवत्वात्सोर्लुकि, केऽणः॑ इति ह्रस्वेः कप्रत्ययान्तात्पुनष्टापि, स्वकाशब्दः । निर्गता स्वस्या इति विग्रहेनिरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या॑ इति समासे सुब्लुकिं, 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वे, टापि, सुपि, स्वार्थिके कप्रत्यये,केऽणः॑इति ह्रस्वे, पुनष्टापि, निःस्वकाशब्दः । एतद्द्वयमेव 'भस्त्रैषा' इति स्वशब्दस्य उदाहरणम् । आत्मीयायां तु स्वशब्दो न संज्ञाभूतः, नाप्युपसर्जनीभूत इति नोदाहरणमित्यर्थः । कुत इत्यत आह — इह हीति । इह 'भस्त्रैषा' इति सूत्रेउदीचा॑मिति पूर्वसूत्रादातः स्थाने इत्यनुवृत्तं, तच्च स्वशब्दस्यैव अतो विशेषणम् । एवं चस्वशब्दस्य आत्स्थानिकस्य अत इद्वा स्या॑दिति लभ्यते । एतद्विशेषविवक्षयैवएषामत इद्वा स्या॑दिति विवरणवाक्ये 'आतः स्थाने' इत्यस्यानुवृत्तिर्न प्रदर्शितेति भावः । नतु द्वैषयोरिति । द्वा एषा इत्येतयोस्तु विषये आतः स्थान इति न संबध्यत इत्यर्थः । कुत इत्यत आह — असंभवादिति । एषा द्वेति सर्वाद्यन्तर्गणत्वदादित्वप्रयुक्तसत्वात्वनिर्देशेन सर्वनामत्वावश्यकत्वादकच् । तदकारस्य आत्स्थानिकत्वस्याऽप्रसक्तेरित्यर्थः । नाप्यन्येषामिति । भस्त्राजाज्ञाशब्दानामपि आतः स्थान इति विशेषणं नेत्यर्थः । कुत इत्यत आह — अव्यभिचारादिति । भस्त्राऽजाज्ञाशब्दानां सर्वनामत्वाऽभावेनाकजनर्हतया कप्रत्ययान्ततया तेषु 'केऽणः' इति ह्रस्व संपन्नस्य अत आत्स्थानिकत्वनियमेन तद्विशेषणवैयथ्र्यादित्यर्थः । नन्वातः स्थाने इत्यनुवृत्तं स्वशब्दस्य अतो विशेषणमस्तु, तावता आत्मीयायां स्विका इत्यत्र इत्त्वविकल्पशङ्कायाः किमायातमित्यत आह — स्वशब्दस्त्विति । अनुपसर्जनात्मीयवाची स्वशब्दस्तु सर्वनामत्वादकजर्हः । अतस्तदकारस्य आत्स्थानिकत्वाऽभावान्न प्रकृतसूत्रेणेत्त्वविकल्पशङ्का, किं तुप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमेव इत्वमित्यर्थः । ननु स्वशब्दस्य आत्मात्मीयज्ञातिधनवाचिन आत्मीयायामुदाहरणत्वाभावेऽपि आत्मज्ञातिधनवाचिनस्तस्य उदाहरणत्वसंभवात्स्वशब्दग्रहणं संज्ञोपसर्जनार्थमित्यनुपपन्नमित्यत आह — अर्थान्तरे तु न स्त्रीति । आत्मज्ञातिधनेषु स्वशब्दो न स्त्रीलिङ्गः । उदाहृतकोशरीत्या आत्मज्ञातिवाचिनः स्वशब्दस्य नित्यपुंलिङ्गत्वाद्धनवाचिनस्तस्य पुंनपुंसकलिङ्गत्वाच्चेत्यर्थः । तथा च 'टापि परे' इत्यस्याऽभावान्नोदाहरणत्वप्रसक्तिः ।प्रत्ययस्था॑दित्यत आपीत्यनुवृत्तेरिति भावः । इदमुपलक्षणम्, आत्मनि वाच्ये स्वशब्दस्य सर्वनामत्वेन अकजर्हतया तदकारस्य आत्स्थानिकत्वाऽभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु संज्ञोपसप्जनीभूतस्यापि स्वशब्दस्य कथमुदाहरणत्वम्, तस्याप्यकचि तदकारस्य आत्स्थानिकत्वाऽभावादित्यत आह — संज्ञोपसर्जनीभतस्त्विति । संज्ञोपसर्जनीभूतस्य स्वशब्दस्य असर्वनामतया अकजनर्हत्वेन स्वाशब्दात्सुबन्तात्स्वार्थिके कप्रत्यये, सुब्लुकि पुनष्टापि, 'केऽणः' इति ह्रस्वापन्नस्याऽत आत्स्थानिकतया भवत्युदाहरणत्वमित्यर्थः । नचान्तर्वर्तिसुपः परष्टाबिति शङ्क्यं, केन व्यवधानादिति भावः । तदेवं 'भस्त्रैषा' इत्यत्र 'आतः स्थाने' इत्यनुवृत्तस्य स्वशब्देऽन्वयलाभात्स्वशब्दावयवस्य आत्स्थानिकस्य अत इद्वा स्यादिति लब्धम्, तस्य प्रयोजनमाह — एवं चेति । उक्तरीत्या स्वशब्दे आत्स्थानिकस्यैवाऽत इत्त्वविकल्पलाभादात्मीयायां स्वशब्दस्य सर्वनामत्वादकचि तदकारस्य आत्स्थानिकत्वाऽभावादित्त्वविकल्पाऽप्रवृत्तौप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमेवेत्त्वमित्यर्थः । तदेवं प्रत्युदाहणान्युक्त्वा उदाहरणान्याह — निर्भस्त्रकेत्यादि । भस्त्राया निष्क्रान्तेति विग्रहेनिरदयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासे, 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वत्वे, पुनष्टापि, समासात्सौ, कप्रत्यये, 'केऽणः' इति ह्रस्वे, निर्भस्त्रकशब्दात्पुनष्टापि, सवर्णदीर्घे, निर्भस्त्रकाशब्दः । तत्रप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वे प्राप्तेऽनेनेत्त्वविकल्पे निर्भस्त्रिका निर्भस्त्रकेति रूपद्वयम् । केन व्यवधानान्न सुपः परष्टाबिति भावः । एषका एषिकेति । अकचि एतकच्छब्दात्सुः । 'तदोः सः सौ' इति सत्वं, षत्वं, त्यदाद्यत्वं, पररूपं, टाप् । 'प्रत्ययस्थात्' इति नित्यमित्त्वं बाधित्वा इत्त्वविकल्प इति भावः । नन्वकचि एतकच्छब्दात्स्त्रियामौजसादिषु एतिके एतिका इत्यादौ नित्यमित्त्वमिष्यते । तद्बाधित्वाऽनेन इत्त्वविकल्पः स्यादित्य आह — कृतषत्वेति ।भस्त्रैतज्ज्ञास्वा॑ इति वक्तव्ये एषेति कृतषत्वनिर्देशादौजसादिषु षत्वाऽभावान्नेत्त्वविकल्प इत्यर्थः । अजका अजिकेति । अजाशब्दात्कः, ह्रस्वः, पुनष्टाप्, सवर्मदीर्घः, इत्त्वविकल्पः । ज्ञका ज्ञिकेति । ज्ञाधातोःइगुपधज्ञाप्रीकिरः कः॑ इति कः,आतो लोप इटि चे॑त्याल्लोपः । स्त्रियामदन्तत्वाट्टाप्, सवर्णदीर्घः । ज्ञाशब्दात्सुबन्तात्कः, सुब्लुक्, 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप्, सवर्णदीर्घः, इत्त्वविकल्प, औङश्शी, आद्गुणः ।निःस्वका नि#ःस्विकेति । स्वस्याः निष्क्रान्तेति विग्रहः । 'निरादयः' इति समासः । उपसर्जह्रस्वः, टपा, सुपि कः, सुब्लुक्, कप्रत्ययान्तात्पुनष्टापि सवर्णदीर्घः, इत्त्वविकल्प इति भावः ।

bhastraiṣā'jājñādvāsvānañpūrvāṇām api — bhastraiṣā. Because there is no preceding ya or ka (ya-ka-pūrvatva-abhāva), "udīcām" [A 7.3.46] does not obtain; this rule is stated [to provide the optional idbhāva even so].

"svetyantam" (the word ending in -svā): there is a dvandva compound of these six — bhastrā, eṣā, ajā, jñā, dvā, svā. Then there is an ārṣa (irregular) luk of the genitive (ṣaṣṭhī); the intended [full form] is "bhastraiṣājājñādvāsvānām" (genitive plural). That is the sense. "eṣām" (of these) means "of bhastrā etc. (bhastrādīnām)." "ata id vā" (for the a, i optionally): the sense is that from the previous sūtra ["udīcām," A 7.3.46] the word "udīcām" is carried forward, and from the sūtra "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] the "it" (id) is carried forward (anuvṛtti).

Objection: Because [these words qualify] the aṅga, by the tad-anta-vidhi we obtain "[stems] ending in bhastrā etc. (bhastrādi-śabda-antānām)," and by vyapadeśivat-tva (treating a thing as designated even when standing alone) we obtain also the isolated (kevala) words themselves. And so, since [the rule] is already established for those preceded by nañ, those preceded by something else, and the isolated ones, "nañpūrvāṇām api" is pointless (vyartha). To this he [Bhaṭṭoji] says: "tadantavidhinaiva" (by the tad-anta-vidhi alone).

Objection: Since by the tad-anta-vidhi [the rule] applies to bhastrā-etc.-words both those preceded by nañ and those not, the mention of nañ-pūrva is for a restriction (niyama): "only of those preceded by nañ." In that case the isolated bhastrā-etc.-words would be excluded (grahaṇa-vyāvṛtti), and so it would be appropriate to explain "api" [as removing that exclusion]. Response: No; if so, nirbhastrikā etc. would not be established (asiddhi). Therefore "nañpūrvāṇām" is merely for clarity (spaṣṭārtha), as is clear in the Bhāṣya.

Objection: Since bhastrā is always feminine (nitya-strī-liṅga), the optional idbhāva is already established by the following sūtra "abhāṣitapuṃskāc ca" [A 7.3.48] itself, so mentioning bhastrā here is pointless. To this he says: "bhastrā-grahaṇam upasarjanārtham" (the mention of bhastrā is for the upasarjana case). The sense: in nirbhastrikā, where [bhastrā] is an upasarjana, since the [compound] is of three genders (tri-liṅga) and hence bhāṣita-puṃska (used also in the masculine), "abhāṣitapuṃskāc ca" does not operate there.

"anyasya tu" (but of the other): but of the word bhastrā other than [when] an upasarjana — i.e. in bhastrikā, paramabhastrikā — since it is always feminine, the optional (pākṣika) idbhāva is established by the following sūtra "abhāṣitapuṃskāc ca" itself. Therefore in "bhastraiṣā" [A 7.3.47] the mention of bhastrā is not for that [non-upasarjana] purpose.

Objection: In aneṣakā, paramaiṣakā, advake, and paramadvake as well, this optional idbhāva would apply. To this he says: "eṣā dvā": but for eṣā and dvā, when accompanied by a preceding word (pūrvapada-sahita), this optional idbhāva does not apply. Why? To this he says: "antarvartinīm": "idāpy asupaḥ" [A 7.3.44] is carried forward, but here the ṭāp is after a sup (supaḥ paraḥ) — this is the sense [so "asupaḥ" blocks the idbhāva].

Objection: But here [in aneṣakā] the ṭāp is not after a sup. To explain (tathāhi): for the word etad, akac [is inserted] before the ṭi by "avyayasarvanāmnām" [A 5.3.71], yielding etakad; then before su (su): by "tador saḥ sau" [A 7.2.106] the ta-kāra becomes sa (satva) → by "ādeśapratyayayoḥ" [A 8.3.59] ṣatva (s→ṣ) → tyadādyatva [A 7.2.102, etad's final → a] → pararūpa [single substitution, A 6.1.97] → since the stem now ends in a, feminine, ṭāp [A 4.1.4] → savarṇa-dīrgha [A 6.1.101] → hal-ṅyādi-lopa [elision of the su, A 6.1.68], giving the form eṣakā. Then, in the analysis "na eṣakā," a nañ-tatpuruṣa being formed, by "nalopo nañaḥ" [A 6.3.73] the na-kāra of nañ is elided [→ a], and by "tasmān nuḍ aci" [A 6.3.74] the nuṭ augment is added, giving aneṣakā. Likewise, [in the analysis] "paramā eṣakā," a karmadhāraya being formed, [by vṛddhi sandhi] the form paramaiṣakā. Here, the ṭāp, which operated on the strength of the a-ending status (adantatva) established by the tyadādyatva that operated when su followed — how can it be [called] "after a sup" [when that su is gone]?

Response — [and this is] not to be objected: One might say that in the nañ-tatpuruṣa, when there is a compound-level (sāmāsika) luk of the su [by "supo dhātuprātipadikayoḥ," A 2.4.71], the satva, tyadādyatva, and ṭāp are [thereby] undone (nivṛtti); then a fresh su follows the compound (samāsāt punaḥ sau); satva, tyadādyatva and ṭāp are [re]applied; hal-ṅyādi-lopa [follows]; and so in aneṣakā the ṭāp is indeed after the su that operated before the compound — [this cannot be said], because, compared with the compound-level luk, the hal-ṅyādi-lopa, being more antaraṅga (internal), operates [first]. And therefore, even though the su is elided, by pratyaya-lakṣaṇa (an operation conditioned by a suffix holding even when the suffix is elided) the conditioning cause does not disappear (nimitta-anapāya), so the earlier satva, tyadādyatva, and ṭāp are not undone.

If [you then say] that ṭāp is thus not after a sup — to this we say (atra brūmaḥ): by the paribhāṣā "antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgo luk bādhate" (a bahiraṅga luk overrides even antaraṅga operations), within the domain of the sub-luk enjoined by "supo dhātuprātipadikayoḥ" [A 2.4.71], the hal-ṅyādi-lopa, though antaraṅga, does not operate. Hence in rāja-kumārī etc. the compound operates only when the su is actually present (śrūyamāṇa eva supi). And thus, in "gomān priyo yasya saḥ = gomat-priyaḥ" (he whose beloved is possessed of cattle), since the su is elided by luk from the word gomat, the num augment, upadhā-dīrgha etc. of "ugidacām..." [A 7.1.70] do not [apply] — as is established in the Bhāṣya on the sūtra "...pratyayottarapadayoś ca"; this has been refined in the Prauḍhamanoramā under the sūtra "kṛttaddhite."

And thus, with "nañ + su" and "etakad + su" standing, the nañ-tatpuruṣa being formed, by the principle "antaraṅgān api..." the compound-level luk [of su] taking place even before tyadādyatva operates; then from the compound word "anetakad," again su; satva; tyadādyatva; pararūpa; ṭāp; savarṇa-dīrgha; then hal-ṅyādi-lopa of the su, giving aneṣakā. Here, before the savarṇa-dīrgha operates, the ṭāp is indeed after the su that arose from the compound — but let this rest for now (āstāṃ tāvat).

"advake": with "na + su" and "dvaki + au" [dual] standing, in the nañ-tatpuruṣa, by the principle "antaraṅgān api...," before tyadādyatva operates, the luk of the au (auṅ) taking place in the compound; then from the compound word "advaki," again au (auṅ); tyadādyatva [dvi's final i → a, A 7.2.102]; pararūpa; ṭāp; auṅ→śī ["auṅ āpaḥ," A 7.1.18]; ād-guṇa [A 6.1.87], giving advake. Here too the ṭāp is after the sup — namely the auṅ that arose from the compound — this is the sense. Likewise in paramadvake.

This might be raised (syād etat): the word sva denotes self (ātman), one's own (ātmīya), kinsman (jñāti), and wealth (dhana). Of these, in [the senses] kinsman and self it is masculine only; in [the sense] "one's own" (ātmīya) it follows its qualificand (viśeṣya-nighna) [in gender, and so can be] feminine; in [the sense] wealth it is masculine or neuter — per the lexicon (kośa): "svaḥ [masc.] in the sense of kinsman and self; svaṃ [in all three genders] in the sense of one's own; svaḥ, not feminine, in the sense of wealth." But when the word sva is the proper name (saṃjñā) of a particular female individual, then too it is feminine. There, because of the statement "svam ajñātidhanākhyāyām" [A 1.1.35], when [sva] denotes kinsman or wealth it is not a sarvanāma (pronoun). Only when denoting self or "one's own" is there sarvanāma-hood, and that too only for the non-subordinate (anupasarjana) [sva], because of the statement "saṃjñopasarjanībhūtās tu na sarvādayaḥ" (but those that have become a saṃjñā or an upasarjana are not sarvādi pronouns) — such is the settled position. There, when "one's own" (ātmīyā, fem.) is to be expressed, since [sva] is a sarvanāma, akac [is inserted]; ṭāp; and by "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] obligatory idbhāva (nitya-itva) — svikā is what is desired.

But that (svikā as obligatory) is not tenable, because the optional idbhāva by "bhastraiṣā..." [A 7.3.47] is hard to prevent (durvāratva). Objection: Nor can it be said that "here this idbhāva-option does not apply, because the a of akac does not stand in place of an ā (ātsthānika)," since in the explanatory sentence "eṣām ata id vā syāt" the anuvṛtti of "ātaḥ sthāne" is not shown (adarśana). To this he [Vāsudeva] says: "svaśabda-grahaṇaṃ saṃjñopasarjanārtham" (the mention of the word sva is for the saṃjñā and upasarjana cases). For the word sva as a saṃjñā, being non-sarvanāma, there is non-application of akac; then in the feminine, ṭāp; su added; the svārthika ka-suffix; and by the aforesaid manner, by the paribhāṣā "antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgo lug bādhate," the hal-ṅyādi-lopa being overridden, and — because [the su is now] a component of the prātipadika — luk of the su; by "ke'ṇaḥ" [A 7.4.13] shortening [ā→a before ka]; then again ṭāp after the ka-ending [stem]; giving the word svakā. And in the analysis "nirgatā svasyāḥ" (gone out from her own), by the compound "nir-ādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā"; then sub-luk; by "gostriyoḥ" [A 1.2.48] shortening; ṭāp; the su (sup); the svārthika ka-suffix; by "ke'ṇaḥ" shortening; again ṭāp; giving the word niḥsvakā. These two alone (svakā and niḥsvakā) are the examples of the word sva for "bhastraiṣā." But in the sense "one's own" (ātmīyā) the word sva is neither a saṃjñā nor an upasarjana, and hence [there] it is not an example — that is the meaning.

Why? To this he [Bhaṭṭoji] says: "iha hi": here, in the sūtra "bhastraiṣā...," "ātaḥ sthāne" (in place of ā) is carried forward by anuvṛtti from the previous sūtra "udīcām" [A 7.3.46], and that is a qualifier of the a of the word sva alone. And thus we obtain "for the ātsthānika a of the word sva, i optionally" ("ata id vā syāt"). It is precisely with the intention of [conveying] this qualification that, in the explanatory sentence "eṣām ata id vā syāt," the anuvṛtti of "ātaḥ sthāne" was not displayed — that is the sense. "na tu dvaiṣayoḥ": but in the case of these two, dvā and eṣā, "ātaḥ sthāne" is not connected — that is the meaning. Why? To this he says: "asaṃbhavāt" (because of impossibility): since eṣā and dvā, belonging within the sarvādi gaṇa, necessarily have sarvanāma-hood, akac [is inserted]; [and] the a of that akac has no possibility (aprasakti) of being ātsthānika (of standing in place of an ā) — that is the meaning.

"nāpy anyeṣām": nor is "ātaḥ sthāne" a qualifier of the words bhastrā, ajā, jñā either — that is the meaning. Why? To this he says: "avyabhicārāt" (because of invariability): because the words bhastrā, ajā, jñā, lacking sarvanāma-hood, are unfit for akac (akaj-anarha) and end in the ka-suffix, the a produced in them by the "ke'ṇaḥ" shortening is invariably (niyamena) ātsthānika — hence [applying] that qualifier ["ātaḥ sthāne"] to them would be pointless — that is the meaning.

Objection: Let "ātaḥ sthāne," carried forward, be a qualifier of the a of the word sva; but by that, how is the apprehension of an idbhāva-option in svikā [when sva means] "one's own" (ātmīyā) removed? To this he says: "svaśabdas tu": the word sva, when non-subordinate and denoting "one's own" (ātmīya-vācī), is fit for akac (akaj-arha) because of its sarvanāma-hood. Hence, since the a of that akac is not ātsthānika, there is no apprehension of an idbhāva-option by the present sūtra [A 7.3.47]; rather, by "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] the idbhāva is simply obligatory (nityam eva) — that is the meaning.

Objection: Even granting that the word sva — [in the senses] self, one's own, kinsman, wealth — is not an example in the "one's own" (ātmīyā) sense, since it could be an example in the self/kinsman/wealth senses, [saying] "the mention of sva is for the saṃjñā and upasarjana" is unwarranted (anupapanna). To this he says: "arthāntare tu na strī" (in another meaning [sva] is not feminine): in [the senses] self, kinsman, and wealth the word sva is not feminine, because — per the quoted lexicon — sva denoting self or kinsman is always masculine, and denoting wealth is masculine or neuter. And so, since the "when ṭāp follows" (ṭāpi pare) [condition] is not met, there is no possibility of its being an example; for in "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] "āpi" (when āp follows) is carried forward by anuvṛtti — that is the sense. This is illustrative (upalakṣaṇa): it should also be understood that when "self" (ātman) is to be expressed, the word sva, being a sarvanāma and thus fit for akac, [has an a that] is not ātsthānika [and so admits no idbhāva-option there either].

Objection: How is even the sva-word that has become a saṃjñā or upasarjana an example, for it too, when akac [is inserted], has an a that is not ātsthānika? To this he says: "saṃjñopasarjanībhūtas tu": for the sva-word become a saṃjñā or upasarjana, being non-sarvanāma and thus unfit for akac: from the sup-ending word svā, the svārthika ka-suffix; sub-luk (elision of the sup); again ṭāp; and since the a that has undergone "ke'ṇaḥ" shortening is [thus] ātsthānika, it does serve as an example — that is the meaning. Nor should one apprehend that here the ṭāp is after an internal (antarvarti) sup [and hence blocked by "asupaḥ"], since — by what would there be intervention (vyavadhāna)? — there is none. This is the sense.

So thus, in "bhastraiṣā...," since the anuvṛtti of "ātaḥ sthāne" is obtained as connecting to the word sva, we get: "for the ātsthānika a, a component of the word sva, i is optionally [substituted]." Its purpose he states: "evaṃ ca": by the aforesaid manner, since the idbhāva-option is obtained only for the ātsthānika a in the word sva, therefore in the "one's own" (ātmīyā) sense, where the word sva — being a sarvanāma — takes akac and the a of that akac is not ātsthānika, the idbhāva-option does not operate; [rather] by "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] the idbhāva is simply obligatory — that is the meaning.

So thus, having stated the counter-examples (pratyudāharaṇa), he states the examples (udāharaṇa): "nirbhastrakā" etc. In the analysis "bhastrāyā niṣkrāntā" (gone out from the bhastrā), by the compound "nir-ādayaḥ krāntādyarthe"; by "gostriyoḥ" [A 1.2.48] shortening; again ṭāp; su after the compound; the ka-suffix; by "ke'ṇaḥ" shortening; again ṭāp from the word nirbhastraka; savarṇa-dīrgha, giving the word nirbhastrakā. There, where obligatory idbhāva by "pratyayasthāt..." [A 7.3.44] would obtain, by this [sūtra] there is an idbhāva-option: the two forms nirbhastrikā and nirbhastrakā. By what intervention [would there be a sup]? — the ṭāp is not after a sup — that is the sense.

"eṣakā, eṣikā": akac [inserted]; from the word etakac, su; by "tador saḥ sau" satva; ṣatva; tyadādyatva; pararūpa; ṭāp. Overriding the obligatory idbhāva of "pratyayasthāt...," there is an idbhāva-option — that is the sense. Objection: When akac [is inserted], from the word etakac in the feminine, before au, jas, etc. (au-jas-ādiṣu), in etike, etikāḥ etc., obligatory idbhāva (nitya-itva) is desired; [but] overriding that, by this [sūtra] an idbhāva-option would result. To this he says: "kṛta-ṣatva": although it could have been stated [in the sūtra] as "bhastraitajjñāsvā" [with etad], it is presented as "eṣā" with the ṣatva already effected (kṛta-ṣatva-nirdeśa); and since before au, jas, etc. there is no ṣatva, there is no idbhāva-option [in etike, etikāḥ] — that is the meaning.

"ajakā, ajikā": from the word ajā, ka [added]; hrasva (shortening); again ṭāp; savarṇa-dīrgha; idbhāva-option. "jñakā, jñikā": from the root jñā, by "igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ" [A 3.1.135] the ka [kṛt suffix]; by "āto lopa iṭi ca" [A 6.4.64] elision of the ā (ā-lopa); in the feminine, since [the stem now] ends in a, ṭāp; savarṇa-dīrgha. [For the svārthika formation:] from the sup-ending word jñā, ka; sub-luk; by "ke'ṇaḥ" shortening; again ṭāp; savarṇa-dīrgha; idbhāva-option; auṅ→śī; ād-guṇa. "niḥsvakā, niḥsvikā": the analysis is "svasyāḥ niṣkrāntā" (gone out from her own); the compound by "nir-ādayaḥ..."; shortening of the subordinate member (upasarjana-hrasva); ṭāp; before su (supi) the ka; sub-luk; again ṭāp after the ka-ending [stem]; savarṇa-dīrgha; idbhāva-option — that is the sense.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 126 १ अयमेवेति—आचारकिवन्तात्कर्तरे किपोऽनभिधानमेव एतद्भाष्यप्रामाण्यादिति भावः ।

translator notes

textual The digital source carries several evident garblings, followed here per §1 without silent emendation: "नञ्चच्पुरुषे" is read as नञ्तत्पुरुषे (nañ-tatpuruṣa); the pre-compound base written "नञ् su ए तरद् su" is read as "nañ + su, etakad + su" (the "ए तरद्" being a corruption of एतकद्, etakad, as the parallel aneṣakā derivation requires); and the phrase "सर्वाद्यन्तर्गणत्वदादित्वप्रयुक्तसत्वात्वनिर्देशेन" is corrupt in its middle (rendered from the recoverable sense "because eṣā and dvā, belonging within the sarvādi gaṇa, necessarily have sarvanāma-hood").
translator In the jñakā derivation the source appends "auṅ→śī, ād-guṇa" after the singular svārthika sequence; these two dual operations sit oddly with the singular jñakā/jñikā listed in the Kaumudī and appear to belong to a dual form (jñake). They are translated in place as transmitted, without supplying or removing steps.
translator Sūtra numbers are supplied only where identification is secure. Where the commentary cites a rule by pratīka whose exact numbering is not certain here ("...pratyayottarapadayoś ca," "kṛttaddhite," "nir-ādayaḥ krāntādyarthe pañcamyā"), the rule is given by name without a number (§13).

SK 467 · A 7.3.48V

अभाषितपुंस्काच्च ॥ ४६७ ॥

abhāṣitapuṃskācca

abhāṣitapuṃskāc ca — And [in place of the ā ordained] after a stem that does not express the masculine (abhāṣitapuṃska), optionally an 'i' occurs [as well].

Rule. After a stem that does not express the masculine (abhāṣitapuṃska — a word like gaṅgā that has no masculine use), the a before the k is optionally i.

Example.

gaṅgā + akac → gaṅgakā or gaṅgikā.

Applies when / blocked by. A bahuvrīhi does express the masculine, so for it the i is obligatory: akhaṭvā "she who has no couch", in the sense "unrecognized", → akhaṭvikā only. With the affix kap in its residual sense, however, there is only the option.

Siddhānta-kaumudī

एतस्माद्विहितस्यातः स्थानेऽत इद्वा स्यात् । गङ्गका । गङ्गिका । बहुव्रीहेर्भाषितपुंस्कत्वात्ततो विहितस्य नित्यम् । अज्ञाता अखट्वा अखट्विका । शैषिके कपि तु विकल्प एव ॥

In place of the short 'a' [the substitute at] which is ordained after this [i.e. after an abhāṣitapuṃska stem], optionally an 'i' may occur. Thus gaṅgakā / gaṅgikā. But because a bahuvrīhi does express the masculine (bhāṣitapuṃska), for what is ordained after such a [bahuvrīhi] the [it-substitution] is obligatory: ajñātā [in the "unknown/diminutive" sense] akhaṭvā ("she to whom no couch belongs") → akhaṭvikā [with obligatory 'i']. In the case of the residual-sense (śaiṣika) affix kap, however, there is optionality only.

Tattvabodhinī

NSP p. 126

—अभाषित—॥—एतस्मादिति । निःस्वीलिङ्गादित्यर्थः । विहितविशेषणतया व्याख्यानस्य कलमाह—वहुत्रीहेरिति ॥—ततो विहितस्य नित्यमिति । अविद्यमाना खट्वा यस्याः साऽखट्वेत्यत्र ‘शेषाद्विभाषा’ इति समासान्तस्य कपो वैकल्पिकत्वात् कवभावपक्षे ‘गोस्त्रियोः-’ इत्यनुपसर्जनहस्वे कृते पुनरखट्वशब्दाद्भाषितपुंस्काट्पि सत्यज्ञातादौ कप्रत्यये ‘केऽणः’ इति हस्वेऽस्य विकल्पस्याप्रवृत्तेः ‘प्रत्ययस्यात्-’ इत्युत्सर्ग एव प्रवर्तते, परविशेषणत्वं त्ययं विकल्पः स्यादेवेति भावः ॥ वहुत्रीहेरित्युपसर्जनोपलक्षणं, तेनातिसद्विकेत्यादावपि नित्यमेव ॥—विकल्प एवेति । अखट्वेति वहुत्रीहौ न सु खट्वा सु इति स्थिते ‘सुपो धातु-’ इति सोर्लुक्युपसर्जनहस्वत्वं वाधित्वा ‘शेषाद्विभाषा’ इति समासान्ते कपि परत्वात् कृते स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावादुपसर्जनहस्वो न प्रवर्तते, किंतु ‘केऽणः’ इति हस्वस्य ‘न कपि’ ‘आगोऽन्यतरस्याम्’ इति वैकल्पिकनिषेधात्पाक्षिकहस्वे सति । ‘अभाषितपुंस्काच्च’ इति विकल्पः प्रवर्तते, तत्र हि खट्वशब्दात्परस्य टापोऽभाषितपुंस्काद्विहितत्वादिति भावः ॥ हस्वाभावपक्षे त्वखट्वाकेत्येतद्रूपान्तरम् ॥—अधिकारोऽयमिति । खरितत्वप्रतिज्ञानादिति भावः ॥—अभिव्याप्येति । अतएव वहुयुवा शालेत्यत्र ‘यूनस्तिः’ इति न प्रवर्तते इति प्रायः ॥ न चात्र नलोपस्यासिद्धत्वान्नान्तलक्षणो डीप् स्यात् इति शङ्कां, ‘नलोपः सुप्स्वर-’ इति नियमेन डीपं प्रत्यसिद्धत्वाभावादित्येके ॥ अन्ये तु ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ प्रतिषेधः’ इति प्रत्ययलक्षणनिषेधेनान्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वाभावान्नलोपस्याप्रसक्त्या डीप् स्यादेव । परं तु ‘अनो वहुत्रीहेः’ इति निषेधान्डीवभावे डान्निषेधाविह भवत इत्याहुः ॥—अयमेवेति । अनुपसर्जनाधिकार एवेत्यर्थः ॥—टिङ्गाणञ् । टिङ्गादयः प्रत्ययास्तैस्तदन्तं गृह्यते, तच्चानुवर्तमानस्य प्रातिपदिकस्य विशेषणम् ‘अजाद्यतः’ इति सूत्रादनुवर्तमानमप्यत इत्येतत् प्रातिपदिकविशेषणवता च तदन्तविधिरतो व्याचष्टे—यद्विदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकमिति । नदददेवद् इत्यादौ प्रत्ययस्यैव टित्त्वमिति टिदन्तं प्रातिपदिकमिति व्याख्यानं संगच्छत एव । स्तनधयीत्यत्र तु प्रत्ययस्य टित्त्वाभावेऽपि धातोष्टित्वस्याचरितार्थत्वात्समुदायात्स्यादेव डीविति वक्ष्यति ॥ अन्ये तु ढादय एव प्रत्ययाः टिदिति तु प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणं, तेन टित् प्रातिपदिकं ढाद्यन्तं च यत् प्रातिपदिकमित्यर्थः । टित्त्वं तु प्रातिपदिकस्य क्वचित्प्रत्ययकृतं क्वचित् स्वतः क्वचित् प्रकृतिकृतं भवत्यवयवधर्मस्य समुदाये उपचारात् । तत्र आद्यस्योदाहरणम्—कुरुचरीति । द्वितीयस्योदाहरणं—नदडिति । पचादिषु टितोऽस्य पाठात् स्वत एव टित्त्वम् । तृतीयं तु धेटष्टित्वात् स्तनं धयतीति कृदन्तं उदाहरिष्यतीत्याहुः ॥—कुरुचरीति । कुरुषु चरतीत्यधिकरणोपपदे ‘चरेष्टः’ इति कर्तरि टः ॥—उपसर्जनत्वाच्चेहेति । वहवः कुरुचराः यस्यां सा वहुकुरुचरेति वहुत्रीहेरित्यपदार्थप्रधानस्तथा च टिदन्तस्योपसर्जनत्वात् डीन्नेत्यर्थः ॥—वक्ष्यमाणेति । ब्रूजो लृटि ‘लृटः सद्वा’ इति शानच् । ‘ब्रुवो वचिः’ इति वच्यादेशः ‘वच-परिभाषणे’ इत्यस्मात् कर्मणि वा लृटः शानच् । ‘स्यतासी-’ इति स्यः । कुत्वषत्वे । ‘आने मुक्’ इति मुक्

Bālamanoramā

अभाषितपुंस्काच्च - अभाषितपुंस्काच्च । 'उदीचामातः स्थाने' इत्यनुवर्तते, अत इदिति च । अभाषितः पुमान्येनेति विग्रहः । विहितस्येत्यध्याहार्यम् । तदाह — एतस्मादिति । अभाषितपुंस्कादित्यर्थः । अयकपूर्वार्थं वचनम् । गङ्गका । गङ्गिकेति । गङ्गाशब्दात्कः । 'केऽणः' इति ह्रस्वः, इत्त्वविकल्पः । विहितविशेषणस्य फलमाह — बहुव्रीहिरिति । अविद्यमाना खट्वा यस्या इति विग्रहेनञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः॑ इति बहुव्रीहौ कृते, विद्यमानपदलोपे, नञो नलोपे 'शेषाद्विभाषा' इति कबभावपक्षे, 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वे, अखट्वशब्दाट्टापि, सुपि अज्ञातादौ के, सुब्लुकि, 'केऽणः' इति ह्रस्वे, पुनष्टापि अभाषितपुंस्काद्विहितस्य आतः स्थाने अतोऽभावान्नेत्त्वविकल्पः । किंतुप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्त्वमित्यर्थः ।अभाषितपुंस्कात्परस्ये॑ति व्याख्याने तु तादृशखट्वशब्दात्परस्य आतः स्थाने अतः सत्त्वादित्त्वविकल्पः स्यादिति भावः । शैषिके कपि त्विति । न स् खट्वा स् इत्यवस्थायां कपि सुब्लुक् । प्रत्ययलक्षणेन भागद्वयस्य सुबन्तत्वात्नञोऽस्त्यर्थाना॑मिति बहुव्रीहिसमासः । 'समासान्त' इत्यन्वर्थसंज्ञाबलात्कबन्तस्यैव समासत्वम् । ततश्च अखट्वाकशब्दे अखट्वा इत्यंशस्य उपसर्जनस्त्रीप्रत्ययान्तसमासरूपप्रातिपदिकत्वाऽभावात् 'गोस्त्रियोः' इति ह्रस्वो न भवति । नापि 'केऽणः' इति ह्रस्वः,न कपी॑ति निषेधात् । किंतुआपोऽन्यतरस्या॑मिति ह्रस्वविकल्पः । तत्र खट्वाशब्दाद्विहितस्य कपः प्राग्वर्तिनष्टापोऽभाषितपुंस्काद्विहितत्वेन तत्स्थानिकह्रस्वाकारस्यायमित्त्वविकल्पो भवत्येवेत्यर्थः ।आपोऽन्यतरस्या॑मिति ह्रस्वाऽभावपक्षे तु अखट्लाकेत्येव बोध्यम् ।

abhāṣitapuṃskāc ca — From the earlier rule the words "in place of the ā, in the view of the Northerners" (udīcām ātaḥ sthāne) are carried forward (anuvṛtti), and also "[the substitute] a (at)." The analysis of the compound is: "that by which the masculine is not expressed (abhāṣitaḥ pumān yena)." The word "of what is ordained" (vihitasya) must be supplied. Bhaṭṭoji states this with the word etasmāt ("from this"), meaning "from an abhāṣitapuṃska stem." This statement is made for the sake of [forms] preceded by aya/ka [i.e. the ka-affix cases].

gaṅgakā, gaṅgikā — From the word gaṅgā the affix ka [is added]; by "ke'ṇaḥ" the [final ā] is shortened, and the substitution of 'i' [for that short a] is optional [giving gaṅgakā / gaṅgikā].

The point (phala) of the qualification "of what is ordained" he states with the word bahuvrīhi. With the analysis "she to whom no couch belongs (avidyamānā khaṭvā yasyāḥ)," a bahuvrīhi is formed by the vārttika "after nañ, the optional elision of a following member expressing existence [is to be stated]" (naño'styarthānāṃ vācyo vā cottarapadalopaḥ); the member "vidyamānā" (existing) is elided; the n of nañ is elided; on the alternative where kap is absent (by "śeṣād vibhāṣā"); the shortening by "gostriyoḥ" [gives akhaṭva]; from the word akhaṭva, ṭāp [is added, giving akhaṭvā]; with a sup [ending], in the sense "unknown, etc." (ajñātādau) the affix ka [is added]; the sup undergoes luk; by "ke'ṇaḥ" [the final] is shortened; and ṭāp is [added] again. Now here, since there is no short 'a' standing in place of an ā that was ordained after an abhāṣitapuṃska stem, the it-substitution is not the optional one [of this rule]; rather, by "pratyayasthāt kāt pūrvasya..." the it-substitution is obligatory. This is the meaning [of "obligatory (nityam)" in the Kaumudī].

But on the interpretation "after (parasya) an abhāṣitapuṃska stem" [reading the ablative as governing "after"], since there would then be a short 'a' standing in place of an ā [that is itself] after such a khaṭva-word, the it-substitution would be optional. Such is the intent [of that alternative reading].

In the case of the residual-sense (śaiṣika) affix kap, however — In the state "[na][su] khaṭvā [su]," when kap is added, the sup undergoes luk. Since, by pratyayalakṣaṇa, both segments count as ending in a sup (subanta), the bahuvrīhi is formed by "naño'styarthānām." By the force of the meaningful designation (anvartha-saṃjñā) "samāsāntāḥ" (a samāsānta affix is added to a compound), it is only the kap-ending [form] that is the compound. Consequently, in the word akhaṭvāka, since the segment "akhaṭvā" is not a nominal stem (prātipadika) that is a compound ending in an upasarjana feminine affix, the shortening by "gostriyoḥ" does not apply; nor does the shortening by "ke'ṇaḥ," which is forbidden by "na kapi"; rather, the optional shortening by "āpo'nyatarasyām" [applies]. There, since the ṭāp preceding the kap that is ordained after the word khaṭvā is itself ordained after an abhāṣitapuṃska stem, this optional it-substitution does indeed apply to the short 'a' standing in place of that [ā]. On the alternative under "āpo'nyatarasyām" where there is no shortening, however, the form is to be understood as simply akhaṭvākā.

SK 468 · A 7.3.49V

आदाचार्याणाम् ॥ ४६८ ॥

ādācāryāṇām

ādācāryāṇām — In the view of the teachers (ācāryāṇām), an 'ā' [is optionally substituted] in the domain of the preceding rule.

Rule. In the view of "the teachers" (ācāryāṇām), within the field of the preceding rule an ā is a further optional substitute.

Example.

gaṅgā + akac → gaṅgākā (beside gaṅgikā, gaṅgakā).

Applies when / blocked by. After a stem that does express the masculine, only śubhrikā.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वसूत्रविषये आद्वा स्यात् । गङ्गाका । गङ्गिका । उक्तपुंस्कात्तु शुभ्रिका ॥

In the domain of the preceding rule [i.e. in place of the short 'a' ordained after an abhāṣitapuṃska stem], optionally an 'ā' may occur. Thus gaṅgākā / gaṅgikā. But after a stem that does express the masculine (uktapuṃska), only śubhrikā [is obtained].

Bālamanoramā

आदाचार्याणाम् - आदाचार्याणां । पूर्वसूत्रविषय इति । अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने अत इत्यर्थः । शुभ्रिकेति । शुभ्रशब्दो विशेष्यनिघ्नोऽनियतलिङ्गः । ततः स्त्रियां टापि शुभ्राशब्दात्कः । 'केऽणः' इति ह्रस्वः, पुनष्टाप् । अत्र कात्पूर्ववर्तिनष्टापोऽभाषितपुंस्काद्विहितत्वाऽभावात्तत्स्थानिकस्याऽतो नेत्वविकल्पः । किं तुप्रत्ययस्था॑दिति नित्यमित्वमित्यर्थः । अनुपसर्जनादित्यधिकारस्य उत्तरावधिमाह — यूनस्तिरित्यभिव्याप्येति । 'यूनस्तिः' इत्यत्राप्ययमधिकारो नतु ततः प्रागित्यर्थः । अत्र च व्याख्यानमेव शरणम् । अत्र यद्वक्तव्यं तत् 'यूनस्तिः' इत्यत्र वक्ष्यते । ननु बहवः कुरुचरा यस्यां सा बहुकुरुचरा, नदमतिक्रान्ता अतिनदा इत्यादिषु उपसर्जनेषुकुरुचरनदादिशब्देभ्यःटिड्ढाणञि॑त्यादिना विधीयमानानां ङीबादिप्रत्ययानां प्रसक्तिरेव नास्ति, समासप्रत्ययविधौ तदन्तविधिप्रतिषेधात् । तस्मादनुपसर्जनाधिकारो व्यर्थ इत्यत आह — अयमेवेति । अनुपसर्जनादित्यधिकार एवायं स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिं ज्ञापयतीत्यर्थः । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् । तत्फलं तुवनो र चे॑त्यत्र वन्नन्तान्तलाभ इत्यादि ज्ञेयम् । ननु स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविध्यभावेऽपि नद इवाचरति नदा स्त्रीत्यादिषु आचारक्विबन्तप्रकृतिककर्तृक्विबन्तेषु ङीबादिनिवृत्तये अनुपसर्जनाधिकारस्यावस्यकत्वात्कथं तस्य स्त्रीप्रत्ययविधिषु तदन्तविधिज्ञापकतेति चेत्, न, अनुपसर्जनाधिकारस्य स्त्रीप्रत्ययविधिषु तदन्तविधिज्ञापनार्थत्वपरभाष्यप्रामाण्येन स्त्रियामाचारक्विबन्तप्रकृतिककर्तृक्विबन्तानामनभिधानोन्नयनादित्यलम् ।

ādācāryāṇām — The phrase "in the domain of the preceding rule" means: in place of the short 'a' that stands for the ā ordained after an abhāṣitapuṃska stem.

śubhrikā — The word śubhra is dependent on its qualificand (viśeṣya-nighna) and of indeterminate gender (aniyata-liṅga). From it, in the feminine, ṭāp [gives śubhrā]; from the word śubhrā, the affix ka; by "ke'ṇaḥ" the [final] is shortened; and ṭāp [is added] again. Here, since the ṭāp preceding the ka is not ordained after an abhāṣitapuṃska stem, there is no optional it-substitution for the short 'a' standing in its place; rather, by "pratyayasthāt kāt..." the it-substitution is obligatory. This is the meaning.

The upper limit of the governing term (adhikāra) "anupasarjanāt" ["of what is not a subordinate member"] he states with the words "extending up to and including 'yūnas tiḥ'": that is, this adhikāra is operative even at "yūnas tiḥ," and not [merely] before that point. Here only the [traditional] explanation (vyākhyāna) is our authority; what is to be said on the matter will be stated at "yūnas tiḥ."

Objection: In cases of subordinate members (upasarjana) such as bahukurucarā (she "in whom there are many wanderers among the Kurus"), atinadā (she "who has surpassed a river"), and the like, the ṅī and other affixes that would be prescribed for words like kurucara, nada by "ṭiḍḍhāṇañ..." have no occasion to apply at all, because tadanta-vidhi (the extension of a rule to what ends in the stated item) is prohibited in the prescription of an affix conditioned by a compound (samāsa-pratyaya-vidhi). Therefore the adhikāra "anupasarjanāt" is pointless.

Response: He addresses this with the words "this very [adhikāra]": the very governing term "anupasarjanāt" serves to indicate (jñāpaka) that tadanta-vidhi does hold within the [domain of the] feminine affixes. This is clear in the Bhāṣya. Its concrete fruit is to be recognized, for instance, at "vano ra ca," in the obtaining [of the feminine affix] for what ends in a vann-final, and so forth.

Objection: Even granting the absence of tadanta-vidhi in the feminine affixes, the adhikāra "anupasarjanāt" is still indispensable — for the purpose of debarring ṅī and the rest in cases like nadā strī ("a woman who conducts herself like a river"), that is, in agent-denoting kvib-final forms whose base is itself a manner-denoting (ācāra) kvib-final. How, then, can it be a jñāpaka for tadanta-vidhi in the rules for feminine affixes?

Response: Not so. On the authority of the further Bhāṣya passage that the adhikāra "anupasarjanāt" is meant to indicate tadanta-vidhi in the rules for feminine affixes, one infers, by non-denotation (anabhidhāna), that in the feminine the [ṅī and the rest] do not apply to agent-denoting kvib-final forms based on a manner-denoting kvib-final. Enough on this.

SK 469 · A 4.1.14अनुपसर्जनाधिकारः

अनुपसर्जनात् ॥ ४६९ ॥

anupasarjanāt

anupasarjanāt — 4.1.14. A governing heading (adhikāra): the feminine affixes are added to a prātipadika that is not a subordinate member (anupasarjana, i.e. not an upasarjana in a compound).

Rule. An adhikāra extending to yūnas tiḥ (SK 531): the feminine affixes taught below are added to a stem that is not an upasarjana, a subordinate member of a compound.

Example.

kurucara "one who roams among the Kurus" is not subordinate → SK 470 gives kurucarī.

bahukurucara "she who has many Kuru-roamers" — the ṭit element is now a subordinate member → SK 470 does not apply → bahukurucarā by SK 454.

Watch out. This heading also carries a hint: its very wording shows that in the feminine-affix rules a named item stands for the whole stem ending in it (the tadanta reading).

Siddhānta-kaumudī

अधिकारोऽयं यूनस्तिः SK 531 इत्यभिव्याप्य । अयमेव स्त्रीप्रत्ययेषु तदन्तविधिं ज्ञापयति ॥

This is a governing heading (adhikāra) extending as far as "yūnas tiḥ" (SK 531). This very [adhikāra] indicates (jñāpayati) that, in the domain of the feminine affixes (strī-pratyaya), the operation applies to that which *ends in* [the specified item] (tadanta-vidhi).

SK 470 · A 4.1.15V

टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः ॥ ४७० ॥

ṭiḍḍhāṇañdvayasajdaghnañmātractayapṭhakṭhañkañkvarapaḥ

ṭiḍ-ḍhāṇañ-dvayasaj-daghnañ-mātrac-tayap-ṭhak-ṭhañ-kañ-kvarapaḥ — ṅīP (the feminine affix ī) is added, in the feminine, to a non-subordinate (anupasarjana) prātipadika ending in -a that ends in a ṭit [element], or in ḍha, aṇ, añ, dvayasac, daghnac, mātrac, tayap, ṭhak, ṭhañ, kañ, or kvarap. [ṅīP, the adhikāra 'prātipadikāt', 'ataḥ' (from ajādyataṣṭāp, A 4.1.4), 'anupasarjanāt' (A 4.1.14), and 'striyām' are all carried forward by anuvṛtti.]

Rule. After a non-subordinate prātipadika ending in a that ends in a ṭit item (one whose marker is ṭ), or in one of the affixes ḍha, aṇ, añ, dvayasac, daghnac, mātrac, tayap, ṭhak, ṭhañ, kañ, kvarap, ṅīp is added in the feminine. (The words ṅīp, prātipadikāt, ataḥ, anupasarjanāt and striyām are all carried in from earlier rules.)

Example.

kurucara (ends in the ṭit affix ṭa) + ṅīp → the final a is dropped before ī → kurucarī.

One example for each listed affix:

affix	feminine
ṭit (ṭa)	kurucarī
ḍha	sauparṇeyī
aṇ	aindrī
añ	autsī
dvayasac	ūrudvayasī
daghnac	ūrudaghnī
mātrac	ūrumātrī
tayap	pañcatayī
ṭhak	ākṣikī
ṭhañ	lāvaṇikī
kañ	yādṛśī
kvarap	itvarī

A ṭit prātipadika counts too: nadaṭ → nadī. A paribhāṣā adds the affix ṇa in the sense of habit: caurī. A vārttika adds nañ, snañ, īkak, khyun, taruṇa, taluna: straiṇī, pauṃsnī, śāktīkī, āḍhyaṅkaraṇī, taruṇī, talunī.

Applies when / blocked by. Blocked when the ṭit element is subordinate: bahukurucarā (SK 469). The future participle vakṣyamāṇā "about to be said" ends in an item that is both ṭit and ugit, yet takes ṭāp: Bhaṭṭoji explains this by two hints drawn from other rules, to the effect that marker-operations belonging to a verbal ending do not pass to its substitutes; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

अनुपसर्जनं यट्टिदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुरुचरी । उपसर्जनात्वान्नेह बहुकुरूचरा । नदट्, नदी । वक्ष्यमाणेत्यत्र टित्त्वादुगित्त्वाच्च ङीप् प्राप्तः । यासुटो ङित्त्वेन [(परिभाषा - ) लाश्रयमनुबन्धकार्यं नादेशानाम्] इति ज्ञापनान्न भवति । श्नः शानचः शित्त्वेन क्वचिदनुबन्धकार्येऽप्यनल्विधाविति निषेधज्ञापनाद्वा । सौपर्णेयी । ऐन्द्री । औत्सी । ऊरुद्वयसी । ऊरुदघ्नी । ऊरुमात्री । पञ्चतयी । आक्षिकी । लावणिकी । यादृशी । इत्वरी ॥ [(परिभाषा - ) ताच्छीलिके णेऽपि] ॥ चौरी ।

A prātipadika that is (1) non-subordinate (anupasarjana), (2) ends in a ṭit-etc. [element] (i.e. ends in a ṭit, or in ḍha, aṇ, añ, and the rest), and (3) ends in -a (ad-anta) — from that, in the feminine, ṅīP occurs. [ṭit example:] kurucarī. Here [ṅīP] does not [apply] because of subordinateness (upasarjanatva): bahukurucarā [a bahuvrīhi, where the ṭit ṭa-suffix is subordinate → ṭāP]. nadaṭ → nadī [a ṭit that is itself a prātipadika]. In [the word] vakṣyamāṇā, ṅīP would be obtained both because of ṭit-ness and because of ugit-ness [inherited from lṛṭ]; it does not occur, because of the indication (jñāpana) — given by the ṅit-marking of the augment yāsuṭ — of the paribhāṣā "an anubandha-operation dependent on an L (lakāra) does not [belong] to substitutes (ādeśa)" (lāśrayam anubandhakāryaṃ na ādeśānām); or [alternatively] because of the indication of the prohibition "[sthānivadbhāva does] not [apply] in a non-al operation (anal-vidhi), even in some anubandha-operation (kvacid anubandhakārye 'pi)," [given] by the śit-marking of śānac [substituted] for śnā. [Further examples, one per listed element:] sauparṇeyī [ḍha], aindrī [aṇ], autsī [añ], ūrudvayasī [dvayasac], ūrudaghnī [daghnac], ūrumātrī [mātrac], pañcatayī [tayap], ākṣikī [ṭhak], lāvaṇikī [ṭhañ], yādṛśī [kañ], itvarī [kvarap]. [paribhāṣā:] "tācchīlike ṇe 'pi" — also when there is the ṇa-suffix in the habitual (tācchīlika) sense [ṅīP applies]: caurī.

vārttika

नञ्स्नञीकक्ख्युंस्तरुणतलुनानामुपसंङ्ख्यानम्

*(vārttika)* There should be additional enumeration (upasaṃkhyāna) of nañ, snañ, īkak, khyun, taruṇa, [and] taluna [as also taking ṅīP].

(वार्तिकम्) ॥ स्त्रैणी । पौंस्नी । शाक्तीकी । आढ्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ॥

*(vārttika, illustrated)* — straiṇī [nañ], pauṃsnī [snañ], śāktīkī [īkak], āḍhyaṅkaraṇī [khyun], taruṇī [taruṇa], talunī [taluna].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 126–127

—टित्त्वादुगित्त्वाच्चेति । स्थानिवद्भावेनेत्यर्थः । न चाल्विधित्वात्कथमिह स्थानिवद्भाव इति शङ्काम् । ‘न ल्यपि’ इति ज्ञापकादनुवन्धकार्येषु ‘अनल्विधौ’ इति निषेधस्याप्रवृत्तेः । अतएव रमायामित्यादौ परत्वात् डेरामि कृते स्थानिवद्भावेनामो डित्त्वात् ‘याडापः’ इति याडागमः सिध्यति ॥—ज्ञापनान्न भवतीति । लिङादेशपरस्यैपदानां स्थानिवद्भावेनैव डित्त्वलाभात्तदागमस्य यासुटो डित्त्वं व्यर्थसत् ‘लाभ्रयानुवन्धकार्यमादेशानां न’ इति सामान्यतो ज्ञापयतीति भावः ॥ ‘पिच्च डिन्न’ इत्यदादिगणे वक्ष्यमाणत्वात्तिवादिष्वौपदेशिकेन पित्त्वेनातिदेशिकं डित्त्वं वाध्यत इति यासुटो डित्त्वस्य वैयर्थ्याभावान्न तज्ज्ञापयतीति शङ्कमानं प्रत्याह—श्रः शानचः शित्त्वेनेत्यादि ॥—सौपर्णेयीति । ‘कद्रूक्ष वै सुपर्णी’ इति श्रुतिः । सुपर्णीशब्दादपत्येऽथ ‘स्त्रीभ्यो ढक् । ‘आयनेयी—’ इत्येयादेशः ॥ नन्वत्र निरनुबन्धपरिभाषया ‘शिलाया ढः’ यश्च ‘तत्र साधुः’ इत्यधिकारे ‘सभाया यः’ ‘ढङ्गन्दसि’ इति विहितस्तयोरेव ढयोर्प्रहणेन भवितव्यं न तु ढकः । सत्यम् । शिलाया ढस्य खभावान्नपुंसक एव प्रवृत्तेः स्त्रियामसंभवात् । सभाया ढस्य च सभेयीति स्त्रियां छन्दसि प्रयोगदर्शनादन्यस्य हि निरनुबन्धस्यासंभवादगत्या सानुबन्धको गृह्यते ॥—ऐन्द्रीति । इन्द्रो देवता अस्याः । ‘साऽस्य देवता’ इत्यण् । इन्द्रस्येयमिति वा विग्रहः । ‘तस्यैदम्’ इत्यण् । अत्र व्याचक्षते । ‘कृद्बहुणे गतिकारकपूर्वस्य’ इत्यस्य प्रवृत्त्यभावेऽपि अण्णन्तस्य प्रातिपदिकविशेषणात्तदन्तमपि गृह्यत इति कुम्भकारशब्दात् डीप् स्यादेव । अस्तु वा कारशब्दादेव डीप्, तथापि कुम्भकारीति रूपं सिध्यत्येव । न च कारशब्दान्डीपि तदन्तात् ‘स्त्रीभ्यो ढक्’ इति ढक्प्रत्यये कौम्भकारेयो न सिध्येदिति वाच्यम् । अनुपसर्जनस्त्रीप्रत्यये तदादिनियमाभावात्तत्सिद्धेः । नापि नियमाभावे कारीशब्दात्कदाचिद्बुक्ति कुम्भकारेय इति रूपं स्यादिति शङ्क्यम् । ‘समर्थः पदविधिः’ इति वक्ष्यमाणत्वेनासमर्थात्तद्धितानुत्पत्तेरिति ॥ मनोरमायां तु इह सूत्रे अनेकं वाक्यं तत्रानुपसर्जनमण् तस्य योऽकारस्तदन्तादिति व्याख्यानान्नेह । आपिशलमधीते आपिशला ब्राह्मणीति । अत्र हि प्रोक्तार्थे योऽण् श्रूयमाणः स उपसर्जनम् । यस्तु प्रधानोऽध्येत्रण् ‘प्रोक्ताङ्कुर्’ इति स लुप्तः वर्णप्राधान्यान्न प्रत्ययलक्षणष्टावेव भवतीति स्थितम् ॥ नन्वेवमापिशलेति रूपसिद्ध्यर्थमनुपसर्जनप्रहणस्यावदयकत्वेन सामर्थ्योपक्षयात् कथमेतस्य तदन्तवि- धिज्ञापकतेति चेत् । अत्राहुः । स्वरितलप्रतिज्ञाया ‘अधिकारोऽयम्’ इत्यधिकारलाश्रयणादनुपसर्जनप्रहणस्य ज्ञापकत्वं संभवत्येवेति ॥—औत्सीति । उत्से भवा ‘उत्सादिभ्योऽञ्’ ॥ नन्वनेनैव सिद्धे ‘शार्ङरवाद्यञ्—’ इत्यत्राञ्प्रहणं व्यर्थम् । अनन्तस्याद्युदात्तत्वेन ङीपङीनोः स्वरे विशेषाभावात् । भैवम् । उत्सस्यापत्यं स्त्री औत्सीत्यत्राञ्नतलक्षणं ङीपं वाधित्वा परलाज्जातिलक्षणे ङीपि प्राप्ते तद्वाधनार्थं तस्यावश्यकत्वात् । न चैवं ‘शार्ङरवाद्यञ्—’ इति ङीना सिद्धमिदं रूपमित्यञ्प्रहणमिह न कर्तव्यमिति वाच्यम् । तत्र ‘जातेः’ इत्यनुवृत्तेः । अन्यथा शार्ङरवस्य स्त्री शार्ङरवी औत्सस्य स्त्री औत्सीत्यादौ पुंयोगेऽपि परलान्ङीन् स्यान्न तु ङीष् । इष्यते तु पुंयोगे ङीषेव । तस्माद् भावाद्यर्थस्य जातित्वेनापरिभाषणाद्भावाद्यर्थे ङीवर्थमिहाप्यञ्प्रहणमावश्यकमेवेति दिक् ॥—ऊरुद्वयसीत्यादि । ऊरू प्रमाणमस्याः सा । ‘प्रमाणे द्वयसच्द्वमञ्मात्रचः’ । यद्यत्र ‘नलोका—’ इति सूत्रे तृत्रितिवद्वयसजिति मात्रचश्चकारेण प्रत्याहारो गृह्यते, तदा द्वमञ्मात्रज्प्रहणमिहाकर्तुं शक्यम् ॥—पञ्चतयीति । पञ्च अवयवा अस्याः, ‘संख्याया अवयवे तयप्’ ॥—आक्षिकीति । ‘तेन दीव्यति—’ इति ठक् ॥—लावणिकीति । लवणं पण्यमस्याः । ‘लवणाद्वञ्’ ॥ ठक्ठञोर्भेदेनोपादानं ठत्रिवृत्त्यर्थम्, तेनेह न । दण्डोऽस्त्यस्याः दण्डिका । ‘अत इनि’ इति ठन् । अतएव ञिठन्तेऽपि न ङीप् । काशिषु भवा काशिका । काश्यादिभ्यष्टञ्-ञिठौ ॥—यादृशीति । ‘त्यदादिषु दृशः—’ इति कञ् । ‘आ सर्वनाम्नः’ इत्याकारः ॥—इत्वरीति । एति तच्छीला । ‘इण्नशजिसर्तिभ्यः करप्’ । ‘हस्वस्य पिति कृति तुक्’ । करपोऽन्यतरानुवन्धोपादानं स्पष्टार्थम् । एकेनैव वरचो व्यावृत्ति-सिद्धेः । ‘विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वराया’ इति भारविः । तत्र ‘स्थेशभास—’ इति वरच् । ईश्वरीति तु त्रेधा—पुंयोगलक्षणे ङीष्यन्तोदात्तमेकम्, ‘इच्चोपधायाः’ इत्यनुवृत्तौ ‘अश्नोतेराशुकर्मणि वरट्’ इत्यौणादिके वरटि टिलान्ङीपि मध्योदात्तमपरम्, ईशेः क्वनिपि वनिपि वा ङीव्रयोराद्युदात्तमन्यत् ॥—ताच्छीलिकेति । अयं भावः । ‘शीलं’ ‘छत्रादिभ्यो णः’ इति विहितो यो णस्तस्मिन्नण्कार्यं भवति ‘कार्मस्ताच्छील्ये’ इति ज्ञापकात् । तत्र हि ‘अन्’ इत्यणि विहितं प्रकृतिभावं वाधितुं टिलोपो निपात्यते, यदि तु णप्रत्यये अण्कार्यं न स्यात् तर्हि किं तेन । ताच्छीलिके एव अण्कार्यज्ञापनात्रेह । दण्डः प्रहरणमस्यां क्रीडायां दण्डा । ‘तदस्यां प्रहरणम्—’ इति णः । ‘छत्रादिभ्योऽण्’ इत्येव सूत्रमस्तु किमनया कुष्ठश्चेति तु वहवः ॥—चौरीति । चुरा शीलमस्याः ॥—नञ्स्नञ्—। वृत्तिकृता त्वत्रत्यख्युन्प्रहणं सूत्रे प्रक्षिप्य ‘करप्ख्युनाम्’ इति पठितम्, तच्च भाष्यविरुद्धमित्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति ॥—स्रैणी पौंस्तीति । ‘स्त्रीपुंसाभ्याम्—’ इति नञ्स्नञौ ॥—शाकीकीति । शक्तिः प्रहरणमस्याः ‘शक्तियश्चोरीकक्’ ॥—आढ्यंकरणीति । अनाढ्यः आढ्यः क्रियते अनयेत्यर्थे ‘आढ्यमुभग—’ इत्यादिना कृञः ख्युन् । ‘युवोः—’ इत्यनादेशः । ‘अरुर्द्विषत्—’ इति मुम् ॥—तरुणी । तलुनीति । तरुणतलुनयोगौरादिषु पाठात् ङीच्छीषोः पर्यायो वोध्यः । स्वरे विशेषः । ‘कृवृदारिभ्य उनन्’ । ‘त्रोरश्च लो वा’ इति । तरुणतलुनयोरुनन्प्रत्ययान्तत्वेन नित्त्वादाद्युदात्तता सैव ङीपि । ङीषि त्वन्तोदात्ततेति

Bālamanoramā

टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः (टिद्॰क्वरप्ख्युनाम्) - टिड्ढाणञ् । टित्, ढ, अण्, अञ्, द्वयसच्, दघ्नच्, मात्रच्, तयप्, ठक्, ठञ्, कञ्, क्वरप्,-एषां द्वादशानां समाहारद्वन्द्वात्पञ्चम्येकवचनम् । ढादय एकादश प्रत्ययाः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणम् । टित्तु प्रत्ययोऽप्रत्ययश्च । टिदादिभिश्च प्रातिपदिकादित्यधिकृतं विशेष्यते, विशेषणत्वात्तदन्तविधिः । ततश्च टिदन्ताड्ढाणादिप्रत्ययान्तान्ताच्च प्रातिपदिकादिति लभ्यते । 'अजाद्यतष्टाप्' इत्यस्मादत इत्यनुवृत्तं, तेनापि प्रातिपदिकं विशेष्यते । तदन्तविधिः ।अनुपसर्जना॑रित्येतच्छतेषु टिदादिष्वेवान्वेति, नतु तदन्तेषु । स्त्रियामित्यधिकृतं । तदाह — अनुपसर्जनं यट्टिदादीत्यादिना । तदन्तमिति । टिदन्तं, ढादिप्रत्ययान्तं चेत्यर्थः । टित्रिविधिः । प्रत्ययः, प्रातिपदिकं, धातुश्च । तत्राद्यमुदाहरति — कुरुचरीति । कुरुषु चरतीत्यधिकरणे उपपदे 'चरेष्टः' इति कर्तरि टः । टकार इत् । उपपदसमासः । नच प्रत्ययस्यैवाऽत्र टित्त्वात्प्रत्ययग्रहणुपरिभाषया चरेत्येव टिदन्तं, नतु कुरुचरशब्दः, तदादिनियमादिति वाच्यं, नदट् देवडित्यादेरप्रत्ययस्यापि टितः सत्त्वेन तत्र प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अप्रवृत्तौ 'येन विधिः' इति टिदन्तत्वस्य कुरुचरशब्दे सत्त्वात् । अथ द्वितीयं टितमुदाहरति-नदडिति । पचादिगणे पठितं प्रातिपदिकमेतत् । तृतीयं तु कृदन्ते स्तनन्धयीत्युदाहरिष्यते । अनुपसप्जनत्वविशेषणस्य प्रयोजनमाह — बहुकुरुचरेति । बहवः कुरुचरा यस्यामिति विग्रहः । बहुव्रीहिरयमन्यपदार्थप्रधानः । ततश्च टितष्टप्रत्ययस्य उपसर्जनत्वान्न ङीप् । अनुपसर्जनत्वस्य प्रातिपदिकविशेषणत्वे तु ङीबत्र दुर्वारः । अतएव च आपिशालिना प्रोक्तमधीते आपिशला ब्राआहृणीत्यत्रापि न ङीप् । तत्र हि आपिशलिना प्रोक्तमित्यर्थेतेन प्रोक्त॑मित्यणि आपिशलशब्दः । आपिशलमधीते इत्यर्थे 'तदधीते तद्वेदे' त्यणिप्रोक्ताल्लुगि॑ति लुप्ते स्त्रियामदन्तत्वाट्टापि आपिशलेति रूपम् । अनुपसर्जनादित्यस्य प्रातिपदिकविशेषणत्वे प्रोक्ताणन्तस्यानुपसर्जनत्वात्स्त्रियां वर्तमानत्वाच्च अणन्तत्वनिबन्धनो ङीब्दुर्वारः स्यात् । तस्य च श्रुतटिदाद्यन्वये तु प्रोक्ताऽण उपसर्जनत्वान्न दोषः । अध्येत्रण्तु लुप्तः, अणोयोऽकार इति व्याख्यानेन वर्णाश्रयतया प्रत्ययलक्षणाऽभावात् । नच स्त्रिया॑मित्यस्य श्रुतटिदादिविशेषणत्वात्प्रोक्ताऽणश्चस्त्रियामवर्तनादेव न ङीपः प्रसक्तिरिति वाच्यं, ज्ञापिते तदन्तविधौ प्राधान्यात्स्त्रिया॑मित्यस्य ङीप्प्रकृतिविशेषणताया एव उचितत्वात्, अन्यथा अनुपसर्जनाधिकारवैयथ्र्याच्च । अतएव धीवानमतिक्रान्ता अतिधीवरीत्यादि सिद्धमित्यलम् । स्यादेतत्-॒वच परिभाषणे॑ । अस्मात्कर्मणि, लृट्, 'लृटः सद्वा' इति तस्य शानजादेशः, 'स्यतासी लृलुटोः' इति स्यः कुत्वषत्वे, आने मुक्, णत्वम्, टाप्, वक्ष्यमाणेति रूपम् । अत्र लृडादेशस्य स्थानिवत्त्वेन टित्त्वादुगित्वाच्चटिड्ढाणञि॑तिउगितश्चे॑ति च ङीप् प्राप्नोति । नच स्थानिनो लृटष्टकारस्य ऋकारस्य च इत्त्वाश्रयणान्ङीब्विधेरल्विधित्वादनल्विधाविति निषेधः शङ्क्यः,घुमास्थागापाजहातिसां हली॑ति क्ङिति विहितस्य ईत्त्वस्यन ल्यपी॑ति निषेधेन लिङ्गेन अनुबन्धकार्ये अनल्विधाविति निषेधाऽभावज्ञापनात् । अनुबन्धकार्येऽप्यनल्विधाविति निषेधप्रवृत्तौ हि क्त्वादेशस्य ल्यपः कित्त्वाऽप्रसक्तेस्तस्मिन्परत ईत्वस्याऽप्रसक्त्या तन्निषेधवैयर्थ्यां स्पष्टमेव । अतो वक्ष्यमाणेत्यत्र स्थानिवत्त्वेन शानचष्टित्त्वादुगित्वाच्च ङीब्दुर्वार इत्याशङ्क्य परिहरति — वक्ष्यमाणेत्यादिना । वक्ष्यमाणेत्यत्र टित्त्वादुगित्वाच्च ङीप् प्राप्तो न भवतीत्यन्वयः । कुतो नेत्यत आह — यासुट इत्यादि, ज्ञापनादित्यन्तम् ।यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्चे॑ति लिङादेशानां-तिप्तस्झीत्यादिपरस्मैपदानां यासुडागमस्य ङित्त्वं विहितम् । 'यदागमाः' इति न्यायेन यासुडागमो लिङादेशावयवः । ततश्च स्थानिवत्त्वेनैव ङित्त्वसिद्धेर्यासुटस्तद्विधिवैयथ्र्यं स्यादतोलाश्रयमनुबन्धकार्यमादेशाना ने॑ति विज्ञायते । ततश्च वक्ष्यमाणेत्यत्र लृडादेशस्य शानचष्टिदुगित्कार्ये ङीपि कर्तव्ये स्तानित्त्वाऽभावान्न ङीबित्यर्थः । ननुलाश्रयमनुबन्धकार्यमादेशानां ने॑ति ज्ञापनेऽपि ब्राऊतादित्यत्र 'ब्राउव ईट्' इति पितो विधीयमान ईडागमो दुर्वारः । तस्य तिबाश्रयत्वे ।ञपि लाश्रयत्वाऽभावेन तस्मिन्कर्तव्ये तातङः स्थानिवत्त्वेन पित्त्वस्य निर्बाधत्वादित्यस्वरसादाह — श्नः शानचेति । श्ना इत्यस्मात्षष्ठएकवचने आल्लोपे 'श्न' इति रूपम्, 'आतो धातोः' इत्यत्र 'आत' इति योगविभागमाश्रित्य अधातोरपि क्वचिदाल्लोपाभ्युपगमात् । 'हलः श्नः शानज्झौ' इति स्नाप्रत्ययस्य शानजादेशो विधीयते । तत्र स्थानिवत्त्वेनैव सिद्धत्वाच्छानचः शित्त्वं व्यर्थम् । नचानल्विधाविति निषेधः शङ्क्यः,न ल्यपी॑ति लिङ्गेनाऽनुबन्धकार्येऽनल्विधाविति निषेधाऽभावस्यानुपदमेवोक्तत्वात् । एवं च क्वचिदनुबन्धकार्येऽपि अनल्विधाविति निषेधप्रवृत्तिर्विज्ञायते । तथाच वक्ष्यमाणेत्यत्र टिदुगित्कार्ये ङीपिअनल्विधा॑विति निषेधप्रवृत्त्या स्थानिवत्त्वाऽभावेन टित्त्वोगित्त्वयोरबावान्न ङीबित्यर्थः । वस्तुतस्तुलाश्रयमनुबन्धकार्यं नादेशाना॑मित्यत्र यासुटो ङित्त्वं न ज्ञापकं, तस्य तिप्सिब्मिवर्थत्वात् । नहि लिङादेशत्वेऽपि तिप्सिब्मिपां ङित्त्वं स्थानिवत्त्वलभ्यम् , 'हलः श्नः शानज्झौ' इति सूत्रे भाष्येङिच्च पिन्न, पिच्च ङिन्ने॑ति प्रपञ्चितत्वात् । तथा श्नश्शानचः शित्त्वमपि न लिङ्गं, तत्र शित्त्वस्य भाष्ये प्रत्याख्यातत्वात् । प्रत्युत शित्त्वस्य ज्ञापकत्वेसेह्र्रपिच्चे॑ति हेरपित्त्वस्य तातङो ङित्त्वस्य च वैयथ्र्यमिति भाष्ये दूषणाभिधानाच्च । तस्माद्वक्ष्यमाणेत्यत्र ङीबेव युक्तः, टाप् त्वसाधुरेव । अजादित्वाट्टाबिति वा कथञ्चित्समाधेयमित्यास्तां तावत् ।सौपर्णेयीति । सुपण्र्या अपत्यं स्त्रीत्यर्थेस्त्रीभ्यो ढ॑गिति ढकिआयने॑यित्येयादेशः ।यस्येति चे॑तीकारलोपः,किति चे॑त्यादिवृद्धिः । सौपर्णेयशब्दान्ङीप्,यस्येति चे॑त्कारलोपः, सौपर्णेयीति रूपम् । न चनिरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्ये॑ति परिभाषाया 'शिलाया ढः' ढश्छन्दसि॑ इत्यनयोरेव ग्रहणमिति वाच्यं, तयोः स्त्रियामप्रवृत्तेरगत्या सानुबन्धकस्य ढस्य ग्रृहणादिति भाष्ये स्पष्टम् । ऐन्द्रीति । इन्द्रो देवता अस्या आमिक्षाया इति विग्रहः, 'सास्य देवता' इत्यमि,यस्येति चे॑त्यकारलोपः, आदिवृद्धिः । ऐन्द्रशपब्दान्ङीप्,यस्येति चे॑त्यकारलोपः । इन्द्रस्येयमिति वा विग्रहः,तस्येद॑मित्यण् । औत्सीति ।उत्सः प्रस्नवणं वारि॑ इत्यमरः । ऋषिविशेषो वा उत्सः । उत्सस्येयमिति विग्रहः ।उत्सादिभ्योऽञ् ।यस्येति ट॑ । ङीप् । उत्सस्यापत्यं स्त्री औत्सीति तु नोदाहरणम्, जातेरित्यनुवृत्तौशाङ्र्गरवाद्यञो ङी॑नित्येव सिद्धेः,गोत्रं च चरणैः सहे॑त्यपत्यप्रत्ययान्तस्य जातित्वादित्यलम् । ऊरुद्वयसी ऊरुदघ्नी ऊरुमात्रीति । ऊरू प्रमाणमस्या इति विग्रहः ।प्रमाणे द्वयसच्दघ्नञ्मात्रचः॑ । ङीप् । पञ्चतयीति । पञ्च अवयवा यस्या इति विग्रहः ।सङ्ख्याया अवयवे तयप् । ङीप् । आक्षिकीति । अक्षैर्दीव्यतीति विग्रहः ।तेन दीव्यति खनति जयति जित॑मिति ठक्, आदिवृद्धिः, 'ठस्येकः'यस्येति चे॑त्यकारलोपः । आक्षिकशब्दान्ङीप्,यस्येति च॑ । लावणिकीति । लवणं पण्यमस्या इति विग्रहः । 'लवणाट्ठञ्' ठस्येकः॑, आदिवृद्धिः,यस्येति च॑, लावणिकशब्दान्ङीप्, 'यस्येति च' ठेत्येव सिद्धे ठक्ठञोः पृथग्ग्रहणं तु ठनो ञिठस्य च व्यावृत्त्यर्थम् । दण्डोऽस्त्यस्याः दण्डिका ।अत इनिंठनौ॑ । काश्यां भवा काशिका ।काश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ॑ इति ञिठः । यादृशीति । 'त्यदादिषु दृशः' इति यच्छब्दे उपपदे कञ्, 'आ सर्वनाम्नः' इति यच्छब्दस्याकारः । ङीप्,यस्येति च॑ । इत्वरीति । 'इण् गतौ'इण्नशजिसर्तिभ्यः क्वरप् ॑ ।ह्रस्वस्य पिति कृति॑ इति तुक् । इत्वरशब्दान्ङीप् ।यस्येति च॑ ।स्थेशभासे॑ति वरचो व्यावृत्तये ककारानुबन्धग्रहणम् ।विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वरायाः॑ इति भारविः । 'सैनमीआराप्रदह' इति वेदे । क्वरपि अन्यतरानुबन्धेनैव वरचो व्यावृत्तिसिद्धेरनुबन्धद्वयोपादानं स्पष्टार्थम् । ईआरी तु ईआरशब्दादीआरस्य स्त्रीति पुंयोग ङीष् । अथवाअस्नोतेराशुकर्मणि वरट् चे॑ति वरडन्ताट्ठित्त्वान्ङीप् । यद्वाआतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च॑ अन्येभ्योऽपि 'दृश्यते' इति क्वानिपि वनिपि चवनो र चे॑ति ङीब्राऔ ।ताच्छीलिके णेऽपीति । तच्छीले भवस्तच्छीलिकः । तच्छीलार्थक इति यावत् । तस्मिन् णप्रत्यये सति तदन्तादपि ङीब्भवतीत्यर्थः । ज्ञेपकसिद्धमेतत् । तथाहि — ॒शील॑मित्यनुवृत्तौ 'छत्रादिभ्यो णः' इति विहिते णप्रत्ययेऽण्कार्यं भवति, 'कार्मस्ताच्छील्ये' इति ज्ञापकात् । कर्म शीवमस्येति विग्रहे छत्रादित्वाण्णप्रत्यये 'नस्तद्धिते' इति टिलोपे, 'कार्म' इति भवति, नतु 'अन्' इति सूत्रेण अण्यन् प्रकृत्या स्यादित्यर्थकेन प्रकृतिभाव इति तदर्थः । अत्र अणि विहितस्य प्रकृतिभावस्य णप्रत्यये परतः प्रतिषेधात्ताच्छीलिके णुप्रत्ययेऽण्कार्यं विज्ञायते । अतस्ताच्छीलिकणप्रत्ययान्तादण्कार्यं ङीब् भवतीति भावः । चौरीति । चुरा शीलमस्या इति विग्रहः । छत्रादित्वाण्णः । आदिवृद्धिः ।यस्येति च॑ । चौरशब्दान्ङीपि,यस्येति च॑ ।नञ्सन्ञ् । नञ्, स्नञ्, ईकक्, ख्युन्, तरुण, तलुन — एतेषामपि ङीब्विधिवचनं कर्तव्यमित्यर्थः । नञादयश्चत्वारः । प्रत्ययाः, अतस्तदन्तविधिः । स्त्रौणी पौंस्नीति । 'स्त्रीपुंसाभ्याम्' इति नञ्स्नञौ । तत्र स्त्रीशब्दान्नञि, आदिवृद्धिः, णत्वम्, ङीप्,यस्येति च॑ । पुंस्शब्दात्स्नञि, आदिवृद्धिः, ङीप्,यस्येति च॑ । शाक्तीकीति । शक्तिः-आयुधविशेषः प्रहरणमस्या इति विग्रहः ।शकिंतयष्ठओरीकक् । आदिवृद्धिः, णत्वम्, ङीप्,यस्येति च॑ । आढङ्करणीति । अनाढ आढ्यः क्रियते अनयेति विग्रहः ।आढसुभगे॑त्यादिना ख्युन् । 'युवोः' इत्यनादेशः । 'अरुर्द्विषत्' इति मुम्, णत्वम्, ङीप्,यस्येति च॑ । तरुणी तलुनीति । यद्यप्यनयोः 'वयसि प्रथमे' इत्येव ङीप्सिद्धः, तथापि गौरादिषु पाठान्ङीषि प्राप्ते इदं वचनम् । गौरादिपाठान्ङीषि स्वरे विशेष इति भावः ।

ṭiḍ-ḍhāṇañ-dvayasaj-daghnañ-mātrac-tayap-ṭhak-ṭhañ-kañ-kvarapaḥ — ṭiḍḍhāṇañ... The list — ṭit, ḍha, aṇ, añ, dvayasac, daghnac, mātrac, tayap, ṭhak, ṭhañ, kañ, kvarap — is an aggregative compound (samāhāra-dvandva) of these twelve, hence the ablative singular (pañcamī ekavacana). The eleven from ḍha onward are pratyayas (suffixes); by the paribhāṣā concerning the mention of a pratyaya (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā = pratyayagrahaṇe tadantasya) they signify that which ends in them (tadanta-grahaṇa). But ṭit is both a pratyaya and a non-pratyaya. And by "ṭit-etc." the governing word "prātipadika" (from the adhikāra "prātipadikāt") is qualified; being a qualifier (viśeṣaṇa), the tadanta-vidhi applies [so it means "ending in ṭit-etc."]. Therefore it is obtained: "from a prātipadika ending in a ṭit, and [from one] ending in a ḍha/aṇ-etc. suffix." From *ajādyataṣṭāp* [A 4.1.4] the word "ataḥ" (ending in -a) is carried forward (anuvṛtta); by it too the prātipadika is qualified — again the tadanta-vidhi [so it means "ending in -a"]. The word "anupasarjana" [from A 4.1.14] construes only with the ṭit-etc. [elements] as directly stated (śruta) in the sūtra, not with the tadanta [words that end in them]. "striyām" (in the feminine) is [also] a governing word (adhikṛta). He states this with "anupasarjanaṃ yaṭ ṭidādi..." etc. "tadantam" — meaning: ending in a ṭit, and ending in a ḍha-etc. suffix.

The ṭit is of three kinds (ṭit trividha): a pratyaya (suffix), a prātipadika (nominal stem), and a dhātu (root). Of these he illustrates the first with kurucarī: in "one who roams among the Kurus (kuruṣu carati)," with the [locative] word as upapada, by *careṣṭaḥ* [A 3.2.16] the suffix ṭa [is added] in the agent sense (kartari); the ṭa-kāra is an indicatory (it); [there is] an upapada compound. Nor should it be objected that, since here only the suffix has ṭit-ness, by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā only "cara" (car + ṭa) is the ṭit-ending [item], not the [whole] word kurucara, on account of the restriction that [the affix stands] at its beginning (tadādi-niyama). For, since non-suffix ṭit [forms] such as nadaṭ, devaṭ, etc. also exist, the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā does not apply there; and by *yena vidhis [tadantasya]* [A 1.1.72] the ṭit-ending-ness (ṭidantatva) belongs to the [whole] word kurucara. Next he illustrates the second [kind of] ṭit with nadaṭ: this is a prātipadika read in the pacādi gaṇa [→ nadī]. The third [ṭit — a dhātu] will be illustrated in the kṛdanta [section] with stanandhayī.

He states the purpose of the qualifier "non-subordinateness (anupasarjanatva)" with bahukurucarā: the analysis is "in which [region] there are many who roam among the Kurus (bahavaḥ kurucarā yasyām)"; this is a bahuvrīhi, predominant in [denoting] another entity (anyapadārtha-pradhāna). Therefore, since the ṭit ṭa-suffix is subordinate (upasarjana), there is no ṅīP [→ ṭāP, bahukurucarā]. But if "non-subordinateness" were made a qualifier of the [whole] prātipadika, ṅīP here would be hard to prevent (durvāra). And precisely for this reason, in "āpiśalā brāhmaṇī" ("a brāhmaṇī who studies what was proclaimed by Āpiśali") too there is no ṅīP. For there, in the sense "proclaimed by Āpiśali," by *tena proktam* [A 4.3.101] the aṇ [gives] the word āpiśala; in the sense "one who studies the āpiśala," by *tad adhīte tad veda* [A 4.2.59] [an aṇ is added, but] it is elided (lupta) by *aṇ...luk* (proktāl luk); then, ending in -a in the feminine, by ṭāP the form is āpiśalā. If "anupasarjana" were a qualifier of the [whole] prātipadika, then — since the word ending in the "proclaimed-by" aṇ (proktāṇanta) is non-subordinate and stands in the feminine — ṅīP conditioned on the aṇ-ending would be hard to prevent. But if [anupasarjana] construes with the ṭit-etc. as directly heard (śruta), then, since the "proclaimed-by" aṇ is subordinate, there is no fault. As for the "studying" aṇ (adhyetṛ-aṇ), it is elided (lupta); and by the explanation that "the a-kāra which is [the residue] of the aṇ...," since [the ṅīP-condition] rests on a phoneme (varṇāśraya), there is no pratyaya-lakṣaṇa (treatment as if the elided suffix were present). Nor should it be said: "Since 'striyām' qualifies the directly-heard ṭit-etc., and the 'proclaimed-by' aṇ does not itself denote the feminine (striyām avartanāt), there is simply no occasion (prasakti) for ṅīP [so anupasarjana need not restrict it]." For, the tadanta-vidhi having been indicated (jñāpita), it is proper — given its predominance — that "striyām" qualify the base to which ṅīP is added (ṅīP-prakṛti-viśeṣaṇa); otherwise the adhikāra "anupasarjana" would be purposeless (vaiyarthya). For precisely this reason [forms] such as atidhīvarī ("she who has surpassed a fisherman, dhīvan") are established. Enough of this.

Objection (syād etat): [take the root] "vaca [paribhāṣaṇe]" ("vac," to speak/instruct). From it, in the object sense (karmaṇi), lṛṭ; by *lṛṭaḥ sad vā* [A 3.3.14] its substitute śānac; by *syatāsī lṛluṭoḥ* [A 3.1.33] the sya [element], with guttural substitution (kutva) and retroflex-s (ṣatva); in "āne" [the śānac ending] the augment muk; retroflexion of n (ṇatva); ṭāP → the form vakṣyamāṇā [vac → vak-ṣya-māṇa → vakṣyamāṇā]. Here, by sthānivadbhāva of the lṛṭ-substitute [śānac counting as lṛṭ], because of [lṛṭ's] ṭit-ness and ugit-ness, ṅīP would be obtained both by *ṭiḍḍhāṇañ...* [A 4.1.15] and by *ugitaś ca* [A 4.1.6]. Nor should one raise the prohibition "[sthānivadbhāva does] not [apply] in a non-al operation (anal-vidhi)" [A 1.1.56] — on the ground that, since the ṅīP-rule rests on the it-ness of the ṭa-kāra and ṛ-kāra of the sthānin lṛṭ, [it is an al-vidhi and sthānivadbhāva would be denied]. For the absence of the "anal-vidhau" prohibition in an anubandha-operation (anubandha-kārya) is indicated (jñāpana) by the mark (liṅga) which is the prohibition *na lyapi* [A 6.4.69] with respect to the ī-substitution (īttva) ordained by *ghu-mā-sthā-gā-pā-jahāti-sāṃ hali* [A 6.4.66] before a k-ṅit affix. For if the prohibition "anal-vidhau" did operate even in anubandha-operations, then — since the kit-ness of lyap (the substitute for ktvā) could not obtain, and consequently the ī-substitution before it could not arise — the purposelessness of that prohibition *na lyapi* would be evident. So, having raised the doubt that in "vakṣyamāṇā," by sthānivadbhāva, ṅīP is hard to prevent because of the ṭit-ness and ugit-ness of śānac [inherited from lṛṭ], he resolves it with vakṣyamāṇā... etc.: the construction is "in vakṣyamāṇā, the ṅīP that would be obtained because of ṭit-ness and ugit-ness does not occur." To [the question] "why not?" he gives [the passage] from "yāsuṭ..." up to "jñāpanāt."

By *yāsuṭ parasmaipadeṣu udātto ṅic ca* [A 3.4.103], the ṅit-ness of the augment yāsuṭ is ordained for the liṅ-substitutes — the parasmaipada endings tip, tas, jhi, etc. By the maxim "yad-āgamāḥ [tad-guṇībhūtāḥ tad-grahaṇena gṛhyante]" (an augment becomes a member of that to which it is added), the augment yāsuṭ is a component (avayava) of the liṅ-substitute. And therefore, since the ṅit-ness would already be established by sthānivadbhāva [of the liṅ-substitute for the L], the rule ordaining [ṅit-ness] for yāsuṭ would be purposeless; hence it is understood (vijñāyate) [as a jñāpaka] that "an anubandha-operation dependent on an L (lāśraya) does not [apply] to substitutes (ādeśa)" (lāśrayam anubandhakāryam ādeśānāṃ na). And therefore, in "vakṣyamāṇā," when ṅīP — a ṭit/ugit-operation — is to be performed on the lṛṭ-substitute śānac, because there is no sthānivadbhāva (sthānitva absent), there is no ṅīP. That is the meaning.

Objection (nanu): even granting the indication "an L-dependent anubandha-operation does not [apply] to substitutes," in "brūtāt" the augment īṭ, ordained by *bruva īṭ* [A 7.3.93] before a pit affix, would be hard to prevent. For, although its [pit-ness] depends on tip (tib-āśraya) and not on an L (lāśrayatva absent), when that [īṭ] is to be performed the pit-ness — via sthānivadbhāva of tātaṅ — is unobstructed (nirbādha). Out of this dissatisfaction (asvarasa) he states śnaḥ śānacaḥ... [the second, alternative jñāpaka]: from "śnā," in the genitive singular, with elision of the ā (āl-lopa), the form "śna" [śnaḥ] — because, resorting to the yoga-vibhāga (splitting of the rule) "ātaḥ" within *āto dhātoḥ* [A 6.4.140], the elision of ā (āl-lopa) is admitted even for a non-dhātu (adhātu) in some cases. By *halaḥ śnaḥ śānaj jhau* the substitute śānac is ordained for the śnā-suffix [after a consonant, before hi]. There, since [śit-ness] is already established by sthānivadbhāva [śānac counting as śnā, and śnā being śit], the śit-marking of śānac is [otherwise] purposeless (vyartha). Nor should the "anal-vidhau" prohibition [A 1.1.56] be suspected [to block this], because the absence of the "anal-vidhau" prohibition in an anubandha-operation has just been stated (anupadam) by the mark *na lyapi*. And thus it is understood that in some anubandha-operations too (kvacid anubandhakārye 'pi) the prohibition "anal-vidhau" does operate. And so, in "vakṣyamāṇā," when ṅīP — a ṭit/ugit-operation — [is at issue], by the operation of the "anal-vidhau" prohibition there is no sthānivadbhāva, and hence, because of the absence of ṭit-ness and ugit-ness [in śānac itself], there is no ṅīP. That is the meaning.

But in truth (vastutas tu), the ṅit-ness of yāsuṭ is not a jñāpaka for "lāśrayam anubandhakāryaṃ na ādeśānām," because it serves the purpose [of marking ṅit] for tip, sip, mip. For the ṅit-ness of tip, sip, mip — even though they are liṅ-substitutes — is not obtainable by sthānivadbhāva, since in the Bhāṣya on the sūtra *halaḥ śnaḥ śānaj jhau* it is elaborated that "what is ṅit is not pit, and what is pit is not ṅit (ṅic ca pin na, pic ca ṅin na)." Likewise, the śit-marking of śānac (for śna) too is not a mark [jñāpaka], because in the Bhāṣya the śit-ness there is set aside (pratyākhyāta). On the contrary, [the Bhāṣya] declares the fault (dūṣaṇa) that, if the śit-ness were a jñāpaka, then the non-pit-ness of hi (by *ser hy apic ca* [A 3.4.87]) and the ṅit-ness of tātaṅ would become purposeless. Therefore, in "vakṣyamāṇā," ṅīP alone is correct (yukta) [→ vakṣyamāṇī]; ṭāP [→ vakṣyamāṇā] is actually incorrect (asādhu). Or it may somehow be reconciled that ṭāP [comes] because [the stem] belongs to the ajādi [gaṇa] (by *ajādyataṣṭāp*). Let this rest here.

sauparṇeyī — In the sense "female descendant of Suparṇā (suparṇyā apatyaṃ strī)," by *strībhyo ḍhak* [A 4.1.120] the ḍhak; by *āyaneyi...* [A 7.1.2] the substitute eya [for ḍha]; by *yasyeti ca* [A 6.4.148] elision of the i-kāra [of suparṇī]; by *kiti ca* [A 7.2.118] initial vṛddhi → sauparṇeya. From the word sauparṇeya, ṅīP; by *yasyeti ca* elision of the a-kāra → sauparṇeyī. Nor should it be said that, by the paribhāṣā "when an anubandha-less [element] is mentioned, one that has an anubandha is not [included]" (niranubandhaka-grahaṇe na sānubandhakasya), only the ḍha of *śilāyā ḍhaḥ* and *ḍhaś chandasi* is taken [in this sūtra] — because, since those two do not operate in the feminine, [the sūtra] perforce (agatyā) takes the ḍha that has an anubandha [i.e. ḍhak]; this is clear in the Bhāṣya.

aindrī — Analysis: "Indra is the deity of this [āmikṣā oblation] (indro devatā asyāḥ)"; by *sāsya devatā* [A 4.2.24] [the aṇ]; by *yasyeti ca* elision of the a-kāra; initial vṛddhi → aindra. From the word aindra, ṅīP; by *yasyeti ca* elision of the a-kāra → aindrī. Or the analysis "this belongs to Indra (indrasya iyam)," by *tasyedam* [A 4.3.120] the aṇ.

autsī — "Utsa is welling water," says Amara [the Amarakośa]; or Utsa is a particular ṛṣi. Analysis: "this belongs to Utsa (utsasya iyam)"; by *utsādibhyo 'ñ* [A 4.1.86] the añ; by *yasyeti [ca]*; ṅīP → autsī. But "autsī" in the sense "female descendant of Utsa" is not [the] illustration [here], because [in that sense], with "jāteḥ" carried forward (anuvṛtti), [ṅīṢ] is already established by *śārṅgaravādyaño ṅīn* [A 4.1.73]; for by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha" a word ending in an apatya-suffix is a jāti. Enough.

ūrudvayasī, ūrudaghnī, ūrumātrī — Analysis: "whose measure is the thigh (ūrū pramāṇam asyāḥ)"; by *pramāṇe dvayasac-daghnañ-mātracaḥ* [A 5.2.37] [dvayasac / daghnac / mātrac]; ṅīP.

pañcatayī — Analysis: "of which there are five parts (pañca avayavā yasyāḥ)"; by *saṅkhyāyā avayave tayap* [A 5.2.42] the tayap; ṅīP.

ākṣikī — Analysis: "one who plays with dice (akṣair dīvyati)"; by *tena dīvyati khanati jayati jitam* [A 4.4.2] the ṭhak; initial vṛddhi; by *ṭhasyekaḥ* [A 7.3.50, ṭha → ika]; by *yasyeti ca* elision of the a-kāra → ākṣika. From the word ākṣika, ṅīP; *yasyeti ca* → ākṣikī.

lāvaṇikī — Analysis: "whose merchandise is salt (lavaṇaṃ paṇyam asyāḥ)"; by *lavaṇāṭ ṭhañ* [A 4.4.52] the ṭhañ; *ṭhasyekaḥ*; initial vṛddhi; *yasyeti ca* → lāvaṇika. From the word lāvaṇika, ṅīP; *yasyeti ca* → lāvaṇikī. Although [the result] would be established just by [stating] "ṭha," the separate mention of ṭhak and ṭhañ [in this sūtra] is for the sake of excluding ṭhan and ñiṭha: [thus] "whose is a staff (daṇḍo 'sty asyāḥ)" → daṇḍikā, by *ata inithanau* [A 5.2.115] the ṭhan; and "produced in Kāśī (kāśyāṃ bhavā)" → kāśikā, by *kāśyādibhyaṣ ṭhañ-ñiṭhau* [A 4.2.116] the ñiṭha [both taking ṭāP, not ṅīP].

yādṛśī — By *tyadādiṣu dṛśaḥ* [A 3.2.60], with the word yad as upapada, the kañ; by *ā sarvanāmnaḥ* [A 6.3.90] the ā of the word yad → yādṛśa; ṅīP; *yasyeti ca* → yādṛśī.

itvarī — [From] "iṇ" ("to go," gatau); by *iṇ-naś-ji-sarti-bhyaḥ kvarap* [A 3.2.163] the kvarap; by *hrasvasya piti kṛti [tuk]* [A 6.1.71] the augment tuk → itvara. From the word itvara, ṅīP; *yasyeti ca* → itvarī. The mention of the ka-anubandha [in "kvarap"] is for excluding the varac of *stheśabhāsa[piśāṃ varac]* [A 3.2.175]. "vinyasta-maṅgala-mahauṣadhir īśvarāyāḥ," says Bhāravi; and "...īśvarā..." in the Veda. In "kvarap," since the exclusion of varac is established by either single anubandha alone, the inclusion of both anubandhas (k and p) is for clarity (spaṣṭārtha). But īśvarī [is] from the word īśvara, in the sense "the wife of an īśvara (īśvarasya strī)," by ṅīṢ under the puṃyoga (association-with-a-male) [rule]. Or else, by *aśnoter āśu-karmaṇi varaṭ ca* the varaṭ; from a word ending in varaṭ, because [varaṭ] is ṭit, ṅīP. Or again, by *āto manin-kvanip-vanipaś ca* [A 3.2.74–75], [with] "it is seen [applied] to others too (anyebhyo 'pi dṛśyate)," with kvanip or vanip [added], by *vano ra ca* [A 4.1.7] ṅīP [with r-substitution].

tācchīlike ṇe 'pi — "tācchīlika" means "occurring in [the sense of] a habit (tacchīle bhavaḥ)," i.e. having the sense of habituality. The meaning: when there is a ṇa-suffix in that [habitual] sense, ṅīP occurs even from [a word] ending in it (tadantād api). This is established by an indicator (jñāpaka-siddha). To wit: with "śīlam" carried forward (anuvṛtti), when the ṇa-suffix is ordained by *chatrādibhyo ṇaḥ* [A 4.4.62], an aṇ-operation applies [to it], by the jñāpaka *kārmas tācchīlye*. In the analysis "whose habit is action (karma śīlam asya)," since [karman is] one of the chatrādi, the ṇa-suffix [is added]; by *nas taddhite* [A 6.4.144] elision of the ṭi [-an → ], giving "kārma" — and not, by the sūtra "an," the prakṛti-bhāva that would mean "the aṇ-final -an remains in its natural form (prakṛtyā)"; that is, there is no prakṛti-bhāva. Here, because the prakṛti-bhāva ordained for [a stem] before an aṇ is prohibited when a ṇa-suffix follows, it is understood that an aṇ-operation applies to the tācchīlika ṇa-suffix. Therefore ṅīP — an aṇ-operation — occurs from [a word] ending in a tācchīlika ṇa-suffix. That is the idea.

caurī — Analysis: "whose habit is stealing (curā śīlam asyāḥ)"; since [cura is] one of the chatrādi, the ṇa; initial vṛddhi; *yasyeti ca* → caura. From the word caura, when ṅīP [is added], *yasyeti ca* → caurī.

nañ-snañ... [the vārttika] — The meaning: a statement ordaining ṅīP should also be made for these: nañ, snañ, īkak, khyun, taruṇa, taluna. The [first] four from nañ [i.e. nañ, snañ, īkak, khyun] are pratyayas; hence the tadanta-vidhi [applies]. straiṇī, pauṃsnī — by *strī-puṃsābhyām* [A 4.1.87] the nañ and snañ: there, from the word strī with nañ, initial vṛddhi, ṇatva, ṅīP, *yasyeti ca* → straiṇī; from the word puṃs with snañ, initial vṛddhi, ṅīP, *yasyeti ca* → pauṃsnī. śāktīkī — Analysis: "whose weapon is the śakti — a particular weapon (praharaṇam asyāḥ)"; by *śakti-yaṣṭyoḥ īkak* [A 4.4.59] the īkak; initial vṛddhi; ṇatva; ṅīP; *yasyeti ca* → śāktīkī. āḍhyaṅkaraṇī — Analysis: "by which the non-wealthy is made wealthy (anāḍhya āḍhyaḥ kriyate anayā)"; by *āḍhya-subhaga...* the khyun; by *yuvoḥ [anākau]* [A 7.1.1] the substitute ana [for yu]; by *arur-dviṣad...[mum]* [A 6.3.67] the augment mum; ṇatva; ṅīP; *yasyeti ca* → āḍhyaṅkaraṇī. taruṇī, talunī — Although for these two ṅīP is [already] established by *vayasi prathame* [A 4.1.20], nevertheless, since [taruṇa/taluna] are read in the gaurādi [gaṇa], ṅīṢ would [otherwise] be obtained; [so] this [vārttika] statement [secures ṅīP]. The idea is: because of their being read in the gaurādi [gaṇa], with ṅīṢ there would be a difference in accent (svare viśeṣaḥ).

translator notes

textual The digital source carries numerous OCR artifacts (e.g. 'ब्राऊतात्' for brūtāt, 'सेह्र्रपिच्च' for ser hy apic ca, 'स्तानित्त्व' for sthānitva, 'ब्राआहृणी' for brāhmaṇī, and scattered daṇḍa-marks inside words). The evident readings are followed and the technical steps rendered accordingly; nothing is emended in the source layer.
translator The sūtra halaḥ śnaḥ śānaj jhau (the śānac-substitution for śnā, cited twice) is left un-numbered because its Aṣṭādhyāyī reference could not be verified with confidence; likewise aśnoter āśu-karmaṇi varaṭ ca is an Uṇādi provision cited without a secure number. Sūtra numbers are supplied only where identification is secure (§13).
translator Note the dissent (vastutas tu): Vāsudeva rejects both jñāpakas by which the Kaumudī blocks ṅīP for vakṣyamāṇā, holding on Bhāṣya grounds that ṅīP alone is correct (yielding vakṣyamāṇī) and that the ṭāP-form vakṣyamāṇā is strictly incorrect (asādhu), reconcilable only by treating the stem as ajādi. This disagreement with Bhaṭṭoji's presentation is preserved, not harmonized (§16).

SK 471 · A 4.1.16V

यञश्च ॥ ४७१ ॥

yañaśca

yañaśca (A 4.1.16): And after a [nominal stem] ending in the affix yañ, [ṅīp is added in the feminine].

Rule. After a stem ending in the affix yañ (a patronymic affix, heard as ya), ṅīp is added in the feminine — once the stem's final vowel has been dropped.

Example.

garga + yañ → gārgya "descendant of Garga" → gārgya + ṅīp → the final a dropped → gārgy + ī → (next rule) → gārgī.

Siddhānta-kaumudī

यञन्तात्स्त्रियां ङीप्स्यात् । आकारलोपे कृते ॥

After a [stem] ending in yañ, ṅīp is added in the feminine — once the ā (ā-kāra) has been elided.

Tattvabodhinī

NSP p. 127

—यञ्च । योगविभाग उत्तरार्थः । ‘प्राचां ष्फ तद्धितः’ इत्यत्र यञ एवानुवृत्तिर्यथा स्यात्

Bālamanoramā

यञश्च - यञश्च । यञ इति प्रत्ययत्वात्तदन्तग्रहणम् । 'ऋन्नेभ्यः' इत्यतो ङीबित्यनुवर्तते । स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह — यञन्तादिति । यद्यपिटिड्ढाणञि॑ति पूर्वसूत्र एव यञ्ग्रहणं कर्तुमुचितं 'तथापि ष्फ तद्धितः' इत्युत्तरसूत्रे यञ एवानुवृत्तये पृथक् सूत्रमिति भावः । अकारलोपे कृते इति । गार्गीत्युदाहरणं वक्ष्यति । गर्गस्यापत्यं स्त्री इत्यर्थेगर्गादिभ्यो यञि॑ति यञ्, आदिवृद्धिः,यस्येति चे॑ति गकारादकारस्य लोपः । गाग्र्यशब्दान्भीपिहलस्तद्धितस्ये॑ति यकारलोपात्परत्वात्यस्येति चे॑ति यकारादकारस्य लोपे कृते सति प्रक्रिया वक्ष्यत इत्यर्थः ।

yañaśca — Since yañ is an affix (pratyaya), by the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā the reference is to a stem *ending in* it (tadanta-grahaṇa). From the sūtra ṛnnebhyaḥ (A 4.1.5) the affix ṅīp is carried forward (anuvṛtti), and "in the feminine" (striyām) is the governing adhikāra. This is what [Bhaṭṭoji] states in the words "after a yañ-ending [stem]." Although it would have been fitting to include yañ already in the preceding sūtra ṭiḍḍhāṇañ (A 4.1.15), nevertheless a separate sūtra [is framed] so that yañ alone may be carried forward (anuvṛtti) into the following sūtra ṣpha taddhitaḥ (A 4.1.17) — this is the intent.

As for "once the a has been elided": he will give gārgī as the illustration. In the sense "a female descendant of Garga," yañ is added by gargādibhyo yañ (A 4.1.105); then vṛddhi of the initial vowel (ādi-vṛddhi); then by yasyeti ca (A 6.4.148) the a following the g is elided (giving gārgya). From the word gārgya, when ṅīp [is added] in the feminine, the ya is elided by halas taddhitasya (A 6.4.150); and because that [rule] takes precedence (paratvāt) [over] the elision of the a following the ya by yasyeti ca (A 6.4.148) — once that [elision] has been effected, the [full] derivational procedure will be stated [in due course]. This is the meaning.

translator notes

textual The digital source runs several words together and drops sandhi spaces in the gārgī derivation (e.g. गार्ग्यशब्दान्भीपिहलस्तद्धितस्ये॑ति for गार्ग्यशब्दात् ङीपि 'हलस्तद्धितस्य' इति); translated on the evident reading, not emended in the source.

SK 472 · A 6.4.150V

हलस्तद्धितस्य ॥ ४७२ ॥

halastaddhitasya

halas taddhitasya — [There is elision (lopa) of] the taddhita ya-kāra [that stands as the penult] after a consonant (hal), [when ī follows]. [From yasyeti ca (A 6.4.148) 'īti' (when ī follows) is carried forward; from sūryatiṣyāgastya... (A 6.4.149) the genitive 'upadhāyāḥ' (of the penult); and from ḍhe lopo 'kadryāḥ (A 6.4.147) 'lopa' (elision).]

Rule. A taddhita ya that stands after a consonant and has become the penult is dropped when ī follows. (The words "when ī follows", "of the penult" and "elision" are carried in from neighbouring rules of the Aṣṭādhyāyī.)

Example.

gārgy + ī → the y stands after the consonant g and is now the penult → y dropped → gārg + ī → gārgī.

Applies when / blocked by. A vārttika: no ṅīp for a yañ-word that stands outside the section on descendants (the apatya heading). dvaipyā "produced on an island" (from dvīpa with yañ, then ṭāp) and daivyā "descendant of Deva" (whose yañ comes from a vārttika placed outside that section) keep ā.

Siddhānta-kaumudī

हल उत्तरस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोपः स्यादीति परे । गार्गी ।

There is elision (lopa) of the taddhita ya-kāra which stands after a consonant (hal) and which has become the penult (upadhā-bhūta), when ī follows (īti pare). Example: gārgī (from gārgya, gotra-descendant of Garga: after elision of the final -a by yasyeti ca the ya becomes penult before ī, gārgy- + ī, and the ya is then elided → gārg- + ī → gārgī).

vārttika

अनपत्याधिकारस्थान्न ङीप्

*(vārttika)* ṅīP does not [apply] to a [yañ-final word] that stands outside the apatya (patronymic) adhikāra (anapatyādhikārastha).

(वार्तिकम्) ॥ द्वीपे भवा द्वैप्या । अधिकारग्रहणान्नेह । देवस्यापत्यं दैव्या । देवाद्यञञाविति हि यञ् प्राग्दीव्यतीयो न त्वपत्याधिकारपठितः ॥

*(vārttika, illustrated)* — dvīpe bhavā → dvaipyā ("produced on an island"; dvīpa + yañ → dvaipya, then ṭāP with homogeneous lengthening → dvaipyā, no ṅīP). Because of the word adhikāra [in the vārttika], [ṅīP] does not [apply] here [i.e., to daivyā]: devasya apatyam → daivyā ("descendant of Deva"). For the yañ [ordained] by the vārttika devādyañañau belongs to the prāg-dīvyatīya section and is not read within the apatya adhikāra.

Tattvabodhinī

NSP p. 127–128

—हलस्तद्धितस्य । हल इति पञ्चमी । ‘यस्येति च’ इति सूत्रादीतीत्यनुवर्तते । ‘नस्तद्धिते’ इत्यतस्तद्धित इति नानुवर्तते, ‘आपत्यस्य च—’ इत्युत्तरसूत्रे पुनस्तद्धितप्रहणात्तदाह—हल उत्तरस्येत्यादि । ‘तद्धितः’ इत्यनुवृत्तौ त्विहापि स्यात् । सांकाश्यकः । काम्पित्यकः । ‘संकाशादिभ्यो ण्यः’ ततो ‘धन्वयोप- धातु-’ इति बुञ् ॥—उपधाभूतस्येति । ‘सूर्यतिष्या-’ इत्यत उपधाया इत्यनुवर्तत इति भावः । ननु ‘यस्येति च’ इति यजोऽकारलोपे कृते यकारस्य ईकारपरलमस्त्येव किमुपधाग्रहणानुवृत्त्या । न चाल्लोपस्य स्थानिवद्भावः, यलोपे तन्निषेधात् । अत्राहुः । यलोपे कर्तव्येऽल्लोपस्याभीयत्वेनासिद्धलादुपधाग्रहणानुवृत्तिरभ्युपगन्तव्येति । अन्ये लाहुः । सूत्रारम्भसामर्थ्यादल्लोपस्यासिद्धत्वं न भवति । तथा चोपधाग्रहणं विनापि नात्र क्षतिः । एवं च ‘सूर्यतिष्या-’ इति सूत्रेऽप्युपधाग्रहणं त्यक्तुं शक्यमुक्तयुक्तेरिति ॥—गर्गार्गति । गोत्रप्रत्ययान्तस्य जातित्वेऽपि योपधत्वादत्र ‘जातेः’ इति डीष् न भवति । तथा चाद्युदात्तमेवेदं पदम् ॥—अनपत्याधिकारेति । यद्यपि ‘आपत्यग्रहणं कर्तव्यम्’ इत्येव वार्तिकम्, तथाप्यपत्याधिकारविहितपरं तत् । तादृशश्च गर्गादियजेव न तु देवाद्यञ् । तस्यापत्याधिकारात्प्रागेव पाठात् । अतएव भाष्यकृता ‘यजश्च’ इत्यत्र ‘कञ्करपोऽयजश्च’ इति ‘गर्गादिभ्यो यज्’ इत्यत्र ‘अयजः’ इति चाकारः प्रश्लिष्टः । एवं च ‘यजजोश्च’ इति सूत्रेऽपि ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे अयजजोश्च’ इत्यकारः प्रश्लिष्टः । एतच्च मनोरमाग्रन्थानुरोधेनोक्तम् ॥ नव्यास्त्वधिकारग्रहणमिहानर्थकं यथाश्रुतवार्तिकेनैव द्वीपे भवा द्वैप्येति रूपसिद्धेः । न च देवस्यापत्यं स्त्री दैव्येति रूपासिद्धिः शङ्क्या । ‘अयजश्च’ इति भाष्यकारीयनिष्कर्षात्तत्सिद्धेः । नहि ‘देवाद्यजजौ’ इत्यत्रायजित्यकारः प्रश्लेष्टुं शक्यते । किं चाधिकारग्रहणे अभिजितोऽपत्यं स्त्रीत्यणन्तात्स्वार्थे ‘अभिजिद्विदभूत-’ इत्यादिना यजि आभिजितीति रूपं न सिध्येत् । ‘श्रुमदणो यज्’ इत्यकारप्रश्लेषेण भाष्यकारीत्यापीह डीप्संभवादित्याहुः ॥ स्यादेतत् । अकारं प्रश्लिष्य गर्गादिभ्यो यजि कृते गार्ग्यं इति रूपं न सिध्येत् । मैवम् । वार्तिकप्रत्याख्यानाय भाष्यकृताकारप्रश्लेषे कृतेऽपि तस्येत्संज्ञकत्वेन लुप्तलादिष्टसिद्धेः । एवं च ‘करप्स्युनाम्’ इति पाठः ‘करपोऽयजश्च’ इति भाष्यविरुद्ध इति स्पष्टमेव

Bālamanoramā

हलस्तद्धितस्य - हलस्तद्धितस्य । 'हल' इति दिग्योगे पञ्चमी ।परस्ये॑त्यध्याहार्यम् ।यस्येति चे॑ति सूत्रादीतीत्यनुवर्तते,सूर्यतिष्यागस्त्ये॑त्यतः 'उपधाया' इति षष्ठन्तं च, 'ढे लोपोऽकद्र्वाः' इत्यतो 'लोप' इति च । तदाह — हलः परस्येत्यादिना । अकारलोपात्प्रागेव यकारलोपो न संभवति, अकारे सति यकारस्य ईकारपरकत्वाऽभावात् । ननु कृतेऽकारलोपे खतं यकारस्य उपधात्वम् । नच अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वं शङ्क्यं, यलोपविधौ तन्निषेधादिति चेन्न, यलोपे कर्तव्येऽल्लोपस्याभीयत्वेनाऽसिद्धतया यकारस्य उपधात्वसंभवात् । उपधाग्रहणाननुवृत्तौ त्वल्लोपस्याऽसिद्धत्वाद्यकारस्य ईकारपरकत्वाऽभावाल्लोपो न स्यात् । यदा तु सूत्रारम्भसामर्थ्यादेवाकारव्यवधाने ।ञपि यकारस्य लोपः सम्भवतीत्युच्यते, तदोपधाग्रहणानुवृत्तिर्मास्तु । गार्गीति । इहगोत्रं च चरणैः सहे॑ति जातित्वेऽपिजातेरस्त्रीविषया॑दिति न ङीष्, योपधत्वात् । अनपत्याधिकारेति ।तस्यापत्य॑मित्यपत्याधिकारविहितभिन्नयञन्तान्न ङीबिति वक्तव्यमित्यर्थः । द्वैप्येति । द्वीपे भवेति विग्रहेद्वीपादनुसमुद्र यञि॑ति यञ् । आदिवृद्धिः ।यस्येति च॑ । टापि सवर्णदीर्घः । अस्य यञोऽपत्याधिकारविहितत्वाऽबावान्न ङीबिति भावः । नन्वपत्यान्न ङीबित्येतावतैव द्वैप्येत्यत्रातिप्रसङ्गनिरासादधिकारग्रहणं किमर्थमित्यत आह-अधिकारग्रहणादिति ।इह ने॑ति शेषः । देवस्यापत्यमिति विग्रहे 'देवाद्यञञौ' इति यञ्, आदिवृद्धिः,यस्येति च॑ । दैव्यशब्दाट्टाप्, सवर्णदीर्घः, दैव्येति रूपम् ।अनपत्यान्न ङी]बित्युक्ते त्वस्य यञ आपत्यत्वान्ङीब्निषेधो न स्यात् । अधिकारग्रहणे तु अत्रापि निषेधः स्यादेव, अस्य यञ आपत्यत्वे ।ञपितस्यापत्य॑मित्यधिकारबहिर्भूतत्वात् । तदेतदुपपादयति — देवादिति । 'देवाद्यञञौ' इति तुतस्यापत्य॑मित्यदिकारात्प्रागेवप्राग्दीव्यतो॑णित्यधिकारपठितः । स चाऽपत्यादिविकारान्तार्थेषु साधारणत्वादपत्यार्थकोऽपि भवति, न त्वपत्याधिकारपठित इत्यर्थः । यद्यपियञश्चे॑ति सूत्रेआपत्यग्रहणं कर्तव्य॑मित्येव भाष्ये दृश्यते, तथापि तत्र आपत्यपदमपत्याधिकारविहितपरमिति मनोरमायां शब्दरत्ने च प्रपञ्चितम् ।

halas taddhitasya — "hal" is in the ablative (pañcamī) used locationally (dig-yoga); "of what follows (parasya)" must be supplied by ellipsis (adhyāhāra). From the sūtra *yasyeti ca* [A 6.4.148] "īti" (when ī follows) is carried forward (anuvṛtti); from *sūrya-tiṣya-agastya...* [A 6.4.149] the genitive-ending "upadhāyāḥ" (of the penult); and from *ḍhe lopo 'kadryāḥ* [A 6.4.147] "lopa" (elision). He [Bhaṭṭoji] states this with "halaḥ parasya..." etc.

The elision of the ya-kāra cannot occur before the elision of the a-kāra, because so long as the a-kāra is present the ya-kāra is not followed by ī (ī-kāra-parakatva is absent). Objection: once the a-kāra is elided, how is the ya-kāra [entitled to the status of] penult (upadhā)? And one should not raise the doubt that the a-lopa has sthānivadbhāva (is treated as if the elided -a were still present) — [urged] on the ground that in the ya-lopa rule that [sthānivadbhāva] is prohibited: if [so argued], no. For when the ya-lopa is to be performed, the a-lopa — being ābhīya (falling within the domain of the following [bha-]section) — is asiddha (regarded as not having taken effect), and so the ya-kāra's being the penult (upadhātva) is possible. But if the word "upadhā" were not carried forward (ananuvṛtti), then — since the a-lopa is asiddha — the ya-kāra would not be followed by ī, and the elision would not occur. Alternatively, when it is said that, by the very force of the sūtra's having been undertaken (sūtrārambha-sāmarthya), the elision of the ya-kāra is possible even across the intervention (vyavadhāna) of the a-kāra, then let the anuvṛtti of "upadhā" not [be required].

gārgī — Here, although [gārgya] is a jāti (generic class) by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha," ṅīṢ does not [apply] by *jāter astrīviṣayāt...* [A 4.1.63], because [gārgya] is ya-upadha (has ya as its penult).

anapatyādhikāra [the vārttika] — The meaning is: it must be stated (vaktavya) that ṅīP does not [apply] to a word ending in a yañ that is other than [a yañ] ordained within the apatya (patronymic) adhikāra beginning with *tasyāpatyam* [A 4.1.92].

dvaipyā — In the analysis "produced on an island (dvīpe bhavā)," the yañ [is added] by *dvīpād anusamudraṃ yañ* [A 4.3.10]; initial vṛddhi (ādi-vṛddhi); *yasyeti ca* [elides the final -a]; with ṭāP there is homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha): dvīpa → dvaipya → dvaipya + (ā)ṭāP → dvaipyā. The idea is: since this yañ is not ordained within the apatya adhikāra, there is no ṅīP.

Objection: since the over-application (atiprasaṅga) in "dvaipyā" is already excluded merely by [saying] "no ṅīP from an apatya (patronymic)," what is the purpose of mentioning "adhikāra" [in the vārttika]? To this he says adhikāra-grahaṇāt (because of the mention of adhikāra); supply "[ṅīP does] not [apply] here." In the analysis "descendant of Deva (devasya apatyam)," the yañ [is added] by the vārttika *devādyañañau*; initial vṛddhi; *yasyeti ca*; from the word daivya, ṭāP, homogeneous lengthening → the form daivyā. But had one said [merely] "no ṅīP from a non-apatya (anapatya)," then — since this yañ IS apatya (patronymic) in sense — the prohibition of ṅīP would not [reach it, and ṅīP would wrongly apply]. With the mention of "adhikāra," however, the prohibition applies here too, because — even though this yañ is apatya in sense — it lies outside the adhikāra *tasyāpatyam* [A 4.1.92].

He establishes this with devāt [i.e., "the yañ by devādyañañau..."]: the yañ [ordained] by the vārttika *devādyañañau* is read within the adhikāra *prāg dīvyato 'ṇ* [A 4.1.83], which stands before the adhikāra *tasyāpatyam* [A 4.1.92]. And that [yañ], being common (sādhāraṇa) to the range of senses from apatya (descendant) up to vikāra (product/modification), can also carry the apatya sense — yet it is not [thereby] read within the apatya adhikāra. That is the meaning. Although in [the discussion of] the sūtra *yañaś ca* [A 4.1.16] the Bhāṣya has only "the word āpatya must be mentioned (āpatya-grahaṇaṃ kartavyam)," nevertheless it has been elaborated in the Manoramā and in the Śabda-ratna that there the word "āpatya" denotes [that which is] ordained within the apatya adhikāra.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 128 १ प्राचां ष्फ इति—यञ् इत्यनुवर्तते अत इति च । यञो योऽकारस्तदन्तादित्यर्थः । तेन वतण्डीत्यत्र प्राचां मतेऽपि ष्फो न, ‘वतण्डाच्च’ इति विहितस्य यञो ‘लुक् स्त्रियाम्’ इति लुका लुप्तत्वेन वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणाभावाच्च यञोऽतोऽभावात् ।

translator notes

textual The digital source carries minor OCR artifacts (e.g. 'खतं' for 'कुतः/कथम्' — 'how,' 'ब्राऊत-' etc. elsewhere in the prakaraṇa). The evident readings are followed; nothing is emended in the source layer.
translator The point about upadhā/asiddha is compressed: after yasyeti ca elides the final -a, that a-lopa is asiddha for the subsequent ya-lopa (an ābhīya operation), which is precisely why the carried-forward 'upadhā' is needed to license ya as the penult and thus fall under halas taddhitasya. Rendered as the source gives it, without supplying the intervening derivation gārgya → gārgy(ī) → gārgī beyond what the commentary states.

SK 473 · A 4.1.17V

प्राचां ष्फ तद्धितः ॥ ४७३ ॥

prācāṃ ṣpha taddhitaḥ

prācāṃ ṣpha taddhitaḥ — In the view of the Eastern grammarians (prācām), [after a yañ-ending word] ṣpha optionally [is the feminine affix], and it is a taddhita.

Rule. In the view of the eastern grammarians (prācām), after a yañ-stem the affix ṣpha is optionally the feminine affix, and it is a taddhita.

Example.

gārgya + ṣpha → (SK 474, 475, 498) → gārgyāyaṇī; or, without it, gārgī (SK 471).

Siddhānta-kaumudī

यञन्तात्ष्फो वा स्यात् स्त्रियां स च तद्धितः ॥

After a yañ-ending [word], ṣpha optionally (vā) is [the affix] in the feminine, and it is a taddhita.

Tattvabodhinī

NSP p. 128

—प्राचां ष्फ तद्धितः । तद्धितग्रहणं ष्फप्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । ‘तेन षिद्गौरा-’ इति डीष् सिध्यति । ननु प्रातिपदिकसंज्ञां विनापि षित्करणसामर्थ्यादेव डीष् भविष्यति किमनेन तद्धितग्रहणेन । न च यजन्ते ‘यस्येति च’ इति लोपार्थं तदिति वाच्यम् । सवर्णदीर्घेणापि रूपसिद्धेलोपस्यानावश्यकत्वात् । एवं तर्हि तद्धितग्रहणमिजन्तादपि क्वचित् ष्फो भवतीति ज्ञापनार्थं । तेन ‘आसुरेरुपसंख्यानम्’ इति वक्ष्यमाणं सिध्यति

Bālamanoramā

प्राचां ष्फ तद्धितः - प्राचां ष्फ तद्धितः । 'यञ' इत्यनुवर्तते, स्त्रियामित्यदिकृतम् । 'ष्पे' ति लुप्तप्रथमाकम् । तदाह — यञ्न्तादिति ।

prācāṃ ṣpha taddhitaḥ — "yañ" is carried forward (anuvṛtti); "striyām" (in the feminine) is the governing (adhikṛta) [term]. "ṣpha" has an elided nominative (lupta-prathamā). He states this with "yañantāt" (after a yañ-ending [word]).

SK 474 · A 1.3.6इत्संज्ञा

षः प्रत्ययस्य ॥ ४७४ ॥

ṣaḥ pratyayasya

ṣaḥ pratyayasya — 1.3.6. The ṣ [at the beginning] of a pratyaya (affix) receives the it-designation (it-saṃjñā) [and is therefore elided].

Rule. The initial ṣ of an affix is it, a marker, and so is dropped. An affix that carries this marker is called ṣit.

Example.

ṣpha → its initial ṣ is a marker → what remains is pha; the affix is ṣit.

Siddhānta-kaumudī

प्रत्ययस्यादिः ष इत्स्यात् ॥

The initial ṣ of a pratyaya is it (receives the it-designation).

Tattvabodhinī

NSP p. 128

—षः प्रत्ययस्य । ‘आदिर्जिदुडवः’ इत्यत आदिरित्यनुवर्तत इत्यभिप्रेत्याह—प्रत्ययस्यादिरिति । प्रत्ययस्य किम् । षोडश । ‘षष उलम्-’ इत्यत्र उपदेशस्योऽयं षकारः । एतच्च कौत्सुभे स्थितम् ॥ आदिः किम् । अविषः । महिषः । ‘अविमह्योष्टिषच्’ ॥ नन्वत्र प्रयोजनाभावादेव षकारस्येत्संज्ञा न भविष्यति टित्त्वादेवाविषी महिषीति रूपसिद्धेः । न च पक्षे डीष्यन्तोदात्तः प्रयोजनमिति वाच्यम् । ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ इत्युदात्तनिवृत्तिस्वरेण टितः परस्य डीषोऽप्युदात्तत्वात् ॥ अत्राहुः । विनिगमनाभावेन पक्षे टकारस्यापि श्रवणं स्यात् । तथा च षित्त्वान्डीषि अविषीत्यादिरूपसिद्धिः स्यात् । अतः षकारस्यैव श्रवणं भवतु मा कदाचिद्वकारस्य श्रवणं भूदित्येतदर्थमादिग्रहणानुवृत्तिरिति ॥—आयने- । आयनीनोर्नकारस्य नेत्त्वम् । फिनो नित्करणसामर्थ्यात् । फकारादिष्वकार उच्चारणार्थः । तेन ढ्क्फिनादीनामादेशः सिध्यति ॥ आदिग्रहणं किम् । ऊरुद्रमित्यादौ मा भूत् ॥ प्रत्ययेति किम् । धातोरादीनां मा भूत् । फक्कति । ढौकते । खनति । छादयति । घूर्णते ॥ घजादिषु तु ‘चजोः कुधिण्यतोः’ इत्यादिनिदेशेनेत्संज्ञया भाव्यमित्यादेशाभावः । शमेर्ढः । शण्ढ इत्येवमादीनामेते आदेशा न भवन्ति । ‘उणादयो बहुलम्’ इति बहुलवचनादिति दिक् ॥—क्रमादिति । फ—आयन् । ढ—एय । ख—ईन । छ—इय् । घ—ईय् इत्यर्थः ॥ स्त्रियामेव ष्फप्रत्ययविधानादत्र डीष् न स्यादित्याशङ्क्याह—षित्त्वसामर्थ्यादिति । एकमेव स्त्रीत्यमुभाभ्यामुच्यत इति भावः ॥—सर्वत्रग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापकृष्यते वाधकबाधनार्थम् । तेन ‘आवव्याच्च’ इति वक्ष्यमाणं परमपि चापं वाधित्वा प्राचां मते आवव्यशब्दादपि ष्फ एव भवति । चाब्विधेस्तूदीचां मते सावकाशत्वात् । आवव्यायनी । एवं षाद्यजश्चाब्विषयेऽपि प्राचां ष्फ एव, शार्कराक्ष्यायणीति यथा

Bālamanoramā

षः प्रत्ययस्य - षऋ प्रत्ययस्य । 'आदिर्ञिटुडवः' इत्यत आदिरित्यनुवर्तते ।उपदेशेऽजनुनासिक इ॑दित्यत इदिति च । तदाह — प्रत्ययस्यादिरिति । षकारस्य इत्संज्ञायां तस्य लोपः ।

ṣaḥ pratyayasya — From "ādir ñiṭuḍavaḥ" (1.3.5) the word ādi ("the initial [element]") is carried forward (anuvṛtti); and from "upadeśe'j anunāsika it" (1.3.2) the word it is carried forward. Accordingly [Bhaṭṭoji] states: "the initial ṣ of a pratyaya [is it]." Once the ṣ has received the it-designation, it undergoes elision (lopa, by "tasya lopaḥ" 1.3.9).

translator notes

textual The digital source opens the block's repetition of the pratīka as "ṣaṛ pratyayasya" (षऋ), an evident digitization corruption for "ṣaḥ pratyayasya" (षः प्रत्ययस्य), the sūtra as printed; the translation follows the correct reading.

SK 475 · A 7.1.2V

आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् ॥ ४७५ ॥

āyaneyīnīyiyaḥ phaḍhakhacchaghāṃ pratyayādīnām

āyaneyīnīyiyaḥ phaḍhakhacchaghāṃ pratyayādīnām — 7.1.2. āyan, ey, īn, īy, iy are the substitutes, respectively, for pha, ḍha, kha, cha, gha when these are the initial [elements] of affixes (pratyayādi).

Rule. When pha, ḍha, kha, cha, gha begin an affix, they are replaced, in that order, by āyan, ey, īn, īy, iy.

Example.

gārgya + pha → affix-initial ph → āyan (the a of pha is only there to make it pronounceable, and stays) → gārgya + āyana → the a of ya drops before the affix → gārgyāyana → this ends in a taddhita, so it is a prātipadika → because the affix was ṣit, ṅīṣ is added by SK 498 → gārgyāyana + ī → the final a drops before the ī → gārgyāyan + ī → the n becomes ṇ → gārgyāyaṇī.

Watch out. ṣpha already expresses the feminine, yet ṅīṣ is still added: the marker ṣ would have no purpose otherwise.

Siddhānta-kaumudī

प्रत्ययादिभूतानां फादीनां क्रमादायन्नादय आदेशाः स्युः । तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वम् । षित्त्वसामर्थ्यात् ष्फेणोक्तेऽपि स्त्रीत्वे षिद्गौरा SK 498 इति वक्ष्यमाणो ङीष् । गार्ग्यायणी ॥

For pha and the rest, when they are the initial elements of affixes, the substitutes āyan and the rest occur in order (kramāt). Because [such a form] ends in a taddhita, it is a prātipadika (prātipadikatva). By the force of the marker ṣ (ṣittva-sāmarthya), even though feminine gender is already expressed by [the affix] ṣpha, the ṅīṣ that will be stated at "ṣid-gaurādibhyaśca" (SK 498) [still applies]. gārgyāyaṇī.

Bālamanoramā

आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम् - आयनेयीनीयियः । आयन्, एय्, ईन्, ईय्, एषां द्वन्द्वात्प्रथमाबहुवचनम् । फ, ढ, ख, छ, घ्-एषां द्वन्द्वात्षष्ठीबहुवचनम् । फादिष्वकार उच्चारणार्थः । यथासङ्ख्यपरिभाषया क्रमेणान्वयः । तदाह — प्रत्ययादिभूतानामित्यादिना । आयनो नस्य इत्त्वेनित्वस्वरोपयोगेऽपि नेत्त्वं, फिनो नित्करणाज्ज्ञापकात् । तत्साहचर्यादीनोऽपि नस्य नेत्त्वम् । एयादिषु च यस्य नेत्त्वं, ङीषः प्राप्त्यभावात्कौरव्यशब्दाट्टाप्, माण्डूबात्तु ङीषिति भावः । यद्यपीहटाङ्ङीपो॑रिति पाठः प्रायेण दृश्यते प्रयोजनाऽभावात् । ननु ष्फस्य तद्धितसंज्ञा किमर्थेत्यत आह — तद्धितान्तत्वादिति । ष्फान्तस्य प्रातिपदिकत्वे प्रयोजनमाह — वक्ष्यमाणो ङीषिति ।षिद्गौरादिभ्यश्चे॑त्यत्र प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तं, ततश्च ष्फान्तस्य प्रातिपदिकत्वाऽभावे ङीष् न स्यादिति भावः । ननु ष्फप्रत्ययेनैव स्त्रीत्वस्य द्योतितत्वादुक्तार्थानामप्रयोग इति न्यायादत्र कथं ङीषित्यत आह — षित्त्वसामथ्र्यादिति । ष्फेण द्योतितेऽपि स्त्रीत्वे षित्करणसामथ्र्यान्ङीषित्यर्थः । गाग्र्यायणीति । गर्गस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहः । गर्गादियञन्ताद्गाग्र्यशब्दात्ष्फः, षकार इत्, फकारस्य आयन्नादेशः,यस्येति चे॑ति यकारादकारस्य लोपः,हलस्तद्धितस्ये॑ति तु न भवति, ईतीत्यनुवृत्तेः ।आपत्यस्य चे॑त्यपि न, अनातीति निषेधात् । षित्त्वान्ङीष् । णत्वमिति भावः ।

āyaneyīnīyiyaḥ phaḍhakhacchaghāṃ pratyayādīnām — āyaneyīnīyiyaḥ: [the compound] āyan, ey, īn, īy — a dvandva of these, in the nominative plural. pha, ḍha, kha, cha, gh — a dvandva of these, in the genitive plural. The a in pha and the rest is merely for ease of pronunciation (uccāraṇārtha). By the yathāsaṅkhya-paribhāṣā (the maxim of respective correspondence) the connection is term-by-term in order (krameṇa). Accordingly [Bhaṭṭoji] states "of pha and the rest, being the initial elements of affixes," and so on. Although in āyan the n would [seemingly] receive the it-designation — which would be relevant for [determining] ṅit/nit status and accent — the n does not become it; this is known from the indicatory sign (jñāpaka) constituted by marking phin as nit. And by association with that (tat-sāhacaryāt), the n of īn too is not it. And in ey and the rest the y is not it; because [otherwise] ṅīṣ would fail to be obtained, from the kauravya-stem there would be ṭāp, whereas from the māṇḍūka-stem there would be ṅīṣ — such is the point. Although the reading "ṭāṅ-ṅīpoḥ" is generally met with, [it is not to be adopted,] there being no purpose [served by it]. Objection (nanu): what is the purpose of the taddhita-designation of ṣpha? To this he says "because it ends in a taddhita." The purpose of the prātipadika-status of a stem ending in ṣpha he states in "the ṅīṣ that will be stated." At "ṣid-gaurādibhyaśca" the word prātipadikāt is carried forward (anuvṛtti); and thus, if the ṣpha-ending [stem] were not a prātipadika, ṅīṣ would not apply — such is the point. Objection: since feminine gender is already conveyed by the very affix ṣpha, then by the maxim "uktārthānām aprayogaḥ" (elements whose meaning is already expressed are not [again] employed), how can there be ṅīṣ here? To this he says "by the force of the marker ṣ." Even though feminine gender is conveyed by ṣpha, by the force of its being made ṣit there is ṅīṣ — such is the meaning. gārgyāyaṇī — analysis: "gargasyāpatyaṃ strī" (the female descendant of Garga). From the gārgya-stem, which ends in yañ [added] to garga and the rest, [comes] ṣpha; the ṣ is it; the pha is replaced by āyan; by "yasyeti ca" the a of the ya is elided; but "halastaddhitasya" does not [apply], because [in it] the word "ī" is under anuvṛtti [and the following element here is not ī]; nor does "āpatyasya ca" [apply], because of the prohibition "anāti." By the marker ṣ, ṅīṣ. And ṇatva [n → ṇ, giving gārgyāyaṇī] — such is the point.

SK 476 · A 4.1.18V

सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ॥ ४७६ ॥

sarvatra lohitādikatantebhyaḥ

sarvatra lohitādikatantebhyaḥ — 4.1.18: after the lohitādi [words] and words ending in kata (both ending in yañ), ṣpha occurs obligatorily, everywhere (sarvatra) [i.e., on all views, not merely the eastern grammarians'].

Rule. After the lohitādi words and after words ending in kata — both with yañ — ṣpha is obligatory, "everywhere", that is, in every school's view.

Example.

lauhitya + ṣpha → lauhityāyanī.

kātya + ṣpha → kātyāyanī.

Siddhānta-kaumudī

लौहितादिभ्यः कतशब्दान्तेभ्यो यञन्तेभ्यो नित्यं ष्फः स्यात् । लौहित्यायनी । कात्यायनी ॥

From the lauhitādi [words] and from [words] ending in the word "kata," [both] ending in yañ, ṣpha occurs obligatorily (nitya) everywhere (sarvatra). lauhityāyanī. kātyāyanī.

Tattvabodhinī

NSP p. 128–129

—सर्वत्र- । सर्वेषां मत इत्यर्थः । तदेतत् फलितमाह—नित्यं ष्फः स्यादिति । नन्वारम्भसामर्थ्यादिति ॥ नित्यत्वे सिद्धे सर्वत्रग्रहणं व्यर्थमिति चेत् । अत्राहुः । पूर्वसूत्रे बाधकवाधनोपयुक्तस्य तत्स्येह स्पष्टार्थमभ्युपगमान्न वैयर्थ्यमिति ॥ यत्र इत्यनुवर्तनादाह—यञ्चन्तेभ्य इति । लोहितादिर्गर्गाद्यन्तर्गण इति भावः ॥—लौहित्यायनीति । सांशित्यायनी बाध्यव्यायणीत्यादयोऽपि ज्ञेयाः । ननु गर्गादौ कतकण्वशकलेति पठ्यते, तथा च शाकल्यायनीति रूपं न सिध्येत् । यदि तु लोहितादिकार्यार्थं कतशब्दात्प्रागेव शकलशब्दः पठ्येत तर्हि शाकल्यस्य छात्राः शाकला इत्यत्र ‘कण्वादिभ्यो गोत्रे’ इति कण्वादिकार्यमण् न सिध्येत् । उच्यते । कतकण्वशकलेति गणपाठे कण्वशब्दात् पूर्वं शकलशब्दः पठितव्यः । कतन्तेभ्य इत्यत्र कतस्यान्तः कतन्तः । कतोऽन्तो येषां ते कतन्ताः । शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् । कतन्तश्च कतन्ताश्चेति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेषोऽभ्युपयस्तथा कण्वादिभ्य इत्यत्रापि कण्वस्यादिः कण्वादिः कण्व आदियेषामिति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेषस्तथा च सर्वेष्टसिद्धिरिति

Bālamanoramā

सर्वत्र लोहितादिकतान्तेभ्यः - सर्वत्र लोहितादिर्गर्गाद्यन्तर्गणः । लोहित आदिर्येषामिति, कतोऽन्तो येषामिति च विग्रहः ।कतन्ते॑त्यत्र शकन्ध्वादित्वात्पररूपम् । 'यञ' इत्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते ।प्राचां ष्फ तद्धितः॑ इति सूत्रंप्राचां॑वर्जमनुवर्तते । सर्वत्रेति । सर्वेषु मतेष्वित्यर्थः । नित्यमिति यावत् । तदाह — लोहितादिभ्य इत्यादिना । लौहित्यायनीति । लोहितस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहः । लोहितशब्दाद्गर्गादियञन्तात् ष्फः । ष इत्, फकारस्यायन्,यस्येति चे॑ति यकारादकारस्य लोपः, 'तद्धितः' इत्यप्यनुवृत्तेः षित्त्वान्ङीषिति भावः । कात्यायनीति । पूर्ववत्प्रक्रिया बोध्या ।

sarvatra lohitādikatantebhyaḥ — lohitādi is a sub-group (antargaṇa) within the gargādi [gaṇa]. The analyses: "those of which lohita is the first (lohitādi)" and "those which end in kata (kata-anta)." In "kat-anta[...]," by belonging to the śakandhvādi [class] there is para-rūpa (the following vowel as the single substitute) [giving katanta]. The "yañ" carried forward (anuvṛtti) is turned into a plural-ending form [i.e., "from yañ-ending words"]. The sūtra "prācāṃ ṣpha taddhitaḥ" (4.1.17) carries forward, minus "prācām." On "sarvatra": the meaning is "on all views (mata)," i.e., obligatorily (nitya) [whereas the preceding rule made ṣpha the eastern grammarians' option]. Accordingly he states this with "lauhitādibhyaḥ…"

On lauhityāyanī: the analysis is "the female descendant of Lohita." From the word lohita, which ends in the gargādi-yañ, ṣpha [is added]. ṣa is an it (anubandha); the pha becomes "āyan" [pha → āyana]; by "yasyeti ca" (6.4.148) the a after the ya is elided; and since "taddhitaḥ" also carries forward (anuvṛtti), and because [ṣpha] is ṣit (has ṣ as anubandha), ṅīṣ follows [by "ṣid-gaurādibhyaś ca" 4.1.41] — this is the idea: lohita + yañ → (ādi-vṛddhi) lauhitya + ṣpha (→ āyan) → lauhitya-āyan → (a-elision by yasyeti ca) lauhity-āyan → + ṅīṣ → lauhityāyanī. On kātyāyanī: the derivation (prakriyā) is to be understood as before [kata → (yañ) kātya → + ṣpha → kātyāyan → + ṅīṣ → kātyāyanī].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 129 प्रथमवयोवाचिन हृति—द्विपेंप्लादिनं वयःप्रवृत्तिनिमित्तकः, शालायामपि प्रयोगात् ।

translator notes

textual The Kaumudī prose reads 'lauhitādibhyaḥ … kata-śabdāntebhyaḥ'; the sūtra lemma in the source appears both as 'lohitādikatantebhyaḥ' (sūtra field) and 'lohitādikatāntebhyaḥ' (BM pratīka). The kata-compound is katanta (short a) by the para-rūpa the commentary invokes; both spellings are preserved as transmitted.

SK 477 · A 4.1.19V

कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥ ४७७ ॥

kauravyamāṇḍūkābhyāṃ ca

kauravyamāṇḍūkābhyāṃ ca — 4.1.19. And after kauravya and māṇḍūka, [the affix ṣpha is added in the feminine].

Rule. After kauravya and māṇḍūka, ṣpha is added. It is an apavāda to ṭāp and to ṅīṣ.

Example.

kauravya (formed with ṇya by SK 1175) + ṣpha → kauravyāyaṇī.

māṇḍūka (formed with aṇ by SK 1122) + ṣpha → māṇḍūkāyanī.

A vārttika adds āsuri → āsurāyaṇī.

Siddhānta-kaumudī

आभ्यां ष्फः स्यात् । टाप्ङीषोरपवादः । कुर्वादिभ्यो ण्यः SK 1175 । कौरव्यायणी । ढक् च मण्डूकात् SK 1122 इत्यण् । माण्डूकायनी ।

After these two [stems, kauravya and māṇḍūka], ṣpha is added. It is an exception to ṭāp and ṅīṣ. By "kurvādibhyo ṇyaḥ" (SK 1175) [kauravya is formed]: kauravyāyaṇī. And by "ḍhak ca maṇḍūkāt" (SK 1122) the affix aṇ [is added, giving māṇḍūka]: māṇḍūkāyanī.

vārttika

आसुरेरुपसङ्ख्यानम्

(vārttika) āsurerupasaṅkhyānam — [ṣpha] should be additionally enjoined after āsuri.

(वार्तिकम्) ॥ आसुरायणी ॥

(vārttika) āsurāyaṇī.

Tattvabodhinī

NSP p. 129

—कौरव्य—॥—टाप्डीषोरिति । योपधत्वेन ‘जातेः—’ इति डीषः प्राप्त्यभावात्कौरव्यशब्दाद्याप् माण्डूकात्तु डीषिति भावः । यद्यपीह टाप्डीषोरिति पाठः प्रायेण दृश्यते तथापि तत्र डीविति लेखकप्रमाद एव । पारिभाषकस्य पौत्रप्रभृतिगोत्रस्यैव जातित्वान्डीषः प्राप्तिर्नेति मतान्तराभिप्रायेण वा तथोक्तमिति बोध्यम् । कौरव्यसाहचर्यान्माण्डूकशब्दोऽप्यपत्यप्रत्ययान्त एवेह गृह्यते न तु ‘तस्येदम्’ इत्यन्तस्तेन ‘यद्यसौ कूपमाण्डूकि तव’ इति भट्टिप्रयोगः सिद्धः । तत्र हि मण्डूकस्येयं भायेति विवक्षया ‘तस्येदम्’ इत्यण् ॥ वयसि—। कालकृता शरीरावस्था वयः । यस्त्वर्थप्रकरणादिकमनपेक्ष्य श्रवणमात्रेण वयः प्रतिपादयति स वयोवाचीत्युच्यते अन्तरज्जलात्, तेनेह न । उत्तानशया । लोहितपादा । इह प्रकरणादिना वयसः प्रतीतावपि शब्दादप्रतीतेः । अवालापि हि व्याध्यादिवशादुः ताना शेते, अलक्तकेन च रक्तचरणा भवति ॥ प्रथमेति किम् । बृद्धा ॥—कुमारीति । प्रथमवयोवचन एवायं शब्दो न लनूढलप्रयुक्तः । पुंस्यपि कुमार इति प्रयोगात् । बृद्धकुमारीति तु गौणप्रयोगः

Bālamanoramā

कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च - कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च । आभ्यामिति । कौरव्यमाण्डूकाभ्यामित्यर्थः । क्रमेणेति । कौरव्यशब्दाट्टापो माण्डूकशब्दान्ङीषस्चापवाद इत्यर्थः ।छ कौरव्यशब्दस्य यञन्तत्वान्माण्डूकशब्दस्य अणन्तत्वाच्च 'ङीपोऽपवाद' इत्युचितमिति भ्रमं वारयितुमाह — कुर्वादिभ्य इत्यादिना । कौरव्यायणीति । कुरोरपत्यं स्त्रीति विग्रहः । 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' इति ण्यः । णकार इत्, 'ओर्गुणः,'आदिवृद्धिः,गोत्रं च चरणैः सहे॑ति जातित्वेऽपि योपधत्वात्जातेरस्त्रीविषया॑दिति ङीषभावे टाप् प्राप्तः । तं बाधित्वा ष्फः, ष इत्, आयन्,यस्येति चे॑त्यकारलोपः । षित्त्वान्ङीष् ।यस्येति चे॑ति भावः । माण्डूकायनीति । मण्डूको नाम ऋषिः, तस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहः ।ढक् च मण्डूका॑दित्यण्, आदिवृद्धिः, 'यस्येति च,'गोत्रं च चरणैः सहे॑ति जातित्वान्ङीष् प्राप्तः, तं बाधित्वा ष्फः, ष इत्, आयन्, 'यस्येति च,' षित्त्वान्ङीष्,यस्येति चे॑ति भावः । 'टाब्ङीपोरपवाद' इति पाठस्तु प्रामादिकः ।आसुरेरुपसङ्ख्यानमिति ।ष्फस्ये॑ति शेषः । आसुरायणीति । असुरस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहः ।अत इञ्, आदिवृद्धिः, ष्फः, ष इत्ायन् ।यस्येति च॑ ।षित्त्वान्ङीष्,यस्येति च॑ । णत्वमिति भावः ।

kauravyamāṇḍūkābhyāṃ ca — "ābhyām" means "from kauravya and māṇḍūka." "In order" (krameṇa): that is, [ṣpha] is the exception to ṭāp for the kauravya-stem and to ṅīṣ for the māṇḍūka-stem. To ward off the mistaken notion that — since kauravya ends in yañ and māṇḍūka ends in aṇ — it would be more fitting to say "[ṣpha is] the exception to ṅīp," he states "by 'kurvādibhyo ṇyaḥ'" and so on [i.e. kauravya ends not in yañ but in ṇya]. kauravyāyaṇī — analysis: "kuror apatyaṃ strī" (the female descendant of Kuru). By "kurvādibhyo ṇyaḥ" the affix ṇya; the ṇ is it; by "orguṇaḥ" [guṇa of the u], ādi-vṛddhi [vṛddhi of the initial vowel]; and although by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha" it is a jāti (generic term), because it has ya as its penult, by "jāterastrīviṣayāt" ṅīṣ fails to apply, so that ṭāp would be obtained. Setting that aside, ṣpha; the ṣ is it; āyan; by "yasyeti ca" the elision of a; by the marker ṣ, ṅīṣ; [and again] by "yasyeti ca" — such is the point. māṇḍūkāyanī — Maṇḍūka is the name of a ṛṣi; analysis "tasyāpatyaṃ strī" (his female descendant). By "ḍhak ca maṇḍūkāt" the affix aṇ, ādi-vṛddhi, "yasyeti ca"; by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha" it is a jāti, so ṅīṣ would be obtained; setting that aside, ṣpha, the ṣ is it, āyan, "yasyeti ca," by the marker ṣ ṅīṣ, [again] "yasyeti ca" — such is the point. The reading "the exception to ṭāp and ṅīp" is erroneous (prāmādika). "āsurerupasaṅkhyānam" — supply "of ṣpha." āsurāyaṇī — analysis "asurasyāpatyaṃ strī" (the female descendant of Asura). By "ata iñ" [the affix iñ], ādi-vṛddhi, ṣpha, the ṣ is it, āyan; "yasyeti ca"; by the marker ṣ ṅīṣ, [again] "yasyeti ca." And ṇatva [n → ṇ, giving āsurāyaṇī] — such is the point.

SK 478 · A 4.1.20V

वयसि प्रथमे ॥ ४७८ ॥

vayasi prathame

vayasi prathame — When [the stem denotes] the first age (period of life), [ṅīp is added in the feminine].

Rule. After an a-final stem denoting the first age of life, ṅīp is added in the feminine.

Example.

kumāra "boy" + ṅīp → final a dropped → kumārī (not kumārā).

Applies when / blocked by. A vārttika widens the sense to "any age that is not the last": vadhūṭī, ciraṇṭī (the stems vadhūṭa and ciraṇṭa denote youth). śiśu "infant" does not end in a, so no ṅīp: śiśuḥ. kanyā takes no ṅīp either, as the wording of SK 1119 shows. Remember that the ajādi words of early age (bālā, vatsā) were removed from this rule by SK 454.

Siddhānta-kaumudī

प्रथमवयोवाचिनोऽदन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात् । कुमारी ।

After an a-ending stem denoting the first age (of life), ṅīp is added in the feminine. Thus kumārī.

vārttika

वयस्यचरम इति वाच्यम्

(vārttika) It should [instead] be stated: "in an age that is not the last (acarama)."

(वार्तिकम्) ॥ वधूटी । चिरण्टी । वधूटचिरण्टशब्दौ यौवनवाचिनौ । अतः किम् ? शिशुः । कन्याया न । कन्यायाः कनीन च SK 1119 इति निर्देशात् ॥

(vārttika.) vadhūṭī, ciraṇṭī. The words vadhūṭa and ciraṇṭa denote youth (the second age). Why "[after] an a-ending [stem]"? [To exclude:] śiśuḥ [which, not being a-ending, takes no ṅīp]. After kanyā, no [ṅīp is added] — as shown by the specification "kanyāyāḥ kanīna ca" (SK 1119).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 129

—वयस्यचरम इति । यौवनं न प्रथमवयः किंतु द्वितीयमिति वार्तिकारम्भः । उपचयापचयलक्षणे द्वे एव वयसी इति पक्षे यौवनस्यापि प्राथम्यात् सूत्रे- णैव सिध्यतीति बोध्यम् । वयंसि चलारीत्येके । यदाहुः—‘आये वयसि नाधीतं द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तप-स्तम्भं चतुर्थे किं करिष्यसि’ इति ॥ त्रीणीत्यन्ये । यदाहुः—‘पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति’ इति ॥—त्रिलोकीति । त्रयाणां लोकानां समाहारे ‘तद्धितार्थे’—इति द्विगुः । ‘अकारा-न्तोत्तरपदो द्विगुः’—इति स्त्रीलम् ॥—त्रिफलेति । अत्र ‘द्विगोः’ इति कीप् प्राप्नोति नतु ‘पाककर्णे’—इति कीप् । तत्र ‘जातेः’ इत्यनुवृत्तेः ॥—त्रयनीकेति । अनीकमग्रता । त्रयाणामनीकानां समाहारः । अजादेराकृतिगणलाष्टाविति त्र्यनी-काधिकरणे मीमांसकाः ॥—पञ्चाश्वेति । नन्वत्र ‘द्विगोः’ इति कीप् मा भूत् । ठगन्तत्वात्तु स्यादेव । नच ‘अपरि-माण’—इति निषेधस्य निरवकाशतेति वाच्यम् । पञ्चानामजानां निमित्तं धनपतिसंयुक्तिः पञ्चाजा पञ्चोष्ट्रेत्यादौ सावकाश-लात् । तत्र हि ‘गोब्रह्मचोसंख्या’—इति यत्प्रत्ययस्य ‘अध्यर्थपूर्व’—इत्यादिना लुगिति चेत् । अत्राहुः । ठको योऽकार इति व्याख्यानात् ठगन्तलक्षणो कीर्त्ति ॥—द्विविस्तेति । ‘सुवर्णविस्तौ हेन्नोऽक्षे’ इत्यमरः । ‘आचितो दशभाराः स्युः’ ॥—द्विकम्बल्येति । द्वाभ्यां कम्बलाभ्यां क्रीता । कम्बल्यमूर्णपलशतम्, ‘कम्बलाच्च संज्ञायाम्’ इति यत् । ततः क्रीता-र्थस्य ठन्नो लुक् ॥—द्व्याढकेति । द्वावाढकौ पचतीति विग्रहे ‘आढकाचितपात्रात्स्वोऽन्यतरस्याम्’, ‘द्विगोष्ठंश्च’ इति खठनौ विहितौ ताभ्यां मुक्ते प्राग्वतीयश्रव् । तस्य ‘अध्यर्थ’—इति लुक् । एतेन ब्याचिता व्याख्याता । स्यादेतत् । ‘काण्डान्तात्’—इत्युत्तरसूत्रे ‘परितः सर्वतो येन मीयते तत् परिमाणमाढककुडवादि न तु परिच्छेदकमात्रम्’ इति मनोरमायां स्थितम् । तथा चापरिमाणलादेव सिद्धे विस्तादिग्रहणमिह व्यर्थं स्यात् । अत्राहुः । उन्मानस्य निषेधे विस्तादीनामेवेति नियमार्थं तद्वहणं, तेन द्विकार्षापणी ब्यक्षीत्यादि सिध्यतीति

Bālamanoramā

वयसि प्रथमे - वयसि प्रथमे । प्राणिनां कालकृतावस्ताविशेषो वयः । तच्च कौमारं यौवनं वार्धकं चेति त्रिधा ।पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्रयमर्हति॥॑ इति दर्शनात् । चतुर्विधं वय इत्यन्ये ।आद्ये वयसि नाधीतं द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति॥॑ इति दर्शनात् ।प्रथमे वयसी॑त्यनन्तरंविद्यमाना॑दिति शेषः । 'अजाद्यतष्टाप्' इत्यतोऽत इत्यनुवृत्तेन प्रातिपदिकादित्यधिकृतं विसेष्यते । तदन्तविधिः । स्त्रियामित्यधिकृतम् । 'ऋन्नेभ्यः' इत्यतो ङीबित्यनुवर्तते । तदाह — प्रथमवयोवाचिन इत्यादिना । कुमारीति । अप्रादुर्भूतयौवनेत्यर्थः । वृद्धकुमारीति तु वृद्धायामेव कुमारीत्वारोपाद्बोध्यः ।वयस्यचरम इति । चरमम्न्त्यं वयः, तद्भिन्नमचरमं । प्रथमे इत्यपनीय अचरमे इति वक्तव्यमित्यर्थः । किमर्थमित्यत आह — वधूटी चिरण्टीति । अनयोर्द्वितीयवयोवाचित्वादप्राप्तिरिति भावः । अनयोर्द्वितीयवयसि अप्रसिद्धत्वादाह — यावनवाचिनाविति । भाष्यप्रामाण्यादिति भावः । शिशुरिति । शिशुशब्दस्य प्रथमवयोवाचित्वेऽपि अदन्तत्वाऽभावान्न ङीबिति भावः । कन्याया नेति ।ङी॑बिति शेषः । कुत इत्यत आह — कन्यायाः कनीन चेति । नचद्विवर्षा स्त्री॑त्यादावपि ङीप् शङ्क्यः, शालादावपि प्रयोगसत्त्वेन द्विवर्षेत्यादेः प्रथमयोवाचित्वाऽभावात्, पदान्तरसमभिव्याहारप्रकरणादि अनपेक्ष्या यो वयोवाची तस्यैव विवक्षितत्वात् ।

vayasi prathame — Age (vayas) is a particular condition of living beings produced by time. It is of three kinds: childhood (kaumāra), youth (yauvana), and old age (vārdhaka) — as seen in the verse: "In childhood the father protects her, in youth the husband, in old age the son; a woman never merits independence." Others hold age to be of four kinds, as seen in: "In the first age nothing was learned, in the second no wealth was earned, in the third no austerity performed — in the fourth, what will one do?"

After "prathame vayasi" the word "existing (vidyamānāt)" must be supplied as the remainder. The governing term "from a nominal stem (prātipadikāt)," together with the "at" (a-ending) carried forward by anuvṛtti from "ajādyataṣ ṭāp," is [thereby] qualified; and tadanta-vidhi (extension to what ends in that) applies. "In the feminine (striyām)" is governing. From "ṛnnebhyaḥ" the affix ṅī is carried forward (anuvṛtti). All this Bhaṭṭoji states with the words "denoting the first age," and so on.

kumārī — means "she in whom youth has not yet appeared." But vṛddhakumārī ("an aged maiden") is to be understood through the figurative attribution of maidenhood (kumārī-hood) to an old woman [and does not contradict the rule].

"in an age that is not the last (acarama)" — The last (antya) age is "carama"; what is other than that is "acarama" (non-last). The meaning is: removing "prathame [first]," one should state "acarame [non-last]." For what purpose? He answers: vadhūṭī, ciraṇṭī — because these two denote the second age, [under the wording "first"] ṅīp would fail to apply [and the emended wording secures it]. Since it is not well established that these two denote the second age, he adds that they denote youth — on the authority of the Bhāṣya.

śiśuḥ — Although the word śiśu denotes the first age, since it is not a-ending, no ṅī applies.

After kanyā, no [ṅī] — "ṅī" is to be supplied as the remainder. Why? He answers: because of the specification "kanyāyāḥ kanīna ca" (SK 1119) [where kanyā is treated specially, showing it takes no ṅīp here].

Nor should ṅīp be suspected even in cases like dvivarṣā strī ("a two-year-old woman"): for since there is usage with respect to a hall and the like as well (śālā, etc.), "dvivarṣā" and the like do not [inherently] denote age; because only what denotes age — independently of association with another word, of context, and so forth — is what is intended here.

SK 479 · A 4.1.21V

द्विगोः ॥ ४७९ ॥

dvigoḥ

dvigoḥ — 4.1.21: after an a-ending dvigu compound, ṅīp occurs in the feminine [as an exception to ṭāp].

Rule. After an a-final dvigu, ṅīp is added — an exception to ṭāp.

Example.

triloka "the three worlds" + ṅīp → trilokī.

Applies when / blocked by. A dvigu ending in an ajādi word keeps ṭāp: triphalā, tryanīkā senā "an army of three divisions".

Siddhānta-kaumudī

अदन्तात् द्विगोर्ङीप् स्यात् । त्रिलोकी । अजादित्वात्त्रिफला । त्र्यनीका सेना ॥

From an a-ending dvigu, ṅīp occurs. trilokī. Because [phalā and anīkā] belong to the ajādi class, [we get] triphalā [and] tryanīkā senā [with ṭāp, not ṅīp].

Bālamanoramā

द्विगोः - द्विगोः ।स्त्रिया॑मिति 'अत' इति 'ङी' बिति चानुवर्तते । तदाह-अदन्तादिति । त्रिलोकीति । त्रयाणां लोकानां समाहार इति विग्रहः ।तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे चे॑ति द्विगुसमासः ।अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः॑ इति स्त्रीत्वम् । त्रिलोकशब्दाट्टाबपवादो ङीप् ।यस्येति चे॑ति भावः । ननु त्रिफला त्र्यनीका इत्यत्रापि ङीप् प्राप्नोतीत्यत आह — अजादित्वात्रिफला त्र्यनीकेति ।भवती॑ति शेषः । त्रयाणां फलानां समाहार इति, त्रयाणामनीकानामिति च विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुः । 'अकारान्तोत्तरपदः' इति स्त्रीत्वम्, 'द्विगोः' इति ङीपं बाधित्वाऽजादित्वाट्टाबिति भावः । अनीकशब्द ऐन्द्रवायवाग्रत्वे शुकाग्रत्वे आग्रयणाग्रत्वे च वर्तते इति त्र्यनीकाधिकरणे मीमांसकाः । अपरिमाण । 'द्विगोः' इति ङीबिति चानुवर्तते । प्रातिपदिकादित्यधिकृतमपरिमाणादिभिर्विशेष्यते । तदन्तविधिः ।

dvigoḥ — "striyām" [4.1.3], "ataḥ (from an a-ending base)," and "ṅīp" are carried forward (anuvṛtti). Accordingly he says "from an a-ending [dvigu]."

On trilokī: the analysis is "the aggregate (samāhāra) of the three worlds"; the dvigu compound is formed by "taddhitārthottarapadasamāhāre ca" (2.1.51). Its feminine gender [is fixed] by [the vārttika] "akārāntottarapado dviguḥ striyām iṣṭaḥ" (a dvigu whose final member ends in a is desired to be feminine). From the word triloka, ṅīp — which is an exception (apavāda) to ṭāp; and [the final a is elided] by "yasyeti ca" (6.4.148): triloka + ṅīp (ī) → trilok + ī → trilokī.

[Objection:] But ṅīp would [wrongly] be obtained also in triphalā and tryanīkā. In response he says "because of belonging to the ajādi [class], [we get] triphalā, tryanīkā" — supply "it becomes." With the analyses "aggregate of three fruits (phala)" and "[aggregate] of three armies (anīka)," the dvigu is formed by "taddhitārtha[-uttarapada-samāhāre ca]"; the feminine gender by "akārāntottarapada[-dviguḥ]"; and here, blocking (bādhitvā) the ṅīp [enjoined] by "dvigoḥ," ṭāp [applies] because [phalā and anīkā] belong to the ajādi class [and so take ṭāp by "ajādyataṣ ṭāp" 4.1.4]: hence triphalā, tryanīkā [not triphalī, tryanīkī].

The word anīka is used in the senses of being at the front of the aindravāyava [cup], being at the front of the śukra, and being at the front of the āgrayaṇa — so the Mīmāṃsakas [hold] in the tryanīka-adhikaraṇa.

On aparimāṇa[…]: "dvigoḥ" and "ṅī[p]" continue by anuvṛtti; the "prātipadikāt" that is in force (adhikṛta) is qualified by "aparimāṇa" and the rest, with application to that which ends in [these] (tadanta-vidhi). [This anticipates the following rule.]

SK 480 · A 4.1.22V

अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि ॥ ४८० ॥

aparimāṇabistācitakambalyebhyo na taddhitaluki

aparimāṇa-bista-ācita-kambalyebhyo na taddhitaluki — After a dvigu ending in a non-measure word (aparimāṇa), and after [a dvigu ending in] bista, ācita, or kambalya, ṅīp does not [apply] when there is luk of the taddhita affix.

Rule. After a dvigu ending in a word that is not a measure, or ending in bista, ācita or kambalya, ṅīp is not added when the taddhita affix has undergone luk (has vanished).

Example.

"bought with five horses" → pañcāśva + the affix ṭhak of the "worth" class → ṭhak vanishes by SK 1693 → feminine pañcāśvā (no ṅīp).

"she cooks two bistas" → dvibistā; dvyācitā; dvikambalyā.

Applies when / blocked by. A measure-word keeps ṅīp: dvyāḍhakī. Where no affix has vanished — in the collective sense — ṅīp applies: pañcāśvī "a group of five horses".

Siddhānta-kaumudī

अपरिमाणान्ताद्बिस्ताद्यन्ताच्च द्विगोर्ङीप् न स्यात्तद्धितलुकि सति । पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । आर्हीयष्ठक् । अध्यर्ध SK 1693 इति लुक् । द्वौ बिस्तौ पचति द्विबिस्ता । द्व्याचिता । द्विकम्बल्या । परिमाणान्तात्तु द्व्याढकी । तद्धितलुकि किम् ? समाहारे पञ्चाश्वी ॥

After a dvigu ending in a non-measure word (aparimāṇa-anta), or ending in bista etc. (bista / ācita / kambalya), ṅīp does not apply when there is luk of the taddhita. [Example:] "bought with five horses" (pañcabhir aśvaiḥ krītā) → pañcāśvā — the ṭhak of the ārhīya [class]; its luk by "adhyardha [...]" (SK 1693). "she who melts two bistas [of gold]" (dvau bistau pacati) → dvibistā; dvyācitā; dvikambalyā. But after [a dvigu] ending in a measure word: dvyāḍhakī [ṅīp applies]. Why "when there is luk of the taddhita"? [Because otherwise,] in the collective (samāhāra) sense: pañcāśvī [ṅīp applies].

Bālamanoramā

अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि - तदाह-अपरिमाणान्तादित्यादिना । अपरिमाणान्तमुदाहरति-पञ्चभिरिति । तद्धितलुकं दर्शयति-आर्हीयष्ठक्, अध्यर्धेति लुगिति । पञ्चभिरऔः क्रीतेति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुः ।आर्हादगोपुच्छसङ्ख्यापरिमाणाट्ठ॑गित्यधिकारेतेन क्रीत॑मिति ठक्,अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोर्लुगसंज्ञाया॑मिति तस्य लुक् । अत्र 'द्विगोः' इति ङीप् न भवति, अपरिमाणान्तद्विगुत्वात् । नन्वत्रद्विगो॑रिति प्राप्तङीब्निषेधेऽपिटिड्ढाण॑ञिति ठग्निमित्तको ङीब् दुर्वारः । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशतेत्यत्रसङ्ख्याया अतिशदन्तायाः॑ इति कनःअध्यर्धे॑ति लुकिअपरिमाणे॑ति निषेधस्य चरितार्थत्वादिति चेत्सत्यम्,टिड्ढाण॑ञित्यत्र प्रत्यासत्त्या टिड्ढाणञादीनां यो ।ञकारस्तदन्तमिति विवक्षितम् । पञ्चाआशब्दश्चायं ठगवयवाकारान्तो न भवतीति न दोषः । नच प्रत्ययलक्षणेन ठगवयवाकारान्तत्वं शङ्क्यं, वर्णाश्रये प्रत्ययलक्षणाऽभावात् । विस्तादिशब्दानां तु परिमाणविशेषवाचित्वात्अपरिमाणे॑त्यनेनाऽप्राप्तेः पृथगुपादानम् । द्वौ बिस्ताविति ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे॑ इत्यमरः ।गुञ्जाः पञ्च-आद्यमाषकः । ते षोडश अक्ष इति च । गुञ्जापञ्चकं माषपरिम#आणम् । माषषोडशकमक्षपरिमाणम्, तच्च अशीतिगुञ्जात्मकम् तस्मिन् हेमविषये अक्षपरिमाणे सुवर्णबिस्तशब्दावित्यर्थः । द्वौ बिस्तौ पचतीति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुः ।सम्भवत्यवहरतिपचती॑ति ठक्, तस्य 'अध्यर्धे' ति लुक् ।द्विगो॑रिति ङीपि प्रितषिद्धे सति टापि-॒द्विबिस्ता मूषा॑ । द्विबिस्त परिमाणकहिरण्यं द्वावयतीत्यर्थः । पचिरिह द्रावणे द्रष्टव्यः । द्व्याचितेति । 'आचितो दश भाराः' इत्यमरः ।तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्यादिंवशतिः पुमा॑निति च । द्वावाचितौ वहतीत्यर्थेआढकाचिढपात्रात्खोऽन्यतरस्याम्द्विगोष्ठं श्च॑ इति खठनोरभावे प्राग्वतीयष्ठञ् ।अध्यर्धे॑ति तस्य लुक् । अनेन 'द्विगोः' इति ङीपि निषिद्धे टापि-॒द्व्याचिता शकटी॑ । द्विकम्बल्येति । कम्बलस्य प्रकृतिभूतं द्रव्यं कम्बल्यम् ऊर्णापलशतं ।तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ॑ इत्यर्थेकम्बलाच्च संज्ञाया॑मिति यत् । द्वाभ्यां कम्बल्याब्यां क्रीतेति विग्रहेतेन क्रीत॑मिति ठञःअध्यर्द्धे॑ति लुक्,द्विगो॑रिति ङीपि अनेन प्रतिषिध्दे टाप् । नन्वत्र ।न तद्दितलुकी॑त्येवास्तु । तावतैव पञ्चभिरऔः क्रीता पञ्चाओति सिद्धेःअपरिमाणे॑ति मास्तु । एवंच द्विबिस्ता द्व्याचिता द्विकम्बल्येत्यपि सिद्धे विस्तादिग्रहणमपि मास्त्वित्यत आह — परिमाणान्तात्त्विति ।गुञ्जाः पञ्च तु माषः स्यात्ते सुवर्णस्तु षोडश । पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तितम्॥ पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थाश्चत्वार आढकः॥॑ इति स्मृतिः । द्वावाढकौ पचतीति विग्रहेआढकाचितपात्रात्खोऽन्यतरस्यां॒॑द्विगोष्ठंश्चे॑ति खठनोरभावे प्राग्वतीयष्ठञ् ।अध्यर्धे॑ति लुक् । 'द्विगोः' इति ङीप् । द्व्याढकीति रूपम् ।न तद्धितलुकी॑त्येवावत्येवोक्तेऽत्रापि ङीपो निषेधः स्यात् । अतोऽपरिमाणान्न तद्धितलुकीति वक्तव्यम् । तावत्युक्ते द्विबिस्तेत्यादौ परिमाणत्वान्ङीब्निषेधो न स्यात् । अतो बिस्तादिग्रहणमपीति ।

aparimāṇa-bista-ācita-kambalyebhyo na taddhitaluki — He states this with "aparimāṇāntāt [...]". He illustrates [a dvigu] ending in a non-measure word with "pañcabhiḥ"; he shows the luk of the taddhita with "the ṭhak of the ārhīya [class], [then] luk by 'adhyardha [...]'". In the analysis "bought with five horses" (pañcabhir aśvaiḥ krītā), the dvigu by "taddhitārtha [...]"; under the adhikāra "ārhād [...] agopuccha-saṃkhyā-parimāṇāṭ ṭhak," the ṭhak by "tena krītam"; and the luk of that [ṭhak] by "adhyardha-pūrvād dvigor lug asaṃjñāyām." Here the ṅīp by "dvigoḥ" does not occur, because [the base] is a dvigu ending in a non-measure word.

Objection: even granting the prohibition of the ṅīp that would come by "dvigoḥ," the ṅīp conditioned by ṭhak and enjoined by "ṭiḍ-ḍhāṇañ [...]" is hard to ward off. — If it be said that the prohibition "aparimāṇa [...]" is [already] purposeful (caritārtha) in a case like "dviśata" (bought with two hundreds — dvābhyāṃ śatābhyāṃ krītā), where there is the kan by "saṃkhyāyā atiśad-antāyāḥ" and luk by "adhyardha [...]" — [Response:] True; but in "ṭiḍ-ḍhāṇañ [...]" what is intended, by proximity (pratyāsatti), is [a base] ending in the ña-kāra belonging to ṭiṭ, ḍha, aṇ, ñ, etc.; and this word "pañcāśva" does not end in the a-kāra that is a constituent of ṭhak, so there is no fault. Nor should it be suspected, by pratyayalakṣaṇa [treating the affix as still present after its luk], that [pañcāśva] ends in the a-kāra constituent of ṭhak, because pratyayalakṣaṇa does not operate where [the operation] rests on a [single] varṇa (sound). But since the words bista etc. denote a particular measure, [the prohibition] is not obtained by "aparimāṇa [...]"; hence they are mentioned separately.

"dvau bistau" — Amara: "suvarṇa and bista [denote] an akṣa of gold." "Five guñjās [make] the first māṣaka; sixteen of those [make] an akṣa." Five guñjās is the measure of a māṣa; sixteen māṣas is the measure of an akṣa, which consists of eighty guñjās. The words "suvarṇa" and "bista" [apply] in that domain of gold, namely the akṣa-measure — this is the sense. In the analysis "she melts two bistas" (dvau bistau pacati), the dvigu by "taddhitārtha [...]"; the ṭhak by "saṃbhavaty avaharati pacati"; its luk by "adhyardha [...]." The ṅīp by "dvigoḥ" being prohibited, with ṭāp: "dvibistā mūṣā" (a two-bista crucible) — the meaning is "it melts gold of two-bista measure." Here the root pac is to be understood in the sense of melting (drāvaṇa). "dvyācitā" — Amara: "an ācita [is] ten bhāras"; and "a tulā (fem.) is a hundred palas; a bhāra (masc.) is twenty [tulās]." In the sense "it carries two ācitas," in the absence of the kha and ṭha [affixes] — which would come by "āḍhaka-ācita- pātrāt kho 'nyatarasyām" and "dvigoṣ ṭhaṃś ca" — [there is] the prāgvatīya ṭhañ; its luk by "adhyardha [...]." With the ṅīp by "dvigoḥ" prohibited by this [rule], with ṭāp: "dvyācitā śakaṭī" (a two-ācita cart). "dvikambalyā" — kambalya is the material that is the source (prakṛti) of a blanket, namely a hundred palas of wool. In the sense "for that purpose, [denoting] the source of a modification (vikṛteḥ prakṛtau)," the yat by "kambalāc ca saṃjñāyām." In the analysis "bought with two kambalyas" (dvābhyāṃ kambalyābhyāṃ krītā), the ṭhañ by "tena krītam"; luk by "adhyardha [...]"; the ṅīp by "dvigoḥ" being prohibited by this [rule], [there is] ṭāp.

Objection: let the [rule] be just "na taddhitaluki" [ṅīp does not apply when there is luk of the taddhita]. Since "pañcāśvā" is [thereby] established by that alone, let there be no "aparimāṇa [...]"; and, dvibistā, dvyācitā, dvikambalyā being likewise established, let there be no mention of "bista" etc. either. To this he responds with "parimāṇāntāt tu." The smṛti: "Five guñjās make a māṣa; sixteen of those, a suvarṇa. Four, or also five, suvarṇas are declared a pala. Two palas [make] a prasṛta; double [that] is reckoned a kuḍava. By four kuḍavas [is] a prastha; four prasthas [make] an āḍhaka." In the analysis "it cooks two āḍhakas" (dvāv āḍhakau pacati), in the absence of kha and ṭha [by "āḍhaka-ācita-pātrāt kho 'nyatarasyām" and "dvigoṣ ṭhaṃś ca"], the prāgvatīya ṭhañ; luk by "adhyardha [...]"; ṅīp by "dvigoḥ"; the form is "dvyāḍhakī." Were only "na taddhitaluki" stated, the prohibition of ṅīp would [wrongly] occur here too [in dvyāḍhakī]; therefore it must be stated as "after a non-measure word, ṅīp does not [apply] when there is luk of the taddhita." [But] were only that much stated, the prohibition of ṅīp would not occur in dvibistā etc., since [bista etc.] are measures; hence the mention of "bista" etc. as well.

translator notes

textual The digital source of both layers is heavily OCR-corrupted in the paradigm forms: the aśva-examples read pañcabhirauḥ / pañcāo (for pañcabhir aśvaiḥ / pañcāśvā), and there are scattered miswritings (aṣṭi-, -ābyām, -ā for -au). The evident intended readings are followed, and no form is silently emended beyond restoring these obvious digitization errors.

SK 481 · A 4.1.23V

काण्डान्तात् क्षेत्रे ॥ ४८१ ॥

kāṇḍāntāt kṣetre

kāṇḍāntāt kṣetre — 4.1.23 — After a dvigu compound ending in kāṇḍa, when [the word] denotes a field (kṣetra), ṅīp is not [added] [the prohibition 'na' and 'dvigoḥ' being carried forward from the context, and provided the taddhita measure-suffix undergoes luk].

Rule. After a dvigu ending in kāṇḍa that denotes a field, ṅīp is not added, again when the taddhita affix has vanished.

Example.

"whose measure is two kāṇḍas" → dvikāṇḍa + the measure affix mātrac (SK 1838) → the affix vanishes (a vārttika: after a dvigu, the measure affix always undergoes luk) → dvikāṇḍā kṣetrabhaktiḥ "a field-plot of two kāṇḍas".

Applies when / blocked by. Not a field: dvikāṇḍī rajjuḥ "a rope of two kāṇḍas" keeps ṅīp.

Siddhānta-kaumudī

क्षेत्रे यः काण्डान्तो द्विगुस्ततो न ङीप् तद्धितलुकि सति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । प्रमाणे द्वयसच् SK 1838 इति विहितस्य मात्रचः ।

When [the word] denotes a field (kṣetra), from a dvigu compound ending in kāṇḍa (kāṇḍānta) ṅīp is not [added], provided there is elision (luk) of the taddhita suffix. [Thus:] "dve kāṇḍe pramāṇam asyāḥ" (whose measure is two kāṇḍas) → dvikāṇḍā kṣetrabhaktiḥ (a two-kāṇḍa field-plot) — [with luk] of the mātrac that was enjoined by "pramāṇe dvayasac..." (SK 1838).

vārttika

प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यम्

(vārttika:) pramāṇe lo dvigor nityam — In [the sense of] a measure, the luk [of the measure-suffix] after a dvigu is invariable (nitya).

(वार्तिकम्) ॥ इति लुक् । क्षेत्रे किम् ? द्विकाण्डी रज्जुः ॥

(This is a vārttika.) — Thus [there is] luk [of the suffix]. Why "when denoting a field" (kṣetre)? [Counterexample:] dvikāṇḍī rajjuḥ (a two-kāṇḍa rope) [where ṅīp does apply, since a field is not meant].

Tattvabodhinī

NSP p. 129–130

—काण्डान्तात्—षोडशहस्तप्रमाणो दण्डः काण्डम् । यथापि विशेषणेन तदन्तविधिः सिद्धः, तथाप्यसत्यन्तग्रहणे क्षेत्रे इत्येतत् श्रुतत्वात् काण्डस्येव विशेषणं स्यान्न तु काण्डान्तस्य । ततश्च द्वाभ्यां काण्डाभ्यां काण्डप्रमिताभ्यां क्षेत्राभ्यां कीता द्विकाण्डी वडवेत्यत्र निषेधः स्यात् । इह तु निषेधो न स्याद् । द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिरिति । अत्र हि काण्डं प्रमाणे वर्तते काण्डान्तस्य क्षेत्रे । अतोऽन्तग्रहणं कृतम् । इह ‘द्विगोः’ इत्यनुवर्तते ‘न तद्धितलुकि’ इति च तदाह—द्विगुस्ततो न ङीवित्यादि ॥—मात्रच इति । द्वयसचो लुगिति प्राचोक्तं नादर्तव्यम् । ‘प्रथमश्च द्वितीयश्च ऊर्ध्वमाने मतौ मम’ इति सिद्धान्तादिति भावः ॥—द्विकाण्डी रज्जुरिति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः । पूर्ववत्तद्धितलुक् ‘द्विगोः’ इति ङीप् ॥ नन्विहापरिमाणान्तादिति पूर्वेण निषेधः स्यात्, काण्डशब्दस्यायामपरतया परिमाणार्थत्वात्, परितः सर्वत आरोहतः परिणाहतश्च येन मीयते तद्धि परिमाणं आढककुडवादि न तु यथाकथंचित्परिच्छेदकमात्रम् । यदाहुः—ऊर्ध्वमानं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्य प्रमाणं स्यात्संख्या बाह्या तु सर्वतः’ इति । अतएव द्विहस्ता मित्तिरित्यत्र ङीप् न भवतीति चेत् ॥ अत्राहुः । नियमार्थमिदं क्षेत्र एव निषेधो यथा स्यादिति । तथापि च द्विकाण्डी रज्जुरित्यत्र ङीवेव सूत्रारम्भफलमिति

Bālamanoramā

काण्डान्तात् क्षेत्रे - काण्डान्तात्क्षेत्रे । 'द्विगोः' इति,न तद्धितलुकी॑ति चानुवर्तते । तदाह — क्षेत्रे य इत्यादि । द्वे काण्डे इति । षोडशारत्न्यायामो दण्डः काण्डमिति स्मृतिः । द्वे काण्डे प्रमाणमस्या इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुसमासे द्विकाण्डशब्दस्य क्षेत्रवर्तित्वे नपुंसकत्वशङ्काव्युदासाय क्षेत्रभक्तिरिति विशेष्योपादानम् । तद्धितलुकं दर्शयितुमाह-प्रमाणे द्वयसजिति । नच काण्डादित्यस्य प्रातिपदिकविशेषणतया तदन्तलाभादन्तग्रहणं व्यर्थमिति शङ्क्यम्, अलसति ह्रन्तग्रहणे क्षेत्र इत्येतत्काण्डस्यैव विशेषणं स्यात्, श्रुतत्वात् । क्षेत्रे यः काण्डशब्दस्तदन्तादिति लभ्येत एवंचद्विकाण्डा क्षेत्रभक्ति॑रित्यत्र द्विकाण्डशब्दस्यैव क्षेत्रवर्तित्वात्काण्डशब्दस्य प्रमाणवाचित्वान्ङीब्निषेधो न स्यात् । द्वाभ्यां काण्डाभ्यां= काण्डप्रमितक्षेत्राभ्यां क्रीताद्विकाण्डी बहवे॑त्यत्रैव ङीम्निषेधः स्यात् । अतोऽन्तग्रहणम् । द्विकाण्डी रज्जुरिति । पूर्ववन्मात्रचो लुकिद्विगो॑रिति ङीप् । क्षेत्रवृत्तित्वाऽभावान्न तन्निषेध इति भावः । ननुअपरिमाणे॑ति पूर्वसूत्रे परिमाणशब्देन किं परिच्छेदकमात्रं विवक्षितम्, उतऊध्र्वमान#ं किलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात् इति वार्तिकानुसारेण परितः-सर्वत आरोहतः परिणाहतश्च येन मियते तत् परिमाणमित्याढककुडवाद्येव आयाभव्यावृत्तं विवक्षितम् । नाद्यः, तथा सति द्वौ हस्तौ प्रमाणमस्या इति विग्रहे द्विहस्ता भित्तिरित्यत्र पूर्ववन्मात्रचौ लुकि ङीब्निषेधो न स्यात् । न द्वितीयः, तथा सतिकाण्डशब्दस्यायामप्रमाणपरतयोक्तपरिमाणपरत्वाऽभावेनअपरिमाणे॑त्यनेनैवद्विकाण्डा क्षेत्रभक्ति॑रित्यत्रापि ङीब्निषेधसंभवेनकाण्डान्तात्क्षेत्र एव ङीब्निषेधः, नान्यत्रद्विकाण्डीरज्जु॑रित्यादाविति नियमार्थमित्यन्यत्र विस्तरः ।

kāṇḍāntāt kṣetre — "dvigoḥ" [A 4.1.21] and "na taddhitaluki" are carried forward (anuvṛtti). He states this with "kṣetre yaḥ..." etc. "dve kāṇḍe" — a kāṇḍa is a rod (daṇḍa) sixteen aratnis in length, according to tradition (smṛti). In the analysis "dve kāṇḍe pramāṇam asyāḥ," the dvigu compound being formed by "taddhitārtha..." [A 2.1.51], when the word dvikāṇḍa refers to a field, the qualificand "kṣetrabhaktiḥ" (field-plot) is supplied in order to dispel the doubt of neuter gender (napuṃsakatva-śaṅkā). To exhibit the luk of the taddhita he says "pramāṇe dvayasac." Nor should it be objected (na ca … śaṅkyam) that, since "kāṇḍāt" qualifies the prātipadika and thereby [a stem] ending in kāṇḍa is obtained [by the tadanta-vidhi], the mention of "anta" [in kāṇḍānta] is pointless. For in the absence of the mention of "anta," the word "kṣetre" would qualify "kāṇḍa" alone, since it is [directly] heard (śrutatvāt); it would then be understood as "from [a stem] ending in the word kāṇḍa that is in [the sense of] a field." And thus, in "dvikāṇḍā kṣetrabhaktiḥ," since it is the word dvikāṇḍa [as a whole] that refers to the field, while the word kāṇḍa [by itself] denotes a measure, the prohibition of ṅīp would fail to apply. The prohibition of ṅīp would instead apply only in a case such as "dvikāṇḍī," [analysed] "bought with two kāṇḍas, i.e., with two kāṇḍa-measured fields." Therefore the mention of "anta" [is made]. "dvikāṇḍī rajjuḥ" — as before, when the mātrac undergoes luk, ṅīp [applies] by "dvigoḥ" [A 4.1.21]; since [the word] does not refer to a field, that prohibition [of ṅīp] does not apply. That is the sense. Objection: in the previous sūtra "aparimāṇe..." [A 4.1.22], is only a measure in general (paricchedaka-mātra) intended by the word parimāṇa, or, following the vārttika "ūrdhva-mānaṃ kila unmānaṃ parimāṇaṃ tu sarvataḥ / āyāmas tu pramāṇaṃ syāt" (vertical measure is unmāna; parimāṇa is [measure] on all sides; length is pramāṇa), is [only such a measure] intended by which a thing is measured all around — from every side, by height and by girth — namely [capacity-measures] like āḍhaka, kuḍava, etc., to the exclusion of length (āyāma)? Not the first: for in that case, in the analysis "dvau hastau pramāṇam asyāḥ" → "dvihastā bhittiḥ" (a two-cubit wall), when the mātrac undergoes luk as before, the prohibition of ṅīp would fail to apply. Nor the second: for in that case, since the word kāṇḍa refers to a length-measure (āyāma-pramāṇa) and hence not to parimāṇa as defined, the prohibition of ṅīp would already be available even in "dvikāṇḍā kṣetrabhaktiḥ" by "aparimāṇe..." alone; so [this sūtra] serves as a restriction (niyama): the prohibition of ṅīp [applies] only in [the case of] "kāṇḍāntāt kṣetre" [when a field is meant] and not elsewhere, as in "dvikāṇḍī rajjuḥ" etc. The details are given elsewhere (anyatra vistaraḥ).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 130 प्रासेष्विति—समासान्तानामलौकिके विग्रहवाक्ये एव प्रवृत्त्यां पूर्वमनङ्ग्येषां प्राप्तिः ।

translator notes

textual In the sentence on where the ṅīp-prohibition would wrongly land, the source reads "dvikāṇḍī bahve" (…द्विकाण्डी बहवे…); the word "bahve" is unclear and likely corrupt. The rendering follows the intelligible remainder (the dvikāṇḍa form analysed as "bought with two kāṇḍa-measured fields") and leaves the doubtful word unrepresented.

SK 482 · A 4.1.24V

पुरुषात् प्रमाणेऽन्यतरस्याम् ॥ ४८२ ॥

puruṣāt pramāṇe'nyatarasyām

puruṣāt pramāṇe'nyatarasyām — 4.1.24. After a dvigu ending in puruṣa [used] in the sense of a measure (pramāṇa), ṅīp is added optionally (anyatarasyām), when the taddhita has undergone luk-elision.

Rule. After a dvigu ending in puruṣa used as a measure (a man's height), ṅīp is optional, when the taddhita affix has vanished.

Example.

"whose measure is two men" → dvipuruṣī or dvipuruṣā parikhā "a moat two men deep".

Siddhānta-kaumudī

प्रमाणे यः पुरुषस्तदन्ताद्द्विगोर्ङीप् वा स्यात्तद्धितलुकि । द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः सा द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखा ॥

When puruṣa is [used] in the sense of a measure, then after a dvigu ending in it, ṅīp is added optionally, once the taddhita has undergone luk. Analysis: "dvau puruṣau pramāṇam asyāḥ sā" (that [moat] whose measure is two puruṣas) — [hence] dvipuruṣī or dvipuruṣā parikhā (a moat two puruṣas [deep/wide]).

Tattvabodhinī

NSP p. 130

—पुरुषात्प्रमाणे—। अपरिमाणान्तत्वान्निषेधे प्राप्ते विकल्पार्थं वचनम् । पुरुषशब्दो यथापि लोके जातिवचनस्तथापि द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्या इति वाक्ये प्रमाणशब्दसामानाधिकरण्यात् प्रमाणे वर्तते एव । वृत्तौ तु शब्दशक्तिस्वाभाव्यादेव । तथा च शुल्वसूत्रम्—‘पञ्चारलिः पुरुषः’ इति ॥—द्विपुरुषीति । अत्र ‘प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यम्’ इति द्वयसचो लुगिति न्यासकारः ॥ नन्विह तद्धितलुकुर्लभः । पुरुषशब्दस्य प्रमाणवाचित्वाभावेन ‘प्रमाणे लः—’ इति श्लोकवार्तिकस्याप्रवृत्तेः । ये हि शमादिवत् प्रमाणत्वेन प्रसिद्धास्तत्रैव तत् प्रवर्तते न तु पुरुषशब्देऽपि । अन्यथा पुरुषद्वयसमित्यत्रापि लुक् स्यात् । न चैवं द्वयसच्दम्रचावपि नास्मात्स्यातामिति वाच्यम् । ‘ऊर्ध्वमाने मतौ मम’ इति वचनात् । एवं ‘पुरुषात्प्रमाणे—’ इति वैकल्पिकस्यापि ङीपः सामर्थ्यादेव प्रवृत्तिः । किंतु तद्धितलुकेव दुर्लभ इति चेत् । अत्राहुः । अस्त्विह ‘प्रमाणे लः’ इत्यस्याप्रवृत्तिस्तथापि सुलभ एव लुक् । ‘पुरुषात्प्रमाणे—’ इति सूत्रे हि ‘द्विगोस्तद्धितलुकि’ इत्यनुवर्तते तत्सामर्थ्याल्लुगप्याक्षिप्यत इति सुवचत्वादिति ॥ प्रमाणे किम् । द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां कीता द्विपुरुषा गौः । तद्धितलुकीत्येव । समाहारे पञ्चपुरुषी । नन्विह पुरुषशब्दः प्रमाणे न वर्तते इति ब्यङ्गविकल्पमेतदिति चेत् । अत्राहुः । प्रमाणार्थवृत्तीनामेव पुरुषाणामत्र समाहारान्न ब्यङ्गविकलता । ततश्च तद्धितलुकीत्यनुक्तौ पञ्चपुरुषशब्दाद्विकल्पः स्यात्, इष्यते तु ‘द्विगोः’ इति नित्यं ङीविति

Bālamanoramā

पुरुषात् प्रमाणेऽन्यतरस्याम् - पुरुषात् । द्विगोरिति तद्धितलुकीति ङीबिति चानुवर्तते । तदाह — प्रमाणे य इत्यादिना । प्रमाणमायामः,आयामस्तु प्रमाणं स्यात् इति वचनात् । द्वौ पुरुषाविति ।पञ्चहस्तायामः पुरुषः॑ इति शुल्वसूत्रात् । द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्या इति विग्रहे 'तद्धितार्थ' इति द्विगुसमासः । प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः॑ इति विहितस्य मात्रचःप्रमाणे लः, द्विगोर्नित्य॑मिति लुक् । अत्रोक्तरीत्या पुरुषप्रमाणस्य आयामात्मकस्यअपरिमाणे॑ति नित्यं ङीब्निषेधे प्राप्ते विकल्पार्थमिदं वचनम् । अन्ये तुतदस्य परिमाण॑मिति ठकः ठञो वाअध्यर्धे॑ति लुक् । तत्र हि उत्तरसूत्रानुरोधात्परिमाण शब्देन परिच्छेदकमात्रं गृह्रते इत्याहुरित्यास्तां तावत् । द्विपुरुषी द्विपुरुषा वा परिखेति । तिर्यक् द्विपुरुषायतेत्यर्थः । दुर्गं परितः तत्संरक्षणार्थौ जलाशयः परिखा । अथ कुण्डमिव ऊधो यस्या इति बहुव्रीहौ कुण्डोधस्शब्दः ।

puruṣāt pramāṇe'nyatarasyām — From [the earlier sūtras] "dvigoḥ," "in the luk of the taddhita," and "ṅīp" are carried forward. Accordingly [Vāsudeva] says "when puruṣa is in the sense of a measure," and so on. A measure (pramāṇa) is a length (āyāma), per the statement "length, indeed, is [what is meant by] measure." "Two puruṣas" — per "a puruṣa is a length of five hastas" from the Śulvasūtra. In the analysis "dvau puruṣau pramāṇam asyāḥ," by "taddhitārthe..." the dvigu compound [is formed]. The affix mātrac, prescribed in the sense of measure by "pramāṇe dvayasajdaghnañmātracaḥ" [5.2.37], undergoes luk by "pramāṇe laḥ, dvigor nityam" (the vārttika "pramāṇe lo dvigor nityam," established at SK 481). Here, in the manner stated, since the puruṣa-measure, consisting of length, would obligatorily receive the ṅīb-prohibition by "aparimāṇa[vikaca...]," this statement [of the present sūtra] is for the sake of the option (vikalpa). Others (anye tu) say: by "tadasya parimāṇam" the affix ṭhak, or (vā) ṭhañ, with luk by "adhyardha..."; there, in deference to the following sūtra, the word parimāṇa is taken to mean merely a delimiter (paricchedaka) in general — but let this rest (ityāstāṃ tāvat). dvipuruṣī or dvipuruṣā parikhā — meaning [a moat] extending two puruṣas transversely. A parikhā is a water-reservoir around a fort, [made] for its protection. Now, in the bahuvrīhi "kuṇḍam iva ūdho yasyāḥ" (she whose udder is like a pot), the word kuṇḍodhas [is taken up next].

translator notes

textual In the derivation of the mātrac-affix the source cites the luk as "pramāṇe laḥ, dvigor nityam" — these are the two pratīka-halves of the vārttika "pramāṇe lo dvigor nityam" (established at SK 481, k2), not a corruption; the translation reflects that full citation. The cited pratiṣedha-sūtra is printed only as "aparimāṇa[...]"; its full reference is not secure, so no number is supplied.

SK 483 · A 5.4.131V

ऊधसोऽनङ् ॥ ४८३ ॥

ūdhaso'naṅ

ūdhaso'naṅ — 5.4.131: for a bahuvrīhi ending in ūdhas (udder), the substitute anaṅ [ūdhas → ūdhan] occurs, in the feminine.

Rule. For a bahuvrīhi ending in ūdhas "udder", the substitute anaṅ — heard as an — replaces the final, in the feminine. The stem is now an an-stem.

Example.

kuṇḍa + ūdhas "she whose udder is like a pot" → ūdhas → ūdhan → kuṇḍodhan.

Applies when / blocked by. Once the stem ends in an, three things become applicable at once — the ḍāp of SK 461, ṅīp, and the prohibition of SK 460; the next rule decides among them.

Siddhānta-kaumudī

ऊधोन्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशः स्यात् स्त्रियाम् । इत्यनङि कृते डाब् ङीब् निषेधेषु प्राप्तेषु ॥

For a bahuvrīhi ending in ūdhas [udder], the anaṅ substitution occurs, in the feminine. Thus, when anaṅ has been effected [ūdhas → ūdhan], the [operations] ḍāp, ṅīp, and the prohibition [of ṅīp] each becoming applicable, [the following rule decides among them].

Tattvabodhinī

NSP p. 130–131

—ऊधसोऽनङ् । नादेशेनैव सिद्धेऽनङ्करणं ‘धनुषश्च’ इत्युत्तरार्थमन्यथा शार्ङ्गधन्वेति न सिध्येत् इत्याहुः । वस्तुतस्तु इहार्थमप्यावश्यकमेव, अन्यथाऽनो लाक्षणिकत्वेनाल्लोपाप्रसङ्गादित्यन्ये । इह ‘वहुव्रीहौ सक्थ्यक्षणोः—’ इत्यतो वहुव्रीहावित्यनुवर्तते इत्याह—ऊधोन्तस्य वहुव्रीहेरिति । समासान्तप्रकरणस्थत्वेऽप्यनङो न प्रत्ययत्वमन्यथा ङित्त्ववैयर्थ्यापत्तेरिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु ष्यङ इव प्रत्ययत्वेऽप्यादेशत्वमविरुद्धं कुण्डोप्रीत्यत्र ङीषि कृते स्वरेऽपि विशेषाभावादिति वोध्यम् ॥—ख्यियामिति । उपसंख्यानाल्लब्धमेतत् ॥—डाप्ङीन्निषेधेष्विति । ‘डापुभाभ्याम्—’ इति वैकल्पिको डाप् । ‘अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्’ इति विकल्पेन ङीप् । ‘अनो वहुव्रीहेः’ इत्यनेन ‘ऋन्नेभ्यः—’ इति प्राप्तस्य ङीपो निषेध इति विवेकः ॥—ङीष् स्यादिति । प्रकृतो ङीवेव तु न विहितः स्वरे विशेषात् ॥—कुण्डोप्रीति । कुण्डमिव ऊधो यस्याः सा ॥ वहुव्रीहेः किम् । ‘प्राप्ता ऊधः प्राप्तोधाः । ‘प्राप्तापन्न—’ इति समासः ॥—धैनुकमिति । ‘अचित्तहस्ति—’ इति समूहार्थे ठक् । ‘इसुसुक्तान्तात्कः’ ॥—ख्यियामित्युपसंख्यानादिति । नन्विहैव लाघवार्थं ‘वहुव्रीहेरुधसो ङीष्’ ‘नश्च’ इति सूत्र्यताम् ‘अनङ् च’ इति वा । समासान्तेषु ‘ऊधसो नङ्’ इति च त्यक्त्वा ‘धनुषो नङ्’ इत्येव पत्र्यताम् । मैवम् । कवभावे सावकाशस्यास्य पक्षे कपा वाधापत्तेः । सिद्धान्ते तु अनङः समासान्ततया शेषत्वमेवेह नास्तीति न कप् ॥—संख्याऽवयया—। आदिग्रहणात्पदान्तरव्यवधानेऽपि स्यादेव । द्विविधोप्री ॥—दाम—। वहुव्रीहिविशेषणत्वादेव सिद्धे अन्तग्रहणं स्पष्टप्रतिपत्त्य- श्रीम् ॥—संख्यादेरिति । समासनिर्देशेऽपि स्वरितलवलादेकदेश एवानुवर्तत इति भावः ॥—अननुवृत्तेरिति । भाष्यकृताऽननुवर्तितलादिति भावः ॥ एवं चोद्दामेत्यत्र ‘दामहायनान्ताच्च’ इत्यस्याप्रवृत्त्या पूर्वोक्तेषु डाण्डीब्निषेधेषु प्राप्तेषु वहुराज्ञीवद्रूपत्रयं भवत्यतो व्याचष्टे—डाग्निषेधावपीति

Bālamanoramā

ऊधसोऽनङ् - तत्र विशेषमाह — ऊधसोऽनङ् । बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो॑रित्यतो बहुवीहावित्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते, 'ऊधसः' इत्यनेन विशेष्यते, तदन्तविधिः । तदाह — ऊधोऽन्तस्येति । समासान्तप्रकरणस्थत्वेऽपि ङित्त्वादस्यादेशत्वं बोध्यम् । इत्यनङि कृते इति । अनङि ङकार इत्, अकार उच्चारणार्थः,ङिच्चे॑त्यन्त्यस्य सकारस्य अन्, पररूपम्, कुण्जोधन् इति स्थिते सतीत्यर्थः । डाब्डीब्निषेधेष्विति ।डाबुभाभ्या॑मिति वैकल्पिके डापि, 'अन उपधालोपिनः' इति वैकल्पिके ङीपि, तदुभयाऽभावे 'ऋन्नेभ्यः' इति प्राप्तस्य ङीपःअनो बहुव्रीहे॑रिति निषेधे च प्राप्ते इत्यर्थः ।

ūdhaso'naṅ — [Bhaṭṭoji] states a special provision here. From "bahuvrīhau sakthy-akṣṇoḥ [svāṅgāt ṣac]" (5.4.113) the "bahuvrīhau" carried forward (anuvṛtti) is turned into a genitive (ṣaṣṭhī, "of a bahuvrīhi"), is qualified by "ūdhasaḥ," with application to that which ends [in ūdhas] (tadanta-vidhi). Accordingly he says "of [a bahuvrīhi] ending in ūdhas." Although [this] stands in the samāsānta (compound-final) section, because it is ṅit (has ṅ as anubandha) it is to be understood as a substitute (ādeśa) [not as an added affix].

On "thus, when anaṅ has been effected": in "anaṅ," the ṅa is an it (anubandha) and the [first] a is for pronunciation (uccāraṇārtha); by "ṅic ca" (1.1.53) the "an" replaces the final s [of ūdhas]; then para-rūpa [single substitute]; the meaning is: when the form "kuṇḍodhan" stands ready [kuṇḍa + ūdhas → kuṇḍodhas → (final s → an) kuṇḍodha-an → (para-rūpa) kuṇḍodhan]. On "ḍāp, ṅīp, and the prohibition": the meaning is that [there severally become applicable] the optional ḍāp by "ḍābubhābhyām [anyatarasyām]" (4.1.13), the optional ṅīp by "ana upadhālopinaḥ" (4.1.28), and — in the absence of both — the prohibition, by "ano bahuvrīheḥ" (4.1.12), of the ṅīp that would [otherwise] be obtained by "ṛnnebhyaḥ [ṅīp]" (4.1.5). [The following sūtra resolves which prevails.]

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 131 १ निषेधावपीति—अपिना ‘अन उपधा—’ इति क्वीप् बोध्यः । अन्यहणेऽनर्थकस्यापि अह्णादिति भावः । २ उत्तरार्थ-मिति—बहवो वृषलपतयो यस्या इति कर्मधारयोत्तरपदबहुत्रीहौ वारणाय इहार्थमपि इति केचित् । ३ न पत्युरिति—सूत्रे सपू-वंस्येत्यनेन पत्यन्तस्य गृह्यमाणत्वात् । स्पष्टं चेदमनुपसर्जनादित्यस्य गृह्यमाणविशेषणत्वमिति ‘अनुपसर्जनात्’ इति सूत्रे शब्देन्दुशेखरे ।

translator notes

textual The source's 'kuṇjodhan' is a digitization error for kuṇḍodhan (the anaṅ-form of the bahuvrīhi kuṇḍa + ūdhas), the standing example in this section; the evident reading is followed.

SK 484 · A 4.1.25V

बहुव्रीहेरूधसो ङीष् ॥ ४८४ ॥

bahuvrīherūdhaso ṅīṣ

bahuvrīher ūdhaso ṅīṣ — After a bahuvrīhi ending in ūdhas, ṅīṣ is added in the feminine.

Rule. After a bahuvrīhi ending in ūdhas (now ūdhan), ṅīṣ is added in the feminine. ṅīṣ is heard as ī; ṅ and ṣ are markers.

Example.

kuṇḍodhan + ṅīṣ → the a of an dropped → kuṇḍodhn + ī → kuṇḍodhnī.

Applies when / blocked by. Only in the feminine: the neuter kuṇḍodho dhainukam "a pot-uddered herd of cows" keeps ūdhas, and there the anaṅ of SK 483 does not apply either — a vārttika reads "in the feminine" into that rule too.

Siddhānta-kaumudī

ऊधोन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष् स्यात् स्त्रियाम् । कुण्डोध्नी । स्त्रियां किम् ? कुण्डोधो धैनुकम् । इहानङपि न । तद्विधौ ।

After a bahuvrīhi ending in ūdhas, ṅīṣ is added in the feminine. Thus kuṇḍodhnī. Why "in the feminine"? [To exclude:] kuṇḍodho dhainukam ["a pot-uddered herd of cows," neuter]. Here [in the neuter] the anaṅ substitute too does not apply — in its own rule [the word "in the feminine" is to be read].

vārttika

स्त्रियाम्

(vārttika) "in the feminine (striyām)"

(वार्तिकम्) ॥ इत्युपसङ्ख्यानात् ॥

(vārttika.) — because of this supplementary statement [i.e. because the rule "ūdhaso'naṅ" is supplemented with "in the feminine"].

Bālamanoramā

बहुव्रीहेरूधसो ङीष् - बहुव्रीहेः । 'ऊधस' इति बहुव्रीहेर्विशेषणम्, तदन्तविधिः, स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह — ऊधोऽन्तादिति । कुण्डोध्नीति । अनङि कृते ङीषि 'अल्लोपोऽनः' इति भावः ।ऊधस्तु क्लीबमापीन॑मित्यमरः । ङीष्विधेस्तु स्वरे विशेषः फलम् । स्त्रियां किमिति । ङीष्विधौ स्त्रियामित्यनुवृत्तिः किमर्थेति प्रश्नः । कुण्डोधो धैनुकमिति । कुण्डमिव ऊधोयस्येति विग्रहः । नपुंसकत्वस्फोरणायधैनुक॑मिति विशेष्यम् । धेनूनां समूह इत्यर्थः ।अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् । 'इसुसुक्तान्तात्कः'आदिवृद्धिः, क्लीबत्वं लोकात् । अत्र स्त्रीत्वाऽभावान्न ङीषित्यर्थः । ननु मास्तु ङीष्, अनङ् तु कुतो न स्यात्, समासान्तप्रकरणस्थे ऊधसोऽनङ्विधौस्त्रिया॑मित्यभावादित्यत आह — तद्विधाविति । ऊधसोऽनङ्विधौस्त्रिया॑मित्युपसङ्ख्यानादित्यर्थः । बहुव्रीहेः किम् । ऊधः प्राप्तेति विग्रहेप्राप्तापन्ने च द्वितीयये॑ति समासेप्राप्तोधाः॑ ।

bahuvrīher ūdhaso ṅīṣ — "ūdhas" qualifies "bahuvrīhi," and tadanta-vidhi applies [so: a bahuvrīhi ending in ūdhas]; "in the feminine" is governing. This Bhaṭṭoji states with the words "after [a bahuvrīhi] ending in ūdhas."

kuṇḍodhnī — When the anaṅ substitute has been made and ṅīṣ added, [the a is elided] by "allopo'naḥ" [yielding kuṇḍodhnī]. (Amara: "ūdhas is neuter, [in the sense] āpīna, a swollen udder.") The fruit of prescribing ṅīṣ [rather than ṅīp], however, lies [only] in the accent.

Why "in the feminine"? — The question is: for what purpose is "in the feminine (striyām)" carried forward (anuvṛtti) into the ṅīṣ rule?

kuṇḍodho dhainukam — The analysis is "that whose udder is like a pot (kuṇḍam iva ūdho yasya)." To bring out the neuter gender, "dhainukam" is supplied as the qualificand, meaning "a herd of cows"; [it is derived] by "acittahastidhenoṣ ṭhak," with initial vṛddhi (ādi-vṛddhi), its neuter gender resting on usage. Here, since there is no femininity, ṅīṣ does not apply.

Objection: Granted that ṅīṣ does not apply; but why should the anaṅ substitute not apply [in the neuter form kuṇḍodhas], seeing that in the rule "ūdhaso'naṅ," which is located in the section on samāsānta affixes, the word "in the feminine" is absent? To this he answers: in its rule — meaning: because of the supplementary statement "in the feminine" in the rule "ūdhaso'naṅ" [the anaṅ substitute too is confined to the feminine].

Why "bahuvrīhi"? — In the analysis "ūdhaḥ prāptā" ("she who has attained an udder"), by the compounding rule "prāptāpanne ca dvitīyayā," the form is "prāptodhāḥ" [a tatpuruṣa, not a bahuvrīhi, and so takes no ṅīṣ].

translator notes

textual In the derivation of dhainukam the digital source reads '...acittahastidhenoṣ ṭhak | isusuktāntāt kaḥ ādivṛddhiḥ, klībatvaṃ lokāt'. The phrase 'isusuktāntāt kaḥ' does not fit the ṭhak-derivation of dhainukam and appears to be an intrusion or transcription slip; the translation follows the evident sense (ṭhak by acittahastidhenoṣ ṭhak, with initial vṛddhi, neuter by usage) and does not emend the source.

SK 485 · A 4.1.26V

संख्याव्ययादेर्ङीप् ॥ ४८५ ॥

saṃkhyāvyayāderṅīp

saṃkhyāvyayāderṅīp (A 4.1.26): After [a bahuvrīhi ending in ūdhas] whose first member is a number (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya), ṅīp [is added].

Rule. If the ūdhas-bahuvrīhi begins with a number or an indeclinable, the affix is ṅīp — an exception to the ṅīṣ of SK 484.

Example.

dvi + ūdhan → dvyūdhnī "two-uddered".

ati + ūdhan → atyūdhnī.

Applies when / blocked by. Only a bahuvrīhi: atyūdhāḥ "she who has surpassed the udder" is a different compound and takes nothing.

Siddhānta-kaumudī

ङीषोऽपवादः । द्व्यूध्नी । अत्यूध्नी । बहुव्रीहेरित्येव । ऊधोऽतिक्रान्ता अत्यूधाः ॥

[This is] the exception (apavāda) to ṅīṣ. → dvyūdhnī; atyūdhnī. Only when [the compound is] a bahuvrīhi [does it apply]. → "she who has surpassed the udder" is atyūdhāḥ [not a bahuvrīhi, hence no ṅīp].

Bālamanoramā

संख्याऽव्ययादेर्ङीप् - सङ्ख्याव्ययादेर्ङीप् । सङ्ख्याव्ययादेरूधोऽन्तात्स्त्रियां ङीप् स्यादित्यर्थः । ङीषोऽपवाद इति ।बहुव्रीहेरूधसो ङी॑षित्यस्यापवाद इत्यर्थः । स्वरे विशेषः । सङ्ख्यादेरुदाहरति — द्व्यूध्नीति । द्वे ऊधसी यस्या इति विग्रहः । बहुव्रीहेरित्येवेति ।बहुव्रीहे॑रित्यनुवर्तते एवेत्यर्थः । ऊधोऽतिक्रान्तेति ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया॑ इति समासस्य अबहुव्रीहित्वान्न ङीप् । अत एव नानङ्, नापि ङीष् ।

saṃkhyāvyayāderṅīp — The meaning is: after [a bahuvrīhi] ending in ūdhas and having a number (saṃkhyā) or an indeclinable (avyaya) as its first member, ṅīp is added in the feminine. On "the exception to ṅīṣ": it is the exception (apavāda) to bahuvrīher ūdhaso ṅīṣ (A 4.1.25). The difference [between ṅīp and ṅīṣ] is [only] in accent (svara). He illustrates the case of a number-initial [compound] with dvyūdhnī — analyzed as "she who has two udders."

On "only when a bahuvrīhi": "of a bahuvrīhi" (bahuvrīheḥ) [from the earlier sūtra] does carry forward (anuvṛtti). On "she who has surpassed the udder": because the compound formed by atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā (the vārttika by which ati- and the like compound with an accusative in the sense of "surpassing") is not a bahuvrīhi, ṅīp does not apply. For this very reason there is neither the anaṅ substitution nor ṅīṣ [and the form remains atyūdhāḥ].

SK 486 · A 4.1.27V

दामहायनान्ताच्च ॥ ४८६ ॥

dāmahāyanāntācca

dāmahāyanāntāc ca — And after a [numeral-initial bahuvrīhi] ending in dāman or hāyana, ṅīp [is added in the feminine].

Rule. After a number-initial bahuvrīhi ending in dāman "rope" or hāyana "year", ṅīp is added. For dāman this overrides the ḍāp and the prohibition; for hāyana it overrides ṭāp.

Example.

dvi + dāman → dvidāmnī.

dvi + hāyana → dvihāyanī bālā "a two-year-old girl".

Applies when / blocked by. The word "indeclinable" does not carry into this rule, so uddāmā vaḍavā "a mare that has slipped its tether" also has the ḍāp and the prohibition as alternatives. Two vārttikas: after tri and catur the n of hāyana becomes ṇ; and both the ṅīp and that ṇ hold only when hāyana means age. So trihāyaṇī, caturhāyaṇī of a girl, but trihāyanā, caturhāyanā śālā of a hall.

Siddhānta-kaumudī

सङ्ख्यादेर्बहुव्रीहेर्दामान्ताद्धायनान्ताच्च ङीप् स्यात् । दामान्ते डाप्प्रतिषेधयोः प्राप्तयोर्हायनान्ते टापि प्राप्ते वचनम् । द्विदाम्नी । अव्ययग्रहणाऽननुवृत्तेरुद्दामा वडवेत्यत्र डाब्निषेधावपि पक्षे स्तः । द्विहायनी बाला ॥

After a numeral-initial (saṅkhyādi) bahuvrīhi ending in dāman or hāyana, ṅīp is added. In the dāman-ending case — where ḍāp and the prohibition [of ṅīp] would both apply — and in the hāyana-ending case — where ṭāp would apply — this statement [prescribes ṅīp to override them]. Thus dvidāmnī. Since the mention of "indeclinable (avyaya)" [from the earlier rule] does not carry forward, in uddāmā vaḍavā ("a mare that has slipped its tether") the ḍāp and the prohibition are also present as an alternative [alongside ṅīp]. dvihāyanī bālā ("a two-year-old girl").

vārttika

त्रिचतुर्भ्यां हायनस्य णत्वं वाच्यम्

(vārttika) The retroflexion (ṇatva) of [the n of] hāyana after tri and catur is to be stated.

(वार्तिकम्) ।

(vārttika.)

vārttika

वयोवाचकस्यैव हायनस्य ङीप् णत्वं चेष्यते

(vārttika) The ṅīp and the retroflexion (ṇatva) of hāyana are desired only when [hāyana] denotes age (vayas).

(वार्तिकम्) ॥ त्रिहायणी । चतुर्हायणी । वयसोऽन्यत्र । त्रिहायना चतुर्हायना शाला ॥

(vārttika.) trihāyaṇī, caturhāyaṇī. Where age is not [meant], however: trihāyanā, caturhāyanā śālā ("a three-/four-year-old hall" — with ṭāp, without ṅīp or ṇatva).

Bālamanoramā

दामहायनान्ताच्च - दामहायनान्ताच्च । 'सङ्ख्यादेः'ङी॑विति चानुवर्तते । तदाह — सङ्ख्यादेरिति । अव्ययग्रहणं तु नानुवर्तते, अस्वरितत्वादिति भावः । बहुव्रीहिविशेषणत्वादेव सिद्धेऽन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । दामान्ते इति द्विदामन्शब्दे दामान्तेडाबुभाभ्या॑मिति डापि 'अन उपधालोपिनः' इति ङीपि,अनो बहुव्रीहे॑रिति ङीप्प्रतिषेधे च-प्राप्ते, द्विहायनीत्यत्रापि हायनान्तेऽदन्तत्वाट्टापि प्राप्तेदामहायनान्ताच्चे॑ति वचनमित्यर्थः । द्विदाम्नीति । द्वे दामनी यस्या इति विग्रहः । ङीपि 'अल्लोपोऽनः' इति भावः । नन्वव्ययग्रहणानुवृत्तौ किं बाधकमित्यत आह्म अव्ययग्रहणेति । उद्दामेति । उद्दामेति । उत्क्रान्तं दाम यस्या इति विग्रहः । डाब्विषेधावपीति । अपिनाअन उपधे॑ति ङीप् गृह्रते, अन्ग्रहणे अनर्थकस्यापि ग्रहणात् । अथ हायनान्तस्य उदाहरति — द्विहायनी बालेति । द्वौ हायनौ यस्या इति विग्रहः ।अथ त्रिहायणीत्यत्र भिन्नपदत्वाण्णत्वाऽप्राप्तावाह — त्रिचतुभ्र्यामिति । नन्वेवमपिद्विहायना शाले॑त्यत्रापि ङीप् स्यात्,त्रिहायना शाले॑त्यत्र तु ङीप् णत्वं च स्यातामित्यत आह — वयोवाचकस्येति । इष्यते इति ।भाष्यकृते॑ति शेषः ।

dāmahāyanāntāc ca — "having a numeral at the beginning (saṅkhyādeḥ)" and "ṅī" are carried forward (anuvṛtti). This Bhaṭṭoji states with "of a numeral-initial [bahuvrīhi]." The mention of "indeclinable (avyaya)," however, does not carry forward, since it is not svarita-marked [for anuvṛtti]. Although the restriction is already established by [dāman/hāyana] qualifying "bahuvrīhi," the word "ending in (anta)" is used for the sake of clarity.

dāmānte — In the word dvidāman: in the dāman-ending case, ḍāp is applicable by "ḍābubhābhyām," ṅīp by "ana upadhālopinaḥ," and the prohibition of ṅīp by "ano bahuvrīheḥ"; and in "dvihāyanī" too, since hāyana is a-ending, ṭāp is applicable — [and] therefore the statement "dāmahāyanāntāc ca" [is made, prescribing ṅīp to override all of these]. This is the meaning.

dvidāmnī — analysis: "she who has two tethers (dve dāmanī yasyāḥ)." With ṅīp, by "allopo'naḥ" [the a of dāman is elided, giving dvidāmnī].

Objection: If the mention of "indeclinable (avyaya)" were carried forward, what would block [its effect]? To this he answers with "the mention of avyaya [does not continue]."

uddāmā — analysis: "she whose tether has slipped away (utkrāntaṃ dāma yasyāḥ)." the ḍāp and the prohibition also — by the word "also (api)," ṅīp too, by "ana upadhā[lopinaḥ]," is included, since in the mention of "an" even a meaningless "an" is comprehended. [So for uddāman, optionally ḍāp, the ṅīp-prohibition, and ṅīp all obtain.]

Then he illustrates the hāyana-ending case: dvihāyanī bālā — analysis: "she who has two years (dvau hāyanau yasyāḥ)."

Then, since in "trihāyaṇī" the retroflexion (ṇatva) would not otherwise apply — [the number and hāyana] being separate words (bhinnapada) — he states: [after] tri and catur [the vārttika prescribing ṇatva].

Objection: Even so, in "dvihāyanā śālā" ṅīp would [wrongly] apply, and in "trihāyanā śālā" both ṅīp and ṇatva would apply [though a hall has no "age"]. To this he answers: only of [hāyana] denoting age [the vārttika]. is desired — "by the author of the Bhāṣya" is to be supplied.

SK 487 · A 4.1.29V

नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ ४८७ ॥

nityaṃ saṃjñāchandasoḥ

nityaṃ saṃjñāchandasoḥ — [The ṅīP prescribed by the preceding rule applies] obligatorily (nityam) when [the word is] a proper name (saṃjñā) or [occurs] in the Veda (chandas). [From the preceding sūtra ana upadhālopino 'nyatarasyām, 'ana upadhālopinaḥ' (from a bahuvrīhi ending in -an that elides its penult) is carried forward by anuvṛtti; here 'anyatarasyām' (optionally) is replaced by 'nityam' in the two named domains.]

Rule. The ṅīp of SK 462 (after an an-bahuvrīhi that loses its penult) is obligatory when the word is a proper name (saṃjñā) or occurs in the Veda (chandas).

Example.

surājan "having good kings" as a city's name → surājñī nāma nagarī — only this form.

In the Veda: śatamūrdhan → śatamūrdhnī "hundred-headed".

Applies when / blocked by. Elsewhere only the option of SK 462 holds.

Siddhānta-kaumudī

अन्नन्ताद्बहुव्रीहेरुपधालोपिनो ङीप् । सुराज्ञी नाम नगरी । अन्यत्र पूर्वेण विकल्प एव । वेदे तु शतमूर्ध्नी ॥

From a bahuvrīhi ending in -an (an-anta) that is penult-eliding (upadhā-lopin), ṅīP [is added] — [obligatorily, in a proper name and in the Veda]. [Example of the saṃjñā case:] surājñī nāma nagarī — "a city named Surājñī" (from surājan, "having good kings," with elision of the penult -a- of rājan → surājñ- + ī). Elsewhere (i.e., outside a proper name or the Veda) there is only the option (vikalpa) by the preceding [rule]. But in the Veda: śatamūrdhnī ("having a hundred heads," from śatamūrdhan, penult -a- of mūrdhan elided → śatamūrdhn- + ī).

Tattvabodhinī

NSP p. 131

—नित्यं संज्ञाछन्दसोः । ‘अन उपधालोपिनः—’ इति विकल्पस्यापवादः । आरम्भसामर्थ्यात्सिद्धेऽपि नित्यत्वे नित्यप्रहणमुत्तरत्र विकल्पाननुवृत्तिसूचनाय कृतमित्याहुः ॥—शतमूर्ध्वाति । इह पञ्चदाम्रीति क्वचित् पाठः, स चायुक्तः ‘दामहायनान्ताच्च’ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् ॥—केवल—। छन्दसि‘मामकी तनू’ । ‘मित्रावरुणयोर्भागधेयी’ । ‘तन्वः सन्तु पापीः’ । ‘उतापरीभ्यः’ । ‘समानीव आकूतिः’ । आर्यकृती । सुमङ्गली । ‘सुमङ्गलीरियं वधूः’ इत्यत्र तु ‘छन्दसीवनिपौ—’ इति मत्वेये ईप्रत्ययो बोध्यः । ‘शिवा रुद्रस्य मेषजी’ ॥—अन्यत्र केवलेत्यादीति । मामकनरकयोरुपसंख्यानादित्वम् । मामिका । भागशब्दात्पुंलिङ्गात्स्वार्थे धेयप्रत्ययः । ‘स्वार्थिकाः क्वचित् प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते’ इति बीत्वम् । भागधेयी । अभेदोपचारात्तद्वति वर्तमानः पापशब्दो विशेष्यनिघ्नः । पापा । अपरा । समाना । आर्येण कृतेति प्राक् सुबुत्पत्तेः कृदन्तेन समासः । टाप् । आर्यकृता । भिषज इयमित्यणि आदिवृद्धेरपवादोऽस्मादेव निपातनादेकारः । संज्ञाछन्दसोरिति नियमादन्यत्र मेषजा ॥—प्रत्युदाहरणं त्विति । अन्तर्वती पतिवर्तीति प्राचोक्तं प्रत्युदाहरणमयुक्तमिति भावः । आद्ये अस्तिसामानाधिकरण्याभावान्मतुपोऽसंभवात्, द्वितीये तु वत्त्वासंभवादिति भावः

SK 488 · A 4.1.30V

केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृत-सुमङ्गलभेषजाच्च ॥ ४८८ ॥

kevalamāmakabhāgadheyapāpāparasamānāryakṛta-sumaṅgalabheṣajācca

kevalamāmakabhāgadheyapāpāparasamānāryakṛtasumaṅgalabheṣajācca — 4.1.30 — And after kevala, māmaka, bhāgadheya, pāpa, apara, samāna, āryakṛta, sumaṅgala, bheṣaja, [ṅīp is invariably added in the sense of a name (saṃjñā) and in the Veda (chandas), 'nityaṃ saṃjñāchandasoḥ' being carried forward].

Rule. After the nine words kevala, māmaka, bhāgadheya, pāpa, apara, samāna, āryakṛta, sumaṅgala, bheṣaja, ṅīp is obligatory in a proper name and in the Veda.

Example.

Vedic: athota indraḥ kevalīr viśaḥ.

māmakī, bhāgadheyī, pāpī, aparī, samānī, āryakṛtī, sumaṅgalī, bheṣajī.

Applies when / blocked by. Elsewhere kevalā and so on. māmaka is listed only to restrict: it ends in aṇ and would take ṅīp by SK 470 anyway, so naming it here confines that ṅīp to names and the Veda; in ordinary speech the word is māmikā (with the i of SK 463).

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो नवभ्यो नित्यं ङीप् स्यात्सञ्ज्ञाछन्दसोः । अथोत इन्द्रः केवलीर्विशः । मामकी । भागधेयी । पापी । अपरी । समानी । आर्यकृती । सुमङ्गली । भेषजी । अन्यत्र केवला इत्यादि । मामकग्रहणं नियमार्थम् । अण्णन्तत्वादेव सिद्धेः । तेन लोकेऽसंज्ञायां मामिका ॥

From these nine, ṅīp is invariably (nityam) added, in [the sense of] a name (saṃjñā) and in the Veda (chandas). [Vedic example:] "athota indraḥ kevalīr viśaḥ." [Feminine forms:] māmakī, bhāgadheyī, pāpī, aparī, samānī, āryakṛtī, sumaṅgalī, bheṣajī. Elsewhere [i.e., not a name and not Vedic], kevalā, etc. — The mention of māmaka is for restriction (niyama-artham), since [ṅīp] is already established by [māmaka's] ending in aṇ [via ṭiḍḍhāṇañ...]. Thereby, in ordinary usage (loka), when not a name, [the form is] māmikā.

Bālamanoramā

केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृत- सुमङ्गलभेषजाच्च - केवलमामक । नित्यं संज्ञाच्छन्दसोः॑ इति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । एवंचअन उपधालोपिनोऽन्यतरस्या॑मित्यन्यतरस्यांग्रहणं निवृत्तम् ।सङ्ख्याव्ययादेर्ङी॑बित्यतो ङीबित्यनुवर्तते । तदाह-एभ्य इति । केवल, मामक, भागधेय, पाप, अपर, समान, आर्यकृत, सुमङ्गल, भेषज-इत्येतेभ्यो नवब्य इत्यर्थः । छन्दस्युदाहरति — अथोत इन्द्रः केवलीरिति । मामकी तनू इति । मदीयायामित्यर्थः ।युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् चे॑त्यणि 'तवकममकावेकवचने' इति प्रकृतेर्ममकादेशः, ङीप्,सुपां सुलुगि॑ति सप्तम्या लुक् ।मित्रावरुणोर्भागधेयी स्थ॑ । 'भागरूपनामभ्योधेयः' इति स्वार्थिको धेयप्रत्ययः । भागशब्दस्य पुंलिङ्गत्वेऽपिस्वार्थिकाः प्रकृतेः क्वचिल्लिङ्गवचनान्यतदिवन्र्तते॑ इति स्त्रीत्वं, ङीप् ।तन्वः सन्तु पापीः॑ । पापमस्यास्तीत्यर्थे अर्श आद्यजन्तात्स्त्रीत्वे ङीप् ।उत वापरीभ्यो मघवा विजिग्ये॑ । अपरशब्दः पवर्गमध्यः । 'समानीव आकूतिः ।' आर्यकृतीति क्वचिद्वेदेऽन्वेषणीयम् । एवं सुमङ्गलीति च । 'सुमङ्गलीरियं वधूः' इत्यत्र 'छन्दसीवनिपौ च' इति मत्वर्थे ईप्रत्ययः ।शिवा रुद्रस्य भेषजा.॑ भेषजशब्दो रोगनिवर्तके औषधे प्रसिद्धः । अत एव सूत्र#आत्स्त्रीत्वमपि । यद्वा भिषज इयमित्यर्थेऽणि इकारस्य एकारोऽत एव निपातनात् । संज्ञायामप्येवमेव सर्वत्र ङीबुदाहार्यः ष संज्ञाच्छन्दोभ्यामन्यत्र सु केवला मामिका इत्यादि । नन्वणन्तत्वादेवटिड्ढाणञि॑ति ङीपि सिद्धे मामकग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — मामकग्रहणमिति । लोकेऽसंज्ञायां च ङीब्निवृत्त्यर्थमिति भावः । एवं भेषजशब्दस्य अणन्तत्वेऽपि ज्ञेयम् । एतदर्थमेव वैदिकप्रक्रियायामिदं नोपन्यस्तम् ।

kevalamāmaka...bheṣajācca — The previous sūtra "nityaṃ saṃjñāchandasoḥ" [A 4.1.29] is carried forward (anuvṛtti). And so, the mention of "anyatarasyām" (optionally) in "ana upadhālopino 'nyatarasyām" [A 4.1.28] is discontinued (nivṛtta). From "saṅkhyāvyayāder ṅīp" [A 4.1.26] the word "ṅīp" is carried forward. He states this with "ebhyaḥ" (from these): from these nine — kevala, māmaka, bhāgadheya, pāpa, apara, samāna, āryakṛta, sumaṅgala, bheṣaja. He gives a Vedic example: "athota indraḥ kevalīḥ." "māmakī tanū" (my body) — meaning "in mine" (madīyāyām). By "yuṣmadasmador anyatarasyāṃ khañ ca" [A 4.3.1], when aṇ [is added], by "tavakamamakāv ekavacane" [A 4.3.3] the base [asmad] is substituted by mamaka; then ṅīp; then by "supāṃ suluk..." [A 7.1.39] there is luk of the seventh (locative) case-ending [giving the Vedic form]. "mitrāvaruṇor bhāgadheyī stha" (you two are the portion of Mitra and Varuṇa). By "bhāgarūpanāmabhyo dheyaḥ" [a vārttika], the self-referential (svārthika) suffix dheya [is added to bhāga, giving bhāgadheya]. Although the word bhāga is masculine, by "svārthikāḥ prakṛteḥ kvacil liṅgavacanāny ativartante" (self-referential suffixes sometimes override the gender and number of the base) [it becomes] feminine, and takes ṅīp. "tanvaḥ santu pāpīḥ" (let the bodies be pāpī). In the sense "she has evil" (pāpam asyāḥ asti), from [the stem] ending in ac by "arśaādi..." [A 5.2.127], in the feminine, ṅīp. "uta vāparībhyo maghavā vijigye." The word apara has a p-class letter (pavarga) in the middle [i.e., p, not ph]. "samānī va ākūtiḥ" (may your intention be common). "āryakṛtī" — [its Vedic attestation] is to be sought somewhere in the Veda. Likewise "sumaṅgalī": in "sumaṅgalīr iyaṃ vadhūḥ" (this bride is very auspicious), by "chandasīvanipau ca" (a vārttika on keśādvo'nyatarasyām, A 5.2.109) the suffix ī [is added] in the sense of matup (possession). "śivā rudrasya bheṣajā" (auspicious is Rudra's remedy). The word bheṣaja is well known [in the sense of] a medicine (auṣadha) that removes disease; precisely for that reason its feminine gender too [is derived] from [the mention in] the sūtra. Or else, in the sense "this is of the physician (bhiṣaj)," when aṇ [is added], the i-kāra [of bhiṣaj] becomes e-kāra by irregular specification (nipātana) [giving bheṣaja], precisely from this [very mention]. In [the sense of] a name (saṃjñā) too, ṅīp is to be exemplified in the same way throughout. Other than in [the senses of] name and Veda (saṃjñā-chandobhyām anyatra), [the ordinary forms are] kevalā, māmikā, etc. Objection: since [ṅīp] is already established for [māmaka] by "ṭiḍḍhāṇañ..." [A 4.1.15] because it ends in aṇ, the mention of māmaka is pointless. To this he says "māmakagrahaṇam...": [the mention of māmaka] is for the purpose of excluding ṅīp in ordinary usage when not a name [so that there māmikā results with ṭāp]. That is the sense. The same should be understood for the word bheṣaja too, even though it ends in aṇ. Precisely for this reason [these forms] are not presented in the Vaidika-prakriyā [section].

translator notes

textual Two stray syllables (… udāhāryaḥ ṣa saṃjñā… su kevalā…) precede the clause "saṃjñāchandobhyām anyatra kevalā māmikā"; they appear to be digitization noise (isolated ṣa / su) and are omitted, the intelligible clause being rendered as it stands.

SK 489 · A 4.1.32V

अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक् ॥ ४८९ ॥

antarvatpativatornuk

antarvatpativatornuk — 4.1.32 — For antarvat and pativat, the augment nuk [is added] (in the feminine, before ṅīp).

Rule. For antarvat and pativat, in the feminine, the augment nuk (heard as n) is inserted; ṅīp then follows by ṛnnebhyo ṅīp (SK 306), because the stem now ends in n.

Example.

antarvat + nuk → antarvatn → + ṅīp → antarvatnī "pregnant".

pativat + nuk + ṅīp → pativatnī "whose husband is living".

Applies when / blocked by. Both bases are irregular ready-made forms (nipātana): in antarvatnī the affix matup would not normally be available, since antar "within" marks a place and is not co-referent with the subject; in pativatnī the v for the m of matup is likewise irregular. The ordinary forms stand outside the rule: antar asty asyāṃ śālāyāṃ ghaṭaḥ "in this hall there is a pot" (no antarvat at all); patimatī pṛthivī "the earth that has a lord" (no nuk).

Siddhānta-kaumudī

एतयोः स्त्रियां नुक् स्यात् ॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् SK 306 गर्भिण्यां जीवद्भर्तृकायां च प्रकृतिभागौ निपात्येते । तत्रान्तरस्त्यस्यां गर्भ इति विग्रहे अन्तःशब्दस्याधिकरणशक्तिप्रधानतयाऽस्ति सामानाधिकरण्याभावाद- प्राप्तो मतुप् निपात्यते । पतिवत्नीत्यत्र तु वत्वं निपात्यते । अन्तर्वत्नी । पतिवत्नी । प्रत्युदाहरणं तु । अन्तरस्त्यस्यां शालायां घटः । पतिमती पृथिवी ॥

For these two, in the feminine, the augment nuk is added. [Then] by "ṛnnebhyo ṅīp" (SK 306) [ṅīp follows]. The two base-portions (prakṛti-bhāgau) [antarvat and pativat] are irregularly formed (nipātyete) [respectively] in [the sense of] a pregnant woman (garbhiṇī) and a woman whose husband is living (jīvad-bhartṛkā). Of these, in the analysis "antar asty asyāṃ garbhaḥ" (in her there is a fetus), since the word antaḥ predominantly carries the force of a locus (adhikaraṇa-śakti-pradhāna) and hence lacks co-reference (sāmānādhikaraṇya) [with asti], matup — [being] unobtained (aprāpta) — is irregularly enjoined (nipātyate). But in "pativatnī," the va-substitution (vatva) [of matup's m] is irregularly enjoined. [Thus:] antarvatnī; pativatnī. The counterexamples are: "antar asty asyāṃ śālāyāṃ ghaṭaḥ" (in this hall there is a pot); "patimatī pṛthivī" (the earth possessing a lord) [where nuk does not apply].

Bālamanoramā

अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक् - अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक् । नुक्स्यादिति । कित्त्वसामर्थ्यादयमागमः, नतु प्रत्यय इति भावः । कित्त्वादन्तावयवः । अन्तर्वत्-न, पतिवत्-न इति स्थिते आह — ऋन्नेभ्यो ङीबिति । गर्भिण्यामिति । गर्भिण्यां जीवद्भर्तृकायां च स्त्रियामन्तर्वत्पतिवदिति प्रकृतिभागौ नुक्संनियोगेन निपात्येते इत्यर्थः । वार्तिकमेतत् । कतरस्मिन् किं निपात्यत इत्यत आह — तत्रेति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । अन्तरस्त्यस्यां गर्भ इति विग्रहेऽप्राप्तो मतुप् निपात्यत इत्यन्वयः । कथमप्राप्तिर्मतुप इत्यत आह — अन्तःशब्दस्येत्यादि, अभावादित्यन्तम् ।तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतु॑बिति सूत्रे अस्तिसमानाधिकरणात्कर्तृकारकप्रधानप्रथमान्तान्मतुप्प्रत्ययो विहितः । यथा गौरस्यास्तीति गोमानित्यादौ । प्रकृते प्रथमान्तः कर्तृकारकप्रधानो गर्भशब्द एवास्तिसमानाधिकरणो, नत्वन्तश्शब्दः, तस्याधिकरणकारकप्रधान तया अस्तिसामानाधिकरण्याऽसंभवात् । अतोऽत्राऽप्राप्तो मतुब्निपात्यत इत्यर्थः । ततश्चमादुपधायाश्च मतोर्वः॑ इति मकारस्य वत्वेऽन्तर्वदिति प्रकृतिभागः संपद्यत इति भावः । वत्वमिति पतिरस्या अस्तीति विग्रहेतदस्यास्त्यस्मिन्नि॑ति मतुपो मकारस्य मादुपधात्परत्वाऽभावेन 'मादुपधायाः' इति वत्वमप्राप्तं निपात्यत इत्यर्थः । प्रत्युदाहरणं त्विति । गर्भिण्यामेव मतुब्निपातनादन्तरस्त्यस्यां शालायां घट इति विग्रहवाक्यमेव, नतु मतुबित्यर्थः । पतिमती पृथिवीति । जीवद्भर्तृकायामेव वत्वनिपातनादिह वत्वाऽभाव इति भावः ।

antarvatpativatornuk — "nuk is added." Since [nuk] carries the marker k (kit), it is an augment (āgama), not a suffix (pratyaya). That is the sense. Because of its being kit, it is a final-part augment (anta-avayava) [attached at the end]. When "antarvat-n, pativat-n" stand [with nuk added], he says "ṛnnebhyo ṅīp." "garbhiṇyām" — meaning: in [the sense of] a pregnant woman and a woman with a living husband, the two base-portions "antarvat" and "pativat" are irregularly formed in conjunction with (saṃniyoga) nuk. This is a vārttika. To [the question] "in which [word] is what irregularly formed?" he says "tatra" (of these): among the two. The construction: in the analysis "antar asty asyāṃ garbhaḥ," the unobtained matup is irregularly formed. To [the question] "how is matup unobtained?" he says [the passage] beginning "antaḥśabdasya..." and ending "...abhāvāt": in the sūtra "tad asyāsty asminn iti matup" [A 5.2.94], the suffix matup is enjoined after a nominative-ending word (prathamānta) that is co-referential with asti and predominantly denotes the agent-kāraka (kartṛ-kāraka-pradhāna) — as in "gaur asyāsti" → "gomān" (he has a cow), etc. In the present case, the nominative-ending word predominantly denoting the agent-kāraka, namely garbha, is what is co-referential with asti, and not the word antaḥ, since the latter, predominantly denoting the locus-kāraka (adhikaraṇa-kāraka), cannot be co-referential with asti. Therefore, here the unobtained matup is irregularly enjoined. That is the meaning. And thereupon, by "mād-upadhāyāś ca mator vaḥ" [A 8.2.9], which turns the m of matup into va, the base-portion "antarvat" results. That is the sense. "vatvam" — meaning: in the analysis "patir asyāḥ asti" (she has a husband), by "tad asyāsti..." matup is added; but since matup's m is not preceded by [a stem having] m as its penult, the va-substitution by "mādupadhāyāḥ" is unobtained [and hence] irregularly enjoined [in pativatnī]. "The counterexample" — since matup is irregularly formed only [in the sense of] a pregnant woman, "antar asty asyāṃ śālāyāṃ ghaṭaḥ" remains merely an analytic sentence (vigraha-vākya) and does not [yield] matup. That is the meaning. "patimatī pṛthivī" — since the va-substitution is irregularly formed only [in the sense of] a woman with a living husband, here there is no vatva [hence patimatī]. That is the sense.

SK 490 · A 4.1.33V

पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ॥ ४९० ॥

patyurno yajñasaṃyoge

patyurno yajñasaṃyoge — 4.1.33: the n-substitution (n-ādeśa) of the word pati occurs, in the feminine, when there is connection with a sacrifice (yajña) [yielding -patnī].

Rule. For the word pati, n is the substitute (for its final) in the feminine when there is a connection with a sacrifice; ṅīp follows.

Example.

vasiṣṭhasya patnī "Vasiṣṭha's wife" — she who shares the fruit of the sacrifice he performs, since husband and wife have joint entitlement to it.

Siddhānta-kaumudī

पतिशब्दस्य नकारादेशः स्याद्यज्ञेन सम्बन्धे । वसिष्ठस्य पत्नी । तत्कर्तृकयज्ञस्य फलभोक्त्रीत्यर्थः । दम्पत्योः सहाधिकारात् ॥

The n-substitution (na-kāra-ādeśa) of the word pati occurs when there is connection (sambandha) with a sacrifice (yajña). vasiṣṭhasya patnī. The meaning is: [she is] the enjoyer of the fruit (phala-bhoktrī) of the sacrifice performed by him (tat-kartṛka) — because the married couple (dampatī) have joint entitlement (saha-adhikāra).

Bālamanoramā

पत्युर्नो यज्ञसंयोगे - पत्युर्नो । पत्युरिति षष्ठी । 'न' इत्यकार उच्चारणार्थः । स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह — पतिशब्दस्येति । यज्ञेनेति । यज्ञसंबन्धः=यज्ञेन सह स्वामितया संबन्धः । यज्ञफलभोक्तृत्वमिति यावत् । तदाह — तत्कर्तृकस्येति । वसिष्ठकर्तृकस्येत्यर्थः । ननु वसिष्ठकर्तृकयज्ञस्य वसिष्ठ एव फलभोक्तृत्युचितं, नतु तत्स्त्र्यपि, 'स्वर्गकामः' इत्यादिपुंलिङ्गशब्दैः पुंस एवाधिकारावगमादित्यत आह — दम्पत्योः सहाधिकारादिति । एतच्च प्रकृतसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अत एव पूर्वमीमांसायां षष्ठस्य प्रथमपादेलिङ्गविशेषणिर्देशात्पुंयुक्तमैतिशायनः॑ इत्यधिकरणेस्ववतोस्तु वचनादैककम्र्यं स्यात् इत्यधिकरणे च दम्पत्योः सहाधिकारः सिद्धान्तितः । प्रपञ्चितं चैतदस्माबिरध्वरमीमांसाकुतूहलवृत्तौ ।

patyurno — "patyuḥ" is a genitive (ṣaṣṭhī); the a in "na" is [merely] for pronunciation (uccāraṇārtha) [the substitute being n]; "striyām" is in force (adhikṛta). Accordingly he says "of the word pati…" On "with a sacrifice (yajñena)": connection with a sacrifice = connection with the sacrifice as its owner (svāmitayā), i.e., being the enjoyer of the sacrifice's fruit (yajña-phala-bhoktṛtva). Accordingly he says "of that performed by him (tat-kartṛka)," meaning "performed by Vasiṣṭha."

[Objection:] For a sacrifice performed by Vasiṣṭha, only Vasiṣṭha is properly the enjoyer of the fruit, not his wife too, since from masculine-gender words such as "svarga-kāmaḥ (one who desires heaven)" only the man's entitlement (adhikāra) is understood. In response he says "because of the joint entitlement of the couple (dampatyoḥ saha-adhikārāt)." And this is clear in the Mahābhāṣya on the present sūtra. For this very reason, in the Pūrva-mīmāṃsā — in the first pāda of the sixth [adhyāya], in the adhikaraṇa "liṅga-viśeṣa-nirdeśāt puṃyuktam aitiśāyanaḥ" and in the adhikaraṇa "sva-vatos tu vacanād aikakarmyaṃ syāt" — the joint entitlement of the couple is established as the settled conclusion (siddhānta). And this has been elaborated by us (asmābhiḥ) in the Adhvara-mīmāṃsā-kutūhala-vṛtti.

SK 491 · A 4.1.34V

विभाषा सपूर्वस्य ॥ ४९१ ॥

vibhāṣā sapūrvasya

vibhāṣā sapūrvasya — 4.1.34. Optionally (vibhāṣā), for a [prātipadika ending in pati] that has a preceding member (sapūrva), [na is substituted — carrying forward 'patyur na' from the previous rule], regardless of connection with sacrifice.

Rule. For a prātipadika ending in pati that has a preceding member, the n is optional, sacrifice or not.

Example.

gṛhasya patiḥ → gṛhapati "master of the house" → feminine gṛhapatnī or gṛhapatiḥ.

Bahuvrīhi: dṛḍhapatnī / dṛḍhapatiḥ; vṛṣalapatnī / vṛṣalapatiḥ.

Applies when / blocked by. "Non-subordinate" (SK 469) is carried through this rule for the sake of later ones; here it qualifies the whole pati-final stem, not pati alone, so a bahuvrīhi is included. Without a preceding member there is no n: gavāṃ patiḥ strī "a female lord of cows". How then is vṛṣalasya patnī, with the words apart, formed? Either as a figure of speech ("like a patnī"), or with the zero affix kvip in the agent sense; on the second view the dual and plural are patniyau, patniyaḥ.

Siddhānta-kaumudī

पतिशब्दान्तस्य सपूर्वस्य प्रातिपदिकस्य नो वा स्यात् । गृहस्य पतिः गृहपतिः । गृहपत्नी । अनुपसर्जनस्येतीहोत्तरार्थमनुवृत्तमपि न पत्युर्विशेषणं किन्तु तदन्तस्य । तेन बहुव्रीहावपि । दृढपत्नी । दृढपतिः । वृषलपत्नी । वृषलपतिः । अथ वृषलस्य पत्नीति व्यस्ते कथमिति चेत् । पत्नीव पत्नीत्युपचारात् । यद्वा । आचारक्विबन्तात्कर्तरि क्विप् । अस्मिंश्च पक्षे । पत्नियौ । पत्नियः । इतीयङ्विषये विशेषः । सपूर्वस्य किम् ? गवां पतिः स्त्री ॥

For a prātipadika ending in the word pati and having a preceding member (sapūrva), na is [substituted for pati] optionally (vā). gṛhasya patiḥ = gṛhapatiḥ; [feminine] gṛhapatnī. — Although "anupasarjanasya" is carried forward (anuvṛtti) here for the sake of a later rule, it is not a qualifier of pati [alone] but of that which ends in [pati] (tadanta). Therefore [na occurs] even in a bahuvrīhi: dṛḍhapatnī, dṛḍhapatiḥ; vṛṣalapatnī, vṛṣalapatiḥ.

Objection: But when [the expression is] analytically separate (vyasta) — "vṛṣalasya patnī" (the wife of a vṛṣala/śūdra) — how [is patnī formed, since there is neither a sapūrva compound nor connection with sacrifice]? Response: Because of a figurative usage (upacāra): [she is called] patnī as being *like* a patnī (patnī-iva). Or else: kvip [is added] in the agent sense (kartari) to [a base] ending in the kvip of comparison/conduct (ācāra-kvib-anta). And on this [latter] view there is a difference (viśeṣa) in the domain of iyaṄ: patniyau, patniyaḥ. — Why "sapūrva"? [To exclude:] gavāṃ patiḥ strī (a female lord of cows) [where pati has no preceding compound member, so na does not apply].

Tattvabodhinī

NSP p. 131

—विभाषा सपूर्वस्य । अप्राप्तविभाषेयम् । अयज्ञसंयोगलात् । पूर्वेण सहितः सपूर्वस्तस्य । यस्य समुदायस्य पूर्वावयवो विद्यते तस्येत्यर्थः । स च समुदायः, पतिशब्दस्तु न भवतीति पतिशब्देन तदन्तविधिरित्याह—पतिशब्दान्तस्येति । ननु पत्युरिति प्रातिपदिकविशेषणेन तदन्तलाभात्पत्यन्तस्येत्येवास्तु किमनेन सपूर्वग्रहणेन । अत्राहुः । केवलपतिशब्दस्यापि व्यपदेशिवद्भावेन पत्यन्तलादतिप्रसङ्गः स्यात् तद्वारणाय सपूर्वग्रहणमिति । अत्र पूर्वशब्दः पूर्वावयवपर इति ध्वनयन् प्रत्युदाहरति—गवां पतिः स्त्रीति । पातीति पतिरिति क्रियाशब्दस्य त्रिलिङ्गलादिह स्त्रीत्वम् । तथा च तैत्तिरीयैर्नपुंसकेऽपि प्रयुज्यते—‘अन्नं साम्राज्यानामधिपति तन्मावतु’ इति ॥—व्यस्ते कथमिति । प्राचा तु समस्तेऽप्युपचार इत्युक्तं तद्दृश्येवेति भावः

Bālamanoramā

विभाषा सपूर्वस्य - विभाषा सपूर्वस्य । 'पत्युर्न' इत्यनुवर्तते । प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तं षष्टआ विपरिणतं पत्युरित्यनेन विशेष्यते, तदन्तविधिः । सपूर्वस्येत्येतत्पतिशब्दान्तप्रातिपदिकेऽन्वेति । पूर्वावयवसहितस्येत्यर्थः । तदाह — पतिशब्दान्तस्येत्यादिना । यज्ञसंयोगाऽभावेऽपि अप्राप्तविभाषेयम् । गृहपतिः गृहपत्नीति । नत्वपक्षे 'ऋन्नेभ्य' इति ङीप् । अत्र गृहपतिशब्दः पतिशब्दान्तो गृहशब्दात्मकपूर्वावयवसहितश्चेति भावः । नचग्रहणवता प्रातिपदिकेने॑ति निषेधः शङ्क्यः,शूद्रा चामहत्पूर्वा॑ इति लिङ्गेन तस्य स्त्रियामित्यधिकारेऽप्रवृत्तेरुक्तत्वात् । ननु दृढः पतिर्यस्या इति बहुव्रीहौ दृढपतिः दृढपत्नीति नत्वविकल्प इष्यते, स तु न संभवति, अनुपसर्जना॑दित्यधिकारात्, पतिशब्दस्यात्रोपसर्जनत्वात् । नच अनुपसर्जनादिति नात्र संबध्यते इति वाच्यम्, उत्तरत्रानुवृत्तये इहापि तदनुवृत्तेरावश्यकत्वादित्यत आह — अनुपसर्जनस्येत्यादि । किं तु तदन्तस्येति । सपूर्वस्येति पत्यन्तस्य श्चुतत्वेन तद्विशेषणताया एव न्याय्यत्वात् । अवान्तरवाक्यार्थबोधोत्तरमेव अनुपसर्जनत्वविशेषणप्रवृत्त्या तत्काले सपूर्वस्य श्रुतत्वेन तेनैव संबन्धे जाते सति पश्चात्पतिशब्देऽपि पुनव्र्यापारे मानाऽभावादिति भावः । तेनेति । अनुपसर्जनत्वस्य पत्यन्तविशेषणत्वेनेत्यर्थः । यज्ञसंयोगग्रहणमनुवर्त्त्य प्राप्तविभाषो कुतो न स्यादित्यत आह — वृषलपत्नीति । पाति रक्षतीति पतिः, वृषलस्य पतिः स्त्री इति विग्रहः । अपशूद्राधिकरणे शूद्राणां यज्ञाधिकारनिराकरणादिह यज्ञसंयोगाऽभावादप्राप्तमेव नत्वं विभाष्यत इति भावः । आक्षिपति — अथेति । आक्षेपारम्भद्योतकोऽथशब्दः, प्रश्नद्योतको वा ।मह्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अत॑ इत्यमरः । व्यस्ते इति । विग्रहवाक्ये इत्यर्थः । ततश्च सपूर्वत्वाऽडभावान्न प्रकृतसूत्रेण नत्वविकल्पः । यज्ञसंयोगाऽभावाच्च न पूर्वसूत्रेण, अकतो वूषलस्य पत्नीत्यनुपपन्नमित्याक्षेपः । इति चेन्नेति । इत्याक्षिपसि चेन्नैतद्युक्तमित्यर्थः । पत्नीवेति । यज्ञसंयुक्तायां द्विजभार्यायां यः पत्नीशब्दो व्युत्पादितस्तस्यैव शूद्रस्त्रियामपि अयज्ञसंयुक्तायां पाणिग्रहणादिधर्मपुरस्कारेण गौण्या वृत्त्या प्रयोगः । यथा गङ्गायामिति स्त्रीलिङ्गस्य तीरे प्रयोगः । उक्तं च भाष्ये-॒तुषजकस्य पत्नीत्युपमानात्सिद्ध॑मिति । यद्वेति । प्रौढिवादमात्रमिदम्, स्त्रियामाचारक्विबन्तप्रकृतिकक्विबन्तशब्दां न सन्तीतिअनुपसर्जना॑दित्यत्रोक्तात्वेता । सपूर्वस्येति किमिति । प्रातिपदिकविशेषणतया पतिशब्दस्य तदन्तलाभे सति पतिशब्दान्तस्य सपूर्वत्वाऽव्यभिचारात्सपूर्वस्येति किमर्थमिति प्रस्नः । गवां पतिः स्त्रीति । स्वामिनी, रक्षित्री वेत्यर्थः । असमस्तत्वाद्गवामित्यस्य न पूर्वावयवत्वमिति भावः । यद्यपियत्र सङ्घाते पूर्वो भागः पदं तत्र चेत्प्रातिपदिकसंज्ञा भवति तर्हि समासस्यैवे॑ति नियमेन गवां पतिरिति समुदायस्य पत्यन्तत्वेऽपि प्रातिपदिकत्वाऽभावादेवात्र नत्वविकल्पो न भवति तथापि गवां पतिरित्यत्र पतिशब्दस्यैव व्यपदेशिवत्त्वेन तदन्ततया नत्वविकल्पप्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थं सपूर्वस्येति वचनमिति भावः । वस्तुतस्तुव्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेने॑ति निषेधादिह केवलपतिशब्दस्य पतिशब्दान्तत्वाऽभावादेव नत्वविकल्पनिवृत्तिसिद्धेः सपूर्वस्येति स्पष्टार्थमित्याहुः ।

vibhāṣā sapūrvasya — "patyur na" is carried forward (anuvartate). "prātipadikāt", carried forward and transformed into the genitive (ṣaṣṭhī), is qualified by "patyuḥ" (pati-ending); [this yields] the tadanta-vidhi. "sapūrvasya" construes with the prātipadika that ends in the word pati; it means "together with a preceding member (pūrva-avayava)." So [Bhaṭṭoji] states with "patiśabdāntasya…" etc. — This is an optionality that would not otherwise apply (aprāpta-vibhāṣā), [operative] even in the absence of connection with sacrifice (yajña-saṃyoga).

On "gṛhapatiḥ, gṛhapatnī": on the na-substitution alternative (natva-pakṣa), ṅīp applies by "ṛnnebhyaḥ" (ṛnnebhyo ṅīp) [the stem being the n-final patn- → gṛhapatnī]. Here the word gṛhapati ends in the word pati and is together with a preceding member consisting of the word gṛha — such is the idea. Nor should the prohibition "with a prātipadika that is [itself] explicitly mentioned (grahaṇavatā prātipadikena)" be feared here; for, as indicated (liṅga) by "śūdrā cāmahatpūrvā", that [prohibition] does not operate within the adhikāra "striyām", as already stated.

Objection: In the bahuvrīhi "dṛḍhaḥ patir yasyāḥ" (she whose husband is firm), the optional na (natva-vikalpa) is desired, [giving] dṛḍhapatiḥ / dṛḍhapatnī; but that is not possible, because of the adhikāra "anupasarjanāt", since the word pati is here a subordinate member (upasarjana). And it cannot be said that "anupasarjanāt" does not connect here, because its anuvṛtti is necessary here too for the sake of carrying it forward to later rules. Hence [Bhaṭṭoji] says "anupasarjanasya…". Response: "But [it qualifies] that which ends in [pati] (tadanta)" — because, "sapūrva" being what is [explicitly] heard (śruta) as ending in pati, it is only proper that [anupasarjana] qualify that [whole tadanta stem]. That is: only after the cognition of the meaning of the subordinate clause (avāntara-vākya-artha), by the operation of the qualifier "anupasarjana", at that time "sapūrva" being what is heard [as the tadanta], its connection is made with that very [tadanta stem]; and afterwards there is no ground (māna-abhāva) for [anupasarjana] operating again upon the word pati [alone] — such is the idea. "tena" means: because anupasarjana is a qualifier of the pati-ending [stem as a whole].

On "vṛṣalapatnī": [To the question, why not] carry forward the mention of yajña-saṃyoga [from the previous sūtra] and [treat this] as an optionality that would otherwise apply (prāpta-vibhāṣā)? — pāti rakṣati iti patiḥ (pati = protector); the analysis is "vṛṣalasya patiḥ strī" (a female protector of a vṛṣala). Since in the apaśūdra-adhikaraṇa the eligibility of śūdras for sacrifice is refuted, here, in the absence of yajña-saṃyoga, it is precisely the na-substitution that would *not* otherwise apply (aprāpta) that is optionally allowed — not an already-applicable one. Such is the idea.

[Bhaṭṭoji] raises an objection with "atha". The word "atha" indicates the commencement of an objection, or a question; [Amara:] "atha, atho [signify] auspiciousness, commencement-after-something, a question, and completeness." "vyasta" means: in the analytical phrase (vigraha-vākya). And therefore, there being no sapūrva-ness, there is no optional na by the present sūtra; and, because of the absence of yajña-saṃyoga, none by the previous sūtra either — so [the form] "vṛṣalasya patnī" is unaccountable (anupapanna). Such is the objection. "iti cet — na": i.e. "if you so object, this is not correct."

On "patnīva": the word patnī that was derived [to denote] the sacrifice-connected wife of a twice-born (dvija) — that very word is applied, by figurative usage (gauṇī vṛtti), to a śūdra woman not connected with sacrifice as well, on the strength of shared properties such as the taking of the hand in marriage (pāṇigrahaṇa). Just as the feminine "gaṅgāyām" is used for [the meaning] "on the bank (tīra)". And it is said in the Bhāṣya: "it is established from the comparison (upamāna), 'the patnī of a tuṣajaka'." On "yadvā": this is merely a bold assertion (prauḍhi-vāda-mātra); [in fact] words ending in kvip whose base is an ācāra-kvib-anta do not exist in the feminine, as stated at "anupasarjanāt".

On "why sapūrvasya?": Since, the word pati being obtained as a tadanta through its being a qualifier of the prātipadika, a pati-ending [stem] never fails to have a preceding member (sapūrvatva-avyabhicāra) — what is the purpose of "sapūrvasya"? Such is the question. On "gavāṃ patiḥ strī": [it means] a female owner (svāminī) or protectress (rakṣitrī). Since "gavām" is uncompounded (asamasta), it is not a preceding member (pūrva-avayava) — such is the idea. Although, by the restriction (niyama) "where, in a combination (saṅghāta), the prior part is a pada, there the prātipadika-saṃjñā belongs [only] to a compound (samāsa)," so that even though "gavāṃ patiḥ" as a whole ends in pati it does not [get the operation] for want of prātipadika-hood — and hence no optional na arises here on that ground; nevertheless, since in "gavāṃ patiḥ" the word pati itself, by vyapadeśivadbhāva [treatment as though it were the whole], being tadanta, [the operation] would arise, the statement "sapūrvasya" serves to prevent that. Such is the idea. But in truth (vastutas tu), since vyapadeśivadbhāva [is barred] by "vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena" [it does not apply with what is not a prātipadika], and here the bare word pati is not [itself] pati-ending, the prevention of the optional na is already established; so "sapūrvasya" is [merely] for clarity (spaṣṭārtha) — thus [some] say (āhuḥ).

translator notes

textual The Bhāṣya citation is given by the digital source as "tuṣajakasya patnī ity upamānāt siddham"; the word "tuṣajaka" is uncertain and may be a digitization corruption. The transmitted reading is followed here.

SK 492 · A 4.1.35V

नित्यं सपत्न्यादिषु ॥ ४९२ ॥

nityaṃ sapatnyādiṣu

nityaṃ sapatnyādiṣu — 4.1.35: in the domain of sapatnī and the rest, the n-form (the -patnī with n) is obligatory (nitya) [and the substitution of sa for samāna is irregularly enjoined there].

Rule. In the words of the sapatnī list, the n is obligatory — an exception to the option just given. In sapatnī the substitution of sa for samāna "same" is also irregularly granted.

Example.

samānaḥ patir yasyāḥ "she whose husband is shared" → sapatnī "co-wife".

ekapatnī; vīrapatnī.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वविकल्पापवादः । समानस्य सभावोऽपि निपात्यते । समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नी । एकपत्नी । वीरपत्नी ॥

[This is] an exception (apavāda) to the previous optional rule (pūrva-vikalpa). The substitution of sa for samāna (samānasya sa-bhāva) is also irregularly enjoined (nipātyate). She who has a common (samāna) husband (pati) is sapatnī. ekapatnī. vīrapatnī.

Tattvabodhinī

NSP p. 131–132

—नित्यं सपत्न्यादिषु । आरम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वे सिद्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥—निपात्यत इति । इह गणे समानं एक वीर भ्रातृ पुत्रेति समानादय एव पठ्यन्ते, ततश्च ‘समानादिषु’ इति वक्तव्ये सपत्न्यादिष्वित्युक्तिः सभावनिपातनार्थेति भावः ॥ सपत्न्यादिषु बहुत्रीहिराश्रीयत इत्याशयेनाह—समानः पतिर्यस्याः सेति

Bālamanoramā

नित्यं सपत्न्यादिषु - नित्यं सपत्न्यादिषु । विषयसप्तम्येषा । सपत्न्यादिविषये तत्सिद्ध्यर्थं नित्यं नत्वमित्यर्थः । पूर्वविकल्पेति ।विभाषा सपूर्वस्ये॑ति विकल्पस्यापवाद इत्यर्थः । आरम्भसामर्थ्यादेव नित्यत्वे सिद्धे नित्यग्रहणं स्पष्टार्थम् । ननु समानः पतिर्यस्याः सा सपत्नीति वक्षयति । तत्र समानशब्दस्य सभावोऽनुपपन्नः, अतः सदृशपर्यायेण सहशब्देनैव बहुव्रीहिराश्रयणीयः । एवं चवोपसर्जनस्ये॑ति वैकल्पिकः सभाव इत्यत आह — समानस्येति । इह गणे समान,एक, वीर, भ्रातृ, पुत्र इति समानादयः पठिताः । अतः समानशब्देनैन बहुव्रीहिकुचितः । तस्य च निपातनादेव नित्यं सभाव इति भावः । समानः पतिरिति । अत्र समानशब्द एकपर्यायः, पतिशब्दस्तु विवाहनिबन्धनभर्तृशब्दपर्यायः । वीरपत्नीति । वीरः पतिर्यस्या इति विग्रहः । सपत्न्यादित्वान्नत्वम् ।

nityaṃ sapatnyādiṣu — This [locative] is a locative of domain (viṣaya-saptamī): the meaning is that, in order to establish the [required] forms in the domain of sapatnī etc., the n-substitution (natva, i.e., the -patnī with n) is obligatory (nitya). On "pūrva-vikalpa": the meaning is that [this] is an exception (apavāda) to the option (vikalpa) [given] by "vibhāṣā sapūrvasya" (4.1.34). Although obligatoriness (nityatva) is already established by the very force of undertaking [this separate rule], the mention of "nityam" is for explicitness (spaṣṭārtha).

[Objection:] But [Bhaṭṭoji] will say "she who has a common (samāna) husband is sapatnī." There, the substitution of sa for the word samāna is unjustifiable (anupapanna); therefore the bahuvrīhi should be based on the word "saha (with)," which is a synonym of "sadṛśa (like)." And in that case the sa-substitution would be optional by "vopasarjanasya" (6.3.82). In response he says "of samāna (samānasya)": in this gaṇa are read the "samānādi" words — samāna, eka, vīra, bhrātṛ, putra. Hence the bahuvrīhi is properly formed with the word samāna itself; and for it, by the very irregular enjoining (nipātana), the sa-substitution is obligatory (nitya) — this is the idea.

On "samānaḥ patiḥ": here the word samāna is a synonym of "eka (single)," while the word pati is a synonym of "bhartṛ (husband)" as established by marriage (vivāha-nibandhana). On vīrapatnī: the analysis is "she whose husband is a hero (vīra)"; the n-substitution (natva → -patnī) [applies] because of belonging to the sapatnī-ādi [class].

SK 493 · A 4.1.36V

पूतक्रतोरै च ॥ ४९३ ॥

pūtakratorai ca

pūtakratorai ca (A 4.1.36): After pūtakratu, ṅīp is added [in the feminine], and ai becomes the final substitute of the base.

Rule. After pūtakratu, ṅīp is added and ai replaces the final vowel of the base.

Example.

pūtakratu + ṅīp → final u → ai → pūtakratai + ī → ai → āy before a vowel → pūtakratāyī "wife of Pūtakratu".

Applies when / blocked by. A vārttika: this rule and the next two hold only in the sense of a wife. A woman "by whom the sacrifices are purified" is simply pūtakratuḥ.

Siddhānta-kaumudī

।

[The source block transmits only a daṇḍa here; no Kaumudī gloss text survives at this point — see the textual note.]

vārttika

इयं त्रिसूत्री पुंयोगे एवेष्यते

(vārttika) This set of three sūtras is desired [to operate] only in [the sense of] connection with a male (puṃyoga).

(वार्तिकम्) ॥ पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी । यया तु क्रतवः पूताः स्यात्पूतक्रतुरेव सा ॥

(vārttika) The wife of Pūtakratu is pūtakratāyī. But she by whom the sacrifices (kratu) are purified (pūta) would be simply "pūtakratu" [the ordinary word, without the ai-substitution].

Tattvabodhinī

NSP p. 132

—पूतक्रतोरै च । ऐकार आदेशो न तु प्रत्ययः । उत्तरसूत्रे उदात्तप्रहणात् ॥—न त्विति । अन्यथा ‘लघावन्ते’-इति मध्योदात्तो वृषाकपिशब्द उदात्तत्वं प्रयोजयति, अभ्यादिषु त्रिषु ‘स्थानेऽन्तरतमः’ इत्येव सिद्धमिति वृत्त्यादिप्रमन्था विरुध्येरन्निति भावः ॥—उदात्तैकार इति । ‘शृङ्गलिहि’-इत्यादिना मनेरुप्रत्ययविधौ ‘धान्ये नित्’-इत्यधिकारान्मनुशब्द आद्युदात्तः । समासनिर्देशेन एतदर्शयति उदात्त इत्यनुवर्तमानं संवन्धानुवृत्तैरैकारेणैव संवध्यते न त्वौकारेणापीति । ततश्चैकारौकाराद्युदात्तौ स्त इति प्राचोक्तं वृत्तिपदमञ्जर्यादिविरोधादुपेक्ष्यमिति भावः ॥—मनायीति । मध्योदात्तमिदम् । इतरत्पदद्वयमाद्युदात्तम् । एता । कर्वुरा ॥—वर्णानामिति । एतः । शोणः । शितः । शितिः । पृश्निः । पृषदिति क्रमेणोदाहरणानि ॥—आद्युदात्त इति । ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ इति शेष-निघातेनानुदात्तान्त एतशब्द इति भावः ॥—ऽयेण्येति । अत्र एतशब्दस्योपसर्जनत्वेऽपि तदन्तसमासस्यानुपसर्जनलमिति भावः ॥ ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्’-इति णत्वम् ॥—गृह्येति । ‘गृह् ग्रहणे’ ‘ऋदुपधाच्चाल्लृपिचृतेः’ इति क्यप्

Bālamanoramā

पूतक्रतोरै च - पूतक्रतोरै च । 'ऐ' इति लुप्तप्रथमाकम् । पूतक्रतुशब्दात्स्त्रियां ङीप्स्यात्, प्रकृतेरैकारोऽन्तादेशश्चेत्यर्थः ।इयं त्रिसूत्रीति । वार्तिकमिदम् । पूतक्रतोरित्यादिसूत्रत्रयं पुंयोगात्स्त्रियां वृत्तावेवेत्यर्थः । पूतक्रतायीति । पूतः क्रतुर्येन स पूतक्रतुः, तस्य स्त्रीत्यर्थे ङीप्, तकारादुकारस्य ऐकारः , तस्य आयादेश इति भावः । पुंयोग इत्यस्य प्रयोजनमाह — ययेति । वृषाकप्यग्नि ।ऐ चे॑त्यनुवर्तते । तदाह — एषामिति ।

pūtakratorai ca — In "ai," the nominative ending has been elided (lupta-prathamā). The meaning is: after the word pūtakratu, ṅīp is added in the feminine, and ai becomes the final substitute (antādeśa) of the base (prakṛti).

On "this set of three sūtras": this is a vārttika. Its purport is that the three sūtras beginning with pūtakratoḥ apply only when the feminine word operates in [the sense of] connection with a male (puṃyoga).

On pūtakratāyī: "he by whom the sacrifice is purified" is pūtakratu; in the sense "his wife," ṅīp [is added]; the u after the t becomes ai; and that [ai] receives the substitute āy (āy-ādeśa) [before the following ī] — this is the intent. [Thus: pūtakratu + ṅīp → pūtakratai → āy for ai by eco'yavāyāvaḥ (A 6.1.78) → pūtakratāyī.]

He states the purpose of [restricting the rule to] connection with a male (puṃyoga) with the words "she by whom…": ["ai ca" is carried forward (anuvṛtti) into the following sūtra vṛṣākapi-agni… (A 4.1.37).] This he states with "of these…"

translator notes

textual Block sk.493.k1 in the source contains only a daṇḍa (।) with no substantive text; the Kaumudī's own gloss of the sūtra (given instead within the Bālamanoramā) appears not to have been captured here. Nothing is emended.
textual The closing words of the source are abbreviated and run together (वृषाकप्यग्नि । ऐ चे॑त्यनुवर्तते); the reference is to the following sūtra vṛṣākapyagni… (A 4.1.37) into which 'ai ca' is carried forward. Translated on the evident reading.

SK 494 · A 4.1.37V

वृषाकप्यग्निकुसितकुसिदानामुदात्तः ॥ ४९४ ॥

vṛṣākapyagnikusitakusidānāmudāttaḥ

vṛṣākapyagnikusitakusidānāmudāttaḥ — 4.1.37 — For vṛṣākapi, agni, kusita, kusida, [the final vowel is replaced by] a udātta ai (and ṅīp is added, in the feminine).

Rule. For vṛṣākapi, agni, kusita, kusida, an ai with high accent (udātta) replaces the final vowel, and ṅīp is added.

Example.

vṛṣākapi → vṛṣākapāyī "wife of Vṛṣākapi" (the Amarakośa gives vṛṣākapi for Hara and Viṣṇu, and vṛṣākapāyī for Śrī and Gaurī).

agni → agnāyī; kusita → kusitāyī; kusida → kusidāyī.

Watch out. kusida has a short vowel in its middle syllable, not a long one.

Siddhānta-kaumudī

एषामुदात्त ऐ आदेशः स्यात् ङीप् च । वृषाकपेः स्त्री वृषाकपायी । हरविष्णू वृषाकपी इत्यमरः । वृषाकपायी श्रीगौर्योरिति च । अग्नायी । कुसितायी । कुसिदायी । कुसिदशब्दो ह्रस्वमध्यो नतु दीर्घमध्यः ॥

For these [four] a udātta ai is substituted [for the final], and [also] ṅīp [is added]. The wife of Vṛṣākapi [is] vṛṣākapāyī. "Hara and Viṣṇu [are called] vṛṣākapī" — thus Amara; and "vṛṣākapāyī [denotes] Śrī and Gaurī," [he] also [says]. [Likewise:] agnāyī; kusitāyī; kusidāyī. The word kusida has a short vowel in the middle (hrasva-madhya), not a long one (dīrgha-madhya).

Bālamanoramā

वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः - वृषाकपायीति । ङीप्, प्रकृतेरुदात्त ऐकारोऽन्तादेशः, तस्य आयादेशः, तस्य एकारस्थानिकत्वात्तदाकारोऽप्युदात्तः,अनुदात्तं पदमेकवर्ज॑मित्यवशिष्टानामचामनुदात्तत्वम् । उदात्त इति किम् ।लघावन्ते द्वयोश्च वह्वषो गुरुः॑ इति वृषाकपिशब्दो मध्योदात्तः,नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वृषाकपेः॑ इति यथा । अन्ते एकस्मिन् लघौ सति द्वयोर्वा लध्वोः सतोः पूर्वो बह्वच्कस्य गुरुरुदात्तः स्यादिति तदर्थः । ततश्च षकारादाकारस्य उदात्तत्वेअनुदात्तं पदमेकवर्जमित्यवशिष्टानामचामनुदात्तत्वमिति स्थितिः । तथा च पकारादिकारस्यानुदात्तत्वात्तत्स्थाने एकारोऽनुदात्तः स्यात् । ततस्च तदादेशभूतायादेशाकारस्याप्यनुदात्तत्वं स्यात् । अतोऽत्र उदात्तत्वविधिः । ग्नायीति । 'अग्निर्मूर्धा' इत्यादौ अग्निशब्दोऽन्तोदात्तः, ततो ङीप्, प्रकृतेरैकारोऽन्तादेशः, स च भवन्नान्तर्यादुदात्त एव भवति । अतस्तदादेशाऽऽयादेशाकारस्य उदात्तत्वसिद्धेरुदात्त इत्येतदग्निशब्दे अन्वयं न लभते, प्रयोजनाऽभावात् । कुसितायी कुसिदायीति । कुसितकुसिदे अव्युत्पन्नप्रातिपदिके देवताविशेषस्य नामधेये, फिट्स्वरेणान्तोदात्ते । ततो ङीप् ऐकारश्चान्तादेशः, सच भवन्नान्तर्यादुदात्त एवेति कुसितकुसिदशब्दयोरपि उदात्त इत्यस्य नान्वय इति वृत्त्यादिग्रन्थेषु स्थितम् । अत एवाह — न तु दीर्घमध्य इति । दीर्घमध्यत्वे हि 'लघावन्ते' इति मध्योदात्ततया शिष्टस्वरेण दकारादकारस्यानुदात्ततया तत्स्थाने ऐकारस्यानुदात्ततया तत्स्थाने आयाकारस्यानुदात्तत्वापत्त्या तन्निवृत्त्यर्थं तत्राप्युदात्तग्रहणस्यावश्यकत्वादुदाहृतवृत्त्यादिग्रन्थविरोधः स्पष्ट एवेति भावः ।

vṛṣākapyagnikusitakusidānāmudāttaḥ — "vṛṣākapāyī": ṅīp [is added]; a udātta ai-kāra is substituted for the final of the base (antādeśa); for that [ai] the substitute āy [by "eco 'yavāyāvaḥ," A 6.1.78]; and since that [āy's ā] stands in place of the [a-]element of the ai-kāra, its ā too is udātta; [while] by "anudāttaṃ padam ekavarjam" [A 6.1.158] the remaining vowels (avaśiṣṭa ac) are anudātta. Why [is it specified] "udātta"? — By "laghāv ante dvayoś ca bahvaco guruḥ" [a Phiṭ-sūtra] the word vṛṣākapi is middle-udātta (madhya-udātta), as in "nāham indrāṇi rāraṇa sakhyur vṛṣākapeḥ." Its meaning [of the Phiṭ-sūtra]: when there is a single light [syllable] at the end, or when there are two light [syllables], the heavy [syllable] preceding [them], of a polysyllabic [word], is udātta. And thus, the ā after the ṣ [in vṛṣā-] being udātta, by "anudāttaṃ padam ekavarjam" the remaining vowels are anudātta — such is the situation. And so, since the i-kāra after the pa [in -kapi] is anudātta, the e-[element of the ai] in its place would [also] be anudātta; and thence the ā of the āy-substitute for that [e] would also be anudātta. Therefore, here [in the sūtra] the injunction of udātta [is made]. "agnāyī" — in "agnir mūrdhā" etc. the word agni is final-udātta (antodātta); then ṅīp; the ai-kāra is substituted for the base's final; and that [ai], by proximity (ānantarya) [to the udātta i it replaces], is necessarily udātta. Hence, the udātta of the ā of the āy-substitute for it being [already] established, the word "udātta" [in the sūtra] finds no application (anvaya) to the word agni, there being no purpose. "kusitāyī, kusidāyī" — kusita and kusida are underived prātipadikas (avyutpanna), names of a particular deity, being final-udātta by the Phiṭ accent (phiṭ-svara); then ṅīp, and the ai-kāra as antādeśa, and that too being necessarily udātta by proximity — so "udātta" has no application to the words kusita and kusida either; thus it is established in the Vṛtti and other works. Precisely for that reason he says "na tu dīrghamadhyaḥ" (not with a long middle vowel): for if [kusida] had a long middle vowel, then by "laghāv ante" it would be middle-udātta; by the residual accent (śiṣṭa-svara) the a after the da would be anudātta, the ai in its place [would be] anudātta, and the ā of āy in its place would consequently become anudātta; so, to prevent that, the mention of "udātta" would be necessary there too — which plainly contradicts the cited Vṛtti and other works. That is the sense.

translator notes

textual The Bālamanoramā pratīka spells the third and fourth items "kusīda" with a long ī (…कुसीदानाम्…), whereas the sūtra text and the commentary's own conclusion ("the word kusida has a short middle vowel, not a long one") require short kusida; the short form is used in the translation.

SK 495 · A 4.1.38V

मनोरौ वा ॥ ४९५ ॥

manorau vā

manorau vā (4.1.38) — For [the stem] manu, [its final u] optionally becomes au; and (by anuvṛtti) an udātta ai [is a further optional substitute]; and, prescribed in conjunction (sanniyoga) with those, the feminine affix ṅīp [is added].

Rule. For manu, the final u optionally becomes au; the accented ai of SK 494 is a second option; and ṅīp is prescribed only together with one of these two.

Example.

manu → au → manau + ī → manāvī.

manu → ai → manāyī.

Neither substitute → no ṅīp either → manuḥ.

Watch out. Things prescribed together apply together or lapse together; that is why the plain manuḥ has no ī.

Siddhānta-kaumudī

मनुशब्दस्यौकारादेशः स्यादुदात्त ऐकारश्च वा ताभ्यां सन्नियोगशिष्टो ङीप् च । मनोः स्त्री मनावी । मनायी । मनुः ॥

For the word manu there is optionally the substitute au (au-kāra-ādeśa), and [optionally] an udātta ai (ai-kāra); and, prescribed in conjunction (sanniyoga-śiṣṭa) with those two, [there is] also ṅīp. "The woman belonging to Manu": manāvī, manāyī, [or, with neither substitution and hence no ṅīp] manuḥ.

Bālamanoramā

मनोरौ वा - मनोरौ वा । ऐ चेति, उदात्त इति, ङीबिति चानुवर्तते । तदाह — मनुशब्दस्येति । उदात्तैकारश्च वेति । औकारः, उदात्त एकारश्च वा स्यादित्यर्थः । 'उदात्तैकार' इति समासनिर्देशादुदात्त इत्यौकारेण न संबध्यत इति सूचितम्, एतच्च वृत्तिपदमञ्जर्योः स्पष्टम् । चकारान्ङीप् एकारौकाराभ्यां समुच्चीयते । तदाह — ताभ्यामिति । एकारौकाराभ्यां समुच्चयेनैव विहित इत्यर्थः । ततश्च तदुभयाऽभावपक्षे ङीबपि नेति लभ्यते,संनियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः॑ सह वा निवृत्तिः॑ इति परिभाषावशादिति भावः । इयं तु परिभाषापूतक्रतोरै चे॑ति सूत्रभाष्ये स्थिता । मनायीति ।यद्वै किं च मनुरवद॑दित्यादौ मनुशब्दः 'ञ्नित्यादिनित्यम्' इत्याद्युदात्तः । 'धान्ये नित्' इत्यतो निदित्यनुवृत्तौशृस्वृस्निही॑त्यादिना मनेरुप्रत्ययविधेः । ततश्च सिष्टस्वरेण नकारादुकारोऽनुदात्तः । तस्य स्थाने उदात्त ऐकारः, तस्यायादेशो ङीप् चेति भावः । मनावीति । अत्रौकारोऽनुदात्त एव । मनुरिति । ऐकारस्य औकारस्य चाऽभावे तत्संनियोगशिष्टो ङीबपि नेत्युक्तमेव ।

manorau vā — [In this sūtra] "ai ca," "udātta," and "ṅīp" are carried forward (anuvṛtti). Accordingly he says "manuśabdasya" (of the word manu). "And optionally an udātta ai (udāttaikāraś ca vā)": the meaning is that there is optionally an au-kāra, and [optionally] an udātta ai-kāra. From the compounded expression "udāttaikāra" it is indicated that "udātta" is not construed with the au-kāra [i.e. only the ai is qualified as udātta, not the au]; and this is stated plainly in the Vṛtti and the Padamañjarī. By the "ca" [in the sūtra] ṅīp is aggregated (samuccaya) with the ai and the au. Accordingly he says "tābhyām" (with those two): the meaning is that ṅīp is prescribed only in aggregation with the ai and au. And therefore, on the alternative where both of those are absent, ṅīp too does not [come] — this being obtained by force of the paribhāṣā "sanniyoga-śiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ, saha vā nivṛttiḥ" (things prescribed in conjunction either apply together or lapse together). This paribhāṣā is established in the Bhāṣya on the sūtra "pūtakrator ai ca."

"manāyī": In [Vedic] passages such as "yad vai kiṃ ca manur avadat," the word manu is ādyudātta (accented on its first syllable) by "ñnityādir nityam." Since, with "nit" carried forward from "dhānye nit," the u-pratyaya is prescribed after [the root] man by "śṛ-svṛ-snihi…," it follows that, by the residual accent (śiṣṭa-svara), the u-kāra after the na-kāra is anudātta. In its place [comes] the udātta ai-kāra; then its āy-ādeśa; then ṅīp — this is the idea. (manu → the anudātta u → udātta ai → ai becomes āy before the affix → manāy + ī [ṅīp] = manāyī.)

"manāvī": here the au-kāra is anudātta indeed [confirming that "udātta" qualifies only the ai]. (manu → u → au → au becomes āv before the affix → manāv + ī = manāvī.)

"manuḥ": in the absence of both the ai and the au, the ṅīp prescribed in conjunction with them (tat-sanniyoga-śiṣṭa) also does not [come] — as has already been said.

SK 496 · A 4.1.39V

वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ ४९६ ॥

varṇādanudāttāttopadhātto naḥ

varṇād anudāttāt topadhāt to naḥ — 4.1.39. After a non-subordinate (anupasarjana) nominal stem ending in a colour-denoting word (varṇa-vācin) that ends in an unaccented syllable (anudāttānta) and has t as its penultimate (topadha), the feminine ṅīp is optionally added, and n is substituted for that t.

Rule. After a non-subordinate stem ending in a colour-word that has a low-pitched (anudātta) last syllable and t as its penult, ṅīp is optionally added, and n replaces that t.

Example.

eta "dappled" + ṅīp → t → n → enī; or, with ṭāp, etā.

rohita "red" → rohiṇī (with ṇ for the n) or rohitā.

Applies when / blocked by. Such colour-words are accented on their first syllable by Phiṭ-sūtra 33 (the Phiṭ-sūtras are the accent rules of the old tradition), hence anudātta at the end. śveta "white" is accented on its last syllable by Phiṭ-sūtra 21, ghṛtādīnāṃ ca, and so takes only śvetā. The stem must end in a: śiti has the feminine śitiḥ. tryeṇī "she who has these three colours", a bahuvrīhi, occurs in a ritual text. Vārttikas: piśaṅga is added (piśaṅgī / piśaṅgā); asita and palita are excluded (asitā, palitā), though in the Veda some teach kna for the t: asiknī, paliknī. avadāta is not a colour-word but means "pure", so only avadātā.

Siddhānta-kaumudī

वर्णवाची योऽनुदात्तान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् स्यात्तकारस्य नकारादेशश्च । एनी । एता । रोहिणी । रोहिता । वर्णानां तणतिनितान्तानाम् (फि SK 33) इति फिट्सूत्रेणाद्युदात्तः । त्र्येण्या च शलल्येति गृह्यसूत्रम् । त्रीण्येतानि यस्या इति बहुव्राहिः । अनुदात्तात् किम् ? श्वेता । घृतादीनां च (फि SK 21) इत्यन्तोदात्तोऽयम् । अत इत्येव । शितिः स्त्री ॥

A colour-denoting word (varṇa-vācin) that ends in an unaccented syllable (anudāttānta) and has t as its penultimate (topadha): after a non-subordinate (anupasarjana) nominal stem ending in such a word, ṅīp is optionally (vā) added, and n is substituted for the t. enī; etā. rohiṇī; rohitā. By the Phiṭ-sūtra "varṇānāṃ taṇatinitāntānām" [such a word] is ādyudātta (initially accented) [hence anudāttānta]. "tryeṇyā ca śalalyā" — this is a gṛhya-sūtra [ritual text]; [there tryeṇī is] a bahuvrīhi, "she of whom these [colours] are three." Why "unaccented-ending (anudāttāt)"? [To exclude] śvetā: by "ghṛtādīnāṃ ca" (the Phiṭ-sūtra, SK 21) this [śveta] is antodātta (final-accented) [and so not anudāttānta]. "ataḥ" [ending in short a] must equally [hold]: [thus] the feminine of śiti is śiti [itself, since it does not end in a].

vārttika

पिशङ्गादुपसङ्ख्यानम्

(vārttika) There is to be additional specification (upasaṃkhyāna) for piśaṅga [i.e., ṅīp applies to piśaṅga as well].

(वार्तिकम्) ॥ पिशङ्गी । पिशङ्गा ॥

(vārttika [examples]) piśaṅgī; piśaṅgā.

vārttika

असितपलितयोर्न

(vārttika) Not [ṅīp, nor the n-substitution] for asita and palita.

(वार्तिकम्) ॥ असिता । पलिता ॥

(vārttika [examples]) asitā; palitā.

vārttika

छन्दसि क्नमेके

(vārttika) In the Veda (chandas), some [teach] kna [in place of the t].

(वार्तिकम्) ॥ असिक्नी । पलिक्नी । अवदातशब्दस्तु न वर्णवाची किंतु विशुद्धवाची । तेन अवदाता इत्येव ॥

(vārttika [examples]) asiknī; paliknī. But the word avadāta does not denote a colour; rather it denotes "pure / clear" (viśuddha). Hence [its feminine is] simply avadātā [with ṭāp].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 132

—त्रीण्ये-तानि यस्या इति । ननु ‘चित्रं किमीरकल्माषशवलैताश्च कर्वुरे’ इति चित्रपर्याय एतशब्दः । तथा च शल्लयां चित्र-त्रयाभावादर्थासंगतिरित्याशङ्क्य केचिदिह व्याचक्षते । एतशब्दोऽत्र एतावयवपर इति नास्त्यत्रार्थासंगतिः । न चैवमपि गुणविषये नपुंसकप्रयोगो न संगच्छते ‘गुणे शुक्लादयः पुंसि’ इत्युक्तेरिति वाच्यम् । एतानि एतावयवाधिकरणानीति व्याख्यया गुणिलिङ्गपरलाद्रेतशब्दस्य नपुंसकलमप्युपपद्यते इति ॥—पिशङ्कादिति । ‘लघावन्ते’ इति पिशङ्कशब्दस्य मध्योदात्तलात् ‘अन्यतो कीप्’ इति कीपि प्राप्ते कीपुपसंख्यायते । स्वरे विशेषः ॥—क्रमेक इति । असितपलितयोस्त-कारस्य ‘वर्णादनुदात्तात्’-इति नकारे प्राप्ते तं वाधित्वा तकारस्थाने क्रमादेशं तत्संनियोगेन कीपं चेच्छन्त्येके आ-चार्या इत्यर्थः । अत्र ‘छन्दस्येके’ इत्यन्वयाद्भाषायां क्रो भवत्येव । छन्दस्येकैके इच्छन्त्यन्ये तु भाषायामपीत्यर्थपर्यवसा-नात् । अन्यथा एकप्रहणं भाष्यकारो न कुर्यात् । न हि छन्दसि ‘पलिक्रीरिद्युवतयः’ इत्यादिप्रयोगेषु कश्चिद्विप्रतिपद्यते । एवं च ‘गतो गणस्तूर्णमसिक्रिकानाम्’ इति प्रयोगो नानुपपन्नः ॥—विशुद्धवाचीति । ‘दैप् शोधने’ इत्युक्तेः, अमरेण तु विशुद्धलसाधर्म्यात् ‘अवदातः सितो गौरः’ इत्युक्तमिति भावः ॥—लघावन्त इति । अन्ते नाम एकस्मिन् लघौ द्वयोश्च लघ्वोः परतः वह्नुषो वह्नुच्कस्य गुरुरुदात्तः स्यात् । अपित्यचः प्राचां संज्ञा ॥—कृष्णेत्यादि । ‘कृषेश्च’ इति नप्रत्यये ‘कपेश्च’ इति सौत्राद्धातोरौणादिके इलचि च कृष्णकपिलावन्तोदात्तौ

Bālamanoramā

वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः - वर्णादनु । वेति ङीबिति चानुवर्तते । अनुदात्तादिति वर्णादित्यस्य विशेषणं, तदन्तविधिः तोपदादित्यपि वर्णादित्यत्रान्वेति, तकार उपधा यस्येति विग्रहः । तकारादकार उच्चारणार्थः ।वर्णा॑दित्यस्यस्वं रूपं शब्दस्ये॑ति वर्णशब्दादिति नार्थः, तोपधत्वाऽसंभवात् । किं तु वर्णवाचिनः शब्दादित्यर्थो विवक्षितः । वर्णादित्येतत्प्रातिपदिकादित्यस्य विशेषणम्, तदन्तविधिः । 'त' इति षष्ठी, तकारस्येत्यर्थः । 'न' इत्यत्र नकारादकार उच्चारणार्थः । नकार इत्यर्थः । तदाह — वर्णवाचीत्यादिना । तदन्तादनुपसर्जनादिति । अनुपसर्जनादित्यनुवृत्तं वर्णान्तेऽन्वेति, नतु वर्णादित्यत्रेति भावः । एनी एतेति । ओतेत्यर्थः । एतशब्दान्ङीप्, तकारस्य नकारश्च । ङीबभावे टाबेव । नत्वं तु न भवति, ङीपा संनियोगशिष्टत्वात् । एतशब्दः ओतपर्याय इति कल्पसूत्रव्याख्यातारो धूर्तस्वामिभवस्वामिरूद्रदत्तभृतयो याज्ञिकाः । रोहिणी रोहितेति । रोहितशब्दो रक्तवर्णपर्यायः । ङीपि णत्वे-रोहिणीति । तदभावे टाप् । अनुदात्तान्तत्वं गमयितुमाह — वर्णानामिति । तान्तेत्यत्र तकारादकार उच्चारणार्थः । त, ण, ति, नि, त् इत्यन्तानां आदिरुदात्त इत्यर्थः । एतः, शोण, श#इतिः , पृश्निः, पृषत् इति क्मेणोदाहरणानि । प्रकृते एतशब्दे एकारस्य, रोहितशब्दे ओकारस्य चोदात्तत्वेअनुदात्तं पदमेकवर्जम् इति शिष्टस्वरेण अवशिष्टानामनुदात्तत्वादन्तानुदात्तत्वमित्यर्थः । ननुअनुपसर्जना॑दित्यनुवृत्तस्य श्रुतवर्णविशेषणत्वमेव युक्तं, नतु तदन्तविधिलभ्यवर्णान्तविशेषणत्वमित्यत आह — त्र्येण्येति । त्रीणि एतानि ओतानि अवयवसंस्थानानि यस्या इति बहुव्रीहौ त्र्येतशब्दः । तत्र एतशब्दस्य वर्णवाचिन उपसर्जनत्वान्ङीब्नत्वे न स्याताम् । अनुपसर्जनादित्यस्य वर्णान्तविशेषणत्वे तु त्र्येतशब्दस्यानुपसर्जनत्वान्न दोष इति भावः । शलल्येति । शल्यकाख्यामृगविशेषस्य अङ्गरुहा सूची शललीति याज्ञिकप्रसिद्धिः । गृह्रमिति । गृह्यन्ते संगृह्यन्ते औपासनाग्निसाध्यकर्णाण्यत्रेति व्युत्पत्त्या आपस्तम्बाआलायनादिप्रणीतकल्पसूत्रविशेष उच्यते । त्र्येण्येति णत्वनमार्षम् । यजुर्वेदे तुत्रि एण्या शलल्या निवर्तयेते॑ति पठितम् । तत्र त्रीणि एतानि ओतानि यस्या इति विग्रहः । यणभावो णत्वं च आर्षमिति वेदभाष्ये भट्टभास्करः । ननु 'वर्णानां तणति' इति ओतशब्दस्याद्युदात्तत्वाच्छिष्टस्वरेणानुदात्तान्तत्वमेवेत्यत आह — घृतादीनाभिति । अत इत्येवेति ।अजाद्यतष्टा॑वित्यस्मादत इत्यनुवर्तते एवेत्यर्थः । शितिः स्त्रीति । 'शिती धवलमेचक्तौ' इत्यमरः । पिशङ्गीति । 'लघावन्ते' इति पिशङ्गशब्दस्य मध्योदात्ततया शिष्टस्वरेणानुदात्तान्तत्वेऽपि तोपधत्वाभावादप्राप्तो ङीबुपसङ्ख्यायते ।अन्यतो ङी॑षिति वक्ष्यमाणङीषोऽपवादः । स्वरे विशेषः ।असितेति । वार्तिकमेतत् । असितशब्दस्य कृष्णवाचकतया पलितशब्दस्य स्वेतवाचकतया चवर्णादनुदात्ता॑दिति प्राप्ते ङीब्नत्वे निषिध्येते । छन्दसि क्नमेके इति । इदमपि वार्तिकम् । असितपलितयोस्तकारस्य ङीप्संनियोगेन क्नादेशमन्ये आचार्या इच्छन्तीत्यर्थः । असिक्नीति । असितशब्दान्ङीप्, तकारस्य क्नादेशे पररूपेयस्येति चे॑त्यकारलोपः । क्न् इति नकारान्त एवादेश इत्यन्ये । एवं पलिक्नीत्यपि ।पलितं जरसा शौक्ल्य॑मित्यमरः । ननु 'अवदातः सितो गौरः' इति कोशादवदातशब्दस्य वर्णवाचित्वा॒ल्लघावन्ते॑ इति मध्योदात्ततयाऽनुदात्तान्तत्वात्तोपधत्वाच्चवर्णादनुदात्ता॑दिति ङीब्नत्वे स्यातामित्यत आह — अवदातशब्दस्त्विति ।अवदातः सिते पीते शुद्धे॑ इति कोशात् 'दैप् शोधने' इत्यस्मात्तप्रत्ययेऽवदातशब्दस्य व्युत्पत्तेश्चेति भावः । एतच्चपुंयोगादाख्याया॑मिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । 'अवदातः सितो गौरः' इति कोशस्तु शुद्धत्वसाधम्र्याद्बोध्यः ।

varṇād anudāttāt topadhāt to naḥ — "vā" (optionally) and "ṅīp" are carried forward (anuvṛtti). "anudāttāt" is a qualifier of "varṇāt," and [applies] by the tadanta-vidhi; "topadhāt" too construes with "varṇāt" here — the analysis being "that of which t is the penultimate (upadhā)." The a after the t [in "ta-"] is for pronunciation (uccāraṇārtha). "varṇāt" does not mean "from the word varṇa" (i.e., taking "varṇāt," by "svaṃ rūpaṃ śabdasya," A 1.1.68, as the word-form varṇa itself), because [the word varṇa] cannot have t as its penultimate (topadhatva being impossible for it); rather, the intended sense is "from a colour-denoting word (varṇa-vācin)." "varṇāt" [in turn] qualifies "prātipadikāt" [carried forward], by the tadanta-vidhi. "ta" [in "to naḥ"] is a genitive (ṣaṣṭhī), meaning "of the t"; in "na," the a after the n is for pronunciation, so it means "n [is the substitute]." This he states by [the passage] beginning "varṇavācī."

"after a non-subordinate [stem] ending in such [a word]" — the point is: "anupasarjana" (non-subordinate), carried forward, construes with the [compound] ending in the colour-word (varṇānta), not [directly] with "varṇāt." enī, etā — that is, [eta = ] "ota." From the word eta, ṅīp [is added] and n [is substituted] for the t [→ enī]; in the absence of ṅīp, ṭāp alone [→ etā], but the n-substitution does not [then] occur, since it is enjoined in conjunction (saṃniyoga-śiṣṭa) with ṅīp. That the word eta is a synonym of "ota" — [so hold] the commentators on the Kalpa-sūtras, the ritualists (yājñika) Dhūrtasvāmin, Bhavasvāmin, Rudradatta, and others. rohiṇī, rohitā — the word rohita is a synonym of the red colour (rakta-varṇa). With ṅīp and [then] ṇatva (retroflexion of the n to ṇ): rohiṇī; in its absence, ṭāp [→ rohitā].

To convey that [such words] end in an unaccented syllable (anudāttānta), he says "varṇānām." In "tānta" [in the Phiṭ-sūtra] the a after the t is for pronunciation. The meaning is: [words] ending in ta, ṇa, ti, ni, or t have the first [syllable] udātta (ādir udāttaḥ). etaḥ, śoṇa, śitiḥ, pṛśniḥ, pṛṣat — [these are] the examples, respectively. In the present case, the e-kāra of eta and the o-kāra of rohita being udātta, then, by the residual-accent [principle] "anudāttaṃ padam ekavarjam" ("a word is [wholly] unaccented save for one [syllable]"), the remaining [syllables] are anudātta, and so [the word] ends in an unaccented syllable — this is the meaning.

Objection: it would be proper for "anupasarjana," carried forward, to qualify the explicitly stated word "varṇa" (śruta-varṇa), not to qualify the [compound] ending in a colour-word (varṇānta) obtained through the tadanta-vidhi. Anticipating this he says "tryeṇī." In the bahuvrīhi "she of whom there are three eta (= ota) configurations of parts (avayava-saṃsthāna)," [we form] the word tryeta. There, since the colour-word eta is subordinate (upasarjana) [within the compound], ṅīp and the n-substitution could not [be able to] occur [if "anupasarjana" qualified "varṇa" directly]; but if "anupasarjana" qualifies the [whole] compound ending in a colour-word, then, the word tryeta [as a whole] being non-subordinate, there is no fault [and tryeṇī is correctly derived] — this is the point. śalalyā — it is well known among the ritualists (yājñika) that śalalī is a needle [made] from the quill (aṅga-ruhā) of a particular animal called śalyaka [the porcupine]. gṛhya — by the derivation "in which the rites (karman) accomplishable with the aupāsana fire are collected (gṛhyante = saṃgṛhyante)," a particular class of Kalpa-sūtras composed by Āpastamba, Āśvalāyana, and others is meant. In "tryeṇī" the n-substitution and its retroflexion (ṇatva) are irregular (ārṣa). But in the Yajurveda it is read "tri eṇyā śalalyā nivartayet"; there the analysis is "she of whom there are three eta (= ota) [dapples]," and the absence of yaṇ [tri not becoming try] together with the ṇatva are irregular (ārṣa) — thus Bhaṭṭabhāskara in his Veda-bhāṣya.

Objection: since, by "varṇānāṃ taṇati[nitāntānām]," the word ota is ādyudātta and hence by the residual accent does end in an unaccented syllable [and so qualifies], [what then of the excluded śveta?]. Anticipating [the counter-example] he says "ghṛtādīnām" [regarding śveta]. "ata ity eva" — the meaning is: "[the word] ataḥ" is indeed carried forward (anuvṛtti) from "ajādyataṣṭāp" (A 4.1.4) [so the stem must end in short a]. "śitiḥ strī" — "śiti [means] white (dhavala) and dark (mecaka)," says the Amara[kośa] [and, ending in i, śiti does not satisfy "ataḥ," so no ṅīp].

piśaṅgī — although, by the Phiṭ-sūtra "laghāv ante," the word piśaṅga is madhyodātta (middle-accented) and hence by the residual accent ends in an unaccented syllable, yet, because it lacks t as its penultimate (topadhatva), ṅīp is not [otherwise] obtained; [therefore] it is [separately] enjoined by additional specification (upasaṃkhyāna). This is an exception (apavāda) to the ṅīṣ that will [later] be stated by "anyato ṅīṣ" (A 4.1.40); the difference [between them] lies in the accent (svara). asita — this is a vārttika. Since the word asita denotes black (kṛṣṇa) and the word palita denotes white (śveta), ṅīp and the n-substitution, [otherwise] obtained by "varṇād anudāttāt...," are [here] prohibited. "chandasi kna meke" — this too is a vārttika. Its meaning: other teachers (anye ācāryāḥ) hold that, in the Veda (chandas), for the t of asita and palita, kna is substituted in conjunction with ṅīp (ṅīp-saṃniyoga). asiknī — from the word asita, ṅīp; kna substituted for the t (with pararūpa), and by "yasyeti ca" (A 6.4.148) the a-kāra is elided [→ asiknī]. Others [hold] the substitute is "kn," ending in n-kāra [rather than "kna"]. Likewise paliknī as well. "palita [means] the whitening (śauklya) [of the hair] due to old age (jarā)," says the Amara[kośa].

Objection: since, by the lexicon "avadātaḥ sito gauraḥ" [avadāta = white, fair], the word avadāta denotes a colour; and since, by "laghāv ante," it is madhyodātta and hence anudāttānta; and since it has t as its penultimate (topadhatva) — ṅīp and the n-substitution should apply by "varṇād anudāttāt...." Anticipating this he says "avadāta-śabdas tu." [Response:] because, according to the lexicon "avadātaḥ site pīte śuddhe" [avadāta = white, yellow, pure], and because the word avadāta is derived (vyutpatti) from the root "ḍai (dai) — to purify (śodhane)" with the affix ta — [it denotes "pure," not a colour]. And this is clear in the Bhāṣya on the sūtra "puṃyogād ākhyāyām" (A 4.1.48). The lexicon "avadātaḥ sito gauraḥ" [listing it as white] is to be understood [as founded] on the resemblance of purity to whiteness (śuddhatva-sādharmya).

translator notes

textual Evident digitization artifacts are translated per their intended readings: 'आपस्तम्बाआलायन' for Āpastamba–Āśvalāyana; 'क्मेण' for krameṇa; 'श#इतिः' for śitiḥ; and 'णत्वनम्' rendered as ṇatva-plus-na (the n-substitution together with its retroflexion), consistent with the parallel 'yaṇ-abhāva and ṇatva' stated just below.

SK 497 · A 4.1.40V

अन्यतो ङीष् ॥ ४९७ ॥

anyato ṅīṣ

anyato ṅīṣ — 4.1.40 — After [a stem] other [than one having t as its penult], ṅīṣ [is added in the feminine] ('varṇāt', 'anudāttāt', 'topadhāt' being carried forward).

Rule. After a colour-word with low-pitched last syllable whose penult is anything other than t, ṅīṣ is added.

Example.

kalmāṣa + ṅīṣ → kalmāṣī; sāraṅga → sāraṅgī. (Both are accented on the middle syllable by Phiṭ-sūtra 42.)

Applies when / blocked by. kṛṣṇa and kapila are accented on the last syllable, so kṛṣṇā, kapilā.

Siddhānta-kaumudī

तोपधभिन्नाद्वर्णवाचिनोऽनुदात्तान्तात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीष् स्यात् । कल्माषी । सारङ्गी । लघावन्ते द्वयोश्च बह्वचो गुरुः (फि SK 42) इति मध्योदात्तावेतौ । अनुदात्तान्तात्किम् ? कृष्णा । कपिला ॥

From a prātipadika that is other than one having t as its penult (topadha-bhinna), that denotes a color/class (varṇa-vācin), and that is final-anudātta (anudāttānta), ṅīṣ is added in the feminine. [Thus:] kalmāṣī; sāraṅgī. By "laghāv ante dvayoś ca bahvaco guruḥ" (Phiṭ, SK 42) these two are middle-udātta (madhya-udātta) [hence final-anudātta]. Why "final-anudātta"? [Counterexamples:] kṛṣṇā; kapilā [which are final-udātta, so ṅīṣ does not apply].

Bālamanoramā

अन्यतो ङीष् - अन्यतो ङीष् । पञ्चम्यास्तसिः । वर्णादिति, अनुदात्तादिति, तोपधादिति चानुवर्तते । तत्र कस्मादन्यत इत्यपेक्षायां तोपधादिति प्रतियोगित्वेनान्वेति — तोपधापेक्षया अन्यत इति । तदाह — तोपधभिन्नादिति । कल्माषीति । चित्रवर्णेत्यर्थः ।चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे॑ इत्यमरः । सारङ्गीति । सारङ्गः शबले त्रिषु॑ इत्यमरः । 'फिषोऽन्त उदात्तः' इत्यन्तोदात्तत्वशङ्कां व्युदस्यति — लघाविति । एतत्सूत्रंवृषाकपी॑ति सूत्रव्याख्यावसरे व्याख्यातम् । कृष्णा कपिलेति । फिट्स्वरेणान्तोदात्ताविमाविति भावः ।

anyato ṅīṣ — The tasi [affix in anyataḥ] stands for the fifth (ablative) case (pañcamī). "varṇāt" [A 4.1.39], "anudāttāt," and "topadhāt" are carried forward (anuvṛtti). Now, to the question "other than what?", "topadhāt" enters in as the correlate (pratiyogitva): [the meaning is] "other with respect to [a stem having] t as penult (topadha-apekṣayā anyataḥ)." He states this with "topadha-bhinnāt" (from [a stem] other than one with t as its penult). "kalmāṣī" — meaning of variegated color (citra-varṇa). "citra, kirmīra, kalmāṣa, śabala, eta [are] also in [the sense of] variegated (karbura)" — thus Amara. "sāraṅgī" — "sāraṅga [means] dappled (śabala), in [all] three [genders]" — thus Amara. He dispels the doubt of final-udātta-hood arising from "phiṣo 'nta udāttaḥ" [Phiṭ-sūtra: the end of a phiṣ is udātta] with "laghau...". This [Phiṭ] sūtra was explained on the occasion of the commentary on the sūtra "vṛṣākapi..." (A 4.1.37). "kṛṣṇā, kapilā" — these two are final-udātta by the Phiṭ accent [and so ṅīṣ, which requires a final-anudātta stem, does not apply]. That is the sense.

SK 498 · A 4.1.41V

षिद्गौरादिभ्यश्च ॥ ४९८ ॥

ṣidgaurādibhyaśca

ṣidgaurādibhyaśca — 4.1.41. And after ṣit [stems] and after the gaurādi [stems], ṅīṣ is added [in the feminine].

Rule. After a ṣit stem (one formed with an affix whose marker is ṣ) and after the words of the gaurādi list, ṅīṣ is added.

Example.

nartaka "dancer" (its affix is ṣit) + ṅīṣ → nartakī.

gaura (gaurādi) → gaurī.

Applies when / blocked by. A vārttika adds the augment ām to anaḍuh "ox", optionally, in the feminine: anaḍuhī / anaḍvāhī. A list-rule adds the pippalī words. The gaurādi list is an ākṛtigaṇa: an open list, to which words of the same kind belong even if not printed.

Siddhānta-kaumudī

षिद्भ्यो गौरादिभ्यश्च ङीष् स्यात् । नर्तकी । गौरी ॥

After the ṣit [stems] and the gaurādi [stems], ṅīṣ is added. Examples: nartakī; gaurī.

vārttika

आमनडुहः स्त्रियां वा

(vārttika) āmanaḍuhaḥ striyāṃ vā — the augment ām [is added] to anaḍuh, optionally, in the feminine.

(वार्तिकम्) ॥ अनडुही ॥ अनड्वाही । (गणसूत्रम् -) पिप्पल्यादयश्च ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥

(vārttika) anaḍuhī; anaḍvāhī. (gaṇasūtra:) pippalyādayaśca — and the pippalī-etc. [class is included]. This [gaurādi] is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative class).

Tattvabodhinī

NSP p. 132–133

—षिद्गौरादि—॥—नर्तकीति । नृतुधातोः ‘शिल्पिनि ष्वुन्’ ष्वुनः षित्त्वमवयवेऽचरितार्थलात्तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य विशेषणम् । त्रपूषः षित्त्वस्याद्धिधौ चरितार्थला-त्रपेत्यत्र तु न कीप् । मृजेः षित्त्वमनार्षं भिदादौ मृजेति पाठादित्याहुः ॥ मृजेः षित्त्वादेवाङ्, भिदादौ मृजेति पाठस्त्व-मार्षं इत्यन्ये ॥—गौरीति । गौरशब्दस्य वर्णवाचित्वेऽपि प्रातिपदिकस्वरेणान्तोदात्तलात् ‘अन्यतो कीप्’ इति कीप् न प्राप्नोतीतीह गणे पाठः ॥—अनडुही । अनड्डाहीति । अनकारान्तलाज्जातिलक्षणस्य पुंयोगलक्षणस्य वा कीषोऽप्राप्त-तया गणेऽस्मिन्प्रव्यते । प्रत्ययसहितपाठस्तु कीपि परे आम्बिकल्पार्थः । गौर मत्स्य मनुष्य शृङ्ग गवय हय मुक्त्य इत्यादि ॥ यत्तु प्राचा ‘ऋषेभ्यो कीप्’ इत्यत्र शुनीत्युदाहृतं, तत्तु गौरादिगणे श्वन्शब्दपाठादर्शनप्रयुक्तमित्याहुः ॥ अत्र केचित् नित्यल्लीलात् ‘जातेरल्लीविषयात्’-इत्यप्राप्ते कीपि पिप्पल्यादयो गौरादिषु प्रव्यन्ते कीषन्तपाठस्तु चिन्त्यप्रयो- जनः । न च पिप्पली भार्या यस्य स पिप्पलीभार्य इत्यादौ पुंवद्भावं वाधित्वा कीपः श्रवणं यथा स्यादित्येतदर्थः स इति वाच्यम् । भाषितपुंस्कलाभावादेव पुंवद्भावनिषेधसिद्धेः किं । चावान्तरगणत्वाभ्युपगमोऽपि पिप्पल्यादेर्व्यर्थं एव । न चैवं जाताधिकारे ‘चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम्’ इत्यत्र पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वात्पुनर्कीर्णिति वक्ष्यमाणप्रन्यो विरुध्यत इति वाच्यम् । गौरादेराकृतिगणत्वादित्यपि वक्तुं शक्यत्वादित्याहुः

Bālamanoramā

षिद्गौरादिभ्यश्च - षिद्गौरादिभ्यश्च । ष् इत् येषां ते षितः, गौर आदिर्येषां ते गौराभ्यः, षितश्च गौरादयश्चेति द्वन्द्वः । नर्तकीति ।नृती गात्रविक्षेपे॑ 'शिल्पिनि ष्वुन्' 'षः प्रत्ययस्य' इति षकार इत्,हलन्त्य॑मिति नकारश्च इत्, 'युवोरनाकौ' इति अकादेशः, लघूपधगुणः, रपरत्वम् । नर्तकशब्दात्ङीष्, टापोऽपवादः,यस्येति चे॑त्यकारलोप इति भावः । गौरीति । ओतेत्यर्थः । फिट्स्वरेण अन्तोदात्तत्वात् । 'अन्यतो ङीष्' इत्यप्राप्तेरिह विधिरिति भावः । संज्ञाशब्दो वाऽयम् ।उमा कात्ययनी गौरी॑त्यमरः ।दशवर्षा भवेद्गौरी॑ति स्मृतिः ।अनडुही अनड्वाहीति । अनडुहः स्त्रीत्यर्थः । अनो वहतीति यौगिको वा । गौरादिगणे निपातनादेव ङीपि आम्बिकल्पः । एवं चअनुडुहः स्त्रियामाम् वेचि वक्तव्य॑मिति न कर्तव्यमिति भावः । पिप्पल्यादयश्चेति । अत्र-गौर मत्स्य म मनुष्य, शृङ्ग, गवयं, हय, मुकय, गौतम, अनड्वाही, अनडुही, तरुण, तलुन आन्-इति पठित्वापिप्पल्यादयश्चे॑त्युक्त्वा-पिप्पली, हरीतकी, कोशातकी, पृथिवी, मातामही इत्यादि पठितम् । पिप्पलीशब्दस्य जातिवाचित्वेऽपि नियतस्त्रीलिङ्गत्वान्ङीषोऽप्राप्तेरिह पाठः । आन्शब्दस्य तु॒ऋन्नेभ्यः॑ इति ङीपि प्राप्ते ङीषर्थ इह पाठः । स्वरे विशेषः । आकृतिगणोऽयमिति । गौरादिरित्यर्थः । पिप्पल्यादेरवान्तरगणत्वे प्रयोजनं चिन्त्यम् ।

ṣidgaurādibhyaśca — "ṣit" means those which have ṣ as their marker (ṣ it yeṣāṃ te ṣitaḥ); "gaurādi" means those of which gaura is the first (gaura ādir yeṣāṃ te gaurāḥ); and "ṣitaś ca gaurādayaś ca" is the dvandva. nartakī — [from] "nṛtī gātravikṣepe" (the root nṛt, in the sense of tossing the limbs); by "śilpini ṣvun" the affix ṣvun [in the sense of a skilled performer]; by "ṣaḥ pratyayasya" the ṣ is it; by "halantyam" the n [of vun] is it; by "yuvor anākau" the substitution of aka [for vu]; laghūpadha-guṇa [guṇa of the light penult]; raparatva — [yielding nartaka]. From the nartaka-stem, ṅīṣ, the exception to ṭāp; and by "yasyeti ca" the elision of a — such is the point. gaurī — "ota" is meant [i.e. gaura is derived accordingly]. Because it is end-accented (antodātta) by the phiṭ accent, and "anyato ṅīṣ" would therefore not apply, the provision is made here [in this sūtra] — such is the point. This [gaura] is also a proper-noun word (saṃjñā). "umā kātyāyanī gaurī," says the Amarakośa; "a girl of ten years should be [called] gaurī," says the Smṛti. anaḍuhī, anaḍvāhī — meaning "anaḍuh in the feminine." Or [the stem may be] derived (yaugika), "[that which] carries a cart (ano vahati)." Simply by its being listed in the gaurādi class, in [taking] ṅīp the ām is optional [there]. And thus the [separate] statement "anaḍuhaḥ striyām ām veci vaktavyam" need not be made — such is the point. pippalyādayaśca — here, having recited "gaura, matsya, ma, manuṣya, śṛṅga, gavaya, haya, mukaya, gautama, anaḍvāhī, anaḍuhī, taruṇa, taluna, ān," and then having said "pippalyādayaśca," one recites "pippalī, harītakī, kośātakī, pṛthivī, mātāmahī," and so on. Although the word pippalī denotes a class (jāti), because it is fixedly feminine (niyata-strīliṅga) ṅīṣ would not [otherwise] apply, and so it is listed here. The word ān, on the other hand — since by "ṛnnebhyaḥ" ṅīp would apply — is listed here for the sake of ṅīṣ [instead]; the difference [between them] lies in accent. "This is an ākṛtigaṇa": meaning the gaurādi [class]. The purpose of pippalyādi being a sub-class (avāntaragaṇa) [within it] is a matter to be pondered (cintyam).

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 133 १ विधीयते इति—अपरे तु ‘पिठरं तु न ना कुण्डम्’ इति विश्वकोशात् कुण्डशब्दस्य स्त्रीविषयत्वाभावः स्फुट पव, कमण्डकु-संस्थानस्यानुगतत्वात् तद्रूपामत्रवाचिनः कुण्डशब्दस्य पशुवृक्षादिवज्जातिवाचकत्वमस्त्येव, अतः सूत्रान्तरेणैव ङीपि सिद्धे इदं नियमा-र्थमिति, तेन अमृते जारजायां कुण्डेत्येवेति मुवते । २ वर्णश्चेदिति—तद्विशिष्टश्चेदित्यर्थः, अन्यथा ‘गुणे शुक्लादयः पुंसि’ इत्यसं-गतं स्यात् । पवं मैथुनेच्छाचेदित्यत्रापि बोध्यम् ।

SK 499 · A 6.4.149V

सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ ४९९ ॥

sūryatiṣyāgastyamatsyānāṃ ya upadhāyāḥ

sūrya-tiṣya-agastya-matsyānāṃ ya upadhāyāḥ — Of [the aṅgas] sūrya, tiṣya, agastya, and matsya, there is [lopa] of the ya that is the penultimate (upadhā).

Rule. The ya that is the penult of the stems sūrya, tiṣya, agastya, matsya is dropped.

Example.

matsya "fish" + ṅīṣ → the penult ya dropped → mats + ī → matsī.

sūrya → sūrī.

Applies when / blocked by. Vārttikas fix the scope: for matsya, before the feminine ṅī; for sūrya and agastya, before the affix cha and before ṅī; for tiṣya and puṣya, when they name the constellations. A further vārttika makes the affix behind mātāmaha ṣit too; since mātāmahī is nevertheless also listed among the gaurādi, Bhaṭṭoji concludes that the ṅīṣ of ṣit stems is not invariable — hence daṃṣṭrā "fang", which is ṣit but takes ṭāp.

Siddhānta-kaumudī

अङ्गस्योपधाया यस्य लोपः स्यात्स चेद्यः सूर्याद्यवयवः ।

There is lopa of the penultimate (upadhā) ya of an aṅga, provided that ya is a constituent of sūrya etc.

vārttika

मत्स्यस्य ङ्याम्

(vārttika) matsyasya ṅyām — Of matsya, [the ya-lopa applies] when ṅī [the feminine affix] follows.

(वार्तिकम्) ।

[The foregoing is] a vārttika.

vārttika

सूर्यागस्त्ययोश्छे च ङ्यां च

(vārttika) sūryāgastyayoś che ca ṅyāṃ ca — Of sūrya and agastya, [ya-lopa applies] both before cha [affix] and before ṅī.

(वार्तिकम्) ।

[The foregoing is] a vārttika.

vārttika

तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम्

(vārttika) tiṣya-puṣyayor nakṣatrāṇi ya-lopa iti vācyam — It should be stated that of tiṣya and puṣya, when they denote the nakṣatras (constellations), there is ya-lopa.

(वार्तिकम्) ॥ मत्सी ।

[The foregoing is] a vārttika. [Example:] matsī.

vārttika

मातरि षिच्च

(vārttika) mātari ṣic ca — In the mātṛ-[formation], [the affix ḍāmahac] is also ṣit (marked with ṣ as an it).

(वार्तिकम्) ॥ इति षित्त्वादेव सिद्धे गौरादिषु मातामहीशब्दपाठादनित्यः षितां ङीष् । दंष्ट्रा ॥

[The foregoing is] a vārttika. Since [the ṅīṣ for mātāmahī] is thus established just by [ḍāmahac's] being ṣit, [yet] because the word "mātāmahī" is [also] read in the gaurādi [gaṇa], the ṅīṣ for ṣit-[affixes] is non-constant (anitya). [Example:] daṃṣṭrā.

Tattvabodhinī

NSP p. 133

—सूर्यतिष्य—। अत्र भस्येत्यनुवर्तमानमपि न संवध्यते । विषयपरिगणनेनैवातिप्रसङ्गनिवारणात् ॥—मत्स्यस्य ज्यामिति । नेह मत्स्यस्येदं मात्स्यम् ॥—छे च ज्यां चेति । सूरीयः । सूरी । अगस्तीयः । अगस्ती । नेह । सौर्यं चरुम् । आगस्त्यम् ॥—नक्षत्राणीति । नक्षत्रसंवन्धी योऽण् ‘नक्षत्रेण युक्तः कालः’ इति ‘संधिवेलायृतुनक्षत्रेभ्योऽण्’ इति च विहितस्तस्मिन्नित्यर्थः । तत्र तिष्यस्य यलोपो निपात्यते । पुष्यस्य त्वप्राप्तो विधीयते । तिष्येण युक्तः कालस्तैषः । पुष्येण युक्तः पौषः । तथा तिष्ये भवस्तैषः । पुष्ये भवः पौषः । नेह । तिष्यस्यापत्यं तैष्यः ॥—मत्सीति । योपधत्वात् ‘जातेरस्त्रीविषयात्’ इत्यप्राप्ते गौरादिपाठान्कीर्ण ॥—मातरि षिच्चेति । ‘पितृव्यमातुलमातामह—’ इति सूत्रस्यमिदं वचनम् । तच्च पितामहीति रूपसिद्ध्यर्थं मवद्ग्यं वक्तव्यमिति न वार्तिकस्य वैयर्थ्यम् । ये तु पितामहशब्दमपि गौरादिषु पठन्ति, तन्मते वचनमिदं स्वरसतो न संगच्छते । यदि त्वनित्यत्वज्ञापनमेव वचनस्य फलमिति ब्रूषे, तर्हि ‘धिद्गौरा—’ इति सूत्र एव ‘अनित्यं षितः’ इति वक्तव्यं किमनेन वक्रमार्गेणेति दिक् ॥ दृश्यतेऽनेनेति दंष्ट्रा । ‘दाम्रीशस्’ इत्यादिना करणे ष्ट्रन्

Bālamanoramā

सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः - मत्स्यशब्दाद्गौरादित्वान्ङीषि विशेष दर्शयितुमाह — सूर्यतिष्टागस्त्य । 'ढे लोपोऽकद्र्वाः' इत्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । 'य' इति षष्ठी,अङ्गस्येत्यधिकृतमवयवषष्ठन्तं, तच्च उपदायामन्वेति । अङ्गस्य उपधाभूतो यो यकारस्तस्य लोपः स्यादिति लभ्यते ।सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्याना॑मित्यप्यवयवषष्ठन्तं यकारेऽन्वेति, न त्वह्गविशेषणं तदाह-अङ्गस्येत्यादिना । मत्स्यस्य ङ्यामिति । तेनेह न, मत्स्यस्येदं मात्स्यम् ।सूर्यागस्त्ययोश्छे चेति । सूरीयः । सूरी । अगस्तीयः । अगस्ती नेह — सौर्यम् । आगस्त्यम् ।तिष्येति ।नक्षत्रेण युक्तः कालः॑,सन्धिवेलाद्यृतुनक्षत्रेऽभ्योणि॑ति च विहिते नक्षत्रसबन्धिनि अणि परतस्तिष्यपुष्ययोर्यलोप इत्यर्थः । तत्र तिष्यस्य यलोपो नियम्यते । पुष्यस्य त्वप्राप्तो विधीयते । तिष्येण युक्तः पूर्णमासः, तिष्ये भवो वा तैषः । एवं पौषः । नेह — तिष्यस्य पुष्यस्य वाऽयं तैष्यः, पौष्यः । मत्सीति । मत्स्यशब्दाद्गौरादिङीषि यलोपः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः । ननुपितृव्यमातुलमातामहपितामहाः॑ इति सूत्रे मातुः पिता पितुः पितेति विग्रहे मातृपितृभ्यां डामहचि टिलोपे मातामहपितामहशब्दौ निपातितौ । तत्र मातुर्माता पितुर्मातेति विग्रहे डामहचः षित्वं विहितं-॒मातरि षिच्चे॑ति ततश्चाषित्त्वविधानादेव ङीष्सिद्धेर्गौरादिषु मातामहीशब्दपाठौ न कर्तव्यः । नचमातरि षिच्चे॑ति न क्रियतामिति वाच्यं, पितामहीत्यत्र ङीषर्थं तस्यावश्यकत्वादित्यत आह — मातरीति । दंष्ट्रेति । दंशेःदाभ्यनीशसे॑ति करणे ष्ट्रन । अत्र षित्त्वे सत्यपि न ङीषिति भावः ।सूर्यादीनामङ्गानामुपधाभूतस्य यकारस्य लोप॑ इति तु न व्याख्यातं, तथा सतिसौरी बलाके॑ति न सिध्येत् । सूर्येणैकदिक् इत्यर्थेतेनैदि॑गित्यणि तदन्तान्ङीप्यणन्तमङ्गं, नतु सूर्यशब्द इति तदसिद्धिः । वचनं तु सूरी कुन्तीत्यत्र चरितार्थमित्यन्यत्र विस्तरः ।

sūrya-tiṣya-agastya-matsyānāṃ ya upadhāyāḥ — To show a special feature concerning the ṅīṣ after the word "matsya" (which is a gaurādi), he states "sūrya-tiṣya-agastya [...]". "lopa" is carried forward (anuvṛtti) from "ḍhe lopo 'kadryāḥ" [6.4.147]. "ya" is genitive; "aṅgasya," the governing (adhikṛta) word, is a genitive denoting a constituent (avayava-ṣaṣṭhī), and it construes with "upadhāyām." Thus it is obtained: there is lopa of the ya-kāra that is the penultimate of the aṅga. "sūrya-tiṣya-agastya-matsyānām" too is a constituent-genitive construing with the ya-kāra, not a qualifier of the aṅga. He states this with "aṅgasya [...]". "matsyasya ṅyām" — therefore not in "mātsyam" (this belongs to a matsya) [where there is no ṅī, hence no ya-lopa]. "sūryāgastyayoś che ca" — sūrīya, sūrī; agastīya, agastī; not in saurya, āgastya [no cha or ṅī]. "tiṣya [...]" — the meaning is: the ya-lopa of tiṣya and puṣya occurs before the aṇ pertaining to a nakṣatra, [that aṇ being] enjoined by "nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ" [4.2.3] and "sandhivelādy-ṛtu- nakṣatrebhyaḥ" [4.3.16]. Of these, for tiṣya the ya-lopa is [merely] restricted (niyama); but for puṣya it is [newly] enjoined, being otherwise unobtained. "the full-moon [day] conjoined with tiṣya," or "occurring in tiṣya": taiṣa; likewise pauṣa. Not here: "this belongs to tiṣya or puṣya": taiṣya, pauṣya [no ya-lopa, non-nakṣatra sense]. "matsī" — after the word "matsya," on the gaurādi ṅīṣ, [there is] ya-lopa [by this rule], and a-lopa by "yasyeti ca."

Objection: in the sūtra "pitṛvya-mātula-mātāmaha-pitāmahāḥ," in the analysis "the mother's father, the father's father," with ḍāmahac after mātṛ and pitṛ and ṭi-lopa, the words "mātāmaha" and "pitāmaha" are irregularly formed (nipātita); and there, in the analysis "the mother's mother, the father's mother," the ṣit-ness of ḍāmahac is enjoined by "mātari ṣic ca." Therefore, since the ṅīṣ is established just by [ḍāmahac's] being ṣit, the reading of the word "mātāmahī" in the gaurādi [gaṇa] should not be made. Nor should it be said "then let 'mātari ṣic ca' not be made either," because it is necessary for the sake of the ṅīṣ in "pitāmahī." To this he responds with "mātari [...]". "daṃṣṭrā" — from √daṃś, the ṣṭran in the instrumental sense (karaṇa) by "[...] dābhyaṃ [...] ṣṭran"; here, even though [ṣṭran] is ṣit, there is no ṅīṣ — this is the sense [showing the anityatva]. But it is not to be explained as "lopa of the ya-kāra that is the penultimate of the aṅgas sūrya etc.," for on that [reading] "saurī balākā" would not be established: in the sense "having the same direction as the sun (sūryeṇa eka-dik)," on the aṇ by "tenaikadik" and the ṅīp after [the form] ending in that [aṇ], the aṅga is [the whole thing] ending in aṇ (saura), not the word "sūrya"; hence that [saurī] would not be established. The [separate] statement is [instead] purposeful (caritārtha) in a case like "sūrī kuntī" — details elsewhere.

translator notes

textual The b1 pratīka and several forms are OCR-garbled in the source (sūryatiṣṭāgastya for sūryatiṣyāgastya, and the ṣṭran-rule name for daṃṣṭrā is corrupt — read here as the karaṇa rule prescribing ṣṭran for √daṃś). The evident readings are followed; no form is emended beyond restoring the obvious digitization errors.

SK 500 · A 4.1.42V

जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुककबराद्वृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणास्थौल्यवर्णानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥ ५०० ॥

jānapadakuṇḍagoṇasthalabhājanāgakālanīlakuśakāmukakabarādvṛttyamatrāvapanākṛtrimāśrāṇāsthaulyavarṇānācchādanāyovikāramaithunecchākeśaveśeṣu

jānapada-kuṇḍa-goṇa-sthala-bhāja-nāga-kāla-nīla-kuśa-kāmuka-kabarād vṛtty-amatrāvapanākṛtrimāśrāṇāsthaulya-varṇānācchādanāyovikāra-maithunecchā-keśaveśeṣu — After the eleven prātipadikas jānapada, kuṇḍa, goṇa, sthala, bhāja, nāga, kāla, nīla, kuśa, kāmuka, and kabara, ṅīṣ is added, respectively, in the senses vṛtti (livelihood), amatra (a vessel), āvapana (a receptacle), akṛtrima (natural), śrāṇā (gruel), sthaulya (bulkiness), varṇa (color), anācchādana (a non-garment), ayovikāra (an iron implement), maithunecchā (desire for intercourse), and keśa-veśa (an arrangement of hair).

Rule. After the eleven prātipadikas jānapada, kuṇḍa, goṇa, sthala, bhāja, nāga, kāla, nīla, kuśa, kāmuka, kabara, ṅīṣ is added — each in the sense paired with it, in order.

Example.

stem	feminine with ṅīṣ	only in the sense	in any other sense
jānapada	jānapadī	livelihood (vṛtti)	jānapadī (by SK 470, with a different accent)
kuṇḍa	kuṇḍī	a vessel (amatra)	kuṇḍā
goṇa	goṇī	a receptacle (āvapana)	goṇā
sthala	sthalī	natural ground (akṛtrima)	sthalā
bhāja	bhājī	gruel (śrāṇā)	bhājā
nāga	nāgī	bulkiness (sthaulya)	nāgā
kāla	kālī	a colour (varṇa)	kālā
nīla	nīlī	a non-garment (anācchādana)	nīlā
kuśa	kuśī	an iron implement (ayovikāra)	kuśā
kāmuka	kāmukī	desire for intercourse (maithunecchā)	kāmukā
kabara	kabarī	an arrangement of hair, a braid (keśaveśa)	kabarā "variegated"

Applies when / blocked by. jānapada ends in añ (it belongs to the utsādi list), so outside this sense it takes ṅīp by SK 470; the two forms differ only in accent (first-syllable versus last). nāga meaning an elephant, used for a stout woman, is the example; nāga meaning a snake, used for a tall one, is the counter-example. kuṇḍa as a class of men ("a son born of adultery while the husband lives") takes the species-ṅīṣ of SK 518 in any case; in the sense "vessel" the word is feminine only, so ṅīṣ has to be enjoined here. nīlā is "a cloth dyed with indigo". Vārttikas on nīla: it takes the affix an; and even as a non-garment the ī is not universal — it holds for the plant (nīlī "indigo"), for a living being (nīlī gauḥ "a dark cow"), and optionally for a name (nīlī / nīlā).

Siddhānta-kaumudī

एभ्य एकादशभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः क्रमात् वृत्त्यादिष्वर्थेषु ङीष् स्यात् । जानपदी वृत्तिश्चेत् । अन्या तु जानपदी । उत्सादित्वादञन्तत्वे टिड्ढा SK 470 इति ङीप्याद्युदात्तः । कुण्डी अमत्रं चेत् । कुण्डान्या । कुडि दाहे । गुरोश्च हलः SK 3280 इति अप्रत्ययः । यस्तु अमृते जारजः कुण्ड इति मनुष्यजातिवचनस्ततो जातिलक्षणो ङीष् भवत्येव । अमत्रे हि स्त्रीविषयत्वादप्राप्तो ङीष् विधीयते नतु नियम्यते । गोणी आवपनं चेत् । गोणान्या । स्थली अकृत्रिमा चेत् । स्थलाऽन्या । भाजी श्राणा चेत् । भाजाऽन्या । नागी स्थूला चेत् । नागाऽन्या । गजवाची नागशब्दः स्थौल्यगुणयोगादन्यत्र प्रयुक्त उदाहरणम् । सर्पवाची तु दैर्घ्यगुणयोगादन्यत्र प्रयुक्तः प्रत्युदाहरणम् । काली वर्णश्चेत् । कालाऽन्या । नीली अनाच्छादनं चेत् । नीलाऽन्या । नील्या रक्ता शाटीत्यर्थः ॥

For these eleven prātipadikas respectively, in the senses vṛtti and the rest, ṅīṣ is added. jānapadī — if it denotes vṛtti (livelihood); but in another sense, [also] jānapadī. Since [jānapada], belonging to the utsādi group, ends in añ, by "ṭiḍḍhāṇ..." (SK 470) it takes ṅīp with acute on the first syllable (ādyudātta) [whereas the ṅīṣ form is final-acute]. kuṇḍī — if it denotes amatra (a vessel); in another sense, kuṇḍā. [The stem is from] "kuḍi dāhe" (to burn); by "guroś ca halaḥ" (SK 3280) the suffix "a" [is added]. But the word kuṇḍa which denotes a class of men — as in "the son born of adultery while [the husband is] alive is [called] kuṇḍa" — from that the jāti-conditioned ṅīṣ does apply in any case. For in [the sense of] amatra, since [kuṇḍa there] pertains to the feminine, ṅīṣ is here enjoined as otherwise unobtainable, not merely restricted. goṇī — if it denotes āvapana (a receptacle); in another sense, goṇā. sthalī — if it denotes akṛtrima (natural [ground]); in another sense, sthalā. bhājī — if it denotes śrāṇā (gruel); in another sense, bhājā. nāgī — if it denotes [what is] stout (sthūlā); in another sense, nāgā. The word nāga denoting an elephant, used [figuratively] through its association with the quality of bulkiness (sthaulya), is the [positive] example; but [nāga] denoting a serpent, used [figuratively] through its association with the quality of length (dairghya), is the counter-example. kālī — if it denotes a color (varṇa); in another sense, kālā. nīlī — if it denotes a non-garment (anācchādana); in another sense, nīlā. [The point of nīlā:] a cloth (śāṭī) dyed red by [the indigo plant] nīlī.

vārttika

नील्या अन्वक्तव्यः

(vārttika) For nīlī, [the suffix] an should be prescribed.

(वार्तिकम्) ॥ इत्यन् । अनाच्छादनेऽपि न सर्वत्र किंतु ।

(Confirmed as a vārttika.) Thus, [the suffix] an. Even in [the sense of] a non-garment (anācchādana) [ṅīṣ does] not [apply] everywhere, but rather [as the following vārttikas specify].

vārttika

नीलादौषधौ

(vārttika) [ṅīṣ is added] after nīla in [the sense of] a plant (oṣadhi).

(वार्तिकम्) ॥ नीली ।

(Confirmed as a vārttika.) nīlī [= the indigo plant].

vārttika

प्राणिनि च

(vārttika) And in [the sense of] a living being (prāṇin).

(वार्तिकम्) ॥ नीली गौः ।

(Confirmed as a vārttika.) nīlī gauḥ [a dark cow].

vārttika

संज्ञायां वा

(vārttika) Optionally (vā) in [the sense of] a proper name (saṃjñā).

(वार्तिकम्) ॥ नीली । नीला । कुशी अयोविकारश्चेत् । कुशाऽन्या । कामुकी मैथुनेच्छा चेत् । कामुकाऽन्या । कबरी केशानां संनिवेशश्चेत् । कबराऽन्या । चित्रेत्यर्थः ॥

(Confirmed as a vārttika.) nīlī / nīlā [optionally, as a proper name]. kuśī — if it denotes an iron implement (ayovikāra); in another sense, kuśā. kāmukī — if it denotes desire for intercourse (maithunecchā); in another sense, kāmukā. kabarī — if it denotes an arrangement of the hair (keśānāṃ saṃniveśaḥ, i.e. a braid); in another sense, kabarā, meaning "variegated" (citrā).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 133

—जानपदीति । जनपदे भवा ॥—वृत्तिश्चेदिति । वर्ततेऽनयेति वृत्तिर्जीविका ॥—कुण्डीति । ‘अल्ली कमण्डळः कुण्डी’ इत्यमरः ॥—कुण्डाऽन्येति । क्रियाशब्दोऽयम् । अत एवाह—कुडि दाह इत्यादि । यस्तु घटपर्यायः कुण्डशब्दः स न प्रत्युदाहरणम् । ‘पिठरः स्थाल्युखा कुण्डम्’ इति तस्य नपुंसकत्वात् । अभ्यालयादिपर्यायोऽपि कुण्डशब्दो नपुंसकलिङ्गे नियतः । ‘कुण्डमभ्यालये मानभेदे देवजलाशये’ इति मेदिनीकोशात् ॥—आवपनं चेदिति । आङ्पूर्वाद्वपेरधिकरणे ल्युट् । ओप्यते निक्षिप्यते धान्यं यस्मिन् ॥—गोणान्येति । यस्या यादृच्छिकं नाम ॥—अकृत्रिमेति । यथा ‘सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वाम्’ इति ॥—स्थलान्येति । कृत्रिमा पुरुषेण संस्कृता । भ्राणा पक्वा ॥—अयोविकार इति । फाल इति प्रसिद्धा ॥—कुशान्येति । छन्दोगाः स्तोत्रीयागणनार्थानौदुम्बरान् शङ्कन् ‘कुशा’ इति व्यवहरन्ति । ‘अतः कृकमि’ इति सूत्रे प्रसिद्ध एवायम् ॥—कामुकान्येति । मैथुनादन्यद्धनादिकं कामयितुं यस्याः शीलं सेत्यर्थः । ‘लवपत्’ इत्युक्त्

Bālamanoramā

जानपदकुण्डगोणस्थलभाजनागकालनीलकुशकामुक- कबराद्वृत्त्यमत्रावपनाकृत्रिमाश्राणास्थौल्य- वर्णानाच्छादनायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु - जानपद । जानपदेत्यादि कबरादित्यन्तमेकं पदम् । समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी । जानपदीति । जनपदे भवेत्यर्थः । वृत्तिश्चेदिति । जीविका गम्या चेदित्यर्थः । ननूत्सादित्वादञि ङीपैव सिद्धे ङीष्विधिव्र्यर्थ इत्यत आह — उत्सादित्वादिति ।अनुदात्तौ सुप्पितौ॑ इति ङीप्याद्युदात्तत्वम् । ङीषि तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वमिति भेद इत्यर्थः । कुण्डीति । पिठरं स्थाल्युखा कुण्डम् इत्यमरः ।पात्राऽमत्रे च भाजन॑मिति च कुण्डशब्दस्य स्त्रीत्वमपि ङीष्विधिसामर्थ्यात् ।पिठरे तु न ना कुण्ड॑मिति विआः । कुण्डाऽन्येति । दहनीयेत्यर्थः । तदेव विशदयति-कुडि दाहे इति । गुरोश्चेति । गुरुमतो हलन्ताद्धातोरप्रत्ययः स्याद्भावकर्णणोः स्त्रियामिति तदर्थः । ननुअमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः॑ इति मनुष्यजातिविशेषवाची कुण्डशब्दोऽपि प्रत्युदाहरणं किं न स्यादित्यत आह — यस्त्विति । जातिलक्षण इति । जातेरस्त्रीविषया॑दिति जातिनिमित्तर इत्यर्थः । नन्वमत्रेऽपि वाच्ये कुण्डशब्दाज्जातिलक्षणङीषि सिद्धे तद्वचनं व्यर्थम् । नच अमत्र एव ङीषिति नियमार्थं तदिति वाच्यम्, एवं सति मनुष्यजातिविशेषवाचित्वे ङीषोऽनुत्पत्तेरित्यत आह — अमत्रे हीति ।जातेरस्त्रीविषया॑दित्यनित्यस्त्रीलिङ्गान्ङीष् विहितः । अमत्रे कुण्डशब्दो नित्यस्त्रीलिङ्गः,पदान्तरं विना स्त्रियां वर्तमानत्वं नित्यस्त्रीत्व॑मिति स्वीकारात् ।कुण्डी कमण्डलौ जारात्पतिपत्नीसुते पुमान् इति मेदिनीकोशाच्च । तथाच कुण्डशब्दाज्जातिलणङीषप्राप्त #एव विधीयते, नतु नियम्यते । अतो मनुष्यजातिवाचित्वेऽपि ङीष् निर्बाध इति भावः । आवपनं चेदिति । ओप्यते निक्षिप्यते अस्मिन्नित्यर्थे आङ्पूर्वाद्वपेर्ल्युट् । गोणाऽन्येति । कस्याश्चिदिदं नाम । अकृत्रिमा चेदिति । इदामीन्तनपुरुषपरिष्कृता भूमिः कृत्रिमा, तद्भिन्नेत्यर्थः । स्थलाऽन्येति । कृत्रिमेत्यर्थः ।स्थलयोदकं परिगृह्णन्ति॑ इति यजुर्वेदे । भाजीति । भज्यते सेव्यते इति कर्मणि घञ् । 'घञजबन्ताः पुंसि' इति तु प्रायिकम् । श्राणा चेदिति ।यवागूरुष्णिका श्राणा॑ इत्यमरः । भूजाऽन्येति । अश्राणेत्यर्थ #ः ।श्रा पाके॑क्तः ।संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः॑ इति निष्ठानत्वम्, णत्वं च । पक्तेत्यर्थः । नागशब्दस्य स्थौल्ये क्वाप्यप्रसिद्धेराह — गजवाचीति । वर्णश्चेदिति । वर्णः प्रवृत्तिनिमित्तं चेदित्यर्थः । वर्णविशिष्टा चेदिति यावत् । अन्यथा कालशब्दस्यगुणे शुक्लादयः पुंसि॑ इति पुंस्त्वापात्तात् । सूत्रे वर्णा इति च्छेदः । अर्शाअद्यजन्तट्टाप् । कालाऽन्येति । क्रौर्ययुक्तेत्यर्थः । संज्ञाशब्दो वा । अनाच्छादनं चेदिति । वस्त्रभिन्नं गवादिकमित्यर्थः । नीलाऽन्येति । नन्वत्राच्छादनस्य विशेष्यत्वे स्त्रीत्वानुपपत्तिः । पटीत्यस्य विशेष्यत्वेऽपि नीलवर्णवती पटीत्यर्थे ङीषोऽप्रसक्तिरेव,नीलादोषधौ, प्राणिनि चे॑ति नियमस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यत आह — नील्यारक्तेति । नील्या ओषध्या रागविशेषं प्राप्तेत्यर्थः । ननु कथमयमर्थो लभ्यत इत्यत आह — नील्या अनिति ।तेन रक्तं रागा॑दित्यत्रेदं वार्तिकम् । नीलीशब्दादन्प्रत्यये सतियस्येति चे॑ति लोपे नीलशब्दः, तस्य नीलीरक्तवाचकस्य विशेषणांशे ओषधिवाचकत्वसत्त्वात्नीलादोषधौ प्राणिनि चे॑ति नियमे सत्यपि ङीषः प्राप्तेस्तन्निवृत्त्यर्थमनाच्छदानाग्रहणमिति भावः । ननु नीला कुण्डीत्यत्रापि अनाच्छादनत्वान्ङीष् स्यादित्याशङ्क्य आह — अनाच्छादनेऽपीति ।नीवादोषधौ प्राणिनि चे॑ति वार्तिकमेतत् । नीलादनाच्छादनेऽपि भवन्ङीष् ओषधौ प्राणिनि चैव स्यात्, न त्वन्यत्रेत्यर्थः । एवं च नीला कुण्डीत्यादौ न ङीषिति भावः । 'संज्ञायां वा' इत्यपि वार्तिकम् । संज्ञायामुक्त विषये तदन्यत्रापि ङीष् वा स्यादित्यर्थः । अयोविकारश्चेदिति । फाला इति प्रसिद्धः । कुशाऽन्येति छन्दोगसूत्रेप्रस्तोता तु कुशाः कारयेद्यज्ञियस्य वृक्षस्य खदिरस्य दीर्घसूत्रेष्वेके प्रादेशमात्रीः कुशपृष्ठास्त्वक्तस्समाभज्जते॑ इति प्रसिद्धा । कामुकीति । कामयितुं शीलमस्या इति विग्रहेलषपते॑त्यादिना कमेरुकञ् । मैथुनेच्छावती चेदित्यर्थः । अर्शाअद्यजन्ताट्टाप् । कामुकान्येति । धनादीच्छावतीत्यर्थः ।

jānapada-kuṇḍa-goṇa-sthala-bhāja-nāga-kāla-nīla-kuśa-kāmuka-kabarād vṛtty-amatrāvapanākṛtrimāśrāṇāsthaulya-varṇānācchādanāyovikāra-maithunecchā- keśaveśeṣu — jānapada: from "jānapada" up to "kabarāt" is a single word [a compound]; the ablative is from a collective dvandva (samāhāra-dvandva). jānapadī — meaning "occurring in the country (janapada)". "If [it denotes] vṛtti" — meaning if a livelihood (jīvikā) is understood. Objection: since [jānapada] belongs to the utsādi group and takes añ, and ṅīp alone already suffices, the injunction of ṅīṣ is purposeless. To this he replies "utsāditvāt...": by "anudāttau suppitau" ṅīp yields first-syllable acute (ādyudātta), whereas with ṅīṣ, through the suffix-accent, the form is final-acute (antodātta) — this is the difference.

kuṇḍī — Amara: "piṭhara, sthālī, ukhā, kuṇḍa" [synonyms for a pot]; and "in the sense of a vessel (pātra, amatra), bhājana [is a synonym]"; the word kuṇḍa is also feminine, established by the very force of the ṅīṣ injunction. Viśva[-prakāśa]: "but in [the sense of] a pot, kuṇḍa is not masculine." kuṇḍā — meaning "to be burnt" (dahanīyā). This he clarifies with "kuḍi dāhe" (to burn). "guroś ca" — its purport is that after a root ending in a consonant and having a heavy [penultimate] (guru), the suffix "a" applies in the senses of action (bhāva) and instrument (karaṇa), in the feminine. Objection: the word kuṇḍa denoting a particular class of men — as in "[the son born] of adultery while [the husband is] alive is kuṇḍa, [born] when the husband is dead, golaka" — why should it not be a counter-example? To this he replies "yas tu...": conditioned by jāti — meaning conditioned by jāti through "jāter astrīviṣayāt" [A 4.1.63]. Objection: even in the sense of amatra, since the jāti-conditioned ṅīṣ is already available from the word kuṇḍa, stating it [again in this sūtra] is purposeless; nor can it be said that this [sūtra] serves as a restriction ("ṅīṣ only in [the sense of] amatra"), for then, when [kuṇḍa] denotes a particular class of men, ṅīṣ would fail to arise. To this he replies "amatre hi...": the ṅīṣ by "jāter astrīviṣayāt" is enjoined for a non-permanent feminine (anitya-strīliṅga); but in [the sense of] amatra the word kuṇḍa is a permanent feminine (nitya-strīliṅga), on the acceptance that "being feminine without a separate word [being added] is permanent femininity", and from the Medinī-kośa: "kuṇḍī [feminine] in [the sense of] a water-pot (kamaṇḍalu); [kuṇḍa is] masculine [when denoting] the son of the husband and wife by a paramour." And so the jāti-conditioned ṅīṣ from kuṇḍa is here enjoined as otherwise unobtainable, not restricted; hence, even when it denotes a class of men, ṅīṣ is unimpeded. This is the sense.

"If [it denotes] āvapana" — in the sense "that in which [something] is scattered or deposited (opyate nikṣipyate)", lyuṭ after vap preceded by āṅ [→ āvapana]. goṇā — this is the proper name of some [woman]. "If [it denotes] akṛtrima" — ground refined by present-day men is kṛtrima (artificial); [akṛtrima] means other than that. sthalā — meaning artificial (kṛtrima). In the Yajurveda: "on the dry ground (sthala) they take up water." bhājī — "that which is enjoyed or partaken (bhajyate sevyate)", ghañ in the object-sense (karmaṇi). [The maxim] "words ending in ghañ, ac, and ap are masculine" is only a general tendency (prāyika). "If [it denotes] śrāṇā" — Amara: "yavāgū, uṣṇikā, śrāṇā" [synonyms for gruel]. bhājā — meaning not-gruel (aśrāṇā). From "śrā pāke" (to cook), kta; by "saṃyogāder āto dhātor yaṇvataḥ" [A 8.2.43] the kta becomes na, with cerebralization (ṇatva) [→ śrāṇā]; meaning "cooked". Since the word nāga is nowhere well attested in the sense of bulkiness, he says "gajavācī" [it is the elephant-word transferred].

"If [it denotes] varṇa" — meaning if the ground of application (pravṛttinimitta) is a color, that is, if [the referent] is qualified by a color; otherwise the word kāla would become masculine by "guṇe śuklādayaḥ puṃsi" [and take no ṅīṣ]. In the sūtra the reading is "varṇāḥ" [plural]. [kālā:] arśa-ādi, aj-ending, ṭāp. kālā — meaning "endowed with fierceness" (krauryayuktā); or it is a proper-name word. "If [it denotes] anācchādana" — meaning something other than a garment, such as a cow. nīlā — Objection: if "covering" (ācchādana) is the qualificand, femininity does not obtain [and no ṅīṣ]; and even if "cloth" (paṭī) is the qualificand, in the sense "a cloth possessing the color blue" ṅīṣ is simply not applicable, since the restriction "nīlād oṣadhau, prāṇini ca" is about to be stated. To this he replies "nīlyā raktā": meaning [a cloth] that has acquired a particular dye (rāga) by [the indigo plant] nīlī. Objection: how is this sense obtained? To this he replies "nīlyā an": this vārttika [belongs] under "tena raktaṃ rāgāt" [A 4.2.1]. When the suffix an is added to the word nīlī and [its ī] is elided by "yasyeti ca" [A 6.4.148], the word nīla results; since this [nīla], denoting what is dyed with indigo, has in its qualifier-portion the sense of a plant (oṣadhi), ṅīṣ would obtain even under the restriction "nīlād oṣadhau prāṇini ca"; to exclude that, the word anācchādana is included [in the sūtra]. This is the sense.

Objection: in "nīlā kuṇḍī" too, being a non-garment (anācchādana), ṅīṣ should apply. Anticipating this he says "anācchādane 'pi": the vārttika is "nīlād oṣadhau prāṇini ca". The ṅīṣ [that would apply] after nīla even in [the sense of] a non-garment applies only in [the sense of] a plant (oṣadhi) or a living being (prāṇin), not elsewhere; and so in "nīlā kuṇḍī" and the like there is no ṅīṣ. "saṃjñāyāṃ vā" is also a vārttika: meaning that in [the case of] a proper name, in a domain other than the [oṣadhi/prāṇin] already stated, ṅīṣ optionally applies. "If [it denotes] ayovikāra" — [kuśī] is well known as the plowshare (phāla). kuśā — well known in the Chandoga-sūtra: "the prastotṛ should have the kuśa-blades of the sacrificial khadira tree made; in the long rites some [make them] a span in length, split at the back of the kuśa..." kāmukī — analyzed as "she whose nature is to desire", ukañ after kam by "laṣpat..." [A 3.2.154]; meaning "if she has desire for intercourse (maithunecchā)"; arśa-ādi, aj-ending, ṭāp. kāmukā — meaning "having desire for wealth and the like".

SK 501 · A 4.1.43V

शोणात् प्राचाम् ॥ ५०१ ॥

śoṇāt prācām

śoṇāt prācām — 4.1.43. After [the colour-word] śoṇa (red), the feminine ṅīṣ is optional, in the view of the eastern grammarians (prācām) — thereby rendering optional the ṅīṣ that would otherwise be obligatory by 'anyato ṅīṣ' (A 4.1.40).

Rule. After śoṇa "red", in the view of the eastern grammarians, ṅīṣ is optional; it would otherwise be obligatory by SK 497.

Example.

śoṇa + ṅīṣ → śoṇī; or, with ṭāp, śoṇā.

Siddhānta-kaumudī

शोणी । शोणा ॥

śoṇī, śoṇā. [The two feminine forms: śoṇī, formed with ṅīṣ; and śoṇā, formed with ṭāp when ṅīṣ is optionally not applied.]

Tattvabodhinī

NSP p. 133

—शोणात्—। ‘शोणः कोकनदच्छविः’ इति कोशाच्छोणशब्दस्य वर्णवाचित्वात् ‘वर्णानां तण्’ इत्याद्युदात्ततया ‘अन्यतो डीष्’ इति सिद्धेऽपि प्राचामेव डीष् नान्येषाम् इति नियमार्थमिदम्

Bālamanoramā

शोणात् प्राचाम् - शोणात्प्राचाम् ।रोहितो लोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः॑ इत्यमरः ।वर्णानां तणतिनितान्ताना॑मिति शोणशब्द आद्युदात्तोऽनुदात्तान्तः ।अन्यतो ङी॑षिति नित्यं ङीषि प्राप्ते विकल्पार्थमिदम् ।

śoṇāt prācām — "rohita, lohita, rakta, śoṇa — [all denoting] the hue of the red lotus (kokanada)," says the Amara[kośa]. By "varṇānāṃ taṇatinitāntānām" (SK 33, a Phiṭ-sūtra) the word śoṇa is ādyudātta (initially accented) and hence ends in an unaccented syllable (anudāttānta). Since ṅīṣ is obligatorily (nityam) obtained by "anyato ṅīṣ" (A 4.1.40), this [rule] serves to make it optional (vikalpa).

SK 502 · A 4.1.44V

वोतो गुणवचनात् ॥ ५०२ ॥

voto guṇavacanāt

voto guṇavacanāt (4.1.44) — After a prātipadika ending in short u that is a quality-word (guṇa-vacana), the feminine affix is optionally [added] (the affix being ṅīp, per the Bālamanoramā; see note).

Rule. After a prātipadika ending in short u that denotes a quality, the feminine ī-affix is optional. The affix is ṅīp, which gives the word its first-syllable accent: the digital text reads ṅīṣ, but the Bālamanoramā reads Bhaṭṭoji's word as ṅīp, citing the vārttika guṇavacanān ṅīb ādyudāttārthaḥ.

Example.

mṛdu "soft" + ṅīp → u → v before the vowel (yaṇ: the sandhi of chapter 3 that turns i, u, ṛ, ḷ into y, v, r, l) → mṛdvī; or no affix: mṛduḥ.

Applies when / blocked by. Must end in u: śuciḥ "pure" does not. Must denote a quality: ākhuḥ "mouse" does not. A vārttika excludes kharu ("a maiden eager for a husband": kharuḥ) and any stem whose penult is a consonant cluster: pāṇḍuḥ "pale".

Siddhānta-kaumudī

उदन्ताद्गुणवाचिनो वा ङीष् स्यात् । मृद्वी । मृदुः । उतः किम् ? शुचिः । गुणेति किम् ? आखुः ।

After a prātipadika ending in u that denotes a quality (guṇa-vacana), there is optionally ṅīṣ [read: ṅīp — see textual note]: mṛdvī [or, without the affix,] mṛduḥ. Why "ending in u (utaḥ)"? [To exclude] śuciḥ. Why "quality-word (guṇa-vacana)"? [To exclude] ākhuḥ.

vārttika

खरुसंयोगोपधान्न

(vārttika) "kharu-saṃyogopadhān na" — After kharu, and after [a stem] having a consonant-conjunct (saṃyoga) as its penult (upadha), [the affix does] not [apply].

(वार्तिकम्) ॥ खरुः पतिंवरा कन्या । पाण्डुः ॥

(This is a vārttika.) kharu: a maiden eager for a husband (patiṃvarā kanyā). pāṇḍu [a saṃyoga-penult stem]. [Hence the feminines kharuḥ, pāṇḍuḥ, with no affix.]

Tattvabodhinī

NSP p. 133–134

—वोतो गुणवचनात् । गुणो नाम नेह—अदेङ्कुपः ‘उतः’ इति विशेषणाद्वचनप्रहणाच्च, नापि विशेषणमात्रमिदमाखुर्द्रव्यमित्यादावतिप्रसङ्गादिति चेत् । अत्राहुः—‘संज्ञाजातिक्रियाशब्दान् हिलान्ये गुणवाचिनः’ चतुष्टयीशब्दानां प्रवृत्तिरित्याकरप्रन्थनिष्कर्षादेव निर्णय इति ॥ भाष्ये तु ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः’ इति स्थितम् । सत्त्वं द्रव्यम् । सत्त्व एव निविशत इति सावधारणं व्याख्येयम् । एतेन सत्ता व्यावर्त्यते । सा हि न केवलं द्रव्ये वर्तते किंतु द्रव्य-गुणकर्मसु । ननु द्रव्य एव द्रव्यत्वं वर्तत इति तत्रातिव्याप्तिरत आह—अपैतीति । अपगच्छतीत्यर्थः । अर्थात्सत्त्वादेव । यथा पीततायां जातायां फलादेनीलतापैति, नैवं द्रव्यत्वं द्रव्यादपैति । एवमपि गोत्वं गोषु वर्तते । अश्वादेश्वापैति तत्रातिव्याप्तिरत आह—पृथग्जातिषु दृश्यत इति । गोत्वं हि द्रव्यत्वावान्तरनानाजातिषु न दृश्यते । गुणस्तु दृश्यते । यथा अग्रे दृष्टा नीलता तृणादिष्वपि दृश्यते । एतेन पूर्वार्धेन सकलजातेर्व्यवच्छेदः । एवं तर्हि कर्म द्रव्ये वर्तते ततोऽपैति पृथग् जातिषु दृश्यते चेति तत्रातिव्याप्तिरत आह—आधेयश्चाक्रियाजश्चेति । उत्पाद्यानुत्पाद्य इत्यर्थः । उत्पाद्यो यथा घटादेः पाकजो रूपादिः । अक्रियाजोऽनुत्पाद्यः । स यथा आकाशादेर्महत्त्वादिः । क्रिया तु सर्वाप्युत्पाद्यैव न नित्येति तस्या द्वैविध्याभावाद्बुणलाभावः । एवमपि द्रव्यस्य गुणत्वं प्राप्नोति । अवयवि द्रव्यं ह्यवयवद्रव्येषु निविशते । असमवा- यिकारणसंयोगनिवृत्तौ विनाशात्ततोऽपेति भिन्नजातीयेषु च हस्तपादादिषु दृश्यते । द्विविधं च भवति । नित्यानित्यभेदेन निरवयवस्याऽत्मपरमाण्वादेर्नित्यलादवयविद्रव्यस्य तु घटादेरनित्यलादत आह—असत्वप्रकृतिरिति । अद्रव्यस्वभाव इत्यर्थः ॥—पतिवरेति । एवं च पाणिप्रहणोत्कण्ठाभिधायित्वाद्गुणवचनोऽयमिति भावः

Bālamanoramā

वोतो गुणवचनात् - वोतो गुणवचनात् । प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तम् । वा उत इतिच्छेदः । उता गुणवचनस्य प्रातिपदिकस्य विशेषणात्तदन्तविधिः । तदाह — उदन्तादिति । वा ङीबिति । ङीषिति नात्रानुवर्तते ।गुणवचनान्ङीबाद्युदात्तार्थः॑ इति वार्तिकादिति भावः । मृद्वीति । मृदुशब्दान्ङीपि यण् । अत्र-॒सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाऽक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः॑ इति भाष्ये गुणलक्षणमुक्तम् । सत्त्वं द्रव्यं समवायिकारणं, तत्रैव निविशते समवैति यः स गुण इत्यन्वयः । द्रव्यमात्रसमवेत इति यावत् । मात्रपदात्सत्ताजातिव्र्यवच्छिद्यते, तस्या द्रव्यगुणक्रियावृत्तित्वात् । अथ द्रव्यत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय आह — अपैतीति । कतिपयद्रव्येभ्योऽपगच्छतीत्यर्थः । द्रव्यत्वस्य सर्वद्रव्यवृत्तित्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । एवमपि क्रियायामतिव्याप्तिवारणाय आह — आधेयश्चाक्रियाजश्चेति । आधीयते उत्पाद्यते इत्याधेयः=उत्पाद्यः, अक्रियाजः=अनुत्पाद्यः । उत्पाद्यत्वाऽनुत्पाद्यत्वाभ्यां द्विविध इति यावत् । गुणोनित्याऽनित्यभेदेन द्विविधो भवति । नित्यगतानां गुणानां नित्यत्वात्, अनित्यगतानामनित्यत्वात् । क्रियायास्तु सर्वस्या अप्युत्प#आद्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । एवमपि द्रव्येऽतिव्याप्तिः, तस्य अवयवद्रव्यसमवेतत्वादसमवायिकारणसंयोगनाशे ततोऽपायात्, विजातीयपार्थिवाद्यवयवेषु सत्त्वात्, नित्याऽनित्यभेदसत्त्वाच्च । त आह — असत्त्वप्रकृतिरिति । अद्रव्यस्वभाव इत्यर्थः । द्रव्यभिन्न इति यावत् । त्र मात्रपदेन सत्ताजातेः, अपैतीत्यनेन द्रव्यत्वस्य, पृथग्जातिषु दृश्यते इत्यनेन गोत्वादिजातेश्च निरासत्ताद्भिन्नत्वमिति लब्धम् ।आधेयश्चाक्रियाजश्चे॑त्यनेन क्रियानिरासात्क्रियाभिन्नत्वं लब्धम् । असत्वप्रकृतीरित्यनेन द्रव्यस्य निरासाद्द्रव्यभिन्नत्वं लब्धम् । तथाच जातिभिन्नत्वे सति क्रियाभिन्नत्वे सति द्रव्यभिन्नत्वे सति समवेतत्वं गुणलक्षणं निष्कृष्टं वेदितव्यम् । समवेतत्वाऽभावादभावनिरासः । अत्रनित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव॑ इति तार्किकाभिमतविशेषपदार्थाङ्गीकारे तद्भिन्नत्वमपि निवेश्यम् । 'आकडारादेक संज्ञा' इति सूत्रभाष्ये तुसमासकृदन्ततद्धितान्ताव्ययसर्वनामजातिसंख्यासंज्ञाशब्दव्यतिरिक्तमर्थवच्छब्दरूपं गुणवचनसंज्ञं भवती॑त्युक्तम् । तदिदं प्रकृतसूत्रभाष्यस्थलक्षणस्यास्योक्तस्य प्रपञ्चनपरं वेदितव्यम् । परन्तु आकडारसूत्रभाष्ये संख्याशब्दभिन्नत्वमप्युपात्तम् । तदप्युक्तलक्षणे निवेश्यम् । न चैवमपि मृदुपट्वादिशब्दानां गुणविशिष्टद्रव्यवाचित्वाद्गुणवचनत्वाऽभाव इति वाच्यं, गुणवचनेत्यन्वर्थसंज्ञया गुणोपसर्जनद्रव्यवाचित्वस्यैव विवक्षितत्वात् । एवं च रूपशब्दस्य न गुणवचनता तस्य प्राधान्येन रूपवाचितया रूपवति प्रयोगाऽभावात् । रूपादिशब्दस्यापि गुणवचनशब्देन ग्रहणेगुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः॑ इत्यत्रापि रूपादिशब्दानां ग्रहणापत्तौ 'रूपो घटः' इत्यादिप्रयोगापत्तेः । प्रपञ्चितं चैदरूणाधिकरणेऽस्माभिरध्वरमीमांसाकुतूहलवृत्तौ । शुचिरिति । शुक्लेत्यर्थः ।शुक्लशुभ्रशुचिओतविशदश्येतपाण्डराः॑ इत्यमरः । नच शुचिधातोःइगुपधात् कि॑दित्यौणादिके इप्रत्यये उत्पन्नस्य शुचिशब्दस्य आकडारसूत्रे भाष्ये कृदन्तस्य गुणवचनत्वपर्युदासादेवात्र ङीष् न भविष्यतीति वाच्यम्, उणादीनामव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणात् । आखुरिति । मूषिकेत्यर्थः । आखोस्तु जातिविशिष्टद्रव्यवचनत्वादुक्तगुणवचनत्वाऽभावान्न ङीप् ।खरुसंयोगापधान्ने॑ति वार्तिकम् । खरुश्च संयोगापधश्चेति समाहारद्वन्द्वः । खरुशब्दात् संयोगोपधाञ्चवोतो गुणवचनादि॑ति ङीप् नेत्यर्थः । खरुशब्दमप्रसिद्धत्वाद्व्याचष्टे — पतिंवरा कन्येति । पतिलाभोत्कण्ठावतीत्यर्थः । औत्कण्ठलक्षणगुणोपसर्जनद्रव्यवाचितया गुणवाचित्वात् प्राप्तिः । पाण्डुरिति । ओतेत्यर्थः । संयोगोपधत्वान्न ङीप् ।

voto guṇavacanāt — "prātipadikāt" (from a prātipadika) is carried forward (anuvṛtti). The word-division is "vā utaḥ." Since "ut" (ending in u) qualifies the guṇa-vacana prātipadika, [the affix operates] on that which ends in [u] (tad-anta-vidhi). Accordingly he says "udantāt" (from a stem ending in u). "vā ṅīp" — ṅīṣ is not carried forward here; [the affix is ṅīp,] as follows from the vārttika "guṇavacanān ṅīb ādyudāttārthaḥ" (ṅīp after a quality-word is for the sake of its ādyudātta accent). This is the idea.

"mṛdvī": after the word mṛdu, when ṅīp is [added], there is yaṇ (mṛdu + ī → the u becomes v → mṛdvī).

[The definition of guṇa (quality).] Here in the Bhāṣya the defining characteristic (lakṣaṇa) of a guṇa is stated: "sattve niviśate 'paiti pṛthag-jātiṣu dṛśyate | ādheyaś cākriyājaś ca so 'sattva-prakṛtir guṇaḥ" — "That which settles into a substance (sattva) and departs [from some]; which is seen in separate classes; which is produced (ādheya) and not born of action (akriyāja); and which is non-substance in nature (asattva-prakṛti) — that is a guṇa."

"sattva" means dravya (substance), the inherent cause (samavāyi-kāraṇa); that which "settles in" (niviśate) = inheres in (samavaiti) it alone — that is a guṇa: this is the construal. That is to say, what inheres in substance alone. By the word "only" (in "substance alone") the universal existence (sattā-jāti) is excluded, since it resides in substance, quality, and action [all three]. Now, to prevent over-extension (ativyāpti) to substance-ness (dravyatva), he says "apaiti" (it departs): the meaning is that it departs from some substances; whereas dravyatva, residing in all substances [and departing from none], is not over-reached — this is the idea. Even so, to prevent over-extension to action (kriyā), he says "produced and not born of action (ādheyaś cākriyājaś ca)": ādheya = that which is produced (utpādya); akriyāja = that which is not produced (anutpādya) — i.e. [a guṇa] is of two kinds, by being producible and non-producible. For a quality is of two kinds, eternal and non-eternal: qualities residing in eternal [substances] are eternal, those residing in non-eternal [substances] are non-eternal; but action, being without exception producible, is not over-reached [by this criterion] — this is the idea. Even so, there would be over-extension to substance, since [a substance] inheres in its component substances (avayava-dravya) and departs from them when the conjunction that is its non-inherent cause (asamavāyi-kāraṇa-saṃyoga) is destroyed, and since it exists among heterogeneous earthy etc. components, and since it too has the distinction of eternal and non-eternal. Therefore he says "non-substance in nature (asattva-prakṛti)": the meaning is "having the nature of a non-substance," i.e. distinct from substance.

Here, by the word "only" the universal existence (sattā-jāti) is excluded; by "apaiti" (departs), dravyatva; and by "seen in separate classes," the universals such as cow-ness (gotva) — so that [the guṇa's] distinctness from each of these is obtained. By "produced and not born of action," action is excluded, so distinctness from action is obtained. By "non-substance in nature," substance is excluded, so distinctness from substance is obtained. And thus the distilled (niṣkṛṣṭa) defining characteristic of a guṇa is to be understood as: being-inherent (samavetatva) while distinct from a universal (jāti), distinct from action, and distinct from substance. By [requiring] inherence, absence (abhāva) is excluded. Here, if one accepts the category viśeṣa (ultimate particular) as maintained by the logicians (tārkika) — "the viśeṣas residing in eternal substances are indeed infinite" — then distinctness from that too must be included [in the definition].

But in the Bhāṣya on the sūtra "ā kaḍārād ekā saṃjñā" it is said: "a meaningful word-form (arthavat śabda-rūpa) other than a compound (samāsa), a kṛt-ending, a taddhita-ending, an indeclinable (avyaya), a pronoun (sarvanāma), a class-word (jāti), a numeral (saṃkhyā), and a technical name (saṃjñā-śabda) — is termed guṇavacana." This [statement] is to be understood as elaborating that same characteristic which was stated [above] in the Bhāṣya on the present sūtra. However, in the Bhāṣya on the ā-kaḍāra sūtra, distinctness from numeral-words is also included; that too must be inserted into the stated characteristic.

Objection: Even so, since words like mṛdu, paṭu etc. denote a substance qualified by a quality (guṇa-viśiṣṭa-dravya), they would lack guṇa-vacana-ness. Response: This should not be said, because by the etymological designation (anvartha-saṃjñā) "guṇa-vacana" what is intended is precisely [a word] denoting a substance in which the quality is subordinate (guṇa-upasarjana-dravya-vācitva). And thus the word rūpa is not a guṇa-vacana, because it denotes [the quality] primarily, as form/colour itself, and is not used of a thing possessing rūpa. For if words like rūpa were also grasped by the term guṇavacana, then in [the vārttika] "guṇavacanebhyo matupo lug iṣṭaḥ" (the elision of matup is desired after guṇavacanas) words like rūpa would be grasped too, resulting in [wrong] usages such as "rūpo ghaṭaḥ" [for "a pot possessing colour"]. This has been elaborated by us [Vāsudeva] in the Aidaruṇa section (adhikaraṇa) of the Adhvara-mīmāṃsā-kutūhala-vṛtti.

"śuciḥ": meaning "white (śukla)"; Amara [lists as synonyms]: "śukla, śubhra, śuci, śveta, viśada, śyeta, pāṇḍara." Objection: Since the word śuci, produced by the uṇādi affix i (which is kit by "igupadhāt kit") from the root śuc, is a kṛt-ending, it is excluded from guṇa-vacana-ness by the exclusion (paryudāsa) of kṛt-endings in the Bhāṣya on the ā-kaḍāra sūtra; so ṅīṣ will not apply here for that very reason [and not because of the "utaḥ" condition]. Response: This should not be said, because [here] the view is adopted that uṇādi-forms are underived (avyutpatti-pakṣa) [so śuci counts as a simple prātipadika ending in i, and the real ground for exclusion is its not ending in u].

"ākhuḥ": meaning "mouse (mūṣika)." But for ākhu, since it denotes a substance qualified by a class (jāti-viśiṣṭa-dravya), the stated guṇa-vacana-ness is absent, so no ṅīp.

[The vārttika] "kharu-saṃyogopadhān na": it is an aggregative dvandva (samāhāra-dvandva) — kharu and saṃyoga-upadha. The meaning is: after the word kharu and after a stem with a saṃyoga as its penult, ṅīp by "voto guṇavacanāt" does not [apply]. Since the word kharu is not well known, he explains it: "patiṃvarā kanyā" (a maiden eager for a husband), meaning one who has ardent longing to obtain a husband. Since [kharu] denotes a substance in which the quality of longing (autkaṇṭhya) is subordinate, it is a quality-word, so [ṅīp] would [otherwise] be applicable [hence the vārttika prohibits it]. "pāṇḍuḥ": meaning "pale"; because of its saṃyoga penult (the conjunct ṇḍ), no ṅīp.

translator notes

textual The digital source reads "vā ṅīṣ syāt" in the Kaumudī (k1), but the Bālamanoramā expressly glosses the affix as ṅīp ("vā ṅīb iti; ṅīṣ iti nātrānuvartate"), citing the vārttika "guṇavacanān ṅīb ādyudāttārthaḥ." The affix intended here is therefore ṅīp, not ṅīṣ; the k1 "ṅīṣ" is most likely a digitization error. The transmitted reading is preserved above and the derived form (mṛdvī) is unaffected, the two affixes differing only in accent.
textual The one-word gloss on "pāṇḍu" is unclear/corrupt in the digital source (it reads "ota"); rendered here as "pale" from the sense of pāṇḍu, without emendation.

SK 503 · A 4.1.45V

बह्वादिभ्यश्च ॥ ५०३ ॥

bahvādibhyaśca

bahvādibhyaśca — 4.1.45 — And after the words bahu and the rest [of the bahv-ādi list], the feminine suffix ṅīṣ is optionally added.

Rule. After bahu "many" and the other words of its list, ṅīṣ is optional.

Example.

bahu + ṅīṣ → bahvī; or bahuḥ.

Applies when / blocked by. Two list-rules: (i) kṛdikārād aktinaḥ — an i-final stem whose i belongs to a kṛt affix (an affix added to a root), but not the affix ktin, takes the option: rātriḥ / rātrī; (ii) some extend it to any i-final stem not in the sense of ktin: śakaṭiḥ / śakaṭī. ajananiḥ has the sense of ktin and is excluded. paddhati does end in ktin, so it is read in the list on purpose: paddhatiḥ / paddhatī (with pad for pāda by SK 992).

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो वा ङीष् स्यात् । बह्वी । बहुः । (गणसूत्रम् -) कृदिकारादक्तिनः ॥ रात्रिः । रात्री । (गणसूत्रम् -) सर्वतोऽक्तिन्नर्थादित्येके ॥ शकटिः । शकटी । अक्तिन्नर्थात्किम् ? अजननिः । क्तिन्नन्तत्वादप्राप्ते विध्यर्थं पद्धतिशब्दो गणे पठ्यते । हिमकाषिहतिषु च SK 992 इति पद्भावः । पद्धतिः । पद्धती ॥

From these [bahu etc.] ṅīṣ optionally (vā) applies. Hence bahvī / bahuḥ [both feminine forms are valid]. — (gaṇa-sūtra:) kṛdikārād aktinaḥ — "From [a prātipadika ending in] an i-kāra that belongs to a kṛt suffix, [ṅīṣ optionally applies], but not from one ending in ktin." Hence rātriḥ / rātrī. — (gaṇa-sūtra:) sarvato 'ktinnarthād ity eke — "Some hold: from any [i-kāra-final stem] whatever, provided it is not [a suffix] in the sense of ktin." Hence śakaṭiḥ / śakaṭī. — Why "in a sense other than ktin" (aktinnarthāt)? [To exclude a form like] ajananiḥ. — Because the word paddhati ends in ktin, [ṅīṣ] is not obtained (aprāpta); so, in order to enjoin it (vidhyartham), the word paddhati is read in the gaṇa. By "himakāṣihatiṣu ca" (SK 992) the substitution of pad [for pāda] occurs [before hima, kāṣin, hati]. Hence paddhatiḥ / paddhatī.

Tattvabodhinī

NSP p. 134

—बह्वादिभ्यश्च । बहुशब्दस्य गुणवाचित्वात् । पूर्वेण सिद्धेऽप्युत्तरार्थं ग्रहणम् ‘नित्यं छन्दसि’ इत्युत्तरसूत्रेण बहुशब्दादपि छन्दसि नित्यं यथा स्यादिति । वस्तुतस्तु बहुशब्दो ‘नित्यं छन्दसि’ इति सूत्रं च व्यर्थमेव सर्वविकल्पानां छन्दसि व्यवस्थितत्वात् ॥ गणसूत्र-माह—कृदिकारादिति ॥—‘सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्’ इत्यपि गणसूत्रमेव । व्यवस्थितविभाषात्वादिह न, सुगन्धिः । प्रियपतिवैश्या ॥—अजननिरिति । ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ इति जनेरनिप्रत्ययः । इहान्यान्यपि गणसूत्राणि सन्ति—शक्तिः शब्ने शक्तिः शक्ती । शब्ने किम् । शक्तिः सामर्थ्यम् । शक्तिः शब्नीति पाठे तु शब्दद्वयम् । शस्त्रिः । शस्त्री । इतः प्राण्यङ्गात् । धमनिः । धमनी ॥—चन्द्रभागान्नयाम् । चन्द्रभागी । चन्द्रभागा । अहनशब्दोऽत्र पठ्यते । सामर्थ्यात्तदन्तबहुव्रीहिरुदाहार्यः । अनुपसर्जनाधिकारवाधश्च । दीर्घाह्नी प्रावृद्ध । पक्षे डाप्डीन्निषेधाः । बहु पद्धति यष्टि विकट विशाल कल्याण पुराण चण्ड कृपाण अहन् इत्यादि

Bālamanoramā

बह्वादिभ्यश्च - बह्वादिभ्यश्च । गुणवचनत्वादेव सिद्धे बहुग्रहणं व्यर्थमेवेति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु अनुपदोदाहृताकडारसूत्रभाष्यरीत्या सङ्ख्याशब्दानां गुणवचनत्वाऽभावादप्राप्तस्य ङीषो विधानार्तं बहुग्रहणमित्याहुः । बह्वी बहुरिति । वैपुल्यवाची बहुशब्दोऽयम् । त्रित्वादिशमनियतसङ्ख्याविशेषवाचित्वे तु एकवचनानुपपत्तेः । वैपुल्यवाचित्वेऽपिबहुगणवतुडति सङ्ख्या॑ इति सङ्ख्याशब्दत्वान्न गुणवचनत्वमिति न वैयथ्र्यमिति भावः । 'कृदिकारादक्तिनः' इति बह्वाद्यन्तर्गणसूत्रम् । कृतो यैकारस्तदन्तात्प्रातिपदिकात् ङीष् वा स्यात्, न तु क्तिन्नान्तादित्यर्थः । रात्रिः रात्रीति । 'राशदिभ्यां त्रिप्' इति राधातोरौणादि कस्त्रिप् । गुणवचनत्वाऽभावात्, उदन्तत्वाऽभावाच्चाऽप्राप्ते वचनम् ।सर्वतोऽन्नर्थादित्येके॑ इत्यपि बह्वाद्यन्तर्गणसूत्रमेव । कृदिकारान्तादृकृदिकारान्तादपि ङीष् वा स्यात्, नतु क्तिन्नर्थकप्रत्ययान्तादित्यर्थः । शकटिः शकटीति । शकटिशब्दस्य अव्युत्पन्नप्रातिपदिकत्वात् कृदन्तत्वाऽभावात् 'सर्वत' इति वचनम् । अव्युत्पतिपक्षे रात्रिशब्दोऽप्युदाहरणं बोध्यम् । अजननिरिति ।स्त्रियां क्तिन्नि॑त्यधिकारे 'आक्रोशे नञ्यनिः' इति नञि उपपदे जनेरनिप्रत्ययः । 'अक्तिन' इत्यक्तौ अत्र निषेधो न स्यादतोऽक्तिन्नर्थादित्युक्तिरिति भावः । ननु हनधातोः स्त्रियां कर्मणि क्तिनिअनुदात्तोपदेशे॑त्यादिना नलोपे हतिशब्दः, तस्य क्तिन्नन्तत्वात्कथं पद्धतिशब्दान्ङीषित्यत आह — क्तिन्नन्तत्वादिति । गणे इति । बह्वादिगण इत्यर्थः । ननु पादाभ्यां हतिरिति विग्रहेकर्तृकरणे कृता बहुल॑ शब्दस्य ग्रहणात्, भत्वाऽभावाच्च ।पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु॑ इत्यपि न संभवति, तस्य आज्यादिष्वेव परेषु प्रवृत्तेरित्यत आह — हिमकाषीति । हिमादिषु परेषु पादशब्दस्य पदादेशः स्यादिति तदर्थः ।

bahvādibhyaśca — The earlier grammarians (prāñcaḥ) [held that], since [ṅīṣ] is already established by [bahu's] being a quality-denoting word (guṇavacana), the mention of bahu is simply useless. But in truth, they say, according to the method of the Bhāṣya on the akaḍāra-sūtra cited just above, number-words (saṅkhyā-śabda) are not quality-denoting; so, ṅīṣ being unobtained (aprāpta), the mention of bahu serves to enjoin it (vidhāna-artham). "bahvī, bahuḥ" — this word bahu denotes abundance (vaipulya). For if it denoted a determinate particular number such as three-ness (tritva) etc., the singular [ending, as in bahuḥ] would be unjustifiable (ekavacana-anupapatti). Even though it denotes abundance, by "bahugaṇavatuḍati saṅkhyā" [A 1.1.23 — bahu, gaṇa, and words ending in vatu and ḍati are termed saṅkhyā] it is a number-word (saṅkhyā-śabda) and hence not a quality-word; so there is no redundancy (vaiyarthya). That is the sense. "kṛdikārād aktinaḥ" is a sūtra internal to the bahv-ādi gaṇa (antar-gaṇa-sūtra). It means: from a prātipadika ending in an i-kāra that belongs to a kṛt suffix (kṛto ya ikāraḥ), ṅīṣ optionally applies, but not from one ending in ktin. "rātriḥ, rātrī" — by "rāśadibhyāṃ trip" [an Uṇādi rule] the Uṇādika suffix trip is added to the root rā [giving rātri]. Since [rātri] is neither a quality-word nor ends in u, [ṅīṣ] being unobtained, the statement [in the gaṇa-sūtra is made to provide it]. "sarvato 'ktinnarthād ity eke" is likewise a sūtra internal to the bahv-ādi gaṇa. It means: from [a stem] ending in a kṛt i-kāra, and even from [a stem] ending in a non-kṛt i-kāra (a-kṛd-ikārānta), ṅīṣ optionally applies, but not from one ending in a suffix having the sense of ktin. "śakaṭiḥ, śakaṭī" — since the word śakaṭi is an underived prātipadika (avyutpanna) and hence not kṛt-ending, the statement "sarvataḥ" [is made to include it]. On the view that [rātri too] is underived (avyutpatti-pakṣa), the word rātri as well should be understood as an example [under "sarvataḥ"]. "ajananiḥ" — under the adhikāra "striyāṃ ktin," by "ākrośe nañy aniḥ" [A 3.3.112] the suffix ani is added to the root jan when nañ is the upapada, in the sense of imprecation (ākrośa). Were the wording merely "aktin" (excluding only ktin proper), the prohibition [of ṅīṣ] would not apply here [to ani]; therefore the wording "aktinnarthāt" (in a sense other than ktin) is used. That is the sense. Objection (nanu): from the root han, with ktin in the feminine denoting the object (karmaṇi), by "anudāttopadeśa..." [A 6.4.37] there is deletion of the n (na-lopa), yielding the word hati; and since it ends in ktin, how can ṅīṣ [apply] to the word paddhati? In answer he says "ktinnantatvāt" (because it ends in ktin) [— hence it is read in the gaṇa]. "gaṇe" means: in the bahv-ādi gaṇa. Objection: in the analysis "pādābhyāṃ hatiḥ" (a treading by the two feet), since the word [pāda combines with the kṛt-form hati] by "kartṛkaraṇe kṛtā bahulam" [A 2.1.32], and since [pāda] has no bha-status, and since "pādasya pad ājyātigopahateṣu" [A 6.3.52] too is unavailable — for that operates only when ājya, ati, go, upahata follow — [how does the substitution of pad arise?] To this he says "himakāṣi...": pāda is replaced by pad when hima etc. follow. That is its purport.

translator notes

textual The digital source reads "sarvato 'nnarthād ity eke" in the Bālamanoramā where the Kaumudī (k1) reads "sarvato 'ktinnarthād ity eke"; the translation follows the fuller reading aktinnarthāt, which the surrounding argument requires. Also, "tritvādiśamaniyata-" in the phrase on determinate number is likely corrupt (the element -śama- is unexpected); it is rendered here as "determinate particular number (niyata-saṅkhyā-viśeṣa)" without the doubtful element.

SK 504 · A 4.1.48V

पुंयोगादाख्यायाम् ॥ ५०४ ॥

puṃyogādākhyāyām

puṃyogād ākhyāyām — 4.1.48. After a word that is properly an appellation of a male (pum-ākhyā) but refers to a woman [only] through her association with that male (puṃyoga), the feminine affix ṅīṣ is added — e.g. gopa (cowherd) → gopī (a cowherd's wife).

Rule. After a word that is properly the name of a male but refers to a woman through her connection with that male (puṃyoga), ṅīṣ is added.

Example.

gopa "cowherd" → "the wife of a cowherd" → gopa + ṅīṣ → gopī.

Applies when / blocked by. Vārttikas: not after words in -pālaka — gopālikā, aśvapālikā (with ṭāp and the i of SK 463); after sūrya, when the wife is a goddess, the affix is cāp (SK 528): sūryā; but Kuntī, a human wife of Sūrya, is sūrī with ṅīṣ (and the ya dropped by SK 499).

Siddhānta-kaumudī

या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो ङीष् स्यात् । गोपस्य स्त्री गोपी ।

A masculine appellation (pum-ākhyā) which, on account of association with a male (puṃyoga), refers to a woman — after that, ṅīṣ is added. The wife of a gopa (cowherd) [is] gopī.

vārttika

पालकान्तान्न

(vārttika) Not [ṅīṣ] after [words] ending in -pālaka.

(वार्तिकम्) ॥ गोपालिका । अश्वपालिका ।

(vārttika [examples]) gopālikā (the wife of a gopālaka / cowherd); aśvapālikā (the wife of a horse-keeper) — [the feminine formed without ṅīṣ].

vārttika

सूर्याद्देवतायां चाप् वाच्यः

(vārttika) After sūrya, when [the word denotes] a deity (devatā), cāp is to be prescribed [in place of ṅīṣ].

(वार्तिकम्) ॥ सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ? सूरी कुन्ती । मानुषीयम् ॥

(vārttika [examples]) The wife of Sūrya, the deity, [is] sūryā. Why "when [denoting] a deity"? [To exclude] sūrī, [i.e.] Kuntī — who, being human, takes ṅīṣ, not cāp; she is a human (mānuṣī).

Tattvabodhinī

NSP p. 134–135

—पुंयोगादाख्यायाम् । इह पुमिति लुप्तषष्ठीकं पृथक् पदं, तच्चावर्तते ‘पुंयोगात्’ इति हेतौ पञ्चमी ‘आख्यायाम्’ इति तु पञ्चम्यर्थे सप्तमीत्याशयेनाह—या पुमाख्येत्यादि । पुमाख्या पुंवाचकः शब्दः ।—पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते । इत्यनेन गौणी वृत्तिरुक्ता । यदा तु मुख्यार्थात् ‘तस्येदम्’ इत्यण् तदा गोपीत्येव भवति । योगः संबन्धः । स चेह दम्पतिभाव एवेति नाग्रहः, किं तु जन्यजनकभावोऽपि गृह्यते, संकोचे भानाभावात् । तेन ‘कौसल्ययासावि सुखेन रामः । प्राक्केयीतो भरतस्ततोऽभूत्’ इति भट्टिप्रयोगः संगच्छते । कैकयस्य दुहिता केकयी । ‘जनपदशब्दात्क्षत्रियादब्’ इत्यपत्यप्रत्यये तु कैकयीति स्यात् । नचेह ‘अतश्च’ इति तद्राजाकारलक्ष्य शङ्काः । ‘न प्राच्यभगादि—’ इति प्रतिषेधात् । तथा च कालिदासः—‘कैकेयि कामाः फलितास्तव’ इति । एतेन देवकी व्याख्याता । पुंयोगात् किम् । देवदत्ता । अयं हि संज्ञाशब्दः स्वभावात् स्त्रियमाह, न तु पुंवाचकशब्दयोगात् । आख्यायां किम् । प्रसूता । अयं हि जातप्रसवामाह । स च प्रसवो गर्भधारणद्वारा पुंयोगनिमित्तिक इत्यस्तीह पुंयोगः, किं तु नायं पुंसो वाचक इति न डीप् ॥—सूर्याद्वेवतायामिति । डीपोऽपवादः ॥—मरीति । ‘मर्यतिष्य—’ इति यलोपः ॥—आनुगिति । ननु हस्वादिरेव लघवादनुग्वक्तव्यः किमनेन दीर्घोच्चारणेन । अत्राहुः । अनुकि कृते 'अतो गुणे' इति पररूपं स्यात् । न चाकारोच्चारणसामर्थ्यादीं भविष्यत्यथा हि नुकमेव कुर्यादिति वाच्यम् । 'अल्लोपोऽनः' इत्यस्य वाधेन चरितार्थलात् 'पर्युर्नः' इति वदादेशे कर्तव्ये आगमलिङ्गकारोच्चारणसामर्थ्यादेवाल्लोपो न भविष्यतीति चेन्न । शर्मशब्दे कारस्य चारितार्थात् । न हि तत्र लोपोऽस्ति 'न संयोगात्—' इति निषेधात् । तस्मात् काराकारयोः सामर्थ्यविरहे पररूपवाधनार्थं दीर्घोच्चारणमावश्यकमिति । केचित्तु नुकि कृते लक्षणिकलात् 'अल्लोपोऽनः' इत्यस्याप्रवृत्त्या सवर्णदीर्घं एव अनुकि कृते भविष्यत्यकारोच्चारणमिति सामर्थ्यात् । एवं सत्यानुगिति दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात् आ अनुगिति पदं विभज्यते । तत्रेन्द्रादीनामनुकैव सिद्धे आकारादेशविधानसामर्थ्यात्क्रचिदन्यतोऽपि विधानमनुमीयते, तेन ब्रह्मणः ल्ली ब्रह्माणीति सिध्यतीत्याहुः । अत्र नव्याः । अस्तूकरीत्या दीर्घोच्चारणमन्यतो विधानार्थमेव परंतु आ अनुगिति पदं विभज्य नकारस्याकारादेशे कृते दीर्घब्रह्मणसामर्थ्यादनजन्तस्याप्यनुकि कृते ब्रह्माणीति सिध्यतीति न व्याख्येयम् । उभयविधौ वाक्यभेदापत्तेः । किं तु इन्द्रमाचक्षणः इन्द्रः 'तत्करोति तदाचष्टे' इति प्यन्तात्क्रिप् तस्य ल्ली इन्द्राणीति सिध्यतीत्येवेति व्याख्येयम् । दीर्घोच्चारणसामर्थ्यात् 'अतः' इत्यधिकारोऽनुपसर्जनाधिकारश्च वाध्यत इति सुवचलात् । न चोभयवाधाभ्युपगमापेक्षयाऽत इत्यधिकारवाधमात्राभ्युपगमेन ब्रह्मणः ल्ली ब्रह्माणीति रूपसिद्धये आकारादेशोऽनुक् च भवतीत्येव व्याख्यायतामिति वाच्यम् । वाक्यभेदापत्त्यपेक्षया उभयवाधनगौरवस्य सुसहलात् ॥ एवं च ब्रह्माणमानयति जीवयतीत्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थोऽपि स्वरसतः संगच्छत इत्याहुः ॥—हिमानीति । महत्त्वयोगे हिमारप्ययोः ल्लीलम्

Bālamanoramā

पुंयोगादाख्यायाम् - पुंयोगात् । पुंयोगादिति हेतौ पञ्चमी । आख्यायामिति पञ्चम्याः सप्तम्यादेशः,सुपां स्थाने सुपो भवन्तीति वक्तव्य॑मित्युक्तेः । आख्येत्यनेन वाचकः शब्दो विवक्षितः, कस्य वाचक इत्यपेक्षायां पुंयोगादित्युपस्थितत्वात्पुंस इति लभ्यते । तथाच आख्यायामित्यनेन पुंसि प्रसिद्धाच्छब्दादिति लभ्यते । पुंयोगादिति स्त्रियामित्यत्रान्वेति । तथाच पुंयोगमाश्रित्य लक्षणया स्त्रियां वर्तमानादिति लभ्यते । तदा — या पुमाख्येत्यादिना । ङीषिति । 'अन्यतो ङीष्' इत्यतस्त दनुवृत्तेरिति भावः ।वोतो गुणवचना॑दिति पूर्वसूत्रे तुगुणवचनान्ङीबाद्युदात्तार्थः॑ इति वार्तिकान्ङीप् लब्ध इति न तत्राऽस्यानुवृत्तिः । गोपस्य स्त्रीति । गाः पातीति गोपः,आतोऽनुपसर्गे कः॑ । तज्जायायां तु गोरक्षणाऽभावेऽपि तद्भार्यात्वात्तद्व्यपदेशः । ततश्च पुंयोगमाश्रित्य लक्षणया स्त्रियां वर्तमानत्वान्ङीषियस्येति चे॑त्यकारलोप इति भावः । हरेः स्त्री, शम्भोः स्त्रीत्यादौ न ङीष्, स्त्रीप्रत्ययविधिप्रकरणेऽत इत्यनुवृत्तेः । या तु स्वयमेव गाः पाति, नतु गोपस्य स्त्री, सा तु गोपा । तत्र गोपशब्दस्य स्वत एव स्त्रियां वृत्त्या पुंयोगादवृत्तेः । नच गोपस्य माता आश्रूः मातुलानी वा गौपीति स्यादिति वाच्यम्,अकुर्वती पापं भर्तृकृतान् वधबन्धादीन् यथा लभते एवं तच्छब्दमपी॑ति बाष्यस्वारस्येन जायापत्यात्मकस्यैव पुंयोगस्य विवक्षितत्वात् । दुहितरि कैकयी देवकीत्यादयस्तु गौरादौ पाठआ इति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् । आख्याग्रहणं किम् । प्रसूता । अयं हि शब्दो जातप्रसवामाहा । स च प्रसवः पुंयोगनिमित्तकः, तन्निमित्ता चास्य स्त्रियां वृत्तिः, न त्वयं पुंसि प्रसिद्धः, अतो न ङीष् । अत्रगोपालकादीनां प्रतिषेधः॑ इति वार्तिकम् । अत्र आदिपदेन अआपालिकेत्यादयः पालकान्ता एव गृह्यन्ते, भाष्ये तेषामेवोदाहरणात् । तदाह — पालकान्तान्नेति ।पुंयोगलक्षण ङी॑षिति शेषः । गोपालिकेति । गोपालकस्य स्त्रीत्यर्थः । ननु पालयतीति पालकः, कर्तरि ण्वुल्, 'युवोरनाकौ' इत्यकादेशः । 'णेरनिटि' इति णिलोपः । गवां पालक इति विग्रहे षष्ठीसमासे सुपो लुकि गोपालकशब्दः । तत्र किं शेषे षष्ठी, उत 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि षष्ठी । न तावदाद्यः, प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य टापः समासावयवात् पालकशब्दादुत्पन्नसुपः परत्वेन असुप इति निषेधात्प्रत्ययस्था॑दिति इत्त्वानुपपत्तेः । नचाऽस्तु कर्मणि षष्ठीत#इ द्वितीयः पक्षः,गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्वपत्तेः॑ इति वचनेन सुबुत्पत्तेः प्रागेव पालकशब्देन प्रातिपदिकेन गवामिति षष्ठ्याः समासे सति समासदुत्पन्नस्य टापः सुपः परत्वाऽभावेन इत्त्वस्य निर्बाधत्वादिति वाच्यं,तृजकाभ्यां कर्तरी॑ति कारकषष्ठ्याः समासनिषेधादिति चेत्, मैवम् — गाः पालयतीति गोपालः । कर्मण्यण् । उपपदसमासः । गोपाल एव गोपालकः, स्वार्थिकः कः । तद्धितावयवत्त्वात्सुब्लुक् । गोपालकस्य स्त्री गोपालिकेति व्युत्पत्त्याश्रयणात् । नह्यत्र टाप् सुपः परः, केन व्यवधानात् । अस्तु वा शेषषष्ठआ समासः, एवमपि न टाप् सुपः परः, शेषत्वविवक्षायामपि वस्तुतः कारकतया सुबुत्पत्तेः प्रागेव शेषषष्ठआ समासप्रवृत्तेः । अत एव प्रकृतसूत्रेउपपदमतिङि॑ति सूत्रे च भाष्ये कुम्भकारपदे सुबुत्पत्तेः प्रागेव कुम्भस्येति शेषषष्ठआ समास उपन्यस्तः सङ्गच्छत इति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् ।सूर्याद्देवतायामिति । देवताभूतायां स्त्र पुंयोगाद्वर्तमानात्सूर्यशब्दाच्चाप् वक्तव्य इत्यर्थः ।गुयोगा॑दिति ङीषोऽपवादः । चपावितौ । सूर्येति । चापि सवर्णदीर्घः । देवतायां किमिति । सूर्यस्त्रियां देवतात्वाऽव्यभिचारात् प्रश्नः । सूरी कुन्तीति । ङीषिसूर्यतिष्ये॑ति यकारलोपः,यस्येति चे॑त्यकारलोपः । मानुषीयमिति । इयं कुन्ती मानुषी, न तु देवतेत्यर्थः । एतच्च महाभारतादौ स्पष्टम् । नचसूर्याद्देवतायां ने॑त्येवोच्यतां, ङीषि निषिद्धे टापैव सूर्येति सिद्धेरिति वाच्यं, टापि हि सति पित्त्वादनुदात्तत्वम्अनुदात्तौ सुप्पित्तौ॑ इत्युक्तेः । चापि तु 'चितः' इत्यन्तोदात्तत्वमिति भेदः ।

puṃyogād ākhyāyām — "puṃyogāt" is an ablative expressing cause (hetau pañcamī). "ākhyāyām" is a locative (saptamī) standing in place of an ablative (pañcamī), by the [vārttika] statement "sup endings may be substituted for [other] sup endings" (supāṃ sthāne supo bhavanti). By "ākhyā" a denoting word (vācaka śabda) is intended; and to the question "denoting what?", since "puṃyogāt" is at hand, [the answer] "of a male (puṃs)" is obtained. Thus by "ākhyāyām" is obtained "from a word current in [denoting] a male (puṃsi prasiddha)." "puṃyogāt" construes with "in [reference to] a woman (striyām)"; thus is obtained "from [a word] referring to a woman figuratively (lakṣaṇayā) in dependence on association with a male." This he states by [the passage] beginning "yā pumākhyā."

ṅīṣ — [is supplied] because it is carried forward (anuvṛtti) from "anyato ṅīṣ" (A 4.1.40). But in the earlier sūtra "voto guṇavacanāt" (A 4.1.44), ṅīp is obtained by the vārttika "guṇavacanān ṅīb ādyudāttārthaḥ" ("[after] a quality-word, ṅīp, for the sake of the ādyudātta accent"); so there [in that sūtra] this [ṅīṣ] does not carry forward.

"the wife of a gopa" — "gopa" [is derived as] "one who protects cows (gāḥ pāti)," by "āto 'nupasarge kaḥ" (A 3.2.3). But in the case of his wife, even though she does not herself protect cows, the designation applies because of her being his wife (bhāryātva). And so, since [the word gopa here] refers to a woman figuratively in dependence on association with a male, when ṅīṣ is added, by "yasyeti ca" (A 6.4.148) the a-kāra is elided: gopa + ī → gopī. In "the wife of Hari," "the wife of Śambhu," and the like, there is no ṅīṣ, because "ataḥ" (ending in short a) is carried forward throughout the section prescribing the feminine affixes [and Hari, Śambhu end in i and u, not a]. But a woman who herself protects cows, and is not a gopa's wife, is [called] gopā [with ṭāp], because there the word gopa refers to a woman by its own [primary] force (svataḥ), not through association with a male.

Nor should it be argued: "[then] the mother, mother-in-law (śvaśrū), or maternal aunt (mātulānī) of a gopa would [also] be gopī" — because, by the tenor of the Bhāṣya, "just as [a wife], though committing no sin herself, incurs the death, imprisonment, and the like brought about by her husband, so too [she incurs] the word [that designates him]," it is [only] the association-with-a-male consisting specifically of the husband-and-wife relation (jāyā-pati) that is intended. As for Kaikeyī, Devakī, and the like [used] of a daughter, [these take ṅīṣ] because they are listed in the gaurādi [group] — so it is settled in the Śabdenduśekhara.

Why the mention of "ākhyā" (appellation)? [To exclude] prasūtā. For this word denotes a woman who has given birth (jāta-prasavā); and although that childbirth is occasioned by association with a male (puṃyoga-nimittaka), and the word's reference to a woman is occasioned by that [childbirth], the word is nonetheless not itself current in [denoting] a male — therefore no ṅīṣ [and the feminine is prasūtā, with ṭāp].

Here [applies] the vārttika "gopālakādīnāṃ pratiṣedhaḥ" ("prohibition for gopālaka and the like"). Here, by the word "ādi" (and the like), only [words] ending in -pālaka, such as aśvapālaka, are taken, because in the Bhāṣya only those are exemplified. This he states by "pālakāntān na" [not after words ending in -pālaka]; "the ṅīṣ characterized by puṃyoga" is to be supplied [as that which is prohibited]. gopālikā — meaning "the wife of a gopālaka."

Objection [concerning the derivation of gopālaka]: "pālaka" is "one who protects (pālayati)," [formed] with ṇvul in the agentive sense; by "yuvor anākau" (A 7.1.1) [the vu of ṇvul] is replaced by "aka"; by "ṇer aniṭi" (A 6.4.51) the ṇi [causative marker] is elided. In the analysis "protector of cows (gavāṃ pālakaḥ)," by a genitive tatpuruṣa (ṣaṣṭhī-samāsa) with luk-elision of the case-ending (sup), [we get] the word gopālaka. Now, is the genitive here a residual genitive (śeṣe ṣaṣṭhī), or an objective genitive (karmaṇi ṣaṣṭhī) by "kartṛkarmaṇoḥ kṛti" (A 2.3.65)? Not the first: for, relying on pratyaya-lakṣaṇa [the principle that an elided affix still conditions operations], the ṭāp would be "para" (subsequent) to the sup arisen from the word "pālaka," a member of the compound; and then, by the prohibition "asupaḥ" [contained in "pratyayasthāt kāt pūrvasya ata idāpyasupaḥ," A 7.3.44], the ittva (a → i, by that rule) would fail to obtain [and gopālikā could not be derived]. Nor [may we adopt] the second alternative, "let it be an objective genitive" — [although] one might argue: "by the [paribhāṣā] statement 'the compounding of gati, kāraka, and upapada [items] with kṛt-formations takes place before the sup arises (prāk sub-utpatteḥ),' the compound of the prātipadika 'pālaka' with the genitive 'gavām' occurs before the sup arises; hence the ṭāp arisen from the compound is not 'para' to any sup, and the ittva is unobstructed" — [for this is rebutted] on the ground that the compounding of a kāraka-genitive is prohibited by "tṛjakābhyāṃ kartari" (A 2.2.15). Not so [runs the reply]: [rather,] "one who protects cows (gāḥ pālayati)" [is] gopāla, [formed] with aṇ in the objective sense (karmaṇy aṇ, A 3.2.1); [it is] an upapada compound. gopāla itself [becomes] gopālaka, with the svārthika ka (the affix ka in the base's own sense); and since [gopāla] is a member of a taddhita formation, there is luk-elision of the sup [within it]. For [we] adopt the derivation "gopālikā = the wife of a gopālaka." For here the ṭāp is not "para" to any sup, there being intervention by the [svārthika] ka. Or let the compound be by a residual genitive (śeṣa-ṣaṣṭhī); even so the ṭāp is not "para" to a sup, because — even when residuality (śeṣatva) is intended — the relation being in reality a kāraka one, residual-genitive compounding takes place before the sup arises. For this very reason, in [the Bhāṣya on] the present sūtra and on "upapadam atiṅ" (A 2.2.19), the compound presented — in the word kumbhakāra, by the residual genitive "kumbhasya," before the sup arises — is coherent; this is elaborated in the Śabdenduśekhara.

sūryād devatāyām — the meaning is: after the word sūrya, [when] referring to a deity-woman (devatā-bhūta strī) on account of association with a male, cāp is to be prescribed (vaktavya). This [cāp] is an exception (apavāda) to the ṅīṣ [that would come] by "[puṃ]yogāt." In "cāp," the c and the p are it-markers [the affix itself being ā]. sūryā — with cāp there is savarṇa-dīrgha (homogeneous lengthening): sūrya + ā → sūryā. "Why 'when [denoting] a deity'?" — the question arises because the wife of Sūrya is invariably a deity (devatātva-avyabhicāra). sūrī, [i.e.] Kuntī — when ṅīṣ [is added], by "sūryatiṣyāgastyamatsyānāṃ ya upadhāyāḥ" (A 6.4.149) the ya-kāra is elided, and by "yasyeti ca" (A 6.4.148) the a-kāra is elided: sūrya + ī → sūrī. "she is human (mānuṣī iyam)" — the meaning is: this Kuntī is a human (mānuṣī), not a deity; and this is clear in the Mahābhārata and elsewhere.

Nor should it be argued: "let it simply be stated 'after sūrya, [ṅīṣ is] not [applied] when [denoting] a deity'; for when ṅīṣ is prohibited, sūryā is established by ṭāp alone." [Response:] because if it were ṭāp, [the affix] being pit (having p as it-marker) would be anudātta (unaccented), by "anudāttau suppitau" (A 3.1.4); whereas with cāp, [being] cit, there is antodātta (final accent) by "citaḥ" (A 6.1.163) — this is the difference [and the reason cāp is specifically prescribed].

translator notes

textual Evident digitization artifacts are translated per their intended readings: 'आश्रूः' for śvaśrū (mother-in-law); 'आहा' for āha (denotes); 'गौपी' for gopī; 'गुयोगात्' for puṃyogāt; 'जातप्रसवामाहा' resolved as jāta-prasavām āha.

SK 505 · A 4.1.49V

इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणामानुक् ॥ ५०५ ॥

indravaruṇabhavaśarvarudramṛḍahimāraṇyayavayavanamātulācāryāṇāmānuk

indravaruṇabhavaśarvarudramṛḍahimāraṇyayavayavanamātulācāryāṇām ānuk — 4.1.49. After indra, varuṇa, bhava, śarva, rudra, mṛḍa, hima, araṇya, yava, yavana, mātula, and ācārya, the augment ānuk [comes], and ṅīṣ.

Rule. After indra, varuṇa, bhava, śarva, rudra, mṛḍa, hima, araṇya, yava, yavana, mātula, ācārya, the augment ānuk is inserted, and ṅīṣ is added.

Example.

indra + ānuk → indrān → + ṅīṣ → indrāṇī "Indra's wife".

Applies when / blocked by. For the six from indra to mṛḍa, and for mātula "maternal uncle" and ācārya "teacher", the feminine is wanted only as "wife of"; there ṅīṣ already comes by SK 504 and this rule adds only the augment. For hima, araṇya, yava, yavana it gives both, in special senses fixed by vārttikas:

stem	feminine	sense
hima	himānī	a great snow
araṇya	araṇyānī	a great forest
yava	yavānī	spoiled barley
yavana	yavanānī	the script of the Yavanas

Further vārttikas and list-rules: for mātula and upādhyāya the augment is optional — mātulānī / mātulī, upādhyāyānī / upādhyāyī; a woman who herself teaches is upādhyāyī or upādhyāyā; after ācārya the n is not made retroflex — ācāryānī "teacher's wife", while ācāryā is a woman who herself expounds; arya and kṣatriya take the augment optionally in their own sense — aryāṇī / aryā "mistress, vaiśya woman", kṣatriyāṇī / kṣatriyā — but as "wife of" they are aryī, kṣatriyī. brahmāṇī is not from this rule: it is "she who enlivens Brahman", formed with the affix aṇ (SK 2913).

Siddhānta-kaumudī

एषामानुगागमः स्यात् ङीष् च । इन्द्रादीनां षण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोग एवेष्यते । तत्र ङीषि सिद्धे आनुगागममात्रं विधीयते । इतरेषां चतुर्णामुभयम् । इन्द्राणी ॥

For these [stems] there is the augment ānuk, and [also] ṅīṣ. For the six beginning with indra (indra, varuṇa, bhava, śarva, rudra, mṛḍa) and for mātula and ācārya, [the feminine] is desired only in the sense of association with a male (puṃyoga, i.e. 'wife of…'). There, since ṅīṣ is [already] established [by "puṃyogād ākhyāyām"], only the ānuk-augment is enjoined. For the other four (hima, araṇya, yava, yavana), both [ānuk and ṅīṣ are enjoined]. [Example:] indrāṇī.

vārttika

हिमारण्ययोर्महत्त्वे

(vārttika) "himāraṇyayor mahattve" — for hima and araṇya, in the sense of greatness.

(वार्तिकम्) ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी ॥

(Completing the vārttika.) A great snow — himānī. A great forest — araṇyānī.

vārttika

यवाद्दोषे

(vārttika) "yavād doṣe" — after yava, in the sense of a defect.

(वार्तिकम्) ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥

(Completing the vārttika.) A spoiled barley — yavānī.

vārttika

यवनाल्लिप्याम्

(vārttika) "yavanāl lipyām" — after yavana, in the sense of a script.

(वार्तिकम्) ॥ यवनानां लिपिर्यवनानी ।

(Completing the vārttika.) The script of the Yavanas — yavanānī.

vārttika

मातुलोपाध्याययोरानुग्वा

(vārttika) "mātulopādhyāyayor ānug vā" — for mātula and upādhyāya, ānuk optionally.

(वार्तिकम्) ॥ मातुलानी । मातुली । उपाध्यायानी । उपाध्यायी ॥

(Completing the vārttika.) mātulānī / mātulī; upādhyāyānī / upādhyāyī.

vārttika

या तु स्वयमेवाध्यापिका तत्र वा ङीष् वाच्यः

(vārttika) "yā tu svayam evādhyāpikā tatra vā ṅīṣ vācyaḥ" — but for one who is herself a [female] teacher, there ṅīṣ optionally is to be stated.

(वार्तिकम्) ॥ उपाध्यायी । उपाध्याया । (गणसूत्रम् -) आचार्यादणत्वं च ॥ आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी । पुंयोग इत्येव । आचार्या स्वयं व्याख्यात्री ॥

(Completing the vārttika.) upādhyāyī / upādhyāyā. (Gaṇa-sūtra:) "ācāryād aṇatvaṃ ca" — and, after ācārya, non-retroflexion (a-ṇatva) [of the augment's n, in addition to ānuk and ṅīṣ]. The wife of an ācārya — ācāryānī. [This holds] only in the puṃyoga sense. [Whereas] ācāryā [with ṭāp alone means] a woman who herself expounds [dharma].

vārttika

अर्यक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे

(vārttika) "aryakṣatriyābhyāṃ vā svārthe" — after arya and kṣatriya, optionally, in the word's own sense (svārtha).

(वार्तिकम्) ॥ अर्याणी । अर्या । स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थः । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया । पुंयोगे तु । अर्यी । क्षत्रियी । कथं ब्रह्माणीति । ब्रह्माणमानयति जीवयतीति कर्मण्यण् SK 2913 ॥

(Completing the vārttika.) aryāṇī / aryā — meaning a mistress (svāminī) or a vaiśya woman. kṣatriyāṇī / kṣatriyā. But in the puṃyoga [sense]: aryī; kṣatriyī. How [is] "brahmāṇī" [formed]? — "brahmāṇam ānayati (jīvayati)" ("she who brings-to-life / enlivens Brahman [her husband]"), by the aṇ [affix] in the sense of the object (karmaṇi) (SK 2913).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 135

—दुष्टो यवो यवानीति । जात्यन्तरमेवानेनाभिधीयते । अयमेव चास्य दोषो यस्मात्स्वीययवत्वजातेरभावेऽपि तदाकारानुकृतिः ॥—यवनानीति । तस्येदमित्यणो वाधको ङीष् ॥—वा ङीष्त्राच्य इति । इदं च 'इङ्क्ष' इति घञिवधायायेति । उपेत्य अस्या अधीयत इति विग्रहः ॥—स्वार्थ इति । यदि तु पुंयोग एवायं विधिः स्यात् शृङ्गापि क्षत्रियस्य भार्या क्षत्रियाणी स्यात् । ब्राह्मणभार्या च क्षत्रिया क्षत्रियाणी न स्यादिति भावः ॥—वैश्या वेत्यर्थ इति । 'अर्यः स्वामिवैश्ययोः' इत्यर्थद्वये निपातनादिति भावः । अत्रामरस्य संग्रहः 'अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि । उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः । आचार्यानी तु पुंयोगे स्यादर्या क्षत्रियी तथा । उपाध्यायान्युपाध्यायी' इति ॥—कथमिति । सूत्रे ब्रह्मनशब्दस्याग्रहणादानुगनुपपन्न एव इति प्रश्नः । उत्तरं तु—ब्रह्माणमानयतीत्यादि । प्यन्तात् 'अन प्राणने' इत्यस्मात्कर्मप्यणि 'गेरनिटि' इति णिलोपे 'टिड्डाणन्—' इति ङीपि 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इति णत्वे च ब्रह्माणीति रूपसिद्धेरिति भावः

Bālamanoramā

इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवन- मातुलाचार्याणामानुक् - इन्द्रवरूण । आनुगागम इति । कित्त्वादागमलिङ्गादिति भावः । ङीष् चेति । 'अन्यतो ङीष' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । पुंयोग एवेष्यते इति । पुंयोगादित्यनुवृत्तेः, तेषां स्त्रीत्वे पुंयोगं विनाऽप्रवृत्तेश्चेति भावः । नन्वेवं पुंयोगादित्येव सिद्धे ङीष्विधिव्र्यर्थ इत्यत आह — तत्रेति । तत्र इन्द्रादिषु षट्सुमातुलाचार्ययोश्च पुंयोगादित्येव ङीषि सिद्धे तत्संनियोगेन आनुगागममात्रं विधीयत इत्यर्थः । इतरेषामिति । हामारण्ययवयवनानां तु आनुक् ङीष् चेत्युभयं विधीयते, तत्र पुंयोगस्याऽसंभवादिति भावः । इन्द्राणीति । आनुकि ककार इत्, उकार उच्चारणार्थः, कित्त्वादन्तावयवः, सवर्णदीर्घः, णत्वमिति भावः । वरुणानी, भवानी, शर्वाणी, रुद्राणी, मृडानीत्युदाहरणानि सुगमत्वादुपेक्षितानि । दीर्घोच्चारणं विना अनुग्विधौ तु पररूपापत्तिः, अकारोच्चारणस्य अल्लोपनिवृत्त्य चरितार्थत्वात् । नुग्विधौ तु अल्लोपापत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ।हिमारण्योर्महत्त्वे — इति वार्तिकम् । महत्त्वविशिष्टे हिमे अरण्ये च वर्तमानयोरानुङ्ङीषावित्यर्थः । महद्धिमं हिमानीति । महत्त्वयोगे स्त्रीत्वमत एव ज्ञेयम् । अरण्यानीति । महदरण्यमित्यर्थः ।यवाद्दोषे — इति वार्तिकम् ।आनुङ्ङीषा॑विति शेषः । दुष्टयवे वृत्तौ स्त्रीत्वमत एव ज्ञेयम् । यवनाल्लिप्याम् — इत्यपि वार्तिकम् । विपिरक्षरविन्यासः । तत्र लक्षमया वृत्तौ आनुङ्ङीषावित्यर्थः ।मातुलोपाध्याययोरानुग्वेति । इदमपि वार्तिकम् । अत्र पुंयोगादिति सम्बध्यते, हिमादिष्विवाऽत्र असम्भवाऽभावात् । अत्र आनुगेव तु विकल्प्यते, आनुगभावेऽपि पक्षे ङीष् भवत्येव । मातुलान्नित्यं प्राप्ते उपाध्यायादप्राप्ते विभाषेयम् । मातुलानी मातुलीति । मातुलस्य स्त्रीत्यर्थः । उपाध्यायानी उपाध्यायीति । उपाध्यायस्य स्त्रीत्यर्थः ।या तु स्वयमेवेति । इदं तु वार्तिकं तृतीयस्य तृतीयस्य तृतीयेइहश्चे॑ति सूत्रे पठितम् । या स्वयमेवाध्यापयति न तूपाध्यायस्य स्त्री, तत्र पुंयोगाऽभावेऽपि केवलङीष्विकल्पो वाच्य इत्यर्थः । युगान्तरे ब्राहृवादिन्यः स्त्रियः सन्ति तद्विषयमिदम् ।पुरा युगेषु नारीणां मौञ्जीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्री वचनं तथा.॑ इति स्मरणात् ।आचार्यादणत्वं च — इत्यपि वार्तिकम् । चकार आनुङ्ङीषोः समुच्चयार्थः । आचार्यानीति । आचार्यस्य स्त्रीत्यर्थः ।अट्कुप्वा॑ङिति णत्वं न भवति ।उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ।॑ 'एकदेशमुपाध्यायः' इति स्मृतिः । पुंयोग इत्येवेति । पुंयोगग्रहणमनुवर्तते एवेत्यर्थः । तत्प्रयोजनमाह — आचार्येति । अत्र पुंयोगाऽभावं विशदयति — स्वयं व्याख्यात्रीति । धर्मोपदेष्ट्रीत्यर्थः ।यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः इति स्मरणादिति भावः ।अर्यक्षत्रियाभ्यां वा — इति वार्तिकम् ।आनुङ्ङीषा॑विति शेषः ।स्वार्थे॑ति व्याख्यानलभ्यं, तेन पुंयोगनिरासः । अत एव भाष्ये 'आर्याणी अर्या' इत्येवोक्तम् । पुंयोग एव प्रवृत्तौ तु उपाध्यायीतिवदर्यीति ङीषमेवोदाहरेत् । अर्यशब्दं व्याचष्टे — स्वामिनी वैश्या वेत्यर्थ इति ।अर्यः स्वामिवैश्ययोः॑ इति निपातनादिति भावः । क्षत्रियाणी क्षत्रियेति । क्षत्रियात् क्षत्रियायां भार्यायामुत्पन्नेत्यर्थः ।सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः॑ इत्युपक्रम्यविन्नास्वेष विधिः स्मृतः॑ इति स्मरणात् । विन्नास्वित्यस्य ऊढास्वित्यर्थः । पुंयोगे तु अर्यी क्षत्रियीति । अर्यस्य स्त्री अर्यी, क्षत्रियस्य स्त्री क्षत्रियी, वैश्या शूद्रा वेत्यर्थः । कथमिति ।इन्द्रवरुण॑त्यादिसूत्रे ब्राहृन्शब्दस्याऽग्रहणाद्ब्राहृणः स्त्रीत्यर्थे ब्राहृणीत्यानुङ्ङीषौ कथमिति प्रश्नः । उत्तरमाह — ब्राहृआणमिति । आनयतीत्यस्य व्याख्यानं-जीव्यतीति ।अन प्राणने॑ । प्राणनं जीवनम् । अस्माद्धातोर्हेतुमण्णिचि उपधावृद्धौ तिपि शपि गुणाऽयादेशयोरानयतीति रूपम् । भर्तृजीवनस्य जायासौमङ्गल्यायत्तत्वात् । ततस्च ब्राहृआणमानयतीति विग्रहे 'आनि' इति ण्यन्तात्कर्मण्यणि॑त्यपिणेरनिटी॑ति णिलोपे आनशब्देन ब्राहृआणमित्यस्य उपपदसमासे सुब्लुकि नलोपे सवर्णदीर्घे ब्राहृआनशब्दात्टिड्ढाणञि॑ति ङीपियस्येति चे॑त्यकारलोपेपूर्वपदात्संज्ञाया॑मिति णत्वे ब्राहृणीति रूपमिति भावः । 'एकाजुत्तरपदे' इति तु न, अणि सति प्रातिपदिकस्य द्व्यच्कत्वाल्लुप्तेऽप्यणि लोपस्य स्थानिवत्त्वात् ।पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत् इति तु न, 'तस्य दोषः' इत्युक्तेः ।

indravaruṇabhavaśarvarudramṛḍahimāraṇyayavayavanamātulācāryāṇām ānuk — "indravaruṇa…". On "ānug-āgama" ("the augment ānuk"): the idea is that, being kit (k-marked), [it attaches at the end of the aṅga] by the indicatory mark of an augment. On "ṅīṣ ca": the idea is that ṅīṣ is carried forward by anuvṛtti from "anyato ṅīṣ" [4.1.40]. On "puṃyoga eveṣyate" ("is desired only in the puṃyoga sense"): the idea is (1) that "puṃyogāt" is carried forward by anuvṛtti [from "puṃyogād ākhyāyām"], and (2) that for those [stems] the feminine does not operate without puṃyoga.

Objection: This being so, since [the feminine] is already established by "puṃyogāt" alone, the injunction of ṅīṣ [here] is pointless. In anticipation of this [Bhaṭṭoji] says "tatra…": meaning that, for the six beginning with indra and for mātula and ācārya, since ṅīṣ is already established by "puṃyogāt" alone, only the ānuk-augment is enjoined in conjunction with it (tat- saṃniyogena). On "itareṣām" ("of the others"): for hima, araṇya, yava, and yavana, however, both ānuk and ṅīṣ are enjoined, because there puṃyoga is impossible — that is the idea.

On "indrāṇī": the idea is that in ānuk the ka-kāra is indicatory (it), the u-kāra is for the sake of pronunciation, [and] because of its kit-status it is an end-portion (antāvayava); [then] homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha) and retroflexion (ṇatva). [Thus: indra + āna(k) → indra-āna (added at the end, being kit) → savarṇa-dīrgha → indrāna → ṇatva → indrāṇa → + ṅīṣ → indrāṇī.] The examples varuṇānī, bhavānī, śarvāṇī, rudrāṇī, and mṛḍānī are passed over as easy. — Were the augment enjoined as "anuk" without the long-vowel articulation (dīrgha-uccāraṇa), pararūpa (the single-substitute form) would wrongly result; for the articulation of the a-kāra [in the augment] is [otherwise] rendered purposeful by its warding off the elision of the [stem-final] a (al-lopa). Were it enjoined as "nuk" [n alone], the elision of the [stem-final] a would wrongly result — the details are elsewhere.

"himāraṇyor mahattve" — this is a vārttika. Meaning: for hima and araṇya denoting a snow and a forest qualified by greatness (mahattva), ānuk and ṅīṣ [come]. On "mahad dhimaṃ himānī" ("a great snow — himānī"): the feminine gender in connection with greatness is to be understood from this very [vārttika]. On "araṇyānī": meaning a great forest.

"yavād doṣe" — this is a vārttika; "ānuk and ṅīṣ" is to be supplied. When [the word yava] applies to a spoiled barley, the feminine gender is to be understood from this very [vārttika]. "yavanāl lipyām" — this too is a vārttika. A "lipi" is an arrangement of letters (a script). Meaning: when [yavana] applies there [to script] by secondary indication (lakṣaṇā), ānuk and ṅīṣ [come].

On "mātulopādhyāyayor ānug vā": this too is a vārttika. Here "puṃyogāt" is connected [i.e. applies], because — unlike in hima etc. — there is here no impossibility [of puṃyoga]. Here it is only the ānuk that is made optional (vikalpyate); for even in the alternative in which ānuk is absent, ṅīṣ still applies. After mātula [ānuk] is obligatorily obtained (nitya), after upādhyāya it is not [otherwise] obtained; [so] this vibhāṣā (option) [covers both a prāpta case and an aprāpta case]. On "mātulānī / mātulī": meaning the wife of a mātula (maternal uncle). On "upādhyāyānī / upādhyāyī": meaning the wife of an upādhyāya.

On "yā tu svayam eva…": this vārttika is read under the sūtra "…". She who herself teaches — and is not [merely] the wife of an upādhyāya — for her, even in the absence of puṃyoga, an optional ṅīṣ alone (kevala-ṅīṣ, without ānuk) is to be stated. In another age there are women who are brahmavādinī (expounders of Brahman/Veda); this [rule] concerns them — because of the smṛti: "In former ages the girding with the muñja-girdle (upanayana) was allowed for women, and the teaching of the Vedas, and the recitation of the Sāvitrī likewise."

"ācāryād aṇatvaṃ ca" — this too is a vārttika. The word "ca" serves to conjoin [the non-retroflexion] with ānuk and ṅīṣ. On "ācāryānī": meaning the wife of an ācārya. By "aṭkupvāṅ[numvyavāye 'pi]" [8.4.2] the ṇatva does not occur [so the n stays dental]. [And the two smṛtis:] "The twice-born who, having performed the upanayana of a pupil, teaches him the Veda together with the Kalpa and the esoteric [portions] — him they call an ācārya"; and "one [who teaches only] a part is an upādhyāya." On "puṃyoga ity eva": meaning that the mention of puṃyoga is indeed carried forward (anuvṛtti). [Bhaṭṭoji] states its purpose by "ācāryā…". Here he clarifies the absence of puṃyoga by "svayaṃ vyākhyātrī" (herself an expositor), i.e. a female teacher of dharma — the idea being the etymological smṛti "since he gathers (ā-cinoti) the dharmas, he is an ācārya."

"aryakṣatriyābhyāṃ vā" — this is a vārttika; "ānuk and ṅīṣ" is to be supplied. "svārthe" ("in the word's own sense") is obtained from the [traditional] gloss, and by it puṃyoga is excluded. For this very reason, in the Bhāṣya it is stated as just "aryāṇī / aryā" [in the svārtha sense]. Had it applied only in puṃyoga, then — like "upādhyāyī" — one would cite only "aryī" with ṅīṣ [alone]. [Bhaṭṭoji] explains the word arya [thus]: meaning a mistress (svāminī) or a vaiśya woman — the idea being the special formation "aryaḥ svāmivaiśyayoḥ." On "kṣatriyāṇī / kṣatriyā": meaning [a woman] born from a kṣatriya [father] in a kṣatriya wife — because of the smṛti that begins "from same-varṇa [men] in same-varṇa [women] are indeed born same-caste [children]…" and [concludes] "this rule is recorded with respect to the vinnā [wives]"; "vinnāsu" here means "in the wedded (ūḍhā) [wives]." But in puṃyoga: aryī, kṣatriyī — the wife of an arya is aryī, the wife of a kṣatriya is kṣatriyī, [she being] a vaiśya or śūdra woman, that is the meaning.

On "katham" ("how?"): the question is — since the word "brahman" is not included in the sūtra "indravaruṇa…", how do ānuk and ṅīṣ [appear] in "brahmāṇī" in the sense "the wife of Brahman"? [Bhaṭṭoji] gives the answer by "brahmāṇam…". The gloss of "ānayati" is "jīvayati" (she enlivens). [The root is] "aṇa (ana) prāṇane" (to breathe/live); prāṇana is living. From this root, with the causative ṇic (hetumat), vṛddhi of the penult (upadhā-vṛddhi), the ending tip, the vikaraṇa śap, and guṇa together with the ay-substitution, the form is "ānayati" [an-a → ān-i (ṇic, upadhā-vṛddhi) → āne-a-ti (śap, tip, guṇa) → ānay-a-ti (ay-ādeśa) → ānayati] — [the wife "enlivens" the husband] because the husband's living depends on the wife's auspiciousness. Then, in the analysis "brahmāṇam ānayati", from the causative (ṇy-anta) "āni", by "karmaṇy aṇ" [3.2.1] the aṇ [affix, in the object-sense]; by "ṇer aniṭi" [6.4.51] the elision of ṇi (ṇi-lopa), [giving the word] "āna"; in the upapada-compound of "āna" with "brahmāṇam", the luk of the sup [of brahman], the elision of the n (nalopa), and homogeneous lengthening (savarṇa-dīrgha) [→ brahma + āna → brahmāna]; then from the word "brahmāna", ṅīp by "ṭiḍḍhāṇañ[…]" [4.1.15], the elision of the a-kāra by "yasyeti ca" [6.4.148], and ṇatva by "pūrvapadāt saṃjñāyām[…]" — the form is "brahmāṇī." That is the idea. But "ekāj uttarapade[…]" does not [block the ṇatva]; for, when the aṇ is present, the prātipadika has two vowels (dvyac), and even when the aṇ is elided, by sthānivadbhāva (the elision counting as if [the aṇ] stood) [that two-vowel status is retained, so the single-vowel condition of that rule is not met]. Nor does "pūrvatrāsiddhīye na sthānivat" [block it]; for [that is limited] by the statement "tasya doṣaḥ."

translator notes

textual The clause naming the sūtra under which the vārttika "yā tu svayam eva…" is read is garbled in the digital source (reading "tṛtīyasya tṛtīyasya tṛtīye ihaśca iti sūtre"); the sūtra could not be securely identified, so it is left unspecified rather than emended. Elsewhere the source reads "āryāṇī" for the expected "aryāṇī" (Bhāṣya form), silently normalized to aryāṇī.

SK 506 · A 4.1.50V

क्रीतात् करणपूर्वात् ॥ ५०६ ॥

krītāt karaṇapūrvāt

krītāt karaṇapūrvāt — 4.1.50. After a stem ending in krīta ('bought') that is preceded by [a word denoting] the karaṇa (the means of purchase), [ṅīṣ occurs in the feminine — ṅīṣ being carried forward, anuvṛtti].

Rule. After an a-final stem ending in krīta "bought" whose first member names the means of purchase, ṅīṣ is added.

Example.

vastrakrīta "bought with cloth" + ṅīṣ → vastrakrītī.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji notes "sometimes not": dhanakrītā "bought with wealth" keeps ā.

Siddhānta-kaumudī

क्रीतान्ताददन्तात्करणादेः स्त्रियां ङीष् स्यात् । वस्त्रक्रीती । क्वचिन्न । धनक्रीता ॥

After a stem ending in krīta ('bought'), ending in short a (adanta), and having a karaṇa (the instrument/means of purchase) as its first member (karaṇādi), ṅīṣ is [the affix] in the feminine. Example: vastra-krītī — 'a woman bought with cloth.' In some cases it does not [apply] (kvacin na): dhana-krītā — 'bought with wealth' [where the feminine remains in ā].

Tattvabodhinī

NSP p. 135

—क्रीतात्—। इह प्रकरणे 'अतः' इत्यनुवर्तते 'प्रातिपदिकात्' इति च तदाह—अदन्तादिति । प्रातिपदिकादिति शेषः ॥—वल्लक्रीतीति । वल्ल भिस् क्रीत इति स्थिते प्राक्सुबुत्पत्तेः 'कर्तृकरणे—' इति समासेऽदन्तलान्ङीष् ॥—क्रचिन्नेति । 'कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इति बहुल-प्रहणात् 'गतिकारकोपपद—' इति वक्ष्यमाणस्य क्रचिदप्रवृत्तौ सुवन्तेन समासः । तत्र सुपः प्रागेवान्तरङ्गलाष्टाप् ततोऽदन्तलाभावान्न ङीधिति भावः । करणपूर्वादिति किम् । गवा क्रीता अश्वेन क्रीता इत्यादिविग्रहे मा भूत् । पूर्वशब्दो ह्यवयव-वचनः, समासप्रातिपदिकं चान्यपदार्थः, करणं पूर्वं यस्मिन् प्रातिपदिके तदिदं करणपूर्वं तस्मादित्यर्थः

translator notes

translator The Kaumudī states only 'kvacin na' ('in some cases not') and gives dhana-krītā without stating the affix; that dhana-krītā retains the default ṭāp (ā) is left implicit. No reason for the restriction is supplied here.

SK 507 · A 4.1.51V

क्तादल्पाख्यायाम् ॥ ५०७ ॥

ktādalpākhyāyām

ktādalpākhyāyām (A 4.1.51): After a kta-ending [stem preceded by a word denoting the instrument], ṅīṣ [is added in the feminine] when smallness (alpa) is to be denoted.

Rule. After a stem ending in the participle affix kta whose first member names the means, ṅīṣ is added when smallness is meant.

Example.

abhralipta "smeared with cloud" → abhraliptī dyauḥ "a sky lightly clouded".

Applies when / blocked by. Not when smallness is not meant: candanaliptāṅganā "a woman anointed with sandal".

Siddhānta-kaumudī

करणादेः क्तान्तात् स्त्रियां ङीष् स्यादल्पत्वे द्योत्ये । अभ्रलिप्ती द्यौः अल्पाख्यायां किम् ?चन्दनलिप्ताङ्गना ॥

After a stem ending in kta [and] preceded by [a word denoting] the instrument (karaṇa), ṅīṣ is added in the feminine when smallness (alpatva) is to be expressed. → abhraliptī dyauḥ [the sky lightly covered with clouds]. Why "when smallness is denoted"? [Where it is not:] candanaliptāṅganā [a woman anointed with sandal — here ṅīṣ does not apply].

Tattvabodhinī

NSP p. 135–136

—क्तादल्पाख्यायाम् । अत्र व्याचख्युः । अल्पाख्यायामिति समुदायोपाधिः । अल्पैरैर्ध्रेलिता अभ्रलिती । 'कृद्वहणे गतिकारकपूर्वस्यापि प्रहणम्' इति समुदायस्यापि क्तान्तलान्ङीष् । यद्यपि पूर्वपदार्थस्य अभ्राणामेवाल्पत्वं गम्यते तथापि तदल्पत्वे सति तद्विलेपनस्याप्यल्पलमवश्यं भवतीति समुदायोपाधिलमल्पलस्य संगच्छत इति ॥—तेन बह्विति । अयं भावः । 'बहो- नैवदुत्तरपदभूमिं ‘नञ्सुभ्यां जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्’ ‘कोकृतमितप्रतिपन्नाः’ इति ह्यन्तोदात्तविधायकानि । तत्र जातिपूर्वादित्युक्ते बह्वादिपूर्वकस्यार्थाद्युदास इति

Bālamanoramā

क्तादल्पाख्यायाम् - क्तादल्पाख्यायां । करणादेरिति । करणपूर्वादित्यनुवृत्तेरिति भावः । क्तान्तादिति । क्तान्तान्तादित्यर्थः, प्रत्ययग्रहणपरिभाषालब्धक्तान्तेन प्रातिपदिकस्य विशेषणात् । अदन्तादिति । 'अत' इत्यनुवृत्तेरिति भावः । अल्पत्वे द्योत्ये इति ।अल्पाख्याया॑मिति समुदायोपाधिः । अल्पत्वं करणगतं क्रियागतं वा । अभ्रलिप्ती द्यौरिति । अभ्रैरल्पैराच्छन्नेत्यर्थः । अभ्रैरीषदाच्छन्नेति वा ।

ktādalpākhyāyām — On "preceded by [a word denoting] the instrument (karaṇa)": because "preceded by an instrument" (karaṇa-pūrvāt) is carried forward (anuvṛtti). On "from a kta-ending [stem]": meaning after a stem ending in a kta-final [word] — because the prātipadika is qualified by "ending in kta," which is obtained through the pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā. On "from an a-ending [stem]": because "from an a-final" (ataḥ) is carried forward (anuvṛtti). On "when smallness is to be denoted": "when smallness is denoted" (alpākhyāyām) is a condition (upādhi) on the whole aggregate [compound]; and the smallness may pertain either to the instrument (karaṇa) or to the action (kriyā).

On abhraliptī dyauḥ: the meaning is "the sky covered by a few (alpa) clouds," or alternatively "the sky slightly (īṣat) covered by clouds."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 136 १ अस्वाङ्गेति—न स्वाङ्गमस्वाङ्गम् पूर्वं पदं पूर्वपदम् अस्वाङ्गं च तत् पूर्वपदं च तस्मादस्वाङ्गपूर्वपदादिति समासः, उत्तरत्र तथा विवक्षितत्वात् । २ अतिकेशीति—ननु करे मुखं यस्या इति विग्रहे करमुखीत्यपि स्यात् इति चेन्न, पूर्वसूत्रादस्वाङ्गपूर्वपदादित्यनुबलं स्वाङ्गभिन्नपूर्वपदात्परं स्वाङ्गमित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । अत एव कल्याणपाणिपादेत्यादौ न ङीप् इति दिक् ।

SK 508 · A 4.1.52V

बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ॥ ५०८ ॥

bahuvrīheścāntodāttāt

bahuvrīheś cāntodāttāt — And after a bahuvrīhi [ending in a kta-participle] that has final-acute accent (antodātta), ṅīṣ is added in the feminine.

Rule. After an a-final bahuvrīhi ending in kta whose last syllable carries the high accent, ṅīṣ is added.

Example.

ūrubhinna "whose thigh is split" + ṅīṣ → ūrubhinnī.

Applies when / blocked by. Vārttikas: only when the first member is a species-word (so not after bahu, nañ, su, kāla, sukha and the like: bahukṛtā); not when the compound ends in jāta (dantajātā "whose teeth have come"); pāṇigṛhītī in the sense "wife", otherwise pāṇigṛhītā.

Siddhānta-kaumudī

बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्ताददन्तात् स्त्रियां ङीष् स्यात् ॥

After a bahuvrīhi ending in a kta-participle, having final-acute accent (antodātta) and a-ending, ṅīṣ is added in the feminine.

vārttika

जातिपूर्वादिति वक्तव्यम्

(vārttika) It should be stated: [only when] preceded by a genus-word (jāti).

(वार्तिकम्) ॥ तेन बहुनञ्सुकालसुखादिपूर्वान्न । ऊरुभिन्नी । नेह । बहुकृता ।

(vārttika.) Hence [ṅīṣ] does not [apply after a kta-bahuvrīhi] preceded by bahu, nañ, su, kāla, sukha, and the like. [Where it does apply:] ūrubhinnī. Not here: bahukṛtā.

vārttika

जातान्तान्न

(vārttika) Not after [a bahuvrīhi] ending in jāta.

(वार्तिकम्) ॥ दन्तजाता ।

(vārttika.) dantajātā.

vārttika

पाणिगृहीती भार्यायाम्

(vārttika) pāṇigṛhītī — in the sense of "wife."

(वार्तिकम्) ॥ पाणिगृहीतान्या ॥

(vārttika.) pāṇigṛhītā — otherwise.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 136

—सुखादिपूर्वान्नेति । ‘सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम्’ इत्यत्र ये पठिताः सुखदुःखकृच्छ्रादयस्तेऽत्र गृह्यन्ते । सुखयाता, दुःखयाता, सुखं दुःखं वा यातं प्राप्तमनयेति विप्रहः । ‘अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा’ इति विकल्पस्य वक्ष्यमाणत्वादिह स्वाङ्गपूर्वपद एवोदाहरणमाह—ऊरुभिन्नीति । भिन्नौ अरु यस्या इति बहुव्रीहौ भिन्नशब्दस्य ‘निष्ठा’ इति पूर्वनिपाते प्राप्ते ‘जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठां वाच्या’ इति परनिपातः ॥—बहुकृतेति । बहूनि कृतानि यया सा ॥—जातान्तान्नेति । ‘वर्णादनुदात्तात्’—इतिवत्— ‘बहुव्रीहेरुदात्तात्’ इत्येव सिद्धेऽन्तग्रहणं नित्यत्वप्रतिपत्त्यर्थम् । ‘वा जात—’ इति तु वैकल्पिक उदात्तो न तु नित्य इति भावः ॥—पाणिगृहीतीति । यस्याः पाणिरमिसाक्षिकं गृह्यते तस्यां वाच्यायां पाणिगृहीतशब्दान्द्धीष्वक्तव्य इत्यर्थः ॥—अन्येति । कौतुकादिना पाणिगृहीतो यस्या दास्यादेः सा पाणिगृहीता

Bālamanoramā

बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् - बहुव्रीहेश्च । क्तादिति अत इति चानुवर्तते । तदाह — बहुव्रीहेरिति । क्तान्तादिति । क्तान्तान्तादित्यर्थः । तेनेति । जातिपूर्वादिति विशेषणेन बह्वादिपूर्वान्न ङीषित्यर्थः ।सुखादिभ्यः कर्तृवेदनाया॑मित्यत्र सुखादिगणः पठितः । जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात् क्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः॑ इति,नञ्सुभ्या॑मितिबहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नी॑ति च क्तान्तबहुव्रीहावन्तोदात्तविधायकानि । अत्र जातिपूर्वादित्युक्तेर्बह्वादिपूर्वस्यान्तोदात्तत्वेऽप्यर्थात् पर्युदास इति भावः ।ऊरुभिन्नीति । ऊरू भिन्नौ असंयुक्तौ यस्या इति विग्रहः । 'निष्ठा' इति भिन्नशब्दस्य पूर्वनिपातस्तु न भवति,जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या॑ इति वार्तिकात् । 'जातिकालसुखादिभ्यः' इत्यादिसूत्रेणान्तोदात्तमिदम् । जातिलक्षणं तुजातेरस्त्रीविषया॑दित्यत्र वक्ष्यते । बहुकृतेति । बहवः कृता यायेति विग्रहः । अकृता, सुकृता, मासयाता, सुखयाता, दुःखयाता इति च भाष्ये प्रत्युदाहृतम् ।जातान्तान्न-इति वार्तिकम् ।बहुव्रीहेश्चे॑त्युक्तो ङीष् नेत्यर्थः । दन्तजातेति । दन्ता जाता यस्या इति विग्रहः । ऊरुभिन्नीतिवत् परनिपातः ।पाणिगृहीती भार्यायामिति । इदमपि वार्तिकम् । विधिवदूढा भार्या , तदस्यां विद्यमानादेव पाणिगृहीतशब्दान्ङीषित्यर्थः । विवाहकाले विधिवत् पाणिर्गृहीतो यस्या इति विग्रहः । अन्येति । दास्यादिरित्यर्थः ।

bahuvrīheś ca — "[ending in] kta" and "a-ending (at)" are carried forward (anuvṛtti). This Bhaṭṭoji states with "of a bahuvrīhi." ending in kta — means "ending in [a word that] ends in kta."

hence — by the qualification "preceded by a genus-word (jātipūrvāt)," ṅīṣ does not apply after [bahuvrīhis] preceded by bahu and the rest. (In "sukhādibhyaḥ kartṛvedanāyām" the sukhādi-class is enumerated.) The rules "jātikālasukhādibhyo'nācchādanāt kto'kṛtamitapratipannāḥ," "nañsubhyām," and "bahor nañvad uttarapadabhūmni" are what prescribe the final-acute accent in a kta-ending bahuvrīhi. The point is that, by the wording "preceded by a genus-word," even though bahuvrīhis preceded by bahu and the rest also carry final-acute accent, they are excluded by implication (paryudāsa).

ūrubhinnī — analysis: "she whose two thighs are apart, unjoined (ūrū bhinnau asaṃyuktau yasyāḥ)." The fronting (pūrvanipāta) of the niṣṭhā-word bhinna that would be prescribed by "niṣṭhā" does not take place, because of the vārttika "after jāti, kāla, and the sukhādi [words], the niṣṭhā is placed after (parā)." This [ūrubhinna] carries final-acute accent by the rule "jātikālasukhādibhyaḥ...". The definition of "genus (jāti)" will be given at "jāter astrīviṣayāt."

bahukṛtā — analysis: "she by whom many [things] were done (bahavaḥ kṛtā yayā)." And akṛtā, sukṛtā, māsayātā, sukhayātā, duḥkhayātā are given as counter-examples in the Bhāṣya.

"jātāntān na" — a vārttika. It means: the ṅīṣ prescribed by "bahuvrīheś ca" does not apply [after a bahuvrīhi ending in jāta]. dantajātā — analysis: "she whose teeth have come in (dantā jātā yasyāḥ)." The post-position (paranipāta [of the niṣṭhā]) is as in ūrubhinnī.

"pāṇigṛhītī bhāryāyām" — this too is a vārttika. A lawfully wedded wife [is meant]; from the word pāṇigṛhīta, [used] precisely as present in her [sense], ṅīṣ [applies] — that is, only in the sense of a wife. Analysis: "she whose hand was lawfully taken at the time of marriage (vivāhakāle vidhivat pāṇir gṛhīto yasyāḥ)." otherwise — meaning a slave-woman and the like [where the form is pāṇigṛhītā, without ṅīṣ].

SK 509 · A 4.1.53V

अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ॥ ५०९ ॥

asvāṅgapūrvapadādvā

asvāṅgapūrvapadād vā — Optionally, after a [kta-ending bahuvrīhi] whose prior member (pūrvapada) is not a body-part (asvāṅga), ṅīṣ is added.

Rule. When the first member of such a kta-bahuvrīhi is not a body part (svāṅga), the ṅīṣ of SK 508 becomes optional.

Example.

surāpīta "by whom wine has been drunk" → surāpītī or surāpītā.

Applies when / blocked by. The last-syllable accent still matters: vastracchannā "covered by a garment" has that accent barred (compounds of covering are excepted from it), so no ṅīṣ by either rule.

Siddhānta-kaumudī

पूर्वेण नित्यं प्राप्ते विकल्पोऽयम् । सुरापीती । सुरापीता । अन्तोदात्तात्किम् ? वस्त्रच्छन्ना । अनाच्छादनादित्युदात्तनिषेधः । अत एव पूर्वेणापि न ङीष् ॥

Since [ṅīṣ] was obligatorily obtained by the previous rule, this [rule] provides an option. Thus surāpītī / surāpītā. Why "with final-acute accent (antodātta)"? [To exclude:] vastracchannā ["she covered by a garment"]. By [the exclusion] "except when it denotes covering (anācchādanāt)," the acute accent is here prohibited; and for that very reason ṅīṣ does not apply even by the previous rule.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 136

—पूर्वेण नित्यं प्राप्त इति । एतेन विकल्पोऽप्ययं जातिपूर्वादेवेति ध्वनितम् ॥ कथं तर्हि पुत्रहतीत्यत्र ‘अस्वाङ्गपूर्वपदात्’ इति वा डीषिति कैयटः, पुत्रशब्दस्याजातिवाचकत्वात् । अन्यथा पुत्रादिनीत्यत्र ‘सुप्यजातौ’— इति णिनिर्ने स्यात् ॥ यदि त्वदनमादः सोऽस्यास्तीति आदिनी पुत्राणामादिनीति विगृह्य कथंचि- तसाधितेऽपि ‘जातिकालसुखादिभ्यः’ इत्यन्तोदात्तविधायकमूत्रे जातेः किं, ‘पुत्रजातः’ इति वक्ष्यमाणमूलप्रन्थो विरुध्यत एवेति चेदुच्यते—‘प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपद्ध्यैः । असत्त्वलिङ्गां वह्न्यां तां जातिं कवयो विदुः ॥’ इति भाष्ये लक्षणान्तरमुक्तम् । सत्त्वस्य द्रव्यस्य प्रादुर्भावविनाशाभ्यां प्रादुर्भावतिरोभावौ या प्राप्नोति, यावद्व्यभाविनीत्यर्थः । गुणैर्युगपद्रव्येण संवध्यते । वह्न्यां सर्वव्यक्तिव्यापिनीमित्यर्थः । तां जातिमित्यादि कैयटेन व्याख्यातम् । एवं च पुत्रलस्य यावद्व्यभावित्वेनोक्तलक्षणलक्षितलात् जातिवाचक एव पुत्रशब्द इति ‘अखाङ्ग’ इति वा ङीषिति प्रन्थस्तत्र न विरुध्यते । ‘आकृतिप्रहणा जातिः’ इत्यादिमुख्यपक्षाश्रयणे तु पुत्रलस्याजातिलाजातेः किं पुत्रजात इति प्रन्थोऽपि संगच्छत इति दिक् ॥ केचिदर्वाचीनास्तु पुत्रहती पुत्रजग्धीत्यत्र ‘कादल्पाख्यायाम्’ इत्यनेन ङीषमाहुः ॥—सुरापीतीति । पीता सुरा यया सा । ‘जातिकाल’ इति सूत्रवार्तिकाभ्यां निष्ठाया अन्तोदात्तलपरनिपातौ ॥—वस्त्रबुद्धेनेति । वहुत्रीहिखरेण पूर्वपदप्रकृतिखरे शेषनिघाते च कृते अनुदात्तान्तोऽयम्

Bālamanoramā

अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा - अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा । स्वाङ्गलक्षणमुत्तरसूत्रे वक्ष्यते । अस्वाङ्गं यत् पूर्वपदं तस्यात् परं यत् क्तान्तं तदन्ताद्बहुव्रीहेर्ङीष् वा स्यादिति सूत्रार्थः । यद्यपिअस्वाङ्गं पूर्वपदं यस्य तस्मात् क्तान्तबहुव्रीहे॑रित्यपि व्याख्यातुं शक्यं, तथापि उत्तरसूत्रेऽस्वाङ्गपूर्वपदादित्यनुवृत्तस्य कर्मधारयसमासाश्रयणादिहापि तथा व्याख्यानमुचितम् । ननु बहुकृता, अकृता इत्यादावपि अस्वाङ्गपूर्वपदक्तदान्तबहुव्रीहित्वान्ङीष्विकल्पः स्यादित्याशङ्क्याह — पूर्वेणेति ।बहुव्रीहेश्चान्तोदात्ता॑दिति पूर्वसूत्रेण नित्यं ङीषि प्राप्ते तद्विकल्पोऽत्र विधीयत इत्यर्थः । एवं च जातिपूर्वादित्यस्य अन्तोदात्तादित्यस्य चेहापि संबन्धाद्बहुकृतेत्यादौ नातिप्रसङ्ग इति भावः । सुरापीति सुरापीतेति । सुरा पीता ययेति विग्रहः । ऊरुभिन्नीतिवत् पूर्वनिपातः । अन्तोदात्तात्किमिति ।बहुव्रीहेश्चे॑त्यत्र श्रुतम्,अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा॑ इत्यत्रानुवृत्तमपि अन्तोदात्तादित्येतत्किमर्थमिति प्रश्नः । वस्त्रच्छन्नेति । ऊरुभिन्नीतिवत्पूर्वनिपातः । अथ वस्त्रच्छन्नेत्यत्र 'जातिकालसुखादिभ्यः' इत्यन्तोदात्तत्वमाशङ्क्य निरस्यति — अनाच्छादनादिति । तथाच बहुव्रीहित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरे शेषनिघातेन अनुदात्तान्तमेतदिति भावः । अत एवेति ।अस्वाङ्गपूर्वपदा॑दित्यनेनबहुव्रीहेश्चे॑ति पूर्वसूत्रेण च वस्त्रच्छन्नेत्यत्र वैकल्पिको नित्यश्च ङीष् नेत्यर्थः । अन्तोदात्तत्व एवोभयोः प्रवृत्तेरिति भावः ।

asvāṅgapūrvapadād vā — The definition of "body-part (svāṅga)" will be stated in the next rule. The meaning of the sūtra is: after a bahuvrīhi ending in a kta-participle that follows a prior member which is a non-body-part (asvāṅga) — i.e. ending in a kta-form standing after such an asvāṅga prior member — ṅīṣ optionally applies. Although it could also be explained as "after a kta-ending bahuvrīhi whose prior member is a non-body-part (asvāṅgaṃ pūrvapadaṃ yasya)," nevertheless, since in the next rule "asvāṅgapūrvapadāt" is carried forward as a karmadhāraya compound, the same [karmadhāraya] explanation is appropriate here as well.

Objection: In cases such as bahukṛtā, akṛtā too — since these are kta-ending bahuvrīhis with a non-body-part prior member — the optional ṅīṣ would apply. Anticipating this, he says: [since] by the previous [rule] — meaning: since by the previous rule "bahuvrīheś cāntodāttāt" ṅīṣ was obligatorily obtained, it is the option to that which is here prescribed. And thus, since "preceded by a genus-word (jātipūrvāt)" and "with final-acute accent (antodāttāt)" are connected here too [by anuvṛtti], there is no over-application (atiprasaṅga) in bahukṛtā and the like [which are neither jāti-preceded nor final-acute].

surāpītī / surāpītā — analysis: "she by whom liquor was drunk (surā pītā yayā)." Fronting (pūrvanipāta) as in ūrubhinnī.

Why "with final-acute accent"? — The question is: "final-acute accent (antodāttāt)," heard in "bahuvrīheś ca" and carried forward into "asvāṅgapūrvapadād vā" — for what purpose? vastracchannā — fronting as in ūrubhinnī. Now, anticipating [the objection] that vastracchannā would have final-acute accent by "jātikālasukhādibhyaḥ," he refutes it: because of "except when it denotes covering (anācchādanāt)" [in that accent rule]. Consequently, being a bahuvrīhi, this word — through the prior-member's inherent accent (pūrvapada-prakṛti-svara) together with remainder-deaccenting (śeṣa-nighāta) — ends in the unaccented (anudātta) [and is not final-acute]. for that very reason — meaning: by "asvāṅgapūrvapadāt" and by the previous rule "bahuvrīheś ca," neither the optional nor the obligatory ṅīṣ applies in vastracchannā; for both operate only where there is final-acute accent.

SK 510 · A 4.1.54V

स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ॥ ५१० ॥

svāṅgāccopasarjanādasaṃyogopadhāt

svāṅgāc copasarjanād asaṃyogopadhāt — 4.1.54. And [ṅīṣ comes optionally] after [a prātipadika ending in] a sva-aṅga (body-part) that is upasarjana (a subordinate compound-member) and has a non-conjunct penultimate (asaṃyoga-upadha).

Rule. After an a-final prātipadika ending in a body-part word that is a subordinate member and whose penult is not a consonant cluster, ṅīṣ is optional.

Example.

candramukha "moon-faced" → candramukhī or candramukhā.

atikeśa "she who has surpassed hair" → atikeśī or atikeśā.

Applies when / blocked by. A cluster penult blocks it: sugulphā "fine-ankled". The body part must be subordinate: śikhā "crest" on its own is not. A body part (svāṅga) is defined as not fluid, having shape, located in a living being, and not produced by disease. So no ṅīṣ for susvedā (sweat is fluid), sujñānā (knowledge has no shape), sumukhā śālā (a hall's front is not in a living being), suśophā (a swelling is disease). Two vārttikas widen the definition: what is seen in a living being counts even when not located in one — sukeśī / sukeśā rathyā "a road with fine hair"; and so does a part of something shaped like a living being — sustanī / sustanā pratimā "a statue with fine breasts".

Siddhānta-kaumudī

असंयोगोपधमुपसर्जनं यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तात्प्रातिपदिकाद्वा ङीष् । केशानतिक्रान्ता अतिकेशी । अतिकेशा । चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । संयोगोपधात्तु सुगुल्फा । उपसर्जनात् किम् ? शिखा । स्वाङ्गं त्रिधा ॥ अद्रवं मूर्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् ॥ सुस्वेदा द्रवत्वात् । सुज्ञाना अमूर्तत्वात् । सुमुखा शाला अप्राणिस्थत्वात् । सुशोफा विकारजत्वात् ॥

After a prātipadika ending in a sva-aṅga (body-part) that is upasarjana (subordinate), has a non-conjunct penult (asaṃyoga-upadha), and ends in short 'a' (adanta), ṅīṣ optionally [comes]. keśān atikrāntā (one who has surpassed the hair) — atikeśī / atikeśā. candramukhī / candramukhā (moon-faced). But after [a stem with] a conjunct penult: sugulphā [only, no ṅīṣ]. Why "upasarjana"? [Answer:] śikhā. — sva-aṅga is [defined] threefold: [first,] "A sva-aṅga is [that which is] non-fluid (adrava), corporeal (mūrtimat), located in a living being (prāṇistha), and not produced by a morbid change (avikāraja)." susvedā (a woman of pleasant sweat) [is excluded] because of fluidity; sujñānā (of good knowledge) because of incorporeality; sumukhā śālā (a hall with a fine front) because of not being located in a living being; suśophā (much-swollen) because of being produced by a morbid change.

vārttika

अतत्स्थं तत्र दृष्टं च

(vārttika) "atatsthaṃ tatra dṛṣṭaṃ ca" — and [that which is] not located in it [a living being, but is] observed in it [is also a sva-aṅga].

(वार्तिकम्) ॥ सुकेशी सुकेशा वा रथ्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् ॥

(Completing the vārttika.) sukeśī / sukeśā [applied to] a rathyā (road) [optionally], because even something not [normally] located in a living being [hair on a road] is [also] observed in a living being.

vārttika

तेन चेत्तत्तथा युतम्

(vārttika) "tena cet tat tathā yutam" — if that [non-living thing] is joined with that [living-being part] in that manner.

(वार्तिकम्) ॥ सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवत्प्राणिसदृशे स्थितत्वात् ॥

(Completing the vārttika.) sustanī / sustanā [applied to] a pratimā (statue) [optionally], because [the breast-shaped parts] are located in something resembling a living being (prāṇi-sadṛśa).

Tattvabodhinī

NSP p. 136

—स्वाङ्गाच्चो—। इह वहुत्रीहिरिति नानुवर्तते इति ध्वनयन्नुदाहरति—अतिकेशीति ॥—शिखेति । ‘शीङः खो ह्रस्वश्च’ इति खस्तदन्ताद्याप् । अन्यथा टापं वाधिला ङीष् स्यादिति भावः । केचित्तु सुशिखेत्यपि प्रत्युदाहरन्ति । तच्चिन्त्यम् । टावन्तेन समासे अनदन्तत्वेन ङीषः प्राप्त्यभावात् । न च टापः प्रागेव कृदन्तेनैव समासाददन्तलमस्तीति वाच्यम् । तथा हि सति शोभना शिखा सुशिखेत्यर्थस्यालाभादिति नव्याः । यद्यत्र खमङ्गं गृह्येत तर्हि सुमुखा शालेत्यत्रापि स्यात् । सुखस्य शालाङ्गलात् । सुकेशी रथ्येत्यत्र च न स्यात् । केशानां रथ्याङ्गलाभावात् । अतोऽव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहारार्थमाह—स्वाङ्गं त्रिधेति ॥—मूर्तिमदिति । स्पर्शवद्व्यभावपरिमाणं मूर्तिः ।—प्राणीति । सुखनासिकासंचारी वायुः प्राणः ॥—सुमुखा शालेति । एवं च ‘फलमुखी कारणमुखी चानवस्था’ इत्यादि प्रयोगाः प्रामादिका इति भावः ॥ प्रतिमादिगतस्तनस्य प्राणिन्यदृष्टलात् स्वाङ्गत्वं न प्राप्नोतीति तृतीयलक्षणमाह—तेन चेदिति । येनाङ्गेन प्राणिरूपं वस्तु यथा युतं तेन तत्सदृशेनाङ्गेन तद् अप्राणिरूपं वस्तु तथा प्राणिवद्युतं युक्तं चेत् तदप्यप्राणिनि दृष्टं स्वाङ्गमित्यर्थः

Bālamanoramā

स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् - स्वाङ्गच्च । उपसर्जनादिति असंयोगपधादिति च स्वाङ्गादित्यत्रान्वेति । स्वाङ्गादित्येतदत इत्यनुवृत्तं च प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तस्य विशेषणं, तदन्तविधिः । तदाह — असंयोगोपधमित्यादिना । वा ङीषिति ।अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा॑ इत्यतो वेति 'अन्यतो ङीष्' इत्यतो हीषित्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः । बहुव्रीहेरित्यनुवर्तमाने उपसर्जनग्रहणं किमर्थमित्याशङ्क्य परिहरति — केशानतिक्रान्तेति ।अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे॑ इति समासस्तत्पुरुषः । अत्र बहुव्रीहित्वाऽभावेऽपि प्राप्त्यर्थमुपसर्जनग्रहणमिति भावः ।एकविभक्ति चापूर्वनिपाते॑ इति केशशब्दस्योपसर्जनत्वम् । चन्द्रमुखी चन्द्रमुखेति । चन्द्र इव मुखं यस्या इति विग्रहः । सुगुल्फेति । सु=शोभनौ गुल्फौ यस्या इति विग्रहः ।पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् । तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ॑ इत्यमरः । उपसर्जनात्किमिति । केवलकेशादिशब्दानामनुपसर्जनानां स्त्रीत्वविरहादेवाऽप्राप्तेः प्रश्नः । शिखेति । अत्र स्वाङ्गान्तत्वात्केवलशिखाशब्दान्ङीष्निवृत्त्यर्थमुपसर्जनग्रहणमित्युक्तम् । अन्यथा टापं बाधित्वा पक्षे ङीष् स्यादिति भावः ।शोभना शिखा सुशिखे॑ति क्वचित् पुस्तकेषु दृष्टं, तत् प्रक्षिप्तं वेदितव्यम् । टाबन्तेन समासेऽनदन्तत्वादेव प्राप्तिविरहात् । ननु स्वस्य अवयवीभूतस्य अङ्गं-स्वाङ्गम् । तथा च सुमुखा शालेत्यादावतिव्याप्तिः, तत्र मुखशब्दार्थस्य प्रथमभागस्य अवयवीभूतशालाङ्गत्वात् । किंच सुकेशी रथ्येत्यत्राऽब्याप्तिः, तत्र केशानां रथ्याङ्गत्वाऽभावादित्यत आह — स्वाङ्गं त्रिधेति ।अद्रवं मूर्तिमत् स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् । अतत्स्थं तत्र दृष्टं च, तेन चेतत्तथायुतम् ।॑ इति भाष्ये त्रिधा निरुक्तं पारिभाषिकं स्वाङ्गमिह विवक्षितमित्यर्थः । तत्र प्रथमार्धं प्रथमं स्वाङ्गलक्षणमित्यभिप्रेत्य विच्छिद्य पठति — अद्रवमिति । न विद्यते द्रवो यस्य तत्-अद्रवम् ।मूर्तिः=अवयवसंयोगोऽस्यास्तीति मूर्तितम् । अवयवसंयोगसमवायिकारणं द्रव्यमिति यावत् । प्राणिनि=प्राणवति जन्तौ विद्यमानं प्राणिस्थम्, अविकारजं=रोगादिविकाराजन्यं च यत् तत् प्रथमं स्वाङ्गमित्यर्थः ।अद्रव॑मित्यस्य प्रयोजनमाह — सुस्वेदेति । सु=शोभनः, स्वेदः=घर्मज उदकप्ररुआवो यस्या इति विग्रहः । स्वेदस्य शोभनत्वं तु दुर्गन्धाऽभावः । द्रवत्वादिति ।न स्वाङ्गत्व॑मिति शेषः । अतो न ङीषित्यर्थः ।मूर्तिम॑दित्यस्य प्रयोजनमाह — सुज्ञानेति । सु=शोभनं ज्ञानं यस्या इति विग्रहः । अमूर्तत्वादिति ।न स्वाङ्गत्व॑मिति शेषः ।प्राणिस्थ॑मित्यस्य प्रयोजनमाह — सुमुखा शालेति । सु=शोभनं मुखं प्रथमभागो यस्या इति विग्रहः । अप्राणिस्थत्वादिति ।न स्वाङ्गत्व॑मिति शेषः ।अविकारज॑मित्यस्य प्रयोजनमाह — सुशोफेति । सु=अधिकः शोफः=आयथुर्यस्या इति विग्रहः । 'शोफस्तु आयथुः' इत्यमरः । विकारजत्वादिति । रोगजत्वादित्यर्थः ।न स्वाह्गत्व॑मिति शेषः । अतत्स्थं तत्र दृष्टं चेति । द्वितीयं स्वाङ्गलक्षणम् । तच्छब्देन प्राणी परामृश्यते । अतत्स्थम्= अप्राणिस्थं, तत्र=प्राणिनि, दृष्टं यत् तदपि स्वाङ्गमित्यर्थः । रथ्येति । रथ्यास्थानां केशानां प्राणिस्थत्वाऽभावात्पूर्वलक्षणेन स्वाङ्गत्वाऽसिद्धेर्लक्षणान्तरमिति भावः । उक्तलक्षणमुदाहरणे योजयति — अप्राणिस्थस्यापीति । इदानीं प्राणिस्थत्वाऽभावेऽपि कदाचित् प्रामिस्थत्वादपि स्वाङ्गत्वमित्यर्थः ।तेन चेत्तत्तथेति । तृतीयं स्वाङ्गलक्षणम् । अत्र भाष्येस्वाङ्गमप्राणिनोऽपि॑ इति शेषः पूरितः । चेदिति यद्यर्थे । तेन प्राणिस्थेन स्तनाद्यङ्गाकृतिकावयवविशेषेण तत्प्राणिद्रव्यं प्रतिमादि, तथा=प्राणिद्रव्यवत्, युतं=संबद्धं यदि, तदा तत्=स्तनाद्याकृतिकं अप्राणिनोऽपि स्वामित्यर्थः । सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमेति । सु=शोभनौ स्तनौ=स्तनाकृती अवयवौ यस्या इति विग्रहः । प्रतिमागतयोः स्तनाकृतिकावयवयोः कदाचिदपि प्राणिस्थत्वाऽभावात् प्राम्यन्तरेऽदृष्टत्वाच्च पूर्वलक्षणद्वयस्याप्यप्रवृत्तेर्लक्षणान्तरमिदम् । अथोदाहरणे लक्षणं योजयति — प्राणिवदिति । सुप्तम्यन्ताद्वतिः । प्राणिवत्-प्राणिसदृशे=प्रतिमादिद्रव्ये स्थितत्वात् स्वाङ्गमित्यर्थः । नचकल्याणपाणिपादे॑ति बहुव्रीहावपि ङीष् स्यादिति वाच्यम्,अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा॑ इत्यनुवृत्तेः । अत्र हि पाणिपादेति समुदायो न स्वाङ्गं, किन्तु स्वाङ्गसमुदाय एव यत्तु स्वाङ्गं पादेति न तु तदस्वाङ्गात्पूर्वपदात् परम्, पाणिपदेन व्यवधानात् । तथा च स्वाङ्गस्य पादस्य अस्वाङ्गात्पूर्वपदात् कल्याणशब्दात् परत्वाऽभावान्न ङीषिति भाष्ये स्पष्टम् ।

svāṅgāc copasarjanād asaṃyogopadhāt — "svāṅgāc ca." "upasarjanāt" and "asaṃyogopadhāt" both construe with "svāṅgāt." This "svāṅgāt", together with "ataḥ" carried forward by anuvṛtti [from "ajādyataṣ ṭāp", 4.1.4], is a qualifier of the anuvṛtta "prātipadikāt", and [the rule applies by] tad-anta-vidhi [i.e. to a stem ENDING in a sva-aṅga, not to a bare sva-aṅga]. That [Bhaṭṭoji] states by "asaṃyogopadham…" On "vā ṅīṣ": the idea is that "vā" is carried forward by anuvṛtti from "asvāṅgapūrvapadād vā" [4.1.53], and "ṅīṣ" from "anyato ṅīṣ" [4.1.40].

Since "bahuvrīheḥ" is [already] continuing by anuvṛtti [from 4.1.52], raising the doubt "for what purpose is upasarjana mentioned?", [Bhaṭṭoji] resolves it by "keśān atikrāntā…". By "atyādayaḥ krāntādyarthe" [the vārttika: ati- etc. in the sense of 'surpassed' etc.], the compound [atikeśā] is a tatpuruṣa. Here, even though it is not a bahuvrīhi, the mention of "upasarjana" is for the sake of [ṅīṣ] applying [to such a tatpuruṣa too] — that is the idea. By "ekavibhakti cāpūrvanipāte" [1.2.44] the word "keśa" [in atikeśā] is upasarjana. On "candramukhī / candramukhā": the analysis is "one whose face is like the moon." On "sugulphā": the analysis is "one whose two ankles (gulpha) are beautiful (śobhana)"; Amara[koṣa]: "pad, aṅghri, caraṇa [are the foot], non-feminine; the two knots of that [foot], the ghuṭikās, are the gulphas (ankles)."

On "upasarjanāt kim" (why 'upasarjana'?): the question [arises] because for bare words like "keśa" etc., which are not upasarjana, [ṅīṣ] would not apply anyway, owing to the very absence of feminine gender [in them]. On "śikhā": here it is said that the mention of "upasarjana" is for the sake of excluding ṅīṣ from the bare word "śikhā", which [does] end in a sva-aṅga [and is feminine]; otherwise ṅīṣ would, in the alternative, apply, overriding ṭāp — that is the idea. — [The reading] "śobhanā śikhā = suśikhā", found in some manuscripts, is to be known as an interpolation (prakṣipta); because, when the compound is formed with a ṭāp-ending [word] (śikhā), [ṅīṣ] does not apply anyway, since [the stem] does not end in short 'a' (an-adanta).

Objection: A "sva-aṅga" is the limb (aṅga) of one's own self, [the self] being the possessor-of-parts (avayavin). And so there is over-application (ativyāpti) in "sumukhā śālā" etc., since there the referent of "mukha" — the front part — is a limb of the hall, which is [itself] a possessor-of-parts. Moreover there is under-application (avyāpti) in "sukeśī rathyā", since there the hairs are not a limb of the road. In anticipation of this [Bhaṭṭoji] says "svāṅgaṃ tridhā": meaning that the technical (pāribhāṣika) sva-aṅga, defined threefold in the Bhāṣya by [the verse] "adravaṃ mūrtimat svāṅgaṃ prāṇistham avikārajam / atatsthaṃ tatra dṛṣṭaṃ ca tena cet tat tathā-yutam", is what is intended here.

There, intending the first half-verse as the first definition of sva-aṅga, he reads it off separately: "adravam." "adrava" = that which has no fluid (drava). "mūrti" = conjunction of parts (avayava-saṃyoga); what possesses it is "mūrtimat" — that is, a substance (dravya) which is the inherent cause (samavāyi-kāraṇa) of the conjunction of parts. "prāṇistha" = existing in a breathing creature (prāṇavat jantu); "avikāraja" = not produced by a morbid change such as disease (roga) etc. — that [which is all these] is the first [type of] sva-aṅga. He states the purpose of "adrava" by "susvedā": the analysis is "su" = beautiful, "sveda" = the flow of water born of heat (sweat), "one whose sweat is beautiful"; the beauty of sweat being merely the absence of bad odor. "dravatvāt" (because of fluidity) — "there is no sva-aṅga-status" is to be supplied; hence no ṅīṣ. He states the purpose of "mūrtimat" by "sujñānā": analysis "one whose knowledge is beautiful"; "amūrtatvāt" (because of incorporeality) — supply "no sva-aṅga-status." He states the purpose of "prāṇistha" by "sumukhā śālā": analysis "a hall whose front part (mukha) is beautiful"; "aprāṇisthatvāt" (because not located in a living being) — supply "no sva-aṅga-status." He states the purpose of "avikāraja" by "suśophā": analysis "one whose swelling (śopha = āyathu) is excessive"; Amara: "śopha is āyathu (swelling)"; "vikārajatvāt", i.e. because it is born of disease (rogaja) — supply "no sva-aṅga-status."

"atatsthaṃ tatra dṛṣṭaṃ ca" — the second definition of sva-aṅga. By the word "tat" the living being (prāṇin) is referred to. "atatstha" = not located in a living being; "tatra" = in a living being; that which — [though not normally in a living being] — is observed in a living being, that too is a sva-aṅga. On "rathyā": because the hairs located on a road are not located in a living being, their sva-aṅga-status is not established by the first definition; hence another definition — that is the idea. He applies the stated definition to the example by "aprāṇisthasyāpi": meaning that now, even in the absence of [permanent] location in a living being, because it is at some time located in a living being, [there is] sva-aṅga-status.

"tena cet tat tathā[-yutam]" — the third definition of sva-aṅga. Here in the Bhāṣya the ellipsis is filled: "svāṅgam aprāṇino 'pi" (there is a sva-aṅga even of a non-living thing). "cet" is in the sense of "if" (yadi). Meaning: if that living-being-[resembling] substance — a statue and the like — is joined (yuta = connected) in that manner (tathā = like a living-being substance) by that part located in a living being, namely a particular limb-shaped part such as a breast, then that breast-shaped [part], even of a non-living thing, is a sva-aṅga. On "sustanī / sustanā [pratimā]": the analysis is "a [statue] whose two breasts (stana = breast-shaped parts) are beautiful." Because the two breast-shaped parts belonging to a statue are at no time located in a living being, and are not observed in any [other] living being [as hair is], both the previous two definitions fail to apply; hence this [third] definition. He then applies the definition to the example by "prāṇivat": the "vati" [affix] comes after a word ending in the locative (saptamy-anta); "prāṇivat" = in something resembling a living being — because of being located in a substance like a statue, [it is] a sva-aṅga.

Nor may one object that ṅīṣ would [wrongly] apply even in a bahuvrīhi like "kalyāṇapāṇipādā", because "asvāṅgapūrvapadād vā" [4.1.53] is carried forward by anuvṛtti. For here the aggregate "pāṇipāda" is not [itself] a sva-aṅga, but rather an aggregate of sva-aṅgas; and the [member] which is a sva-aṅga, namely "pāda", does not stand immediately after the non-sva-aṅga prior member [kalyāṇa], because of the intervention of "pāṇi." And so, since the sva-aṅga "pāda" does not stand immediately after the non-sva-aṅga prior member "kalyāṇa", ṅīṣ does not apply — this is clear in the Bhāṣya.

SK 511 · A 4.1.55V

नासिकोदरौष्ठजङ्घादन्तकर्णशृङ्गाच्च ॥ ५११ ॥

nāsikodarauṣṭhajaṅghādantakarṇaśṛṅgācca

nāsikodarauṣṭhajaṅghādantakarṇaśṛṅgāc ca (4.1.55) — And after [a bahuvrīhi] ending in nāsikā (nose), udara (belly), oṣṭha (lip), jaṅghā (shank), danta (tooth), karṇa (ear), or śṛṅga (horn) as its subordinate final member, the feminine affix ṅīṣ is optionally [added] (by anuvṛtti of vā and ṅīṣ).

Rule. After a bahuvrīhi ending in nāsikā "nose", udara "belly", oṣṭha "lip", jaṅghā "shank", danta "tooth", karṇa "ear" or śṛṅga "horn", ṅīṣ is optional.

Example.

tuṅganāsika "high-nosed" → tuṅganāsikī or tuṅganāsikā.

Applies when / blocked by. The rule exists to override two blocks. nāsikā and udara have many vowels and would be barred by SK 512; this rule, being an exception stated before that rule, prevails. The other five have cluster penults and would be excluded by SK 510; this rule, an exception stated in the middle, prevails there too. But the prohibition of SK 513 (saha, nañ, vidyamāna) comes later and overrides this rule: sahanāsikā, anāsikā. The Vṛtti adds aṅga, gātra, kaṇṭha (svaṅgī / svaṅgā); scholars discuss whether this addition has authority. Vārttikas: after puccha "tail" — supucchī / supucchā; obligatory after kabara, maṇi, viṣa, śara — kabarapucchī "a peahen with a variegated tail"; obligatory after pakṣa or puccha preceded by a term of comparison — ulūkapakṣī śālā "a hall with owl's-wing sides", ulūkapucchī senā "an army with an owl's-tail rear".

Siddhānta-kaumudī

एभ्यो वा ङीष् स्यात् । आद्ययोर्बह्वज्लक्षणो निषेधो बाध्यते । पुरस्तादपवादन्यायात् । ओष्ठादीनां पञ्चानां तु असंयोगोपधादिति पर्युदासे प्राप्ते वचनम् । मध्येऽपवादन्यायात् । सहनञ्लक्षणस्तु प्रतिषेधः परत्वादस्य बाधकः । तुङ्गनासिकी । तुङ्गनासिका इत्यादि । नेह । सहनासिका । अनासिका । अत्र वृत्तिः ॥ (वृ) अङ्गगात्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम् ॥ स्वङ्गी । स्वङ्गेत्यादि । एतच्चानुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण सङ्ग्राह्यमिति केचित् । भाष्याद्यनुक्तत्वादप्रमाणमिति प्रामाणिकाः । अत्र वार्तिकानि ।

After these there is optionally ṅīṣ. For the first two (nāsikā, udara), the prohibition based on being poly-vocalic (bahv-ac — i.e. "na kroḍādi-bahvacaḥ", 4.1.56) is overridden, by the maxim of an exception stated before its rule (purastād-apavāda-nyāya). But for the five beginning with oṣṭha, the statement [of this rule] is [needed] because the exclusion (paryudāsa) by "asaṃyogopadhāt" (4.1.54) would [otherwise] apply [these five having a saṃyoga penult]; [it overrides that exclusion] by the maxim of an exception in the middle (madhye-apavāda-nyāya). The prohibition based on "saha-nañ…" (4.1.57), however, being later (paratva), is the overrider of this [rule]. [Thus:] tuṅga-nāsikī / tuṅga-nāsikā, and the like. Not here: saha-nāsikā, a-nāsikā. On this, the Vṛtti: (vṛtti) "It should also be stated after aṅga, gātra, and kaṇṭha." [Hence] sv-aṅgī / sv-aṅgā, and the like. Some [hold] that this [addition] is to be included by the "ca" [of the sūtra], which serves to aggregate unstated items (anukta-samuccaya); but the authorities (prāmāṇika) [hold] that, being unstated in the Bhāṣya etc., it is not authoritative. On this, the vārttikas.

vārttika

पुच्छाच्च

(vārttika) "pucchāc ca" — And after [a bahuvrīhi ending in] puccha (tail).

(वार्तिकम्) ॥ सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥

(This is a vārttika.) su-pucchī / su-pucchā.

vārttika

कबरमणिविषशरेभ्यो नित्यम्

(vārttika) "kabara-maṇi-viṣa-śarebhyo nityam" — After [a puccha-final bahuvrīhi preceded by] kabara, maṇi, viṣa, or śara, [the ṅīṣ is] obligatory (nitya).

(वार्तिकम्) ॥ कबरं चित्रं पुच्छं यस्याः सा कबरपुच्छी मयूरी इत्यादि ।

(This is a vārttika.) "she whose tail (puccha) is kabara = variegated (citra)" = kabara-pucchī, [e.g.] a peahen (mayūrī), and the like.

vārttika

उपमानात्पक्षाच्च पुच्छाच्च

(vārttika) "upamānāt pakṣāc ca pucchāc ca" — And after pakṣa and after puccha [preceded] by a standard of comparison (upamāna), [the ṅīṣ is obligatory].

(वार्तिकम्) ॥ नित्यमित्येव । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना ॥

(This is a vārttika.) "nitya" [carries over — the affix is obligatory]. ulūka-pakṣī śālā ("a hall whose sides are like an owl's wings"); ulūka-pucchī senā ("an army whose rear is like an owl's tail").

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 136–137

—मध्येऽपवादेति । ‘मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्ते नो- त्तरान्’ इति न्यायादित्यर्थः ॥—उरःक्रोडेति । ब्रीलिङ्गोऽयमिति हरदत्तादयः । तत्रोपसर्जनहस्तवे कृते अदन्तलान् कीषः प्राप्तिः । अमरस्तु ‘न नाक्रोडं भुजान्तरम्’ इत्याह । रत्नपतिस्तु पुंलिङ्गतामाह । गणे च क्रोडेति प्रातिपदिकमात्रं पठ्यते न तु टावन्तमिति गणरत्नमहोदधिकारः । एवं चाविशेषालिङ्गत्रयेऽप्युदाहरणं बोध्यम् । माधवस्तु तुदादिगणे ‘क्रुड निमज्जने’ इति धातावाह क्रोडः । घञ् । क्रोडा अश्वानामुरः । टावन्तोऽयं स्वभावतो विशेषविषयः । क्रोडादिषु टावन्तमात्रस्य पाठात् । भुजान्तरमात्रवचनस्य क्रोडशब्दस्य बहुत्रीहौ स्वाङ्गलक्षणो कीष्विकल्पो भवत्येव । कल्याणक्रोडी कल्याणक्रोडा मयूरीति ॥—केशैः सह वर्तते इति—सकेशा । अविद्यमानाः केशा यस्याः सा—अकेशा ॥—शूर्पण-खेति । ‘पूर्वपदात्संज्ञायाम्’—इति णलम्-। यदा तु शूर्पवन्नखानि यस्या इति योगमात्रं विवक्ष्यते न तु संज्ञा ततोऽसं-ज्ञात्वान्न कीष्निषेधो न वा णत्वं, तेन राक्षस्यपि योगवृत्त्या शूर्पनखीति भवतीत्याहुः ॥—कीषो कीवादेश इति । ‘अन्यतो कीष्’ इत्यतो कीषित्यनुवर्तते । ‘दिक्पूर्वपदात्’—इति पञ्चम्या कीषिति प्रथमायाः षष्ठी कल्प्यते इति भावः । यदि तु स्वतन्त्रो कीष् स्यात्तर्हि प्राग्गुल्फा प्राक्रोडेत्यत्रापि प्रसज्येत । पूर्वोक्तासंयोगोपधादित्यस्य निषेधानां चानुवृत्तौ प्रति-पत्तिगौरवमिति भावः

Bālamanoramā

नासिकोदरौष्ठजङ्घादन्तकर्णशृङ्गाच्च - नासिकोदरोष्ठ । अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा॑ इत्यतो वेति, 'अन्यतो ङीष्' इत्यतो ङीषिति चानुवर्तते । तदाह — एभ्य इति । उपसर्जनभूतनासिकादिशब्दान्तेभ्य इत्यर्थः , पूर्वसूत्रादुपसर्जानादित्यनुवृत्तेः । ननुस्वाङ्गाच्चे॑ति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — आद्ययोरिति । नासिकोदरशब्दयोर्विषये 'न क्रोडादिबह्वचः' इति निषेधः प्राप्तः सोऽनेन ङीष्विकल्पविधिना वाध्यत इत्यर्थः । बह्वज्लक्षणनिषेधस्तु सुजघनेत्यादौ सावकाश इति भावः । ननु सहनासिका, अनासिका, सहोदरा, अनुदरा #इत्यत्रसहनञ्विद्यमानपूर्वाच्चे॑ति निषेधोऽप्यनेन वाध्यतां, 'सहनञ्' इत्यस्य सकेशा अकेशा इत्यादौ सावकाशत्वादित्य आह — पुरस्तादिति ।पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् इति न्यायादित्यर्थः । ततश्चसहनञि॑ति निषेधोन क्रोडादि॑सूत्रे व्यवहितत्वात्नासिकोदर; इत्यनेन बाधं नार्हतीत्यर्थः । ओष्ठादिपञ्चकस्य प्रयोजनमाह — ओष्ठादीनामिति । सुगुल्फोत्यादावसंयोगापधादित्यस्य सावकाशत्वादिति भावः । ननु सहोष्ठा, अनोष्ठा इत्यादौसहनञि॑ति निषेधोऽप्यनेन बाध्यतामित्यत आह — मध्येऽपवादेति ।मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् इत#इ न्यायादित्यर्थः । ननु 'नासिकोदर' इति ङीष्विकल्पस्तुङ्गनासिकीत्यादौ सावकाशः,सहन॑ञिति निषेधस्तु सहकेशेत्यादौ सावकाशः, सहनासिकेत्यादौ तूभयप्राप्तौ कतरस्या बाध इत्यत आह — सहनञ्लक्षणस्त्विति । अस्येति । 'नासिकोदर' इति हीष्विकल्पविधेरित्यर्थः । तुङ्गनासिकी तुङ्गनासिकेति । 'न क्रोडादिबह्वचः' इति बह्वज्लक्षणङीष्निषेधं बाधित्वा 'नासिकोदर' इति विकल्पः । इत्यादीति । कुम्भोदरी-कुम्भोदरा । अत्र बह्वज्लक्षणङीष्निषेधं बाधित्वा ङीष्विकल्पः । बिम्बोष्ठी-विम्बोष्ठा । सुजङ्घी-सुजङ्घा । शुभ्रदन्ती-शुब्रादन्ता.सुकर्णी-सुकर्णा । सुश्रह्गी-सुशृङ्दा । ओष्ठादिषु संयोगोपधत्वेऽपि ङीष्विकल्पः । सहनासिकेति । सहशब्दोविद्यमानवचनः, सह नासिका यस्या इति विग्रहः । अविद्यमाना नासिका यस्या इति च विग्रहः । इह उभयत्रापिसहनञ्विद्यमाने॑ति ङीष्निषेधो नतु 'नासिकोदर' इति ङीष्विकल्प इत्यर्थः । वक्तव्यमिति ।वा ङी॑षितीति शेषः संयोगापधत्वाद्ववचनम् । स्वङ्गीतचि । सु=शोभनानि अङ्गानि यस्या इति विग्रहः । सुगात्री-सुगात्रा । सुकण्ठी-सुकण्ठा । वृत्तिग्रन्थस्य मूलं दर्शयति — एतच्चेति । प्रामाणिका इति । एवं च तन्वङ्गी, सुगात्री, कलकण्ठी त्यपभ्रंशा एवेति भावः ।पुच्छाच्चेति । संयोगापधत्वेऽपि पुच्छशब्दान्तान्ङीष्वेति वक्तव्यमित्यर्थः ।कबरमणीति । कबरादिभ्यः परो यः पृच्छशब्दस्तदन्तान्नित्यं ङीषिति वक्तव्यमित्यर्थः ।पुच्छाच्चे॑त्युक्ताविकल्पापवादः । कबरमित्यस्य व्याख्यानं त्रित्रमिति । इत्यादीति । मणिपुच्छी वृश्चकी । विषपुच्छी । शरपुच्छी पक्षिजातिविशेषः ।उपमानादिति । उपमानात्परौ यौ पक्षपुच्छशब्दौ तदन्तादपि ङीषित्यर्थः । नित्यमित्येवेति । नित्यमित्यनुवर्तत एवेत्यर्थः । विकल्पापवादः । उलूकपक्षी शालेति । उलूकः पक्षिविशेषः, उलूकपक्षाविव पक्षौ पार्ो यस्या इति विग्रहः ।सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिर्वाच्य उत्तरपदलोपश्च॑ इति समासः । संयोगोपधत्वादप्राप्ते विधिः । उलूकपुच्छी सेनेति । उलूकपुच्छमिव पुच्छ=पश्चिमान्तो यस्या इति विग्रहः । पूर्वपदे बहुव्रीहिः ।पुच्छाच्चे॑ति विकल्पस्यापवादः ।

nāsikodarauṣṭhajaṅghādantakarṇaśṛṅgāc ca — From "asvāṅga-pūrvapadād vā" (4.1.53), "vā" (optionally) is carried forward; and from "anyato ṅīṣ" (4.1.40), "ṅīṣ" is carried forward. Accordingly he says "ebhyaḥ" (after these), meaning: after [bahuvrīhi stems] ending in the words nāsikā etc. that are subordinate members (upasarjana), since "upasarjana" is carried forward from the previous sūtra. Objection: Since it is already accomplished by the previous sūtra "svāṅgāc ca" (4.1.54), what is the purpose of this [rule]? To this he says "ādyayoḥ" (for the first two): the meaning is that, in the domain of the words nāsikā and udara, the prohibition by "na kroḍādi-bahvacaḥ" (4.1.56) is applicable, and that prohibition is overridden by this rule prescribing the optional ṅīṣ; whereas the prohibition based on being poly-vocalic retains scope (sāvakāśa) in cases like su-jaghana etc. — this is the idea.

Objection: In "saha-nāsikā, a-nāsikā, saha-udarā, an-udarā," let the prohibition by "saha-nañ-vidyamāna-pūrvāc ca" (4.1.57) also be overridden by this [rule], since "saha-nañ…" has scope in cases like sa-keśā, a-keśā etc. To this he says "purastāt," meaning: by the maxim "exceptions stated before (purastāt) override the immediately following rules, not the later ones." And so the prohibition "saha-nañ…" (4.1.57), being separated [from this rule] by the intervening "na kroḍādi" sūtra (4.1.56), does not deserve to be overridden by "nāsikodara…" (4.1.55) — this is the meaning.

He states the purpose for the group of five beginning with oṣṭha with "oṣṭhādīnām," [namely] because "asaṃyogopadhāt" (4.1.54) has scope in cases like su-gulpha etc. — this is the idea. Objection: In "saha-oṣṭhā, an-oṣṭhā" etc., let the prohibition "saha-nañ…" also be overridden by this [rule]. To this he says "madhye-apavāda," meaning: by the maxim "exceptions in the middle (madhye) override the preceding rules, not the later ones." Objection: The optional ṅīṣ by "nāsikodara" has scope in "tuṅga-nāsikī" etc.; the prohibition "saha-nañ" has scope in "saha-keśā" etc.; but in "saha-nāsikā" etc., where both are applicable, which of the two is overridden? To this he says "sahanañ-lakṣaṇas tu" [the prohibition based on saha-nañ, being later, overrides]. "asya" (of this) means: of the rule prescribing the optional ṅīṣ, "nāsikodara."

"tuṅga-nāsikī / tuṅga-nāsikā": having overridden the poly-vocalic-based ṅīṣ prohibition of "na kroḍādi-bahvacaḥ" (4.1.56), the option [comes] by "nāsikodara" (4.1.55). "and the like": kumbha-udarī / kumbha-udarā — here too, having overridden the poly-vocalic-based ṅīṣ prohibition, [there is] the optional ṅīṣ. bimba-oṣṭhī / bimba-oṣṭhā; su-jaṅghī / su-jaṅghā; śubhra-dantī / śubhra-dantā; su-karṇī / su-karṇā; su-śṛṅgī / su-śṛṅgā — in [these examples with] oṣṭha etc., although there is a saṃyoga penult, [there is nonetheless] the optional ṅīṣ. "saha-nāsikā": the word "saha" expresses existence (vidyamāna-vacana); the analysis is "she who has a nose (saha nāsikā)"; and [for a-nāsikā] the analysis is "she who has no nose (avidyamānā nāsikā)." Here, in both cases, [there is] the ṅīṣ prohibition by "saha-nañ-vidyamāna…" (4.1.57), not the optional ṅīṣ by "nāsikodara" — this is the meaning (hence only saha-nāsikā, a-nāsikā).

"vaktavyam" (should be stated) [in the Vṛtti]: "vā ṅīṣ" (optionally ṅīṣ) is to be supplied [as what should be stated]; the statement is [needed] because of the saṃyoga penult [in aṅga, kaṇṭha]. "sv-aṅgī": the analysis is "she whose limbs (aṅga) are beautiful (su = śobhana)." su-gātrī / su-gātrā; su-kaṇṭhī / su-kaṇṭhā. He shows the source of the Vṛtti passage with "etac ca." "prāmāṇikāḥ" (the authorities): and thus [on their view] tanv-aṅgī, su-gātrī, kala-kaṇṭhī are mere corruptions (apabhraṃśa) — this is the idea.

"pucchāc ca": the meaning is that it should be stated that after [a bahuvrīhi] ending in the word puccha there is optionally ṅīṣ, even though there is a saṃyoga penult. "kabara-maṇi…": the meaning is that it should be stated that after [a bahuvrīhi] ending in the word puccha which follows kabara etc., ṅīṣ is obligatory (nitya); this is an exception (apavāda) to the option stated in "pucchāc ca." The explanation of "kabara" is "citra" (variegated). "and the like": maṇi-pucchī = a scorpion (vṛścikī); viṣa-pucchī; śara-pucchī = a particular kind of bird. "upamānāt": the meaning is that after [a bahuvrīhi] ending in the words pakṣa and puccha which follow an upamāna, there is also ṅīṣ. "nityam ity eva": the meaning is that "nitya" (obligatory) is indeed carried forward; [this is] an exception to the option. "ulūka-pakṣī śālā": ulūka is a particular bird (owl); the analysis is "she [the hall] whose two sides (pakṣa = pārśva) are like an owl's two wings (pakṣa)." The compound is by [the vārttika] "saptamy-upamāna-pūrvapadasya bahuvrīhir vācya uttarapada-lopaś ca" (a bahuvrīhi with a locative or an upamāna as first member is to be stated, with elision of the latter member). Since [the affix] would not [otherwise] be applicable owing to the saṃyoga penult, the rule [provides it]. "ulūka-pucchī senā": the analysis is "she [the army] whose rear (puccha = the hindmost end, paścima-anta) is like an owl's tail." [It is] a bahuvrīhi with the [upamāna as] first member; [this is] an exception to the option of "pucchāc ca."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 137 १ आकृतिग्रहणा जातिरिति—‘प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपट्टुणैः । असर्वलिङ्गां वह्वर्था तां जातिं कवयो विदुः’ इति लक्षणान्तरं भाष्ये । २ तटीति—अनुगतसंस्थानव्यङ्गमेतत्र । जलसमीपदेशविशेषो हि तटम् ।

SK 512 · A 4.1.56V

न क्रोडादिबह्वचः ॥ ५१२ ॥

na kroḍādibahvacaḥ

na kroḍādibahvacaḥ — 4.1.56: ṅīṣ does not [apply] to a body-part word (svāṅga) that belongs to the kroḍādi [list] or that has many vowels (bahvac) [so such words keep ṭāp].

Rule. After a body-part word of the kroḍādi list, or one with many vowels (bahvac), ṅīṣ is not added; the word keeps ṭāp.

Example.

kalyāṇakroḍa → kalyāṇakroḍā "with a fine chest" (the Amarakośa: "the chest of horses is called kroḍā").

sujaghana (three vowels) → sujaghanā "with fine hips".

Applies when / blocked by. The kroḍādi list is an ākṛtigaṇa.

Siddhānta-kaumudī

क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् । कल्याणक्रोडा । अश्वानामुरः क्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । सुजघना ॥

From a body-part word (svāṅga) belonging to kroḍādi, and from a many-voweled (bahvac) [svāṅga], ṅīṣ does not [apply]. kalyāṇakroḍā. [As Amara says,] "aśvānām uraḥ kroḍā" (the breast of horses is called kroḍā). This [kroḍādi] is an ākṛtigaṇa (an open, illustrative list). sujaghanā.

Bālamanoramā

न क्रोडादिबह्वचः - न क्रोडादिबह्वचः । क्रोडा आदिर्यस्येति, बहवोऽचो यस्येति च विग्रहः । क्रोडादिश्च बह्वच्चेति समाहारद्वन्द्वः । क्रोडादेरिति । क्रोडादिर्गणः, बह्वच्च यत्स्वाङ्गं तदन्तान्ङीष् नेत्यर्थः । कल्याणक्रोडेति । कल्याणी क्रोडा यस्या इति विग्रहः । 'स्त्रियाः पुंवत्' इति कल्याणशब्दस्य पुंवत्त्वम् । अआआनामिति । हरदत्तादिमते क्रोडाशब्दो नित्यस्त्रीलिङ्गः । उपसर्जनह्रस्वत्वेऽदन्ततयास्वाङ्गाच्चोपसर्जना॑दिति प्राप्तो ङीष् निषिध्यते । अमरस्तुन ना क्रोडं भुजान्तर॑मिति स्त्रीत्वं नपुंसकत्वं चाह । क्वचित् कोशे पुंस्त्वमपि दृश्यते । क्रोडादिगणे क्रोड इति प्रातिपदिकं पठते । एवं च लिङ्गत्रयेऽपि उदाहरणं निर्बाधम् । आकृतिणोऽयमिति ।क्रोडादि॑रिति शेषः । सुजघनेति — बह्वच उदाहरणम् । सुशोभनं जघनं यस्या इति विग्रहः ।

na kroḍādibahvacaḥ — The analyses: "that of which kroḍā is the first (kroḍādi)" and "that which has many vowels (bahvac)"; "kroḍādi and bahvac" — a samāhāra-dvandva. On "kroḍādeḥ": kroḍādi is a gaṇa (list); the meaning is that ṅīṣ does not [apply] to [a word] ending in a svāṅga that is [in] kroḍādi or is many-voweled (tadanta-vidhi).

On kalyāṇakroḍā: the analysis is "she whose breast (kroḍā) is beautiful (kalyāṇī)"; by "striyāḥ puṃvat[...]" (6.3.34) the word kalyāṇa is treated as masculine (puṃvat) [giving kalyāṇa-, not kalyāṇī-]. On "aśvānām [uraḥ]": in the view of Haradatta and others the word kroḍā is inherently feminine (nitya-strī-liṅga); when upasarjana-shortening [gives kroḍa], its being a-ending would occasion the ṅīṣ obtained by "svāṅgāc copasarjanāt (asaṃyogopadhāt)" (4.1.54), but that ṅīṣ is here prohibited [so ṭāp remains]. Amara, however, in "na nā kroḍaṃ bhujāntaram," states that [kroḍa in the sense of chest] is feminine and neuter [not masculine (nā)]; and in some lexicons its masculine [gender] too is seen. In the kroḍādi gaṇa the prātipadika is read as "kroḍa" [the a-ending form]; and thus the illustration holds without objection in all three genders. On "this is an ākṛtigaṇa": supply "kroḍādi."

On sujaghanā — an illustration of the many-voweled (bahvac) [svāṅga]: the analysis is "she whose hips (jaghana) are very beautiful (suśobhana)" [jaghana being svāṅga and bahvac, ṅīṣ is barred and ṭāp gives sujaghanā].

SK 513 · A 4.1.57V

सहनञ्विद्यमानपूर्वाच्च ॥ ५१३ ॥

sahanañvidyamānapūrvācca

sahanañvidyamānapūrvāc ca — And after a body-part (svāṅga) bahuvrīhi whose prior member is saha, nañ (the negative), or vidyamāna, [ṅīṣ is prohibited]. (In this context the sūtra operates as a prohibition of the optionally-available ṅīṣ; see the Bālamanoramā.)

Rule. After a body-part bahuvrīhi whose first member is saha "with", the negative nañ, or vidyamāna "existing", ṅīṣ is not added.

Example.

sakeśā "having hair"; akeśā "hairless"; vidyamānanāsikā "having a nose".

Siddhānta-kaumudī

सहेत्यादित्रिकपूर्वान्न ङीष् । सकेशा । अकेशा । विद्यमाननासिका ॥

After [a bahuvrīhi] whose prior member is one of the triad beginning with saha (saha, nañ, vidyamāna), there is no ṅīṣ. [Examples:] sakeśā (having hair), akeśā (hairless), vidyamānanāsikā (having a nose present).

Bālamanoramā

सहनञ्विद्यमानपूर्वाच्च - सहनञ् । त्रिकपूर्वादिति ।स्वाङ्गा॑दिति शेषः । सकेशेति । सह केशा यस्या इति बहुव्रीहिः । सहशब्दो विद्यमानवचनः ।वोपसर्जनस्ये॑ति सभावविकल्पः ।स्वाङ्गाच्चे॑ति प्राप्तस्य निषेधः । 'नासिकोदर' इति ङीष्विकल्पोऽप्यनेन बाध्यत इत्युक्तं स्मारयितुमुदाहरति — विद्यमाननासिकेति । विद्यमाना नासिका यस्या इति बहुव्रीहिः ।

sahanañvidyamānapūrvāc ca — sahanañ. "trikapūrvāt" (after [a bahuvrīhi] preceded by one of the triad) — supply "svāṅgāt" (from a body-part [bahuvrīhi]). sakeśā — the bahuvrīhi "she who has hair (saha keśā yasyāḥ)". The word saha here denotes "present, existing" (vidyamāna). By "vopasarjanasya" [A 6.3.82] there is the optional substitution of "sa" [for "saha", as a subordinate member]. This is the prohibition (niṣedha) of the [ṅīṣ] that was obtained by "svāṅgāc ca" [A 4.1.54]. It has [already] been said that the optional ṅīṣ available by "nāsikodara..." [A 4.1.55] is also blocked by this [sūtra]; to bring that to mind, he gives the example vidyamānanāsikā — the bahuvrīhi "she who has a nose present (vidyamānā nāsikā yasyāḥ)".

SK 514 · A 4.1.58V

नखमुखात् संज्ञायाम् ॥ ५१४ ॥

nakhamukhāt saṃjñāyām

nakhamukhāt saṃjñāyām (A 4.1.58): After [a compound] ending in nakha or mukha, when it is a proper name (saṃjñā), [ṅīṣ is not added].

Rule. After a compound ending in nakha "nail" or mukha "face", when it is a proper name, ṅīṣ is not added.

Example.

śūrpaṇakhā (the name); gauramukhā.

Applies when / blocked by. Not a name: tāmramukhī kanyā "a copper-faced girl" takes ṅīṣ.

Siddhānta-kaumudī

ङीष् न स्यात् । शूर्पणखा । गौरमुखा । संज्ञायां किम् ? ताम्रमुखी कन्या ॥

ṅīṣ is not added. → śūrpaṇakhā; gauramukhā. Why "when a name"? [Where it is not a name:] tāmramukhī kanyā [a girl with a copper-colored face — here ṅīṣ does apply].

Bālamanoramā

नखमुखात् संज्ञायाम् - नखमुखात् । नखमुखादिति । समाहारद्वन्द्वः । शेषपूरणेन सूत्रे व्याचष्टे — ङीष् नेति ।स्वाङ्गाच्चे॑ति प्राप्तस्य निषेधोऽयम् । शूर्पणखेति । राक्षसीविशेषस्य नाम । शूर्पाणीव कररूहा यस्या इत्यस्वपदविग्रहः, संज्ञात्वेन नित्यसमासत्वात् ।पूर्वपदात्संज्ञाया॑मिति णत्वम् । केवलयौगिकत्वे तु ङीष् भवत्येव । णत्वं तु न । गौरमुखेति — कस्याश्चिन्नाम । ओतं मुखं यस्या इत्यस्वपदविग्रहः ताम्रमुखीति । यौगिकोऽयम् । ताम्रं मुखं यस्या इति विग्रहः ।

nakhamukhāt saṃjñāyām — "nakhamukha" is a collective dvandva (samāhāra-dvandva) [nakha and mukha together]. Supplying the elided remainder, [Bhaṭṭoji] explains the sūtra as "ṅīṣ is not [added]." This is the prohibition of the ṅīṣ that would [otherwise] be obtained by svāṅgāc ca (A 4.1.54).

On śūrpaṇakhā: it is the name of a particular rākṣasī. [The analysis is] "she whose nails (kara-ruha) are like winnowing-baskets (śūrpa)" — an analysis using words not [all] present in the compound itself (a-svapada-vigraha), because, being a proper name, the compound is obligatory (nitya-samāsa). The retroflexion (ṇatva, na → ṇa) [in śūrpaṇakhā] is by pūrvapadāt saṃjñāyām (A 8.4.3). But if [the word] were purely etymological (kevala-yaugika, not a name), ṅīṣ does indeed occur, whereas the ṇatva does not.

On gauramukhā: it is the name of some [woman]. [Its analysis is] "she whose face is …" — an analysis using words not present in the compound (a-svapada-vigraha). On tāmramukhī: this is etymological (yaugika); the analysis is "she whose face is copper-colored (tāmra)" [and, not being a name, it takes ṅīṣ].

translator notes

textual In the gauramukhā analysis the source reads ओतं मुखं यस्या, which is evidently corrupt (one expects गौरं मुखं यस्या, 'she whose face is fair/gaura'); rendered with an ellipsis and not emended in the source.

SK 515 · A 4.1.60V

दिक्पूर्वपदान्ङीप् ॥ ५१५ ॥

dikpūrvapadānṅīp

dikpūrvapadānṅīp — 4.1.60: after a prātipadika whose prior member is a direction-word (dik) and which ends in a body-part (svāṅga), ṅīp is substituted for the ṅīṣ.

Rule. After a prātipadika whose first member is a direction-word and which ends in a body part, ṅīp replaces the ṅīṣ of the preceding rules.

Example.

prāṅmukha "east-facing" + ṅīp → prāṅmukhī, accented on its first syllable.

Siddhānta-kaumudī

दिक्पूर्वपदात्स्वाङ्गान्तात्प्रातिपदिकात्परस्य ङीषो ङीबादेशः स्यात् । प्राङ्मुखी । आद्युदात्तं पदम् ॥

After a prātipadika whose prior member (pūrvapada) is a direction-word (dik) and which ends in a body-part (svāṅga), the ṅīp substitution (ṅīb-ādeśa) of the ṅīṣ occurs. prāṅmukhī. The word [prāṅmukhī] is ādyudātta (acute on its first syllable).

Bālamanoramā

दिक्पूर्वपदान्ङीप् - दिक्पूर्वपदान्ङीप् । दिक्पूर्वपदं यस्येति विग्रहः । स्वाङ्गादित्यनुवर्तते । प्रातिपदिकादिति च ।॒अन्यतो ङीषि॑त्यतो ङीषित्यनुवृत्तं षष्ठआ विपरिणम्यते । तदाह — दिक्पूर्वेत्यादिना । प्राङ्मुखीति । प्राक् मुखं यस्या इति विग्रहः । ङीषो ङीब्विधेः फलमाह — आद्युदात्तं पदमिति । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे बहुव्रीहिप्रकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । ङीषि तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वं स्यादित्यर्थः । नच स्वतन्त्रो ङीबेव विधीयतामिति वाच्यं, तथा सति प्राग्गुल्फेत्यादावपिअसंयोगोपधा॑दिति निषेधं बाधित्वा ङीप्प्रसङ्गात् । ङीषो ङीबादेशविधौ तुस्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधा॑दिति विहितङीषो ङीब्विधानान्न दोषः ।असंयोगोपधा॑दित्यस्यानुवृत्त्यङ्गीकारे तु प्रतिपत्तिगौरवमिति भावः ।

dikpūrvapadānṅīp — The analysis: "that whose prior member is a direction-word (dik)." "svāṅga" carries forward by anuvṛtti, and so does "prātipadika." From "anyato ṅīṣ" (4.1.40) the "ṅīṣ" carried forward is turned into a genitive (ṣaṣṭhī) [i.e., "in place of the ṅīṣ," since here ṅīp replaces it]. Accordingly he states this with "dik-pūrva…"

On prāṅmukhī: the analysis is "she whose face (mukha) is [turned] eastward (prāk)." He states the result (phala) of substituting ṅīp for ṅīṣ: "the word is ādyudātta." Since ṅīp is pit (has p as anubandha), it is unaccented (anudātta) [by "anudāttau suppitau" 3.1.4]; and so, by the base-accent of the bahuvrīhi (bahuvrīhi-prakṛti-svara), the word becomes ādyudātta (acute on the first syllable). But with ṅīṣ [instead], by the suffix-accent (pratyaya-svara) the word would be antodātta (final-acute) — this is the point [of enjoining ṅīp].

[Objection:] Nor should it be said, "let an independent ṅīp itself be enjoined [rather than a substitution for ṅīṣ]"; for if so, then also in cases like "prāg-gulpha[ā]…" ṅīp would [wrongly] be occasioned, overriding (bādhitvā) the prohibition [given] by "asaṃyogopadhāt" [the condition inherited into 4.1.54]. But when [ṅīp] is enjoined as a substitute for the ṅīṣ, since ṅīp is provided [only] for the ṅīṣ that was itself enjoined by "svāṅgāc copasarjanād asaṃyogopadhāt" (4.1.54), there is no fault [prāg-gulphā, having a conjunct penultimate, never received ṅīṣ, so no ṅīp arises there]. Whereas, if one accepted the anuvṛtti of "asaṃyogopadhāt" [into this rule, treating ṅīp as independent], there would be a heaviness of comprehension (pratipatti-gaurava) — this is the idea.

SK 516 · A 4.1.61V

वाहः ॥ ५१६ ॥

vāhaḥ

vāhaḥ — 4.1.61. After a prātipadika ending in vāh, [ṅīṣ is added in the feminine].

Rule. After a prātipadika ending in vāh, ṅīṣ is added. Only ṅīṣ carries into this rule, not the ṅīp of SK 515.

Example.

Vedic: dityavāṭ ca me dityauhī ca me — dityavāh + ṅīṣ → dityauhī.

Siddhānta-kaumudī

वाहन्तात्प्रातिपदिकात् ङीष् स्यात् । ङीषेवानुवर्तते न ङीप् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे ॥

After a prātipadika ending in vāh, ṅīṣ is added. It is ṅīṣ alone that is carried forward (anuvartate) here, not ṅīp. Example: dityavāṭ ca me dityauhī ca me (Vedic).

Tattvabodhinī

NSP p. 137

—वाहः । ण्विप्रत्ययान्तस्य वहेरनुकरणमिदम् । ‘वहेश्व’ इत्यनेन कर्मण्युपपद एव वहेर्ण्विप्र-त्ययविधानात्केवलस्य संभवो नास्तीति सामर्थ्यात्तदन्तविधिरित्यभिप्रेत्याह—वाहन्तादिति ॥—न कीविति । अस्ति-तत्वादिति भावः ॥—दित्यौहीति । कीषि भसंज्ञायां ‘वाह ऊट्’, संप्रसारणाच्च इति पूर्वरूपम् । ‘एत्येधत्यूठ्सु’ इति वृद्धिः

Bālamanoramā

वाहः - वाहः । 'वाह' इति पञ्चम्यन्तं प्रातिपदिकादित्यनुवृत्तस्य विशेषणं, तदन्तविधिः । तदाह — वाहन्तादिति । ङीषेवानुवर्तत इति । 'अन्यतो ङीष् इत्यत' इति शेषः । न ङीबिति । 'दिक्पूर्वपदात्' इति पूर्वसूत्रे संनिहितमपि ङीब्ग्रहणमिह नानुवर्तते, अस्वरितत्वादित्यर्थः । स्वरे विशेषः । दित्यौहीति । गवां तावत् षण्मासात्मकमेकैकं वयः ।गर्भाश्च मे वत्साश्च मे॑ इत्यनुवाके अनुक्रान्तानि वयांसि । तत्र तृतीयं वयो दित्यशब्देनोच्यते, इति यजुर्वेदभाष्ये, भवस्वामिधूर्तस्वाम्यादिकृतकल्पभाष्येषु च स्पष्टम् । दित्यं वहतीति विग्रहेच्छन्दसि सहः॑,वहश्चे॑ति ण्विः, उपधावृद्धिः, उपपदसमासः । दित्यवाह्शब्दात् ङीष् ।वाह ऊठ् । 'एत्येधत्यूठ्सु ' इति वृद्धिः, दित्यौहीति रूपम् । ण्विप्रत्ययस्य छन्दोमात्रविषयत्वाद्वेदवाक्यमुदाहृतम् । सोके तु वाहयतेः क्विपि, वाह्शब्दात् ङीषि, दित्यौहीति रूपमस्ति । वैदिकप्रक्रियायामुपन्यसनीयमेप्येतत्सूत्रमेतदर्थमिहोपन्यस्तम् ।

vāhaḥ — "vāha" stands in the ablative and qualifies the "prātipadikāt" that is carried forward (anuvṛtti), with application to a stem ending in it (tadanta-vidhi). Hence [Vāsudeva] says "ending in vāh." — "It is ṅīṣ alone that is carried forward": supply "from 'anyato ṅīṣ' [A 4.1.40]." — "Not ṅīp": although the word ṅīp is present close at hand in the previous sūtra "dikpūrvapadāt" [4.1.60], it does not carry forward here, because it is not marked with svarita accent. There is a difference [of result only] in accent. dityauhī — [a cow of a particular age]. "For cows, each single age-stage consists of six months," per "gavāṃ tāvat ṣaṇmāsātmakam ekaikaṃ vayaḥ." In the anuvāka "garbhāś ca me vatsāś ca me" the age-stages are enumerated; there the third age is denoted by the word ditya — so it is made clear in the Yajurveda-bhāṣya and in the Kalpa-bhāṣyas of Bhavasvāmin, Dhūrtasvāmin and others. In the analysis "dityaṃ vahati" (bearing the ditya), by "chandasi sahaḥ..." and "vahaśca" the affix ṇvi [is added], then upadhā-vṛddhi [lengthening of the penult] and the upapada compound. From the dityavāh-stem, ṅīṣ. By "vāha ūṭh" [ūṭh is substituted for the vāh], and by "etyedhatyūṭhsu" vṛddhi [occurs] — yielding the form dityauhī. Since the affix ṇvi is confined to the Vedic domain (chandas), a Vedic sentence is cited as the example. In classical usage, however, from the causative vāhayati with kvip, and ṅīṣ upon the resulting vāh-stem, the form dityauhī does exist. Although this sūtra properly belongs in the Vaidika-prakriyā section, it has been placed here for this purpose.

SK 517 · A 4.1.62V

सख्यशिश्वीति भाषायाम् ॥ ५१७ ॥

sakhyaśiśvīti bhāṣāyām

sakhyaśiśvīti bhāṣāyām — 4.1.62: in common language (bhāṣā), the feminine forms sakhī (from sakhi) and aśiśvī (from aśiśu) are irregularly established (nipātana), with ṅīṣ; and by the force of iti (in the sense of 'and the like') these arise occasionally in the Veda too.

Rule. In the spoken language, the feminines sakhī (from sakhi "friend") and aśiśvī (from aśiśu "without young") are granted ready-made (nipātana), with ṅīṣ.

Example.

sakhi → sakhī; aśiśu → aśiśvī.

Applies when / blocked by. The word iti in the rule means "and the like" and is to be read right after "in the spoken language"; so the forms occur occasionally in the Veda as well: ā dhenavo dhunayantām aśiśvīḥ "let the cows without calves come shaking".

Siddhānta-kaumudī

इति शब्दः प्रकारे भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तेन छन्दस्यपि क्वचित् । सखी । अशिश्वी । आधेनवो धुनयन्तामशिश्वीः ॥

The word iti [in the sūtra], [used] in the sense of "type/kind" (prakāra), is to be understood as [placed] immediately after "bhāṣāyām." By that [device these forms occur] also in the Veda (chandas) occasionally (kvacit). sakhī. aśiśvī. [Vedic illustration:] "ā dhenavo dhunayantām aśiśvīḥ" ("Let the cows, without calves, come shaking [their udders]").

Tattvabodhinī

NSP p. 137

—सख्यशिश्वीति—। सखिशब्दादशिशुशब्दाच्च कीष् निपात्यते । न विद्यते शिशुर्यस्याः साऽशिश्वी । भाषायां किम् । सखा सप्तपदी भव

Bālamanoramā

सख्यशिश्वीति भाषायाम् - सख्यशिआई । सखिशब्दादशिशुशब्दाच्च स्त्रियां ङीष् निपात्यते भाषायाम् । सौकिकप्रयोगो-भाषा । तर्हि वेदे नैव स्यादित्यत आह — इतिशब्द इति । 'प्रकारे' इत्यनन्तरं 'वर्तते' इति शेषः । प्रकारः=सजातीयता । भाषायामित्यस्येति । सचइति॑शब्दो भाषायामित्यस्यानन्तरं संनिवेश्यते इत्यर्थः । ततश्च भाषायां वेदे चेति फलितम् । नन्वेवं सति भाषायामिति व्यर्थमित्यत आह — तेनेति । भाषाग्रहणेन भाषायां सर्वत्र भवति, वेदे तु क्वचिदिति लभ्यत इत्यर्थः । सखीति । सखिशब्दान्ङीषियस्येति चे॑ति खकारादिकारस्य लोपः । भाषायां किम् । 'सखा सप्तपदा भव' अशिआईति । न विद्यते शिशुर्यस्या इति विग्रहः । अशिशुशब्दान्ङीषि उकारस्य यण् ।अशिआई शिशुना विना॑ इत्यमरः । छन्दस्यपि क्वचिदित्यस्योदाहरणमाह — आ धेनवो धुनयन्तामशिआईरिति । अशिआईशब्दाज्जसिदीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधाऽभावश्छान्दसः ।

sakhyaśiśvīti bhāṣāyām — From the word sakhi and the word aśiśu, in the feminine, ṅīṣ is irregularly established (nipātyate) in common language; laukika usage is "bhāṣā."

[Objection:] Then it would not occur at all in the Veda. Anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "the word iti…": after "prakāre" the word "vartate (is used)" is to be supplied as ellipsis — [i.e., the word iti is used in the sense of prakāra]. prakāra = being of the same kind (sajātīyatā). On "[iti is placed] after bhāṣāyām": the meaning is that the word iti is inserted immediately after "bhāṣāyām"; and thence it results that [these forms occur] in the bhāṣā and [by the prakāra-sense] in the Veda [as well].

[Objection:] This being so, [the word] "bhāṣāyām" is purposeless. In response he says "tena (by that)": by the mention of bhāṣā [the operation] occurs everywhere in the bhāṣā, whereas in the Veda only occasionally (kvacit) — this is what is obtained.

On sakhī: from the word sakhi, when ṅīṣ [is added], by "yasyeti ca" (6.4.148) the i-vowel that stands after the kha [i.e., the final i of sakhi] is elided (lopa): sakhi + ṅīṣ (ī) → sakh + ī → sakhī. Why "in the bhāṣā"? [Because in the Veda one has] "sakhā saptapadā bhava" [where the feminine is not formed]. On aśiśvī: the analysis is the bahuvrīhi "she for whom there is no child (śiśu)" — aśiśu. From the word aśiśu, when ṅīṣ [is added], the u-vowel becomes yaṇ [i.e., v, by "iko yaṇ aci" 6.1.77]: aśiśu + ī → aśiśv + ī → aśiśvī. Amara [glosses]: "aśiśvī [means] 'without a child.'" As an illustration of "also in the Veda occasionally," he cites "ā dhenavo dhunayantām aśiśvīḥ." From the word aśiśvī, in the jas [nom. pl.], the absence of the prohibition of the pūrva-savarṇa-dīrgha [that would be enjoined] by "dīrghāj jasi ca" (6.1.105) is a Vedic peculiarity (chāndasa) [yielding aśiśvīḥ rather than aśiśvyaḥ].

translator notes

textual The digital source is corrupt in several places: the lemma and examples 'sakhyaśiśvī' and 'aśiśvī' are printed as garbled strings (सख्यशिआई, अशिआई), and the word 'iti' in 'sacaiti-śabdo' is a digitization error for iti. The evidently intended readings sakhī, aśiśvī, aśiśvīḥ and iti are followed.

SK 518 · A 4.1.63V

जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ५१८ ॥

jāterastrīviṣayādayopadhāt

jāter astrīviṣayād ayopadhāt — 4.1.63. [ṅīṣ occurs in the feminine, anuvṛtti] after a word denoting a jāti (a natural kind/genus), provided it is not restricted to the feminine (astrīviṣaya) and does not have y as its penultimate (ayopadha).

Rule. After a word denoting a jāti (a kind, species or class) that is not confined to the feminine and does not have y as its penult, ṅīṣ is added.

Example.

taṭa "slope, bank" + ṅīṣ → taṭī.

vṛṣala → vṛṣalī.

Applies when / blocked by. Vārttikas define a jāti three ways: what is recognized by a recurring shape (taṭī); what is not found in all three genders and, once stated of one individual, is grasped in another without restatement (vṛṣalī; not śuklā "white", which occurs in all genders, and not devadattā, a personal name); and a lineage-name (gotra) together with the names of Vedic schools — so aupagavī "female descendant of Upagu", kaṭhī, bahvṛcī "a woman of the Bahvṛca school". (brāhmaṇī, though a jāti, takes ṅīn by SK 527 instead, being listed there.) The three counter-examples: muṇḍā "shaven" (not a jāti); balākā "crane" (feminine only); kṣatriyā (penult y). A vārttika lifts the y-block for haya, gavaya, mukaya, manuṣya, matsya: hayī, gavayī, mukayī, manuṣī (the ya dropped by SK 472), matsī (dropped by SK 499). Scholars discuss whether gotra here is the technical or the everyday sense.

Siddhānta-kaumudī

जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः स्त्रियां ङीष् स्यात् ।

After a [word] that denotes a jāti (a genus/natural kind), that is not fixed to the feminine (na ca striyāṃ niyatam), and that does not have y as its penultimate (ayopadha), ṅīṣ is [added] in the feminine.

vārttika

आकृतिग्रहणा जातिः

(vārttika) A jāti is that which is apprehended through configuration (ākṛti).

(वार्तिकम्) ॥ अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येत्यर्थः । तटी ॥

(vārttika) — that is to say, [a jāti is] what is manifested (vyaṅgya) by a recurrent configuration (anugata-saṃsthāna). Example: taṭī [feminine of taṭa, 'bank, slope'].

vārttika

लिङ्गानां च न सर्वभाक्

(vārttika) And [a jāti is] one that does not partake of all the genders (liṅgānāṃ ca na sarvabhāk).

(वार्तिकम्) ॥ सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या ॥ असर्वलिङ्गत्वे सत्येकस्यां व्यक्तौ कथनाद्व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि सुग्रहा जातिरिति लक्षणान्तरम् । वृषली । सत्यन्तं किम् ? शुक्ला । सकृदित्यादि किम् ? देवदत्ता ।

(vārttika) — [and a jāti is] one graspable by a single statement (sakṛd-ākhyāta-nirgrāhyā). Another definition (lakṣaṇāntara): a jāti is that which, being not present in all genders (asarva-liṅgatva), is — from being stated in one individual instance — easily grasped (sugraha) even without being stated in another individual instance. Example: vṛṣalī. Why the qualification 'being [asarva-liṅga]' (saty-anta)? [To exclude] śuklā. Why 'sakṛt' etc.? [To exclude] devadattā.

vārttika

गोत्रं च चरणैः सह

(vārttika) And a gotra (lineage-name) together with the caraṇas (names of Vedic schools) [is treated as a jāti].

(वार्तिकम्) ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः । औपगवी । कठी । बह्वृची । ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात् ङीना ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा । अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका । अयोपधात्किम् ? क्षत्रिया ।

(vārttika) — the meaning is: a word ending in an apatya (descendant) affix, and a word denoting one who studies a [Vedic] branch (śākhādhyetṛ), obtains the operation proper to a jāti (jāti-kārya). Examples: aupagavī, kaṭhī, bahvṛcī. But in the case of brāhmaṇī, because of its inclusion in the śārṅgaravādi list, ṅīṣ is blocked by ṅīn. Why 'from a jāti' (jāteḥ)? [To exclude] muṇḍā. Why 'not restricted to the feminine' (astrīviṣayāt)? [To exclude] balākā. Why 'not having y as penultimate' (ayopadhāt)? [To exclude] kṣatriyā.

vārttika

योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः

(vārttika) In the prohibition concerning [words] having y as penultimate (yopadha-pratiṣedha), there is no prohibition (apratiṣedha) for haya, gavaya, mukaya, manuṣya, and matsya [i.e., ṅīṣ still applies to them].

(वार्तिकम्) ॥ हयी । गवयी । मुकयी । हलस्तद्धितस्य SK 472 इति यलोपः । मनुषी ।

(vārttika) — hayī. gavayī. mukayī. By 'halas taddhitasya' (SK 472) there is elision of the y (ya-lopa). manuṣī.

vārttika

मत्स्यस्य ङ्याम्

(vārttika) Of matsya, [ya-lopa occurs] when ṅī (the feminine ṅīṣ) follows.

(वार्तिकम्) ॥ मत्सी ॥

(vārttika) — matsī.

Tattvabodhinī

NSP p. 137–138

—जातेरस्त्री—। जात्या स्ववाचकशब्दो लक्ष्यते अर्थे कार्यासंभवात्, स्वरूपं तु न गृह्यते अब्रीविषयत्वादित्यादेवैयर्थ्यापत्तेरित्याशयेनाह—जातिवाचि यदिति ॥—आकृतिप्रहणेति । प्रहणमिति करणे ल्युट् ॥ सामान्ये नपुंसकम् । आकृतिर्महणं यस्या इति बहुत्रीहिस्तदेतत्फलितमाह—अनुगतसंस्थानेत्यादि । वृषले व्राह्मणादिव्यावृत्तसंस्थानाभावादव्याप्तिरिति लक्षणान्तरमाह—लिङ्गानां चेत्यादि । चकारो भिन्नक्रमः निर्प्राह्येत्यस्यान-न्तरं बोध्यः । लिङ्गानामिति कर्मणि षष्ठी ॥—न सर्वभागिति । सर्वाणि लिङ्गानि न भजतीत्यर्थः । सर्वशब्दस्य लिङ्गापे-क्षत्वेऽपि गमकत्वाद्भजो ण्विः समासश्च भवत्येवेति नात्र सामर्थ्याभावः शङ्खः ॥—वृषलीति । एकस्यां हि व्यक्तौ वृष-लत्वे कथिते तदपत्यतत्सहोदरादौ कथनं विनापि तस्य सुप्रहत्वादिति भावः ॥—देवदत्तेति । नन्वत्र परिमाणभेदेन द्रव्यभेदाभ्युपगमे स्यादेवातिप्रसङ्गः । एकस्यां व्यक्तौ देवदत्तत्वे कथिते व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि तस्य सुप्रहत्वात् । मै-वम् । परिमाणभेदेन द्रव्यभेदस्य प्रामाणिकैरनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा समानकालतया व्यक्त्यन्तरस्य विशेषणात्, तथा च यस्यां व्यक्तौ देवदत्तत्वं कथ्यते तत्समकालमन्या देवदत्तव्यक्तिरप्रसिद्धेति न देवदत्तत्वं जातिः । वृषल्लादिषु भवत्येव तदीयपितृभ्रात्रादिषु तस्य सुप्रहलादिति दिक् ॥ उक्तलक्षणद्वयानाकान्तलातृतीयं लक्षणमाह—गोत्रं च चरणैः सहेति । अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रम् । चरणः शाखाध्येता । तदेतत् फलितमाह—अपत्यप्रत्ययान्त इति । अत्र व्याचख्युः । नाडायनं बह्वृचमिदमिति नपुंसकप्रयोगदर्शनात् सर्वलिङ्गौ गोत्रचरणौ, अतः पृथग्लक्षणं कृतम् । तेनात् ‘लिङ्गानां च न सर्वभाक्’ इति द्वितीयलक्षणेन गतार्थता न शङ्क्येति ॥—औपगवीति । अण्णन्तलक्षणं डीषं परलादयं बाधते । एवं चापत्याधिकारे औपगवीति प्रतीकमुपादाय ‘टिङ्खाणञ्— इत्यादिना डीबिति व्याचक्षाणा उपेक्ष्या इति भावः ॥ केचित्तु अपत्याधिकारादुत्तरत्रैव लौकिकं गोत्रं गोत्रशब्देन गृह्यते नान्यत्रेति पारिभाषिकगोत्रप्रत्ययान्त एव जातिकार्यं लभते न लपत्यप्रत्ययान्तः । ‘गोत्रं च चरणैः सह’ इति वचनस्यापत्याधिकारात्पूर्वभावित्वात् । तथा चापत्यार्थे औपगवीति डीबन्त इति प्राचामुक्तिः सम्यगेवेत्याहुः ॥—कठीति । कठेन प्रोक्तमधीयाना वा ‘कलापिवैशंपायनान्ते- वासिभ्यश्च’ इति वैशंपायनान्तेवासिलाणिनिस्तस्य ‘कठचरकाल्लुक्’ इति लुक् । अध्येत्रणस्तु ‘प्रोक्ताल्लुक्’ इत्यनेन ॥—बह्वृचीति । बह्वृ ऋचोऽध्येतव्या यया सेति बहुव्रीहिः । ‘अनृचबह्वृचावध्येतर्येव’ इति वचनात् ‘ऋक्पूरब्धूः—’ इति अप्रत्ययः समासान्तः ॥ यथापि स्त्रीणामध्ययनं प्रतिषिद्धम्, तथापि पुराकल्पे ह्येतदासीत् । तदाह यमः—‘पुराकल्पेषु नारीणां मौजीवन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवचनं तथा’ इति । यद्वा—मा नामाधिगीष्ट तद्वंश्यलात्ताच्छब्धं भविष्यति, यथानधीयानेऽपि माणवके ॥—ब्राह्मणीत्यत्रेति । एवं च प्राचो ङीवुदाहरणं प्रामादिकमिति भावः ॥—मुण्डेति । मुण्डगुणयोगान्मुण्डा । ‘बलाका विसकण्ठिका’ ॥—क्षत्रियेति । ‘क्षत्राद्धः’ इत्यपत्ये घविधानाद्गोत्रलक्षणा ‘लिङ्गानां च न सर्व’ इत्यादिलक्षणा वा जातिः ॥—योपधप्रतिषेध इत्यादि । गौरादिषु गवादय इदानींतनैः प्रक्षिप्ता इत्यस्मादेव वार्तिकाद्विज्ञायत इति कैयटादयः

Bālamanoramā

जातेरस्त्रीविषयादयोपधात् - जातेरस्त्री । अर्थे कार्याऽसंभवाच्छब्दे कार्यं विज्ञायत इत्याह — जातिवाचीति । न च स्त्रियां नियतमिति । स्त्री विषयः=नियमेन वाच्या यस्या इति बहुव्रीहिणा स्त्रीविषयशब्दो नियतस्त्रीलिङ्गपरः । तथा चअस्त्रीविषया॑दित्यनेन अनियतस्त्रीलिङ्गादिति विवक्षितम्, नैयत्यलाभायैव विषयग्रहणम् । अन्यथा 'अस्त्रिया' इत्येवावक्ष्यदिति भावः । ननु यदिनित्यमेकमनेकानुगतं सामान्य॑मिति तार्किकोक्ता जातिस्तर्हि शुक्लादिगुणस्य नित्यत्वैकत्वपक्षे शुक्लेत्यादावतिव्याप्तिः, औपगवी कठीत्यादावव्याप्तिश्च ।सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायन्ते हि सजातयः॑ इत्यादिस्मृत्या जननेन यत् प्राप्यते ब्राआहृणत्वादि सा जातिश्चेद्युवत्वादावव्याप्तिः । तथा च युवतितरेत्यत्रजातेश्चे॑ति पुंवत्त्वनिषेधो न स्यादिति चेन्न,आकृतिग्रहणा जातिः, लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदख्यातनिग्र्राह्रा, गोत्रं च चरणैः सह॑ इति बाष्योक्तत्रिविधजातेर्विवक्षितत्वादित्यभिप्रेत्य भाष्योक्तत्रैविध्यं प्रपञ्चयति — आकृतिग्रहणा जातिरिति ।प्रथमे॑ति शेषः । आकृतिः= अवयवसंनिवेशविशेषः । गृह्रते अनेनेति ग्रहणं=व्यञ्जकम् । करणे ल्युट्, सामान्ये नपुंसकम् । आकृतिग्र्रहणं यस्या इति विग्रहः । उपसर्जनत्वात्टिड्ढाणञि॑ति ङीब्न । फलितमाह — अनुगतेति । सर्वासु घटादितत्तद्व्यक्तिषु एकरूपतत्तदाकारव्यङ्ग्येति यावत् । गृह्रते इति कर्मणि ल्युट्, आकृत्या ग्रहणा आकृतिग्रहणेति तु न व्याख्येयम्,टिड्ढाणञ्इति ङीप्प्रसङ्गात् । तटीति । 'तटं त्रिषु' इत्यमरः । जलसमीपप्रदेश आकृतिविशेषविशिष्टस्तटःष अतस्तटत्वमाकृतिव्यङ्ग्यत्वाज्जातिः, अतस्तटशब्दस्य जातिवाचित्वादिनियतस्त्रीलिङ्गत्वादयोपधत्वाच्च ङीषिति भावः । युवत्वादिकमप्याकृतिव्यङ्ग्यत्वाज्जातिरेव । अनेन प्रथमलक्षणेन अनुगताकारप्रत्ययसिद्धा तटत्वादिजातिरुक्ता ।नन्वेवं सति वृषलत्वादीनां जातित्वं न स्यात्, तदवयवसंनिवेशस्य ब्राहाहृणादिसाधारणत्वेन वृषलत्वादीनां तद्व्यङ्ग्यत्वाऽभावादित्याशङ्क्याह-लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्यातनिग्र्राह्रेति ।अन्या जाति॑रिति शेषः । लिङ्गानामिति कर्मणी षष्ठी । सर्वाणि लिङ्गानि न भजते इत्यर्थः । निग्र्राह्रेत्यस्य व्यक्त्यन्तरे उपदेशं विनापि सुगमेत्यर्थः, निरित्युपसपर्गवशात् । निग्र्राह्रेत्यनन्तरम्-॒अन्या जाति॑रिति शेषः । फलितमाह — असर्वेति । एकस्यामिति । एकस्यां व्यक्तौ वृषल इत्युपदेशाद्व्यक्त्यन्तरे तदुपदेशं विनापि सुगमेति यावत् । लक्षणान्तरमिति । जात्यन्तमित्यर्थः । अन्यथोक्ततटत्वादिजातेरेव 'आकृतिग्रहणा जातिः' इत्युक्तलक्षणादन्यदिदं लक्षणमिति स्यात्, नहीदं युज्यते, तटस्य सर्वलिङ्गत्वात् । वृषलीति । वृषलत्वं ह्रसर्वलिङ्गं, नपुंसकत्वाऽभावात्, एकस्यां व्यक्तौ वृषलत्वे उपदिष्टे सति तदपत्यसहोदरादिषु तदुपदेशं विना तस्य सुग्रहत्वात्सकृदाख्यातनिग्र्राह्रं चेति भावः । ब्राआहृणत्वं तु पुत्रपौत्रादौ यद्यपि न सुगमं, ब्राआहृणात्क्षत्रियायामुत्पन्नस्य ब्राआहृणत्वाऽभावात्, तथापि पित्रादौ सुगममेव । एवं क्षत्रियत्वं वैश्यत्वं च तत्पित्रादावेव सुग्रहम् । सत्यन्तं किमिति । असर्वलिङ्गत्वे सतीति किमर्थमित्यर्थः । शुक्लेति ।बलाके॑ति शेषः ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति॑ इति कोशाद्विशेष्यनिघ्नतया त्रिलिङ्गत्वादसर्वलिङ्गत्वाऽभावाच्छुक्लत्वं न जातिः । अवयवसंस्थानव्यङ्ग्यत्वाऽभावान्न पूर्वलक्षणमपि । देवदत्तेति । संज्ञात्वेन नपुंसकलिङ्गहीनतया असर्वलिङ्गत्वेऽपि न सकृदाख्यातनिग्र्राह्रत्वमिति भावः । अनेन द्वितीयलक्षणेन जनननिमित्तकब्राआहृणत्वादिजातिसङ्ग्रहः । नन्वेवमपि औपगवी कठीत्याद्यसङ्ग्रहः, औपगवत्वादेरनुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वाऽभावात्, सर्वलिङ्गत्वाच्चेत्यत आह — गोत्रं च चरणैः सहेति ।जाति॑रित्यनुषज्यते । गोत्रशब्देन अपत्यं विवक्षितं, नतु पौत्रप्रभृतीति परिभाषिकं, व्याख्यानात् । अत एवानन्तरापत्यप्रत्ययान्ते अवन्तीत्यत्र जातिप्रयुक्तो ङीषितिअनुपसर्जना॑दिति सूत्रस्थभाष्यं सङ्गच्छते । शब्देन्दुशेखरे तु पारिभाषिकमेव गोत्रमिह विवक्षितमिति प्रपञ्चितम् । चरणशब्दस्तु शाखाध्येतरि प्रसिद्धः । चरणैः सह गोत्रं जातिरिति लभ्यते । गोत्रं चरणाश्च जातिरिति यावत् । यद्यपि अनुगताकारप्रत्ययवेद्या जननविशेषप्रयुक्ता चेति द्विविधैव जातिर्लोके प्रसिद्धा । तत्र गोत्रचरणा नान्तर्भवन्ति । तथापितस्मस्तच्छब्दस्तद्वाचिषु शब्देषु तत्कार्यार्थ॑ इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे — अपत्यप्रत्ययान्त इत्यादिना । गोत्रमुदाहरति — औपगवीति । उपगोरपत्यं स्त्रीत्यर्थेतस्यापत्य॑मित्यणिटिड्ढाण॑ञिति ङीपं बाधित्वा परत्वादनेन ङीष् । स्वरे भेदः । चरममुदाहरति — कठीति । कठेन प्रोक्तमधीयानेत्यर्थः । कलापीति वैशम्पायनान्तेवासित्वनिबन्धनो णिनिः ।कठचरकाल्लु॑गिति तस्य लुक् । ततःतदधीते॑इत्यणःप्रोक्ताल्लु॑गिति लुक्, ततो ङीष् । चरणविषये उदाहरणान्तरमाह — वह्वृचीति । बहव ऋचोऽध्येया यस्या इति विग्रहः ।ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे॑अनृचबह्वृचावध्येतर्येव॑ इत्यच्समासान्तः, ततो ङीष् ।पुरा कल्पे तु नारीणां मौञ्जीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवचनं तथा.॑ इति यमादिस्मृतिः । ननुलिङ्गानां च न सर्वभाक् इतिगोत्रं च चरणैः सहे॑ति च जातिलक्षणे ब्राआहृणीति परित्यज्य वृषली औपगवीत्येव कुत उदाहृतमित्यत आह — ब्राआहृणीत्यत्रेति । ब्राहृणोऽपत्यमित्यर्थे 'तस्यापत्यम्' इत्यणि 'ब्राआहृओऽजातौ' #इति टिलोपाऽभावे आदिवृद्धौ ब्राआहृणशब्दः । स्त्रियां तु जातिलक्षणं ङीषं बाधित्वाशाङ्र्गरवाद्यञो ङी॑निति ङीन्, शाङ्र्गरवादिगणे तत्पाठस्य निरवकाशत्वादिति भावः । तदेवं जातिस्वरूपमुक्त्त्वा ङीष्विधौ तद्ग्रहणस्य प्रयोजनं पृच्छति — जातेःकिमिति मुण्डेति । मुण्डत्वं नाम विलुप्तसर्वकेशत्वम् । तत्तु नाकृतिव्यङ्ग्यं, केशदशायामपि तदाकृतेः सत्त्वात् । नापिलिङ्गानां चे॑ति लक्षणलक्षितं, सर्वलिङ्गत्वात् । नापि गोत्रचरणान्तर्भूतं, अतो न जातिरिति भावः । अस्त्रीविषयात्किमिति । विषयग्रहणलभ्यं नियतत्वं प्रव#एश्य अनियतस्त्रीलिङ्गादिति किमर्थमित्यर्थः । बलाकेति । पक्षिवर्गे 'बलाका विसकण्ठिका' इत्यमरः । बलाकात्वस्य आकृतिव्यङ्ग्यतया जातित्वेऽपि नियतस्त्रीलिङ्गत्वान्न ङीषित्यर्थः । यद्यपि बलां कायतीति यौगिकत्वे त्रिलिङ्गत्वमस्ति, तथापि प्रवृत्तिनिमित्तैक्यस्त्रीलिङ्गान्यलिङ्गरहितभिन्नादित्यर्थो विवहितम् । क्षत्रियेति ।लिङ्गानां च न सर्वभा॑गिति जातिलक्षणसत्त्वेऽपि योपधत्वान्न ङीषिति भावः ।योपधप्रतिषेधे हयगवयेति । वार्तिकमिदम् । हयादानां योपधत्वेऽपि ङीष् वाच्य इत्यर्थः । हयीति । अआआ प्रसिद्धा । गवयीति । गोसदृशश्चतुष्पाज्जातिविशेषः । मुकयीति । चतुष्पाज्जातिविशेषः । हल इति । मनुष्यशब्दात्स्त्रियां ङीषि मनुष्य-ई इति स्थितेहलस्तद्धितस्ये॑ति यकारस्य लोपेयस्येति चे॑त्यकारलोपे मनुषीति रूपमित्यर्थः ।हलस्तद्धितस्ये॑ति लोपप्रवृत्तये यकारस्य तद्धितावयवत्वं दर्शयितुमाह — मनोर्जाताविति । तद्धिताधिकारेऽपत्याधिकारस्थमिदं सूत्रम् ।मनुशब्दादपत्येऽञ्यतौ प्रत्ययौ स्तः, प्रकृतेः षुक्च, प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन जातौ गम्यायामिति तदर्थः ।मात्स्यशब्दान्ङीषि यकारस्य तद्धितावयवत्वाऽभावादप्राप्ते लोपे आह — मत्स्यस्य ङ्यामिति ।सूर्यतिष्ये॑ति सूत्रे वार्तिकमिदम् । मत्स्यस्यावयवस्य यकारस्य लोपः स्यान्ङ्यामेवेति नियमार्तमिदम् । मत्सीति । ङीषि यकारलोपेयस्येति चे॑ति लोप इति भावः । ङ्यांकिम् । मात्स्योऽवतारः ।

jāter astrīviṣayād ayopadhāt — 'from a jāti, not restricted to the feminine.'

Since an operation (kārya) cannot be performed upon a meaning (artha), the operation is understood to fall upon the word (śabda); hence he says 'jāti-vāci' ('[a word] denoting a jāti'). 'And not fixed to the feminine' (na ca striyāṃ niyatam) — by the bahuvrīhi 'she of whom [the feminine] is necessarily denotable' (strī viṣayaḥ = niyamena vācyā yasyāḥ), the word 'strī-viṣaya' refers to what is invariably feminine in gender (niyata-strīliṅga). And so, by 'astrīviṣayāt' what is intended is 'from [a word whose] feminine gender is not fixed (aniyata-strīliṅga)'; the word 'viṣaya' is taken precisely to secure the sense of fixity (naiyatya) — otherwise [Pāṇini] would have said simply 'astriyāḥ.' This is the point.

Objection: If jāti is what the logicians (tārkika) define — 'the eternal, single [universal] pervading many (nityam ekam anekānugataṃ sāmānyam)' — then, on the view that a quality (guṇa) such as white (śukla) is eternal and single, there would be over-extension (ativyāpti) to cases like śuklā, and under-extension (avyāpti) to cases like aupagavī, kaṭhī. And if jāti be defined as that which is obtained through birth (janana) — such as brāhmaṇatva — according to the smṛti 'For from savarṇas in savarṇa [women] are born [offspring] of the same kind (sajāti),' then there would be under-extension to cases like yuvatva (youth); and thus in 'yuvatitarā' the prohibition of pumvadbhāva (treatment as masculine) by 'jāteś ca' would fail to apply. Response: No — because what is intended is the threefold jāti (tri-vidha jāti) stated in the [Mahā]bhāṣya, namely 'ākṛtigrahaṇā jātiḥ; liṅgānāṃ ca na sarvabhāk; sakṛd-ākhyāta-nirgrāhyā; gotraṃ ca caraṇaiḥ saha.' With this intent he elaborates the threefold division stated in the Bhāṣya — 'ākṛtigrahaṇā jātiḥ.' '[This is] the first [definition]' is to be supplied (śeṣa). ākṛti = a particular arrangement of parts (avayava-saṃniveśa-viśeṣa). 'grahaṇa' = 'that by which [it] is apprehended,' i.e., the manifester (vyañjaka); [the affix] lyuṭ in the instrumental sense (karaṇe), neuter by being generic (sāmānye napuṃsakam). The analysis (vigraha) is: 'she whose apprehension is through configuration (ākṛti-grahaṇaṃ yasyāḥ).' Because [this bahuvrīhi member] is subordinate (upasarjana), ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ' [4.1.15] does not apply. He states the upshot — 'anugata...': that is, [a jāti is] what is manifested by the one uniform form present in all the respective individuals (as in all the pots, ghaṭa, etc.). But 'grahaṇā' should not be explained as lyuṭ in the object sense (karmaṇi) — 'ākṛtyā grahaṇā = ākṛti-grahaṇā' ('she who is apprehended by configuration') — because then ṅīp by 'ṭiḍḍhāṇañ' would wrongly apply. 'taṭī' — Amara says 'taṭaṃ triṣu' ('taṭa is in all three [genders]'). A taṭa is a region near water characterized by a particular configuration; hence taṭatva, being manifested by configuration (ākṛti-vyaṅgya), is a jāti. Therefore, because the word taṭa denotes a jāti, is not fixed to the feminine (aniyata-strīliṅga), and does not have y as penultimate (ayopadha), ṅīṣ applies → taṭī. Even youth (yuvatva) etc., being manifested by configuration, is likewise a jāti. By this first definition, the jāti such as taṭatva — established by the cognition of a recurrent configuration (anugatākāra-pratyaya) — has been stated.

Objection: If so, then vṛṣalatva etc. would not be a jāti, since the arrangement of their parts is common to brāhmaṇa and others, so vṛṣalatva etc. are not manifested by that [configuration]. Anticipating this, he states 'liṅgānāṃ ca na sarvabhāk; sakṛd-ākhyāta-nirgrāhyā.' '[This is] another [kind of] jāti' is to be supplied. 'liṅgānām' is a genitive in the object sense (karmaṇi ṣaṣṭhī): the meaning is that it does not partake of all the genders. 'nirgrāhyā' means: easily grasped even without instruction in another individual instance — by force of the prefix 'nir.' After 'nirgrāhyā,' again '[this is] another jāti' is to be supplied. He states the upshot — 'asarva...': that is, from the instruction 'vṛṣala' in one individual instance, [it is] easily grasped in another individual instance even without that instruction. 'lakṣaṇāntaram' ('another definition') means that it defines another [kind of] jāti; otherwise this would be merely another definition of the very same jāti such as taṭatva already stated under 'ākṛtigrahaṇā jātiḥ' — but that does not fit, because taṭa is in all genders (sarva-liṅga). 'vṛṣalī' — vṛṣalatva is not in all genders, since it lacks the neuter; and once vṛṣalatva has been taught in one individual instance, it is easily grasped in that one's offspring, siblings, etc., without [further] instruction — hence it is 'graspable by a single statement (sakṛd-ākhyāta-nirgrāhya).' As for brāhmaṇatva, although it is not easily grasped in the case of a son, grandson, etc. — since one born to a brāhmaṇa from a kṣatriya woman lacks brāhmaṇatva — nevertheless in the case of the father etc. it is indeed easily grasped. Similarly kṣatriyatva and vaiśyatva are easily grasped [only] in that one's father etc. 'Why the qualification ending in "sati" (saty-anta)?' — that is, for what purpose is 'being asarva-liṅga (asarvaliṅgatve sati)' stated? 'śuklā' — [the following kośa] is to be supplied: 'In [denoting] a quality, śukla etc. are masculine (puṃsi); but when [denoting] the possessor of the quality (guṇin), they take its gender' — from this lexicon (kośa), because [śukla] follows the gender of its qualificand (viśeṣya-nighnatā) and is thus in all three genders (triliṅga), the absence of asarva-liṅgatva means that śuklatva is not a jāti; and because it is not manifested by an arrangement of parts, the earlier definition [ākṛtigrahaṇā] does not apply either. 'devadattā' — although, being a proper name (saṃjñā), it lacks the neuter gender and is thus asarva-liṅga, it is still not 'graspable by a single statement' [a proper name taught of one individual not carrying over to another]. By this second definition, jātis such as brāhmaṇatva that are occasioned by birth (janana-nimittaka) are included.

Objection: Even so, words like aupagavī, kaṭhī are not included, since aupagavatva etc. are not manifested by a recurrent configuration and are in all genders. In response he states 'gotraṃ ca caraṇaiḥ saha.' 'jāti' is carried over by construction (anuṣaṅga). By the word 'gotra,' [any] descendant (apatya) is intended — not the technical (pāribhāṣika) sense of 'grandson onward' [defined by 'apatyaṃ pautraprabhṛti gotram'] — because of the [traditional] explanation (vyākhyāna). For this very reason the Bhāṣya on the sūtra 'anupasarjanāt,' which holds that in 'avantī' (a word ending in an immediate-descendant, anantarāpatya, affix) ṅīṣ is prompted by jāti, is consistent. In the Śabdenduśekhara, however, it is expounded that it is precisely the technical (pāribhāṣika) gotra that is intended here. The word 'caraṇa' is well known [as denoting] one who studies a [Vedic] branch (śākhādhyetṛ). 'gotra together with the caraṇas is a jāti' is what is obtained — that is, 'gotra and the caraṇas [are treated as] a jāti.' Although in the world only two kinds of jāti are recognized — one knowable by the cognition of a recurrent configuration, and one occasioned by a particular birth — and gotra and caraṇa are included in neither, nevertheless, with the intent expressed by 'tasmāt tac-chabdas tad-vāciṣu śabdeṣu tat-kāryārthaḥ' (an entity's term, applied to the words denoting it, is for the sake of that entity's operation), he explains it by 'apatya-pratyayānta...' etc. He exemplifies gotra — 'aupagavī.' In the sense 'a female descendant of Upagu,' by 'tasyāpatyam' [4.1.92] the affix aṇ, giving aupagava; then, blocking the ṅīp of 'ṭiḍḍhāṇañ' [4.1.15], ṅīṣ applies by this [rule] on grounds of being subsequent (paratva). The difference [from the masculine] is in accent (svara). He exemplifies caraṇa — 'kaṭhī.' The meaning is 'she who studies what was proclaimed by Kaṭha.' As with 'kalāpī,' the affix ṇini comes on account of [her] being a pupil in the line of Vaiśampāyana; by 'kaṭhacarakāl luk' [4.3.107] there is luk-elision of that [ṇini]. Then the affix aṇ [by 'tad adhīte']; by 'proktāl luk' [A 4.2.64] its luk; then ṅīṣ → kaṭhī. He gives another example concerning caraṇa — 'bahvṛcī.' The analysis: 'she by whom many ṛc [verses] are to be studied.' By 'ṛk-pūr-abdhūḥ-pathām ānakṣe' [5.4.74], with the qualification 'anṛca-bahvṛcāv adhyetari eva' [the compound-final ac occurring only when a studier is denoted], the samāsānta ac is added; then ṅīṣ → bahvṛcī. [That women studied the Veda is confirmed:] 'In former ages the muñja-girdle investiture of women was sanctioned, as also the teaching of the Vedas and the recitation of the Sāvitrī' — thus the smṛti of Yama and others. Objection: Given the jāti-definitions 'liṅgānāṃ ca na sarvabhāk' and 'gotraṃ ca caraṇaiḥ saha,' why is it that, setting aside 'brāhmaṇī,' [only] vṛṣalī and aupagavī are given as examples? In response he says 'brāhmaṇī atra...' In the sense 'descendant of a brāhmaṇa,' by 'tasyāpatyam' [4.1.92] the affix aṇ; with the absence of ṭi-lopa by 'brāhmaṇo'jātau' [the ṭilopa prescribed for the non-jāti sense not applying, since here jāti is meant]; and ādivṛddhi — giving the word brāhmaṇa. But in the feminine, blocking the ṅīṣ [that the jāti-definition would give], ṅīn applies by 'śārṅgaravādyañyo ṅīn' [4.1.73], because the inclusion of [brāhmaṇa] in the śārṅgaravādi list would otherwise have no scope (niravakāśatva) → brāhmaṇī. Having thus stated the nature of jāti, he asks the purpose of mentioning jāti in the rule prescribing ṅīṣ — 'jāteḥ kim? muṇḍā.' muṇḍatva means the state of having all one's hair removed. But that is not manifested by configuration (ākṛti-vyaṅgya), since the [same bodily] configuration is present even in the haired state; nor is it characterized by the definition 'liṅgānāṃ ca...,' because it is in all genders (sarva-liṅga); nor is it included among gotra and caraṇa. Therefore it is not a jāti [→ muṇḍā, not ṅīṣ]. 'astrīviṣayāt kim?' — that is, introducing the fixity (niyatatva) obtainable from the word 'viṣaya,' for what purpose is 'from [a word whose] feminine gender is not fixed (aniyata-strīliṅga)' stated? 'balākā' — among birds, Amara says 'balākā, visakaṇṭhikā.' Although balākātva, being manifested by configuration, is a jāti, yet because it is invariably feminine in gender (niyata-strīliṅga), ṅīṣ does not apply [→ balākā]. Although, if balākā is etymologically analyzed as 'balāṃ kāyati,' it would be in three genders, nevertheless what is intended is [a word] other than one that — by unity of the ground of application (pravṛtti-nimitta) — lacks any gender but the feminine. 'kṣatriyā' — although the jāti-definition 'liṅgānāṃ ca na sarvabhāk' is satisfied, because it has y as penultimate (yopadha), ṅīṣ does not apply [→ kṣatriyā]. 'yopadha-pratiṣedhe haya-gavaya...' — this is a vārttika. The meaning is: for haya etc., although they have y as penultimate, ṅīṣ must still be stated [to apply]. 'hayī' — [the she-horse] is well known. 'gavayī' — a particular four-footed species resembling a cow (the gavaya). 'mukayī' — a particular four-footed species. 'halaḥ' [i.e., the citation 'halas taddhitasya,' SK 472] — from the word manuṣya, when ṅīṣ is added in the feminine, at the stage 'manuṣya-ī,' by 'halas taddhitasya [yaḥ]' there is elision of the y-kāra (ya-lopa), and by 'yasyeti ca' [6.4.148] elision of the a-kāra (a-lopa); the form is manuṣī. To show that the y-kāra is a member of a taddhita affix — required for ya-lopa by 'halas taddhitasya' — he says 'manor jātau.' This sūtra ['manor jātāv añ-yatau ṣuk ca'] stands, within the taddhita section, in the apatya sub-section: from the word manu, in the sense of descendant, the two affixes añ and yat occur, with the augment ṣuk to the base, the base-plus-affix whole [applying] when a jāti is to be understood — this is its meaning. Since, in [forming the feminine of] the word matsya with ṅīṣ, the y-kāra is not a member of a taddhita affix, ya-lopa is not otherwise obtained; therefore he states 'matsyasya ṅyām.' This is a vārttika on the sūtra 'sūryatiṣya [āgastyamatsyānāṃ yaḥ]' [6.4.149]. It is for the purpose of restriction (niyama): elision of the y-kāra belonging to matsya occurs only when ṅī (ṅīṣ) follows. 'matsī' — when ṅīṣ is added, with elision of the y-kāra and then elision [of the a] by 'yasyeti ca,' the form matsī results. Why '[only] when ṅī follows' (ṅyāṃ kim)? [To exclude] mātsyo'vatāraḥ ('the Matsya incarnation') [where no ṅī follows, so no ya-lopa].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 138 १ वलाकेति—‘अत्र वलाका विसपङ्किः स्याद्वलाका विसकण्ठिका । वलाका कामुकी प्रोक्ता वलाकश्च वको मतः’ इति कोशे पुंलिङ्गस्याप्यभिधानान्नेदं युक्तमिति न भ्रमितव्यम्, प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये लिङ्गान्तररहितभिन्नादित्यर्थात् ।

translator notes

translator The three vārttika-clauses (ākṛtigrahaṇā jātiḥ; liṅgānāṃ ca na sarvabhāk / sakṛd-ākhyāta-nirgrāhyā; gotraṃ ca caraṇaiḥ saha) give three successive definitions of jāti; the Bālamanoramā treats them as the Bhāṣya's threefold division and supplies '[this is] another jāti' at each transition. Vāsudeva records a divergence: he takes gotra in the non-technical (any descendant) sense, whereas the Śabdenduśekhara takes it in the technical pāribhāṣika sense — the disagreement is preserved, not resolved.
textual The digital source is heavily OCR-corrupted (e.g., ब्राआहृण for brāhmaṇa, निग्र्राह्र for nirgrāhya, 'बलाकेति शेषः' intruding at the śuklā gloss where balākā belongs later under astrīviṣayāt, 'अआआ प्रसिद्धा' for the gloss on hayī, 'विवहितम्' for vivakṣitam); the translation follows the evident readings. Rule references given in square brackets (e.g., 4.1.92, 4.3.107, 6.4.148/149, 4.1.73) are identifications of sūtras cited by pratīka in the text.

SK 519 · A 4.1.64V

पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ॥ ५१९ ॥

pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūlavālottarapadācca

pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūlavālottarapadācca (A 4.1.64): And after a [species-denoting compound] ending in pāka, karṇa, parṇa, puṣpa, phala, mūla, or vāla [as its final member], [ṅīṣ is added even when the word is of fixed feminine gender].

Rule. After a species-denoting compound whose last member is pāka, karṇa, parṇa, puṣpa, phala, mūla or vāla, ṅīṣ is added even when the word is confined to the feminine.

Example.

odanapākī, śaṅkukarṇī, śālaparṇī, śaṅkhapuṣpī, dāsīphalī, darbhamūlī, govālī — all established names of particular herbs.

Siddhānta-kaumudī

पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्रीविषयादपि ङीष् स्यात् । ओदनपाकी । शङ्कुकर्णी । शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली । दर्भमूली । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥

After a [compound] having pāka etc. as its final member (uttarapada), denoting a species (jāti), ṅīṣ is added even when [the word is] restricted to the feminine (strī-viṣaya). → odanapākī; śaṅkukarṇī; śālaparṇī; śaṅkhapuṣpī; dāsīphalī; darbhamūlī; govālī. These are established terms (rūḍha) for particular herbs (oṣadhi-viśeṣa).

Tattvabodhinī

NSP p. 138

—पाककर्ण—। जातेरित्यनुवृत्तेनैह । बहुपुष्पा । बहुफला शाखा । एवं हि पूर्वेणैव सिद्धे किमनेन सूत्रेणेत्याशङ्क्याह—स्त्रीविषयादपीति

Bālamanoramā

पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलबालोत्तरपदाच्च - पाककर्ण ।जातेरस्त्रीविषया॑दिति पूर्वसूत्रेणैव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह — स्त्रीविषयादपीति । नियतस्त्रीलिङ्गादपीत्यर्थः । नियतस्त्रीलिङ्गत्वात्पूर्वेणाऽप्राप्तिरिति भावः । जातिवाचित्वं दर्शयितुमाह — ओषधिविशेष रूढा इति । अवयवव्युत्पत्तिरहिता इत्यर्थः ।

pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūlavālottarapadācca — Since [ṅīṣ] is already established by the previous sūtra jāterastrīviṣayāt (A 4.1.63), what is the purpose of this [sūtra]? To this he says "even when restricted to the feminine (strī-viṣayāt api)" — meaning: even from a word of fixed feminine gender (niyata-strīliṅga). The intent is that, because [these words] are of fixed feminine gender, [ṅīṣ] would not have been obtained by the previous [sūtra] (which required a-strī-viṣaya, non-fixed feminine gender).

To show that [these compounds] denote a species (jāti-vācitva), he says "established [terms] for particular herbs" — meaning: devoid of any derivation into their component parts (i.e., they are conventional whole-names, not analyzed componentially).

SK 520 · A 4.1.65V

इतो मनुष्यजातेः ॥ ५२० ॥

ito manuṣyajāteḥ

ito manuṣyajāteḥ — 4.1.65: after an i-ending word denoting a human class (manuṣya-jāti), ṅīṣ occurs in the feminine [even when the base has ya as its penultimate, yopadha].

Rule. After an i-final word denoting a human class, ṅīṣ is added — even when its penult is y.

Example.

dākṣi "descendant of Dakṣa" + ṅīṣ → dākṣī.

udameyasyāpatyam → audameyi → audameyī (penult y, yet ṅīṣ).

Applies when / blocked by. Not a human class: tittiri "partridge" takes nothing.

Siddhānta-kaumudī

ङीष् स्यात् । दाक्षी । योपधादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी । मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥

ṅīṣ occurs. dākṣī. [It occurs] also from a base having ya as penultimate (yopadha): "the female descendant of Udameya" = audameyī. Why "human (manuṣya)"? [To exclude a non-human class, e.g.] tittiri.

Tattvabodhinī

NSP p. 138

—इतो मनुष्य—। इतः किम् । विद् । दरद् । विद्शब्दात् ‘जनपदशब्दात् क्षत्रियादन्’ इत्यन्, दरच्छब्दात्तु ‘ब्रह्ममगध—’ इत्यण् । तयोः ‘अतश्च—’ इति बुद्धः । यस्तु वैश्यपर्यायो विद्शब्दः सोऽपि प्रत्युदाहरणमित्याहुः ॥—दाक्षीति । ‘अत इन्’ गोत्रलक्षणा जातिः । अदन्तलाभावाद् प्राप्तो ङीष् विधीयते ॥—योपधादपीति । ‘जातेः’ इत्यनुवर्तमाने पुनर्जातिग्रहणादिति भावः ॥—उदमेयस्येति । उदकं मेयं यस्य उदमेयः । ‘उदकस्योदः संज्ञायाम्’ इत्युदादेशः ॥—इन् उपसंख्यानमजात्यर्थम् । सौतंगमी । निवृत्ता यर्थं ‘बुन्छण्—’ आदिसूत्रेण सुतंगमादिभ्य इन्, न चायमिन्नतो जातिः

Bālamanoramā

इतो मनुष्यजातेः - इतो मनुष्यजातेः । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — ङीष् स्यादिति । इदन्तान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां ङीष्स्यादित्यर्थः । स्त्रीप्रत्ययविधिषु त इत्यनुवृत्तेरिदन्तात्जातेरस्त्रीविषया॑दित्यप्राप्तौ वचनम् । दाक्षीति । दक्षस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थेः अत इञि अल्लोपः, आदिवृद्धिः, ङीष्,यस्येति चे॑तीकारलोपः ।गोत्रं च चरणैः सहे॑ति जातिवाचित्वम् । दक्षः-प्रजापतिविशेषः । योपधादपीति ।अयं ङी॑षिति शेषः । पुनर्जातिग्रहणेन योपधग्रहणस्याऽनुवृत्त्यभावबोधनादिति भावः । औदमेयीमि । उदमेयो नाम कश्चित्, तस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थेअत इञ्,यस्येति चे॑त्यल्लोपः, आदिवृद्धिः, औदमेयिशब्दान्ङीष्,यस्येति चे॑तीकारलोपः । तित्तिरिरिति । तित्तिरिः पक्षि जातिविशेषः । स्त्रियां ङीष् न, अमनुष्यजातिवाचित्वादिति भावः ।स्त्रीपुंसयोरपत्यन्तद्विचतुष्षट्पदोरगाः॑ इत्यमरकोशादयं स्त्रियामपि भवति, द्विपात्त्वात् ।

ito manuṣyajāteḥ — Filling out the remainder [of the elliptical sūtra], he explains it: "ṅīṣ occurs." The meaning is: from an i-ending [word] denoting a human class (jāti), ṅīṣ occurs in the feminine. Since [ṅīṣ] would not be obtained from an i-ending [class-word] by "jāter astrīviṣayāt (ayopadhāt)" (4.1.63), this rule is stated.

On dākṣī: the sense is "the female descendant of Dakṣa." By "ata iñ" (4.1.95) the taddhita iñ [is added]; then a-lopa (deletion of the final a) [by "yasyeti ca"]; ādi-vṛddhi (vṛddhi of the first vowel); then ṅīṣ; and by "yasyeti ca" (6.4.148) the i-vowel is elided: dakṣa + iñ → (al-lopa, ādi-vṛddhi) dākṣi → dākṣi + ṅīṣ (ī) → (i-lopa) dākṣī. Its character as a class-word (jāti-vācitva) is by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha" [whereby a gotra together with the caraṇa-schools counts as a jāti]. Dakṣa is a particular Prajāpati.

On "also from a yopadha [base]": supply "this ṅīṣ [applies]." The idea: because "jāti" is mentioned again [in "manuṣya-jāteḥ"], it is made known that the "ayopadha" qualification [of 4.1.63] does not carry forward (anuvṛtti) here [so ṅīṣ applies even to a yopadha base].

On audameyī: someone named Udameya; the sense is "his female descendant." By "ata iñ" (4.1.95) iñ; a-lopa by "yasyeti ca"; ādi-vṛddhi; then from the word audameyi + ṅīṣ; and i-lopa by "yasyeti ca": udameya + iñ → (al-lopa, ādi-vṛddhi) audameyi → + ṅīṣ → audameyī. [Here the base has ya as penultimate, yet ṅīṣ still applies.]

On tittiri: tittiri is a particular species of bird. In the feminine, ṅīṣ does not [apply], because it denotes a non-human class. By the Amarakośa's "strī-puṃsayor apatyantad-vi-catuṣ-ṣaṭ-pad-oragāḥ" [words for offspring and for two-, four-, and six-footed creatures and serpents are used of both sexes], this [word tittiri] is used in the feminine too, since it is a biped (dvipāt).

translator notes

translator The source phrase 'strīpratyayavidhiṣu ta ity anuvṛtteḥ' (rendered here as the ground for the rule's necessity) is textually unclear; the referent of 'ta' is uncertain. The evident argument — that i-ending class-words are not covered by 'jāter astrīviṣayād ayopadhāt' (4.1.63), which excludes yopadha bases — is followed.

SK 521 · A 4.1.66V

ऊङुतः ॥ ५२१ ॥

ūṅutaḥ

ūṅ utaḥ — After a u-final [word denoting a human class, whose penultimate is not y], ūṅ [is the feminine affix].

Rule. After a u-final word denoting a human class, whose penult is not y, ūṅ is added in the feminine. ūṅ is heard as ū; the ṅ is a marker.

Example.

kuru + ūṅ → kurū → kurūḥ "a Kuru woman". (The affix ṇya due by SK 1190 has vanished by SK 1195.)

Applies when / blocked by. Penult y: adhvaryuḥ takes nothing. Vārttikas extend ūṅ to words for a non-living kind, except rajju and its list, and only to u-final ones: alābvā "gourd", karkandhvā "jujube" — these already end in a long vowel, and the gain from ūṅ is the bar on accenting their case-ending (SK 3721). A living kind: kṛkavākuḥ "cock" (no ūṅ); of the rajju list: rajjuḥ "rope", hanuḥ "jaw".

Siddhānta-kaumudī

उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् । कुरूः ॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः SK 1190 ॥ तस्य स्त्रियामवन्ति SK 1195 इत्यादिना लुक् । अयोपधात् किम् ? अध्वर्युः ॥

After a u-final [word] whose penultimate is not ya (a-yopadha), denoting a human class (manuṣya-jāti), ūṅ is [added] in the feminine. [Example:] kurūḥ. [The affix ṇya would come] by "kurunādibhyo ṇyaḥ" (SK 1190), [but] its luk [is obtained] by "tasya striyām avanti [...]" (SK 1195) etc. Why "whose penultimate is not ya (a-yopadha)"? [Counter-example:] adhvaryuḥ [whose penultimate is ya, hence no ūṅ].

vārttika

अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादीनामुपसङ्ख्यानम्

(vārttika) aprāṇijāteś cārajjvādīnām upasaṃkhyānam — It should be added (upasaṃkhyāna) that [ūṅ applies] also after [words denoting] a non-animate class (aprāṇi-jāti), excluding rajju etc.

(वार्तिकम्) ।

[The foregoing is] a vārttika.

vārttika

रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव

(vārttika) rajjvādi-paryudāsād u-varṇāntebhya eva — Because of the exclusion (paryudāsa) of rajju etc., [ūṅ applies] only after u-varṇa-final [words].

(वार्तिकम्) ॥ अलाब्वा । कर्कन्ध्वा । अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि नोङ्धात्वोः SK 3721इति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु कृकवाकुः । रज्ज्वादेस्तु रज्जुः । हनुः ॥

[The foregoing is] a vārttika. [Examples:] alābvā; karkandhvā. Even though these two are [already] long-vowel-final, the fruit of [applying] ūṅ [to them] is the prohibition of the udātta accent on the vibhakti by "noṅdhātvoḥ [...]" (SK 3721). But for an animate class: kṛkavākuḥ [no ūṅ]. For rajju etc.: rajjuḥ; hanuḥ [no ūṅ, being excluded].

Tattvabodhinī

NSP p. 138–139

—ऊङ्कतः । ङकारो ‘नोङ्धात्वोः—’ इति विशेषणार्थः । अन्यथा यवाग्वा यवाग्वै इत्यत्रापि स निषेधः स्यात् । दीर्घोच्चारणं तु श्वश्रूशब्दार्थम् । अन्यत्र सवर्णदीर्घेणापि सिद्धेः ॥—कुरुरिति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्वादयः । अत्र व्याचक्षते ‘यथेकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात्स्वादय इति व्याख्यायेत तर्हि काण्डे कुञ्च्ये इत्यादावपि ‘एकवचनमुत्सर्गतः’ इति सुः प्रवर्तेत तद्वारणाय ‘अप्रत्ययः’ इति प्रसंख्यप्रतिषेधाभ्युपगमे तु प्रकृते दोषः । श्वश्रूरित्यत्रैकादेशाभावालिङ्गविशिष्टपरिभाषाया आवश्यकलाच्च । अतएव रमा इत्यत्र ‘एकादेशस्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणात् स्वादय’ इति मनोरमादौ न व्याख्यातमिति’ ॥—अध्वर्युरिति । अध्वर्युशाखाध्येत्री अध्वर्युशाखाध्यायिवंशोद्भवेति वार्थः । चरणलक्षणेयं जातिः । अध्वरं यातीति विग्रहे ‘मृगय्वादयश्च’ इत्यौणादिकेन अध्वरंशब्दस्यान्तलोपः याधातोः कुप्रत्ययश्च ॥—पर्युदासादिति । यदि सूत्रादुत इति गृह्यते तर्हि अलाब्वादावूडः संभवो नेति भावः ॥—अलाब्वेत्यादि । प्रथमान्तं द्वितीयान्तं वा नोदाहतम् । वक्ष्यमाणप्रयोजनस्य तत्रासंभवात् ॥—नोङ् धात्वोरिति । ऊङ्धात्वोर्यणः परे शसादय उदात्ता न स्युरिति सूत्रार्थः

Bālamanoramā

ऊङुतः - ऊडुतः ।अयोपधा॑दितिमनुष्यजाते॑रिति चानुवर्तते, उत इति तद्विशेषणम्, तदन्तविधिः । तदाह — उकारान्तादित्यादिना । कुरूरिति । कुरुक्षेत्रस्य राजा कुरुः, तस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः ।गोत्रं च चरणैः सहे॑ति जातित्वम् । कुरुशब्दाडूङि सवर्णदीर्घः । ऊङि दीर्घोच्चारणस्य प्रयोजनं भाष्ये स्पष्टम् ।तस्यापत्य॑मित्यणमाशह्क्याह — कुरुनादिभ्यो ण्य इति । अपत्याधिकारस्थमिदं सूत्रम् । अनेन सूत्रेम अणपवादो ण्यप्रत्यय इत्यर्थः । तर्हि स श्रूयेतेत्यत आह — तस्येति । अध्वर्युरिति । अध्वर्युशाखाध्यायिनीत्यर्थः । चरणत्वाज्जातित्वम् ।पुरा युगेषु नारीणां मौञ्जीबन्धनमिष्यते । अध्यापनं च वेदानां सावित्रीवचनं तथा.॑ इति यमादिस्मृतिः ।अप्राणिजातेश्चेति ।वाचकाना॑मिति शेषः । रज्ज्वादिभिन्नानामप्राणिजातिवाचकानामपि ऊङ उपसङ्ख्यानमित्यर्थः । नन्वत्र उत इति संबध्यते वा, न वा । नाद्यः, अलाबूरिति भाष्योदाहरणविरोधात्, अलाबूशब्दस्य ऊदन्तत्वात् । न द्वितीयः, अदन्तादपि अप्राणिजातिवाचन ऊङापत्तेरित्यत आह — रज्ज्वादिपर्युदासादिति । 'उत' इति न संबध्यतो । अदन्तेषु नातिप्रसङ्गःनञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्रर्थगतिः॑ इति न्यायेन रज्ज्वादिसदृशानामुवर्णान्तानामेव ग्रहणादिति भावः । अलाब्वेति । अलाबूशब्दादूङि सवर्णदीर्घे अलाबूशब्दादूङन्तात्सुबुत्पत्तिः । टायां यणादेशे अलाब्वा इति रूपम् । एवं कर्कन्धूशब्दादूङन्ताट्टायां 'कर्कन्ध्वा' इति रूपम् ।कर्कन्धूर्बदरी॑त्यमरः,तुम्ब्यलाबूरुभे समे॑ इति च । ननु ऊदन्तत्वादनयोरूङ्विधिव्र्यर्थ इत्यत आह — अनयोरिति । कृकवाकुरिति । पक्षिजातिविशेषः । अत्र मनुष्यजातित्वाऽभावात्पूर्वेणापि न ङीष् ।

ūṅ utaḥ — "a-yopadha" and "manuṣya-jāteḥ" are carried forward (anuvṛtti); "utaḥ" qualifies that [manuṣya-jāti word], hence tadanta-vidhi. He states this with "u-kārāntāt [...]". "kurūḥ" — Kuru is the king of Kurukṣetra; the meaning is "his female descendant." Its jāti-hood [is established] by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha." After the word "kuru," on [adding] ūṅ, [there is] savarṇa-dīrgha (homogeneous lengthening) → kurū. The purpose of pronouncing ūṅ with a long ū is clear in the Bhāṣya. Anticipating [the objection of] aṇ by "tasyāpatyam," he says "kurunādibhyo ṇyaḥ": this sūtra stands under the apatya-adhikāra, and by it the ṇya affix is an exception (apavāda) to aṇ — this is the sense. "Then that [ṇya] would be heard [in the form]" — to this he says "tasya [...]" [its luk]. "adhvaryuḥ" — the meaning is "a woman who studies the Adhvaryu (Yajurveda) recension"; jāti-hood [is] because it is a caraṇa (Vedic school). The smṛti of Yama etc.: "In former ages the girdling with muñja-grass was approved for women, and the teaching of the Vedas and the reciting of the Sāvitrī likewise."

"aprāṇijāteś ca" — "of words denoting" is to be supplied; the meaning is that ūṅ is [also] to be added after words denoting a non-animate class as well, other than rajju etc. Objection: does "utaḥ" (u-final) connect here [in this vārttika] or not? Not the first [option], because it would conflict with the Bhāṣya's example "alābū," since the word "alābū" is ū-final [long]. Not the second [option] either, because ūṅ would then wrongly result even after an a-final word denoting a non-animate class. To this he responds with "rajjvādi- paryudāsāt": "utaḥ" does not connect [in the vārttika], and there is no overextension to a-final words, because — by the maxim "a term compounded with the negative particle (nañ) [refers] to something similar to yet other than [what is negated], in a coordinate locus; for thus is the sense understood" — only u-varṇa-final [words] similar to rajju etc. are grasped. This is the sense. "alābvā" — after the word "alābū," on ūṅ [and] savarṇa-dīrgha, a sup is added to the ūṅ-ending "alābū"; on ṭā [instrumental singular], with yaṇ-substitution, the form is "alābvā." Likewise, after the ūṅ-ending "karkandhū," on ṭā, the form is "karkandhvā." Amara: "karkandhū [means] the jujube (badarī)," and "tumbī and alābū are both the same [gourd]." Objection: since these two are [already] ū-final, the injunction of ūṅ for them is purposeless. To this he responds with "anayoḥ [...]" [the fruit being the accent-prohibition]. "kṛkavākuḥ" — a particular species of bird; here, because it is not a human class, there is no ṅīṣ by the previous [rule] either [and, being an animate class, no ūṅ by the vārttika].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 139 १ कट्टुरिति—नागमातुरियं संज्ञा । २ शार्ङ्गरवेति—शार्ङ्गरवादीति लुप्तपञ्चम्यन्तम्, अन्न इति च षष्ठी पञ्चमी वा ।

SK 522 · A 4.1.67V

बाह्वन्तात् संज्ञायाम् ॥ ५२२ ॥

bāhvantāt saṃjñāyām

bāhvantāt saṃjñāyām (A 4.1.67): After [a compound] ending in bāhu, when it is a proper name (saṃjñā), [ūṅ is added in the feminine].

Rule. After a compound ending in bāhu "arm", when it is a proper name, ūṅ is added.

Example.

bhadrabāhu + ūṅ → bhadrabāhūḥ (a name).

Applies when / blocked by. Not a name: vṛttabāhuḥ "she with round arms".

Siddhānta-kaumudī

स्त्रियामूङ् स्यात् । भद्रबाहूः । संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥

In the feminine, ūṅ is added. → bhadrabāhūḥ. Why "when a name"? [Where it is not a name:] vṛttabāhuḥ [she with round arms].

Bālamanoramā

बाह्वन्तात् संज्ञायाम् - बाह्वन्तात्संज्ञायाम् । 'ऊङुत' इत्यत ऊङित्यनुवर्तते, स्त्रियामित्यधिकृतं, प्रातिपदिकादिति च । तदाह — स्त्रियामूङ् स्यादिति । भद्रबाहूरिति । कस्याश्चित्संज्ञा । संज्ञायां किमिति । संज्ञायामित्येतत्किमर्थमिति प्रश्नः । वृत्तबहुरिति । वृत्तौ बाहू यस्या इति विग्रहः । स्त्रियामपि नोङ् ।

bāhvantāt saṃjñāyām — From ūṅutaḥ (A 4.1.66) "ūṅ" is carried forward (anuvṛtti), "in the feminine" is the governing adhikāra, and "from a prātipadika" [is also carried forward]. So he says "ūṅ is added in the feminine."

On bhadrabāhūḥ: it is the name of some [woman]. On "why when a name": the question is, for what purpose is "when a proper name" (saṃjñāyām) stated. On vṛttabāhuḥ: the analysis is "she whose two arms are round"; here, even in the feminine, ūṅ is not [added] [because it is not a proper name].

SK 523 · A 4.1.68V

पङ्गोश्च ॥ ५२३ ॥

paṅgośca

paṅgoś ca — And after paṅgu, [ūṅ is added in the feminine].

Rule. After paṅgu "lame", ūṅ is added.

Example.

paṅgu + ūṅ → paṅgūḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika adds śvaśura "father-in-law", with its u and its a dropped: śvaśrūḥ "mother-in-law". This ūṅ is an exception to the wife-ṅīṣ of SK 504; the case-endings follow as for any feminine stem.

Siddhānta-kaumudī

पङ्गूः ।

paṅgūḥ [she who is lame: paṅgu + ūṅ → paṅgū].

vārttika

श्वशुरस्योकाराकारलोपश्च

(vārttika) And [ūṅ is added] to śvaśura, with elision of its u and its a.

(वार्तिकम्) ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया स्वादयः । श्वश्रूः ॥

(vārttika.) From the word "and (ca)," ūṅ is carried down [into this vārttika]. [This ūṅ] is an exception (apavāda) to the ṅīṣ conditioned by association with a male (puṃyoga-lakṣaṇa). By the paribhāṣā concerning [a stem] "qualified by gender (liṅgaviśiṣṭa)," the sup and the other [nominal endings] (svādayaḥ) apply. Thus śvaśrūḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 139

—पङ्कोश्च । अजात्यर्थमिदम् । पङ्कशब्दो हि गुणवाची ॥—श्वशुरस्येति । पुंयोगलक्षणे कीषि प्राप्ते ऊङ् तत्संनियोगेन च विधीयमानो लोपः संनिहितलाद् अन्तस्यैवाकारस्य न लादेः । एतच्च वचनं 'श्वशुरः श्वश्वा' इति निर्देशसिद्धार्थकथनपरम् । अतोऽपि प्रथमाकारस्य लोपो न शङ्क्यः

Bālamanoramā

पङ्गोश्च - पङ्गोश्च ।ऊ॑ङिति सूत्रशेषः । भग्नपादत्वं पङ्गुत्वं न जातिः, आसीने शयाने च आकृत्या दुग्र्रहत्वात्, एकस्या व्यक्तौविकलपादोऽयं पङ्गु॑रिति पङ्गुत्वस्योपदेशेऽपि व्यक्त्यन्तरेषु आसनशयनाद्यस्थेषु तस्य दुग्र्रहत्वात्, गोत्रचरणानन्तर्भावाच्च । ततश्च 'ऊङुतः' इत्यप्राप्तौ वचनमिदम् ।आशुरस्येति । वृत्त्यादौ पठितमिदम् । चकारादूङनुकृष्यते । आशुरस्य स्त्री इत्यर्थे पुंयोगलक्षणे ङीषि प्राप्ते तदपवाद ऊङ्, तत्संनियोगेन रेफादकारस्य शकारादुकारस्य लोपश्चेत्यर्थः । नच वकारादकारस्य लोपः शङ्क्यः,अन्त्यबाधेऽन्त्यसदेशस्ये॑ति वचनात् ।यस्येति चे॑ति तु नात्र भवति, ईकारे तद्धिते च तद्विधानात् । ननु आशूरित्यत्र कथं स्वादयः,ङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यधिकृत्य तद्विधेः, अस्य च ङ्याबन्तत्वाऽभावात्, ऊङन्तस्य च प्रत्ययान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वाऽभावादित्यत आह — लिङ्गविशिष्येति ।प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्यस्यापि ग्रहण॑मिति परिभाषयेत्यर्थः । वस्तुतस्तु आशुरस्येति वचनममूलकमेव, भाष्येऽदृष्टत्वात्,ङ्याप्प्रातिपदिका॑दिति सूत्रस्थभाष्यविरोधाच्च । तत्र हिङ्याप्प्रातिपदिका॑दित्यत्र ऊहोऽपि ग्रहणं कर्तव्यमित्याक्षिप्य उवर्णान्तादूङ् विधीयते । तत्र सवर्णदीर्घे एकादेशे कृते पूर्वान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वलाभादेव सिद्धमित्युक्तम् । यदि ह्रुक्तरीत्या आश्रूशब्दो व्युत्पाद्यते तर्हि रेफादकारस्य लुप्तत्वेन एकादेशाऽप्रसक्तेस्तदसङ्गतिः स्पष्टैव । तथाच आश्रूरित्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकमिति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् ।

paṅgoś ca — "ūṅ" is the remainder of the sūtra [to be supplied]. Being broken-footed, i.e. lameness (paṅgutva), is not a genus (jāti): for it is hard to grasp by outward form when [the person] is seated or lying down — although in a single individual lameness may be taught by "this one, with a defective foot, is lame," in other individuals who are seated, lying down, and so forth it is hard to grasp — and because it is not subsumed under gotra or caraṇa. Consequently, since "ūṅutaḥ" would not apply [here], this statement [paṅgoś ca] is made.

[after] śvaśura — This [vārttika] is enumerated in the Vṛtti and elsewhere. From the word "and (ca)," ūṅ is drawn in. The meaning: in the sense "the wife of a father-in-law (śvaśura)," where ṅīṣ, conditioned by association with a male (puṃyoga-lakṣaṇa), would apply, ūṅ [is prescribed] as its exception (apavāda); and, in conjunction with it, there is elision of the a after the r (repha) and of the u after the ś (śakāra) [so that śvaśura → śvaśr + ūṅ → śvaśrū]. Nor should one suspect elision of the a after the v (vakāra): because of the maxim "when [operation on] the final is barred, [it falls] on what is nearest the final (antyabādhe'ntyasadeśasya)." But "yasyeti ca" does not apply here, since it is prescribed [only] before an ī-affix or a taddhita [and ūṅ is neither].

Objection: In śvaśrūḥ, how do the nominal endings (svādayaḥ) apply? For their prescription is governed by "ṅyāpprātipadikāt," yet this [word] does not end in ṅī or āp, and, since ūṅ is an affix, [the ūṅ-final form] is not a prātipadika either, being affix-ending. To this he answers: by the [paribhāṣā concerning what is] qualified by gender — meaning, by the paribhāṣā "in the mention of prātipadika, that which is qualified by gender (liṅgaviśiṣṭa) is also included."

In truth, however, the statement "[ūṅ] after śvaśura" is entirely baseless (amūlaka), since it is not found in the Bhāṣya, and since it conflicts with the Bhāṣya on the sūtra "ṅyāpprātipadikāt." For there, on "ṅyāpprātipadikāt," having raised the objection that "the ūha [i.e. the ūṅ-derivate] too should be included [under prātipadika]," ūṅ is prescribed after a u-vowel-ending [word]; and there, once the savarṇa-dīrgha single substitute (ekādeśa) has been made, prātipadika-hood is obtained precisely through [that ekādeśa's] counting as the end of the prior element (pūrvānta), and so [the nominal endings] are established. If, however, the word śvaśrū were derived in the manner stated [by the vārttika, with elision of the a after r], then — the a after r being elided — there would be no occasion for the ekādeśa, and the incongruity (asaṅgati [with the Bhāṣya's account]) is plainly evident. Accordingly, it is made clear in the Śabdenduśekhara that śvaśrū is an underived (avyutpanna) nominal stem.

translator notes

textual Throughout the Bālamanoramā the digital source corrupts śvaśura/śvaśrū: it reads आशुरस्य (āśurasya) for श्वशुरस्य, आशूः/आश्रू (āśūḥ/āśrū) for श्वश्रू, and आश्रूरव्युत्पन्नं for श्वश्रूरव्युत्पन्नं. The vārttika (sk.523.k2) reads श्वशुरस्य and the Kaumudī (sk.523.k3) reads श्वश्रूः; the translation follows that evident reading (śvaśura → śvaśrū, 'mother-in-law') and does not emend the source.

SK 524 · A 4.1.69V

ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥ ५२४ ॥

ūrūttarapadādaupamye

ūrūttarapadādaupamye — 4.1.69: after a prātipadika whose final member is ūru (thigh) and whose prior member denotes a standard of comparison (upamāna), ūṅ occurs, when comparison (aupamya) is meant.

Rule. After a prātipadika whose last member is ūru "thigh" and whose first member is a standard of comparison, ūṅ is added when a likeness is meant.

Example.

karabhoru "whose thighs are like an elephant's trunk" + ūṅ → karabhorūḥ.

Siddhānta-kaumudī

उपमानवाचिपूर्वपदमूरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूङ् स्यात् । करभोरूः ॥

From a prātipadika whose prior member (pūrvapada) denotes a standard of comparison (upamāna) and whose final member (uttarapada) is ūru [thigh], ūṅ occurs. karabhorūḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 139

—ऊरुत्तरपदा—उपमीयतेऽनयेत्युपमा तस्या भाव औपम्यम् । उत्तरपदेन पूर्वपदमिहाक्षिप्यते तदेतत्फलितमाह—उपमानवाचिपूर्वपदमिति ॥—करभोरुरिति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो वहिः', तद्वद्रूह यस्याः सा 'धात्री कराभ्यां करभोपमोरुः' इत्यत्र तद्दू न । करभशब्दस्योपमानवाचित्वेऽपि पूर्वपदलाभावात् ॥ औपम्ये किम् । वृत्तोरुः । ऊर्वन्तादिति वक्तव्ये उत्तरपदग्रहणं हस्तिस्वाम्यूरुरित्यत्र माभूदित्येवमर्थम् । अत्र हि हस्तिन इव स्वाम्यूरु अस्या इति विग्रहः । तथा चोर्वन्तत्वेऽपि ऊरुत्तरपदलमिह नास्ति । स्वाम्यूरुशब्दस्यैवोत्तरपदलात्

Bālamanoramā

ऊरूत्तरपदादौपम्ये - ऊरुत्तर । ऊरुः-उत्तरपदं यस्येति बहुव्रीहिः । प्रातिपदिकादित्यनुवर्तते । उत्तरपदेत्यनेन पूर्वपदमाक्षिप्तम्, औपम्ये इति तत्रान्वेति । उपमीयते अनयेत्युपमा=उपमानम्, उपमैव औपम्यं, स्वार्थे ष्यञ् । तदाह — उपमानवाचीति । करभोरूरिति । करभाविव ऊरू यस्या इति विग्रहः ।मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः॑ इत्यमरः । करभोरुत्वस्याऽजातित्वादप्राप्तौ वचनम्, ऊर्वाकृतेः करभसदृशपुरुषोरुसाधारणत्वेन करभसादृश्यघटितकरभोरुत्वस्य आकृतिग्राह्रत्वाऽभावात्, असर्वलिङ्गत्वाद्यभावाच्च । उपमानवचीति किम् । वृत्तोरुः । करभोपमोरुरित्यादौ नोङ्, करभशब्दस्य करभसदृशेऽवृत्त्या उपमानवाचित्वाऽभावात् ।

ūrūttara[pada] — a bahuvrīhi: "that whose final member (uttarapada) is ūru." "prātipadikāt" carries forward (anuvṛtti). By the word "uttarapada" the prior member (pūrvapada) is implied (ākṣipta); the word "aupamye (when comparison is meant)" connects there [qualifying the pūrvapada]. "That by which [a thing] is compared (upamīyate anayā)" is upamā = upamāna; "aupamya" is upamā itself [as an abstract], with ṣyañ [added] in its own sense (svārthe). Accordingly he says "denoting a standard of comparison (upamāna-vāci)."

On karabhorūḥ: the analysis is "she whose two thighs (ūrū) are like a karabha." Amara: "from the wrist (maṇibandha) up to the little finger (kaniṣṭha), the outer part of the hand is the karabha." Since being karabhoru is not a class-property (jāti), [ūṅ] would not be obtained [by the general rules]; hence this express statement (vacana). For the property "being karabhoru," which involves resemblance to a karabha, is not graspable by mere configuration (ākṛti) — the shape of the thigh being common to any man's thigh that resembles a karabha — and it also lacks the [conditions such as] non-applicability to all genders (asarva-liṅgatva), etc.

Why "denoting an upamāna"? [To exclude, e.g.,] vṛttoruḥ [where vṛtta "round" is not a standard of comparison]. In [forms] like "karabhopamoruḥ (she whose thighs have the likeness of a karabha)," ūṅ does not [apply], because there the word karabha does not [itself] denote an upamāna — since it does not function as an epithet of something resembling a karabha [the comparison being carried by the separate word "upama"].

SK 525 · A 4.1.70V

संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥ ५२५ ॥

saṃhitaśaphalakṣaṇavāmādeśca

saṃhitaśaphalakṣaṇavāmādeśca — 4.1.70 — And after [a compound] beginning with saṃhita, śapha, lakṣaṇa, or vāma [and ending in ūru], [the feminine suffix ūṅ is added].

Rule. After an ūru-compound beginning with saṃhita, śapha, lakṣaṇa or vāma, ūṅ is added — no likeness needed.

Example.

saṃhitorūḥ "whose thighs are joined"; śaphorūḥ (the same woman: her pressed-together thighs are called hooves by a figure of speech); lakṣaṇorūḥ (lakṣaṇa with the affix ac of the arśa-ādi class); vāmorūḥ "fair-thighed".

Applies when / blocked by. A vārttika adds sahita and saha: sahitorūḥ, sahorūḥ (either "whose thighs endure", or with saha meaning "present", used to praise the thighs).

Siddhānta-kaumudī

अनौपम्यार्थं सूत्रम् । संहितोरूः । सैव शफोरूः । शफौ खुरौ ताविव संश्लिष्टत्वादुपचारात् । लक्षणशब्दादर्शआद्यच् । लक्षणोरूः । वामोरूः ।

The sūtra is for [cases] involving no simile (anaupamya-artham). [Thus:] saṃhitorūḥ (a woman whose thighs are joined together). The same [woman] is śaphorūḥ — the two śaphas being hooves (khura), [her thighs are called śapha] because, being pressed together (saṃśliṣṭa), they are like those [hooves], by figurative usage (upacāra). From the word lakṣaṇa the suffix ac [is added] by "arśaādi..." [A 5.2.127], giving lakṣaṇorūḥ. [And] vāmorūḥ.

vārttika

सहितसहाभ्यां चेति वक्तव्यम्

(vārttika:) sahitasahābhyāṃ ceti vaktavyam — It should also be stated: "and after sahita and saha [ending in ūru, ūṅ is likewise added]."

(वार्तिकम्) ॥ हितेन सह सहितौ ऊरू यस्याः सा सहितोरूः । सहेते इति सहौ ऊरू यस्याः सा सहोरूः । यद्वा विद्यमानवचनस्य सहशब्दस्य ऊर्वतिशयप्रतिपादनाय प्रयोगः ॥

(This is a vārttika.) — "She whose two thighs are joined with what is beneficial (hitena saha sahitau ūrū) is sahitorūḥ." "They endure (sahete)" — thus, she whose two thighs are 'saha' (enduring) is sahorūḥ. Or else, the word saha, which denotes existence/presence (vidyamāna-vacana), is employed to convey the excellence of the thighs (ūru-atiśaya).

Tattvabodhinī

NSP p. 139

—संहित—। संहितादिपूर्वपदमूरुत्तरपदं यत् प्रातिपदिकं तस्माद्दू स्यात् ॥—शफाविति । यद्यप्यमरेण 'शफं क्लीवे खुरः पुमान्' इति नपुंसकतोक्ता, तथापि शफशब्दस्य पुंस्त्वमपि प्रामाणिकमेव । 'शफाविव जर्भुराणा' इति श्रुतेः । 'शफः खुरे गवादीनां मूले विटपिनामपि' इति हेमचन्द्रकोशाच्च ॥—वामोरुरिति । वामौ सुन्दरौ ऊरु यस्या इति विग्रहः । कथं तर्हि पीवरोरु पिवतीव वर्हिणः' इति कुमारः । ऊङ्भावे हि पीवरोरो इति स्यात् । ऊङ्श्चेह विधायकं नास्ति । अत्राहुः । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यतया संबुद्धिगुणाभाव इति स्थितस्य गतिरुत्रेयेति ॥—हितेन सहेति । 'समो वा हितततयोः' इति व्युत्पादितः सहितशब्दस्तु नेह गृह्यते, एकदेशविकृततया संहितग्रहणादेव तत्सिद्धेरिति भावः ॥—कमण्डलुरिति । चतुष्पाजातिवाचकोऽयम् । अत एव 'चतुष्पाज्यो ढञ्' इत्यत्र कामण्डलेय इत्युदाहरिष्यते । पात्रपर्यायस्तु न प्रत्युदाहरणं, तस्य स्त्रीलिङ्गाभावात्

Bālamanoramā

संहितशफलक्षणवामादेश्च - संहितशफ । संहित शफ लक्षण वाम एतत्पूर्वपदादप्यूरूत्तरपदादूङ् ऊरू यस्या इति विग्रहः । सैव शफोरूरिति । संहितोरूरेव शफोरूरित्यनेनोच्यत इत्यर्थः । शफशब्दं विवृणोतिशपौ खुराविति । यद्यपिशफं क्लीबे खुरः पुमा॑नित्यमरस्तथापिशफः खुरे गवादीना॑मिति [हेम] चन्द्रकोशात्पुंस्त्वमिति भावः । ननु शफत्वमूर्वोः प्रत्यक्षविरुद्धमित्यत आह — ताविवेति । यतः शफाविव, अत ऊरू शफशब्देनोच्येते इत्यर्थः । कुतस्तत्सादृश्यमित्यत आह — संश्लिष्टत्वादिति । तर्ह्रुपमानवाचिपूर्वपदत्वादेव सिद्धमित्यत आह — उपचारादिति । शफवद्वास्तवं संश्लिष्टत्वमवलम्ब्या शफत्वस्य आरोपादित्यर्थः । एवं च शफशब्दात्तत्सादृश्याऽप्रतीतेर्नोक्तदोष इति भावः । लक्षणोरूरिति । लक्षणौ ऊरू यस्या इति विग्रहः । ननु मार्दवादिगुणपर्यायस्य लक्षणशब्दस्य कथमूरुशब्दसामानाधिकरण्यमित्यत आह — लक्षणशब्दादिति । लक्षणमनयोरस्तीति विग्रहे लक्षणशब्दादर्शाअदिभ्योऽजित्यच्प्रत्यय इत्यर्थः । तथाच लक्षणयुर्तौ इत्यर्थलाभादिह नोक्तदोष इति भावः । वामोरूरिति । वामौ=सुन्दरौ ऊरू यस्या इति विग्रहः ।वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वौ॑ इत्यमरः ।सहितेति । 'सहित' 'सह' आब्यां परो य ऊरुशब्दस्तस्मादपि ऊङ् स्यादिति वक्तव्यमित्यर्थः । ननु संहितग्रहणेनैव एकदेशविकृतन्यायेन सिद्धे पुनः सहितग्रहणं व्यर्थमित्यत आह — हितेनेति । हितेन सहेति विग्रहेतेन सहे॑ति बहुव्रीहौवोपसर्जनस्ये॑ति सभावे सहितशब्द इत्यर्थः । ननु सहशब्दस्य विद्यमानवचनत्वे सहोरूरित्यत्र सहशब्दप्रयोगो व्यर्थ इत्यत आह — सहेते इति ।रतिकालिकमर्दन॑मिति शेषः । विद्यमानवचनत्वेऽपि सहशब्दस्य न वैयथ्र्यामित्याह-यद्वेति । अतिशयेन विद्यमानत्वं विवक्षितमिति न वैयथ्र्यमिति भावः ।

saṃhitaśaphalakṣaṇavāmādeśca — [The rule applies] after [a compound] having saṃhita, śapha, lakṣaṇa, or vāma as its prior member (pūrvapada) and ūru as its latter member (uttarapada) as well: ūṅ [is added]. The analysis is "ūrū yasyāḥ" (whose two thighs [are such]). "saiva śaphorūḥ" — meaning: the very saṃhitorū is what is denoted by the term śaphorū. He explains the word śapha with "the two śaphas are hooves (khura)." Although Amara [says] "śapham is neuter, khuraḥ is masculine" (śaphaṃ klībe khuraḥ pumān), nevertheless, by the Hemacandra lexicon "śaphaḥ [is] masculine in [the sense of] the hoof of cattle etc." (śaphaḥ khure gavādīnām), [śapha here is] masculine. That is the sense. Objection: the śapha-hood of the thighs is contradicted by direct perception (pratyakṣa-viruddha). To this he says "tāv iva" (like those two): because the two thighs are like the two śaphas, therefore the two thighs are denoted by the word śapha. To [the question] whence that similarity, he says "saṃśliṣṭatvāt" (because of their being pressed together). [Objection:] then it would be established simply by [śapha's] being a simile-denoting prior member (upamāna-vāci-pūrvapada). To this he says "upacārāt" (by figurative transfer): relying on the real pressed-togetherness [of the thighs], which is like that of śaphas, śapha-hood is figuratively imposed (āropa) upon them. And so, since the word śapha does not [directly] convey that similarity, the stated fault does not arise. That is the sense. "lakṣaṇorūḥ" — the analysis: "whose two thighs are lakṣaṇa (marked/characterized)." Objection: the word lakṣaṇa is a synonym for qualities such as softness (mārdava); how can it stand in co-reference (sāmānādhikaraṇya) with the word ūru? To this he says "lakṣaṇaśabdāt...": in the analysis "lakṣaṇam anayoḥ asti" (these two have a mark), the suffix ac is added to the word lakṣaṇa by "arśaādibhyo 'c" [A 5.2.127]. And so, since the sense "possessing marks" (lakṣaṇavatyau) is obtained, the stated fault does not arise here. That is the sense. "vāmorūḥ" — the analysis: "whose two thighs are vāma, i.e., beautiful (sundara)." "vāmau [means both] valgu (lovely) and pratīpa (contrary), two [senses]" — thus Amara. "sahita" — meaning: it should be stated (vaktavyam) that the word ūru coming after "sahita" and "saha" — from that too ūṅ applies. Objection: since [the form with sahita] is established by the very mention of saṃhita, via the maxim "a thing modified in one part is treated as unchanged" (ekadeśavikṛtam ananyavat), the further mention of "sahita" is pointless. To this he says "hitena...": in the analysis "hitena saha" (together with what is beneficial), in the bahuvrīhi by "tena saheti" [A 2.2.28], with the sa-substitution [of saha] by "vopasarjanasya" [A 6.3.82], the word sahita [results]. Objection: if the word saha denotes existence/presence (vidyamāna), then in sahorūḥ the use of the word saha is pointless. To this he says "sahete" (they endure) — "[which endure] the pressing at the time of love-making (rati-kālika-mardana)" is to be supplied (śeṣa). [And] to show that, even if the word saha denotes presence, there is no redundancy, he says "yadvā" (or else): existence in an excellent degree (atiśayena vidyamānatva) is intended [by saha], so there is no redundancy. That is the sense.

translator notes

textual Where the Bālamanoramā glosses śapha it prints "śapau khurau" (शपौ) with a single-dot pa; both the Kaumudī (k1) and the argument require śapha, and the form is rendered accordingly.

SK 526 · A 4.1.72V

संज्ञायाम् ॥ ५२६ ॥

saṃjñāyām

saṃjñāyām (A 4.1.72): When [the word is] a proper name (saṃjñā), [ūṅ is added after kadru and kamaṇḍalu in the feminine].

Rule. After kadru and kamaṇḍalu, when the word is a proper name, ūṅ is added.

Example.

kadrūḥ (the name); kamaṇḍalūḥ.

Applies when / blocked by. As ordinary words: kadruḥ, kamaṇḍaluḥ "water-pot". The rule is stated for names outside the Veda.

Siddhānta-kaumudī

कद्रुकमण्डल्वोः संज्ञायां स्त्रियामूङ् स्यात् । कद्रूः । कमण्डलूः । संज्ञायां किम् ? कद्रुः । कमण्डलुः । अच्छन्दोऽर्थं वचनम् ॥

After kadru and kamaṇḍalu, in the feminine, when [the word is] a proper name (saṃjñā), ūṅ is added. → kadrūḥ; kamaṇḍalūḥ. Why "when a name"? [Without that restriction:] kadruḥ; kamaṇḍaluḥ [ordinary words, without ūṅ]. The statement is for the sake of [names in] non-Vedic usage (a-chandas).

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 139

—अच्छन्दोऽर्थमिति । वेदे तु 'कट्टुकमण्डल्वोद्छन्दसि' इत्यनेन संज्ञायामसंज्ञायां चोङ् सिध्यतीति भावः ॥—अओ योऽकार इति । अञा अकारविशेषणं किम् । शूरसेनी । 'जनपदशब्दात्—' इत्यञ् 'अतश्च' इति लुकि जातिलक्षणोऽत्र न कीष्

Bālamanoramā

संज्ञायाम् - संज्ञायाम् । कद्रुकमण्जल्वोरिति ऊङिति चानुवर्तते, स्त्रियामित्यधिकृतम् । तदाह — कद्रकमणाडल्वोरित्यादि । अच्छन्दोऽर्थमिति । पूर्वसूत्रे छन्दसीत्युक्तत्वाल्लोके संज्ञायामप्राप्तावयमारम्भः । कद्रूरिति । नागानां मातुः संज्ञा । एतच्च महाभारतादौ स्पष्टम् । कमण्डलूरिति । कस्यचिन्मृगस्य संज्ञा । अत एवचतुष्पाद्भ्यो ढ॑ञित्यत्र कामम्जलेय इत्युदाहरिष्यते । पात्रपर्यायस्तु नोदाहरणं, तस्य स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावात् ।

saṃjñāyām — "kadru-kamaṇḍalu" [from the previous sūtra] and "ūṅ" are carried forward (anuvṛtti), and "in the feminine" is the governing adhikāra. This [Bhaṭṭoji] states with the words "after kadru and kamaṇḍalu…"

On "for non-Vedic purpose": since in the previous sūtra "in the Veda" (chandasi) was stated, ūṅ would not be obtained for a proper name in ordinary usage (loka); hence this [sūtra] is undertaken.

On kadrūḥ: it is the name of the mother of the serpents (nāgas). This is clear in the Mahābhārata and elsewhere. On kamaṇḍalūḥ: it is the name of a certain animal (mṛga). For this very reason, at catuṣpādbhyo ḍhañ (A 4.1.135) kāmaṇḍaleya will be cited as the example. But kamaṇḍalu in the sense of a synonym for a vessel (pātra) is not the example [here], because that [sense] is not feminine in gender.

SK 527 · A 4.1.73V

शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् ॥ ५२७ ॥

śārṅgaravādyaño ṅīn

śārṅgaravādy-año ṅīn — After [a word of] the śārṅgarava class, and after [a word ending in] the affix añ [when denoting a jāti], ṅīn [is the feminine affix].

Rule. After a word of the śārṅgarava list, and after a word ending in the a of the affix añ when it denotes a class, ṅīn is added. ṅīn is heard as ī; ṅ and n are markers.

Example.

śārṅgarava + ṅīn → śārṅgaravī.

vaida (from vida with añ) → vaidī (the transmitted kaumudī text spells it baidī).

Applies when / blocked by. "Class" is carried in from SK 518, so in the sense "wife of" only ṅīṣ applies. A list-rule, nṛnarayor vṛddhiś ca, gives nṛ and nara the strengthened vowel as well: nārī "woman".

Siddhānta-kaumudī

शार्ङ्गरवादेरञो योऽकारस्तदन्ताच्च जातिवाचिनो ङीन् स्यात् । शार्ङ्गरवी । बैदी । जातेरित्यनुवृत्तेः पुंयोगे ङीषेव । (गणसूत्रम् -) नृनरयोर्वृद्धिश्चेति गणसूत्रम् । नारी ॥

After [a word of] the śārṅgarava [class], and after [a word] ending in the a-kāra that belongs to the affix añ, when denoting a jāti, ṅīn is [added]. [Examples:] śārṅgaravī; baidī. Because "jāteḥ" is carried forward (anuvṛtti), in the case of conjunction with a male (puṃyoga) only ṅīṣ [applies, not ṅīn]. (Gaṇa-sūtra:) "nṛnarayor vṛddhiś ca" is a gaṇa-sūtra. [Example:] nārī.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 139–140

—शार्ङ्गरवीति । शङ्करशब्दादपत्येण् आदिवृद्धिः 'ओर्गुणः' 'टिङ्काणञ्—' इति कीपं वाधिला परत्वात् 'जातेः—' इति कीषि प्राप्ते कीन् विधीयते । तेन नित्त्वादाद्युदात्तः । कीषि तु प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तः स्यात् ॥— वैदीति । विदस्यापत्यं स्त्री 'अनृध्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ्' । पूर्ववज्जातिलक्षणे कीषि प्राप्ते कीन् विधीयते ॥ शार्ङ्गरव कापटव ब्रह्मण गौरगुलव गौतम इत्यादि । शङ्कर कपटु ब्रह्मन् गुरगुलशब्देभ्यः 'प्राग्दीव्यतोऽण्' । गौतमशब्दः ऋष्यणन्तः । अयं गौरादिष्वपि पठित इति पक्षे अत्र कीषपि भवति ॥—कीषेवेति । जातेरित्यननुवृत्तौ तु शार्ङ्गरवस्य स्त्री विदस्य स्त्रीति पुंयोगविवक्षायामपि परत्वान्कीनेव स्यादिति भावः ॥—नृनरयोरिति । नृशब्दात् 'ऋषेभ्यः—' इति कीषि नरशब्दाजातिलक्षणे कीषि प्राप्ते वचनं वृद्धिविधानार्थम् ॥ ननु नरशब्दे 'अलोऽन्त्यस्य' इति वृद्धिः स्यात् । अत्राहुः । वार्णादाङ्गं बलीयः' इत्यकारस्य 'यस्येति च' इति लोपेनापहारात् अनन्त्यस्याप्यकारस्य वृद्धिर्भवतीति ॥ यद्वा नरस्य अः नरः । कतन्तवत् पररूपम् । ना च नरश्च तयोर्नृनरयोः । परस्य च प्रथम एवाकारो गृह्यते न तु द्वितीयः प्रश्नेषसामर्थ्यादिति ॥ इह नरस्येत्यर्थवतो ग्रहणाद्वानरशब्दे नातिप्रसङ्ग इति वोध्यम् । यद्यप्यन्यतरोपादानेनापि नारीति रूपं सिध्यति तथाप्यन्यतरस्यानिष्ठरूपनिवृत्त्यर्थं द्वयोरुपादानम् । कथं तर्हि 'किंनरीणां नरीणाम्' इत्यादिप्रयोगः । अत्राहुः । नरस्य स्त्री नरी । पुंयोगलक्षणो कीष् ॥ एवं च किंनरीत्यपि सिद्धम् । किंचिन्नरीति विग्रहादिति ॥ केचित्त्वनिर्दिष्टस्थानिकलादिक्परिभाषोप- स्थितौ नृशब्दस्यैव वृद्धेर्नारीति भवति । नरशब्दस्य ग्रहणं तु ङीनर्थमेव । तत्रानिको वृद्ध्यभावान्नरीत्येव भवितव्यमित्याहुः । तदपरे न क्षमन्ते । यदि ङीनर्थमेव नरशब्दग्रहणं स्यात्तर्हि शार्ङ्गरवादिगणे पृथगेव पठेत् । वृद्धिविधायके तद्गणसूत्रे तत्पाठस्य वैयर्थ्यापत्तेरिति ॥ पुत्रशब्दोऽत्र गणे पठ्यते । ततः स्त्रियां ङीन् । पुत्री । न च पुत्रशब्दः कन्यायां नास्तीति शङ्क्यम् । ‘आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी । आहर्दुहितरं सर्वे’ इत्यमरोक्तेः । तेन ‘पुत्रीव हर्षं हृदये तनोति’ । ‘कुर्वे तदुर्वीपतिपुत्रि सर्वम्’ इत्यादिप्रयोगा निर्वाधा एव ॥ यत्त्वत्र हरदत्तेनोक्तम्—केवलः पुत्रशब्दः स्त्रियां नास्तीति । तदुपेक्ष्यम् । उदाहृतकोशविरोधात् । ‘सूतिकापुत्रिका—’ इत्यत्र स्वग्रन्थविरोधाच्च । एवं च ‘सूतोग्राजभोजकुलमेरुभ्यो दुहितुः पुत्रङ्मा’ इति ‘कारे सत्यागदस्य’ इति ‘सूत्रस्थवार्तिकं व्यर्थमिति मनोरमायां स्थितम्

Bālamanoramā

शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् - शाङ्र्गरवाद्यञो ङीन् । शाङ्र्गरवादीति लुप्तपञ्चमीकम् । 'अञ' इति षष्ठी । 'अत' इत्यनुवृत्त पञ्चम्यन्ते अन्वेति । जातेरित्यनुवृत्तमता विशेष्यते । तदन्तविधिः । तदाह — शाङ्र्गरवादेरित्यादिना । शङ्र्गरवीति । शृङ्गरोरपत्यं स्त्रीत्यर्ते अण्, आदिवृद्धिः, रपरत्वम्, ओर्गुणःगोत्र च चरणैः सहे॑ति जातित्वान्ङीषि प्राप्ते ङीन् । स्वरे विशेषः । वैदीति । विदस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः ।अनृष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ् । गोत्रत्वेन जातित्वान्ङीषि प्राप्ते ङीन् । अञा अकारस्य विशेषणान्नेह-शूरसेनी ।जनपदशब्दा॑दित्यपत्येऽञ् ।अतश्चे॑ति तस्य लुक् । अत्र जातिलक्षणङीषेव न तु ङीन्, अञो लुप्तत्वेन नकारादकारस्य अञोऽवयवत्वाऽभावात् । नृनरयोर्वृद्धिश्चेति । चकारात् ङीन् । नारीति । नृनरशब्दयोरुभयोरुदाहरणम् । तत्र नृशब्दात् 'ऋन्नेभ्यः' इति ङीपि प्राप्ते ङीन्, ऋकारस्य वृद्धिः, रपरत्वम् । जातिलक्षणङीषस्तु नृशब्दान्न प्रसक्तिः, तत्र 'अत' इत्यनुवृत्तेः । नरशब्दात्तु ङीनि नकारादकारस्य वृद्धिः । ननु परमपियस्येति चे॑ति लोपं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वादलोऽन्त्यपरिभाषया रेफादकारस्य वृद्धिः स्यात् । न च कृतायामपि वृद्धौयस्येति चे॑त्यकारलोपः स्यादिति वाच्यं, वृद्धिविधिसामर्थ्यादेव तस्य लोपाऽभावासिद्धेरिति चेदुच्यते-नृनरयोरित्यत्र 'नर्' इति रेफान्तस्य लुप्ताकारस्यानुकरणम् । नरः-अः-नरः, ना च नरश्च नृनरौ, तयोरिति विग्रहः । नचैवमपि वानरीशब्देऽतिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, अर्थवत एव ग्रहणात् । न च नृशब्दान्ङीनि वृद्धौ नारीति सिद्धेर्नरग्रहणं व्यर्थमिति वाच्यं, नरत्वजातिवाचिनो नरशब्दात्स्त्रियां जातिलक्षणङीषि नरीति व्यावृत्त्यर्थत्वात् । वस्तुतस्तुनृनरयोर्वृद्धिश्चे॑ति गणसूत्रं नारब्धव्यमेव ।तदस्य धम्र्य॑मित्यनुवृत्तौऋतोऽञि॑ति सूत्रेणनरस्य चे ति वक्तव्य॑मिति वार्तिकेन च नुर्धम्या नरस्य धम्र्येत्यर्ते नृशब्दान्नरशब्दाच्च अञि ततःटिड्ढाण॑ञिति ङीपि नारीति सिद्धेः ।ञ्नित्यादिर्नित्य॑मिति प्रकृतेराद्युदात्तत्वे ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वम् । ङीन्यपि नित्स्वरेण प्रकृतेरुदात्तत्वमिति स्वरे विशेषाऽभावात् । नचैवं सति मनुष्यधम्र्यत्वेनैव बोधः स्यान्न तु नरत्वेनेति वाच्यं, योग्यतया हि तद्धम्र्या नरत्वाजातिविशिष्टैव बुध्यते । अत एव वास्तुनि भवो वास्तव्य इति रूपस्यदिगादिभ्यो य॑दिति भवार्थकतया सिद्धत्वात्वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच्चे॑ति वचनं न कर्तव्यमिति भाष्यं सङ्गच्छते । रूढानां यथाकथंचिदन्वाख्यानमिति कैयट इति शब्देन्दुशेखरे स्थितम् ।

śārṅgaravādy-año ṅīn — "śārṅgaravādi" has an elided ablative (lupta- pañcamī); "añ" is genitive; and the carried-forward "at" (a-final) construes with the ablative-ending [word]. The carried-forward "jāteḥ" is qualified by "at"; hence tadanta-vidhi [a word ending in the a of añ]. He states this with "śārṅgaravādeḥ [...]". "śārṅgaravī" — in the sense "the female descendant of Śṛṅgaru (śṛṅgaroḥ apatyam)," [there is] aṇ, initial vṛddhi (ādi-vṛddhi), raparatva, and guṇa of the [final] u (or-guṇa); since jāti-hood [obtains] by "gotraṃ ca caraṇaiḥ saha," when ṅīṣ would [otherwise] be obtained, [instead] ṅīn [applies]. The difference is in accent (svara). "vaidī" — the meaning is "the female descendant of Vida"; the añ after vida etc. by "anṛṣy-ānantarye vidādibhyo 'ñ"; since jāti-hood [obtains] through being a gotra, when ṅīṣ would be obtained, [instead] ṅīn. Because the a-kāra is qualified by "añ," not here: "śūrasenī" — the añ [comes] in the apatya sense by "janapada-śabdāt [...]," and its luk by "ataś ca"; here only the jāti-conditioned ṅīṣ [applies], not ṅīn, because — the añ being elided (lupta) — the a-kāra after the na[-kāra] is not a constituent of añ.

"nṛnarayor vṛddhiś ca" — from the ca [particle], [there is] ṅīn [as well]. "nārī" — an example for both words, nṛ and nara. There, after the word "nṛ," when ṅīp would be obtained by "ṛn-nebhyaḥ [...]," [instead] ṅīn [applies], with vṛddhi of the ṛ-kāra and raparatva; but the jāti-conditioned ṅīṣ has no applicability after the word "nṛ," because there "at" (a-final) is carried forward [and nṛ is not a-final]. After the word "nara," however, on [applying] ṅīn, [there is] vṛddhi of the a-kāra after the na-kāra. Objection: even so, setting aside the lopa by "yasyeti ca" (because [vṛddhi] is antaraṅga), by the paribhāṣā "alo 'ntyasya" [the operation affects the final sound], vṛddhi of the a-kāra after the repha would [wrongly] occur; nor should it be said that "even after vṛddhi has been effected, the a-lopa by 'yasyeti ca' would [still] occur," because by the very force (sāmarthya) of the vṛddhi-injunction the absence of that lopa is established. — If this be argued, [we] reply: in "nṛnarayoḥ," "nar" is an imitation (anukaraṇa) of a repha-final [form] whose a-kāra has been elided; "naraḥ – aḥ – naraḥ" [yields "nar"]; "nā ca naraś ca [=] nṛnarau; tayoḥ" — such is the analysis. Nor should it be said that even so there is overextension to the word "vānarī," because only a meaningful (arthavat) [form] is grasped. Nor should it be said that, since "nārī" is established from the word "nṛ" by ṅīn and vṛddhi, the mention of "nara" is purposeless — because it serves to exclude "narī," which would arise, from the word "nara" denoting the class nara-ness, by the jāti-conditioned ṅīṣ in the feminine.

But in reality the gaṇa-sūtra "nṛnarayor vṛddhiś ca" need not be undertaken at all: because, with "tad asya dharmyam" carried forward, by the sūtra "ṛto 'ñ" and by the vārttika "narasya ca iti vaktavyam," in the sense "the dharma of a nṛ, the dharma of a nara (nur dharmyā, narasya dharmyā)," [there is] añ after the words "nṛ" and "nara"; then, by "ṭiḍ-ḍhāṇañ [...]," on ṅīp, "nārī" is established. By "ñnity-ādir nityam" the base is initial-acute (ādi-udātta), and the ṅīp, being pit, is grave (anudātta); on [the alternative with] ṅīn too, by the nit-accent the base is udātta, so there is no difference in accent. Nor should it be said that, this being so, the cognition would be [only] of "having the dharma of a human being," not of "nara-ness" — because, by contextual fitness (yogyatā), one having that dharma is cognized precisely as qualified by the class nara-ness. For this very reason the Bhāṣya statement is coherent: that, since the form "vāstavya" (occurring in a dwelling, vāstuni bhavaḥ) is [already] established by "digādibhyo yat" in the sense of "occurring," the [separate] rule "vases tavyat kartari ṇic ca" need not be made. "The derivation of conventional (rūḍha) words is [done] somehow or other (yathā-kathaṃcit)" — [so says] Kaiyaṭa; this is stated in the Śabdenduśekhara.

translator notes

textual The k1 layer reads baidī where b1 glosses the same form as vaidī (from vida by añ). This is a b/v interchange common in the Devanāgarī source; vaidī is the form the derivation supports. Each layer is rendered as it stands, without silent emendation.

SK 528 · A 4.1.74V

यङश्चाप् ॥ ५२८ ॥

yaṅaścāp

yaṅaścāp — 4.1.74: after a word ending in yaṅ, cāp occurs in the feminine ["yaṅ" being a general designation covering both ñyaṅ and ṣyaṅ].

Rule. After a word ending in yaṅ, cāp is added in the feminine. "yaṅ" covers both the affixes ñyaṅ and ṣyaṅ. cāp is heard as ā; c and p are markers.

Example.

āmbaṣṭhya + cāp → āmbaṣṭhyā.

kārīṣagandhya → kārīṣagandhyā.

Applies when / blocked by. A vārttika adds the yañ that follows a ṣ: pautimāṣyā.

Siddhānta-kaumudī

यङन्तात् स्त्रियां चाप् स्यात् । यङ इति ञ्यङ्ष्यङोः सामान्यग्रहणम् । आम्बष्ठ्या । कारीषगन्ध्या ।

From a word ending in yaṅ, cāp occurs in the feminine. "yaṅ" [in the sūtra] is a general designation (sāmānya-grahaṇa) [covering] both ñyaṅ and ṣyaṅ. āmbaṣṭhyā. kārīṣagandhyā.

vārttika

षाद्यञश्चाप् वाच्यः

(vārttika) ṣād yañaś cāp vācyaḥ — "cāp is to be stated (vācya) also after a yañ that comes after ṣa (ṣād yañ)."

(वार्तिकम्) ॥ पौतिमाष्या ॥

(vārttika, illustration) pautimāṣyā.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 140

—यङ्क्षाप् । पकारोऽत्र ‘हल्ङ्याप्—’ इति सामान्यग्रहणार्थः । चकारस्तद्विधातेन चरितार्थत्वेऽपि परलाक्षित्स्वरः पित्स्वरं वाधते ॥—आम्बग्रयेति । आम्बग्रस्यापत्यं स्त्री ‘वृद्धेत्कोसला—’ इति व्यङ् ॥—कारीषगन्ध्येति । करीषस्येव गन्धोऽस्य करीषगन्धिः । ‘उपमानाच्च—’ इति गन्धस्येदन्तादेशः । तस्य गोत्रापत्यं स्त्री अण् । ‘अणिञोरनार्षयोः—’ इति व्यङादेशः । स च यद्यपि स्त्रियामेव विहितस्तथापि ङित्करणसामर्थ्यात्तदन्तादप्ययं चाप् ॥—षाद्यञ्च इति । एतच्च ‘आवत्याच्च’ इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थलाल्लभ्यत इत्याहुः ॥—पौतिमाष्येति । पूतिमाषशब्दो गर्गादिः

Bālamanoramā

यङश्चाप् - यङश्चाप् । पकारो 'हल्ङ्याब्भ्यः' इत्यत्र ग्रहणार्थः । चकारः 'चितः' इत्यन्तोदात्तार्थः । सामान्येति । यङ्रूपस्य उभयत्रापि सत्त्वादिति भावः । ञ्यङमुदाहरति — आम्बष्ठएति । आम्बषष्ठस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः ।वृद्धेत्कोसले॑ति ञ्यङ् । आम्बष्ठशब्दाच्चाप् । ष्यङमुदाहरति — कारीषगन्ध्येति । करीषं=गवादिपशुपुरीषं, तस्येव गन्धो यस्य सः-करीषगन्धिः ।उपमानाच्चे॑ति गन्धस्य इकारोऽन्तादेशः । करीषगन्धेर्गोत्रापत्यं स्त्रीत्यर्थेऽण्प्रत्ययः । 'अणिञोरनार्षयोः' इति तस्य ष्यङादेशः । षाद्यञ इति । षकारात्परो यो यञतदन्तादपि चाबित्यर्थः । शार्कराक्ष्येति । शर्कराक्षस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः । पौतिमाष्येति । पूतिमाषस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः ।गर्गादिभ्यो य॑ञित्युभयत्र यञ् ।

yaṅaścāp — The pa [anubandha of cāp] serves for its being grasped (grahaṇa) in "halṅyābbhyaḥ [...]" (6.1.68); the ca [anubandha] serves [to make the derivate] final-acute (antodātta) by "citaḥ" (6.1.163). On "sāmānya[-grahaṇa]": the idea is that the form "yaṅ" is present in both [ñyaṅ and ṣyaṅ].

He illustrates ñyaṅ: on āmbaṣṭhyā — the sense is "the female descendant of Ambaṣṭha." ñyaṅ [is added] by "vṛddhet kosalājādāñ ñyaṅ" (4.1.171); [then] cāp from the word āmbaṣṭha: āmbaṣṭha + ñyaṅ → āmbaṣṭhya + cāp (ā) → āmbaṣṭhyā.

He illustrates ṣyaṅ: on kārīṣagandhyā — karīṣa = the dung of cattle and other animals; he whose smell (gandha) is like that (tasya iva) is "karīṣagandhi"; by "upamānāc ca [gandhasya]" the final of gandha becomes the letter i (antādeśa) [→ gandhi]. In the sense "the female gotra-descendant of Karīṣagandhi," the suffix aṇ [is added]; by "aṇiñor anārṣayoḥ" (4.1.78) the ṣyaṅ substitution of that [aṇ] [occurs]: karīṣagandhi + aṇ → (aṇ → ṣyaṅ, with ādi-vṛddhi) kārīṣagandhya + cāp → kārīṣagandhyā.

On "ṣād yañ": the meaning is that cāp [applies] also to [a word] ending in a yañ that comes after ṣa (ṣa-kārāt paraḥ). On śārkarākṣyā: the sense is "the female descendant of Śarkarākṣa." On pautimāṣyā: the sense is "the female descendant of Pūtimāṣa." By "gargādibhyo yañ" (4.1.105) the yañ [is added] in both [śārkarākṣa and pūtimāṣa]: + yañ → śārkarākṣya, pautimāṣya → + cāp → -yā.

translator notes

translator The pratīka 'upamānāc ca' securing gandha → gandhi is left unnumbered, the exact sūtra reference being uncertain in this context; only the operation (final of gandha → i) is stated, as the source gives it.

SK 529 · A 4.1.75V

आवट्याच्च ॥ ५२९ ॥

āvaṭyācca

āvaṭyācca (A 4.1.75): And after āvaṭya, cāp [is added in the feminine].

Rule. After āvaṭya, cāp is added. Bhaṭṭoji calls it an exception to the ī-affix that would otherwise come, pointing to yañaś ca (SK 471); avaṭa belongs to the gargādi list.

Example.

āvaṭya + cāp → āvaṭyā.

Siddhānta-kaumudī

अस्माच्चाप् स्यात् । यञश्च SK 471 इति ङीषोऽपवादः । अवटशब्दो गर्गादिः । आवट्या ॥

And after this [word āvaṭya], cāp is added. Like yañaśca (SK 471), [this cāp] is the exception (apavāda) to ṅīṣ. The word avaṭa belongs to the gargādi [class]. → āvaṭyā.

Bālamanoramā

आवट्याच्च - आवटआच्च । ननु कथमवयशब्दस्यापत्यमित्यर्थे यञन्तत्वमित्यत आह — अवटशब्द इति । आवटएति । अवटस्यापत्यं स्त्रीत्यर्थः । गर्गादियञियस्येति चे॑त्यकार लोपे आदिवृद्धौ आवठशब्दाच्चाप् ।

āvaṭyācca — Objection: how does the word avaṭa come to end in yañ in the sense "descendant of avaṭa"? To this he says "the word avaṭa…" [belongs to the gargādi class, and so takes yañ]. On āvaṭyā: the meaning is "the female descendant of avaṭa." With yañ [added because avaṭa is] in the gargādi [class], with elision of the a by yasyeti ca (A 6.4.148), and with vṛddhi of the initial vowel (ādi-vṛddhi) [yielding the base āvaṭya], cāp is [then] added after the word āvaṭya. [Thus: avaṭa + yañ → ādi-vṛddhi → āvaṭa-ya → a-elision by yasyeti ca → āvaṭya → cāp (ā) → āvaṭyā.]

translator notes

textual The source shows repeated transcription slips in this block — आवटआच्च for āvaṭyācca, अवयशब्दस्य for avaṭaśabdasya, आवटएति for āvaṭyeti, आवठशब्दाच्चाप् for āvaṭyaśabdāc cāp; translated on the evident readings, not emended in the source.

SK 530 · A 4.1.76तद्धितसंज्ञा

तद्धिताः ॥ ५३० ॥

taddhitāḥ

taddhitāḥ — 4.1.76. [The affixes to be taught from here on] are termed taddhita. An adhikāra (governing heading) conferring the technical name (saṃjñā) taddhita on the affixes introduced hereafter.

Rule. An adhikāra: every affix taught from here to the end of the fifth book of the Aṣṭādhyāyī bears the name taddhita.

Example.

ti of SK 531 → is a taddhita → yuvan + ti is a prātipadika and takes case-endings.

Watch out. The feminine forms would be available even without this heading, by the maxim that a nominal operation includes the gender-qualified form; the heading is kept for the sake of the later rules.

Siddhānta-kaumudī

आपञ्चमसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥

This is a governing heading (adhikāra) [running] up to the completion of the fifth [adhyāya] (ā pañcama-samāpteḥ).

Tattvabodhinī

NSP p. 140

—तद्धिताः । बहुवचनमनुक्तानामुपसंख्येयानां संग्रहार्थम् । महासंज्ञाकरणं तु तेभ्यः प्रयोगेभ्यो हितास्तद्धिता इत्यन्वर्थलाभाय । तेन यथाप्रयोगमेव स्युः ॥ ननु टापः प्रागेवायमधिकारोस्तु ष्फविधौ तद्धितग्रहणं ‘यस्येति’ लोपे ईद्वहणं च मास्त्विति चेन्मैवम् । पट्टी मृद्वीत्यादावोर्गुणप्रसङ्गात् । यदि तु ‘यस्येति च’ इत्यत्र ईद्वहणमेव ङीषि तद्धितकार्याभावं ज्ञापयतीति स्वीक्रियेत, तर्हि टापः प्राक् तद्धिताधिकारेऽपि न कश्चिद्दोष इति केचित् । तच्चिन्त्यम् । कुरुरित्यादौ ओर्गुणादतिप्रसङ्गादिति नव्याः

Bālamanoramā

तद्धिताः - तद्धिताः । वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तद्धितसंज्ञकाः प्रत्येतव्या इत्यर्थः । अधिकार सूत्रमेतत् । उत्तरावधिमाह — आ पञ्चमेति ।

taddhitāḥ — taddhitāḥ. The meaning is: the affixes (pratyayas) to be taught hereafter (vakṣyamāṇāḥ) are to be understood as bearing the technical name taddhita (taddhita-saṃjñaka). This is a governing (adhikāra) sūtra. He [Bhaṭṭoji] states the upper limit (uttarāvadhi) with "ā pañca[ma]…" — that is, by the Kaumudī's phrase "ā pañcama-samāpteḥ" (up to the end of the fifth adhyāya), which fixes the terminus through which this heading is carried forward.

SK 531 · A 4.1.77V

यूनस्तिः ॥ ५३१ ॥

yūnastiḥ

yūnastiḥ — 4.1.77. After yuvan, the affix ti is added [in the feminine]; and it is a taddhita.

Rule. After yuvan "young", the affix ti is added in the feminine, and it is a taddhita.

Example.

yuvan + ti → yuvati → yuvatiḥ "young woman".

Applies when / blocked by. "Non-subordinate" (SK 469) still applies: bahuyuvā "she in whom there are many youths" has yuvan as a subordinate member and takes no ti. The look-alike yuvatī, with long ī, is a different word: √yu with the participle śatṛ and ṅīp.

Siddhānta-kaumudī

युवन् शब्दात्तिप्रत्ययः स्यात् स च तद्धितः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सिद्धे तद्धिताधिकार उत्तरार्थः । युवतिः । अनुपसर्जनादित्येव । बहवो युवानो यस्यां सा बहुयुवा । युवतीति तु यौतेः शत्रन्तात् ङीपि बोध्यम् ॥

After the yuvan-stem the affix ti is added, and it is a taddhita. Although [the feminine] is already established by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā (the maxim that a [nominal] operation includes the gender-qualified form), the taddhita-adhikāra is [retained] for the sake of the later [rules] (uttarārtha). yuvatiḥ. — [The condition] "from a non-subordinate [stem]" (anupasarjanāt) [continues to apply]: "bahavo yuvāno yasyāṃ sā" (she in whom there are many youths) — bahuyuvā [without ti, the yuvan being subordinate]. But "yuvatī" [with long ī] is to be understood [differently], from yauti (root yu) with śatṛ and then ṅīp.

Tattvabodhinī

NSP p. 140

—यूनस्तिः । ‘ऋन्नेभ्यः—’ इति ङीपोऽपवादः ॥—युवतिरिति । ‘स्वादिषु—’ इति पदत्वान्नलोपः । कथं तर्हि ‘युवतीकरनिर्मथितम्’ इति प्रयोगः । अत्र केचित् । ‘सर्वतोऽक्तिन्नर्थात्’ इति बह्वादिगणसूत्राद्वैकल्पिको ङीष् । न च तिप्रत्ययेनैव स्त्रीत्वस्योक्तत्वान्ङीष् न भविष्यतीति शङ्क्यम् । ‘उक्तोऽपि भवन्त्येते’ इति भाष्यात् । न चैवमपि युवतीनां समूहो यौवतमिति न सिध्येत् । किं तु ‘तस्य समूहः’ इत्यणि ‘भस्याहे तद्धिते’ इति पुंवद्भावेन यौवनमित्येव स्यादिति वाच्यम् । बाहुलकाद्यौतेरौणादिके कतिप्रत्यये सति युवतिशब्दस्तमादाय तत्सिद्धेरिति ॥ इमं क्लेशं परिहरन्नाह—शत्रन्तादिति । यौति मिश्रीकरोति पत्येति विग्रहे ‘लटः शतृशानचौ’ इति शतरि ‘उगितश्च’ इति ङीप्, एवं हि यौवतमिति प्रयोगोऽपि सुलभः । त्यन्तादणि तु पुंवद्भावाद्यौवनमित्येव । मिक्षादिपाठसामर्थ्यात्र पुंवदिति वृत्तिकारोक्तिरयुक्तेति ‘मिक्षादिभ्योण्’ इतीत्यत्रैवोपपादयिष्यामः ॥ ॥ इति स्त्रीप्रत्ययाः ॥ ‘खौजसमौट्’ इत्यादिना तावत् स्वादयो द्व्याप्रातिपदिकाद्दर्शिताः । तेषामर्थविशेषे व्यवस्थां दर्शयितुमारभते— प्रातिपदिकार्थेत्यादिना । प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहार इति ‘खौजसमौट्’ इति सूत्रे मूल-कृतोक्तम् । कौस्तुमे तु इह प्रथमादयः शब्दाः सुपां त्रिकेषु वर्तन्ते ‘समं स्यादश्रुतलात्’ इति न्यायादित्युक्तम् । तथा च न्यायसिद्धलादस्मिन् शास्त्रे प्रथमादिसंज्ञानामकरणेऽपि न क्षतिरिति ज्ञेयम् । यदा हि ‘पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः’ इति गृह्येत ततो लिङ्गवचनप्रहणमनर्थकं ‘प्रातिपदिकार्थे’ इत्येव सिद्धेः, मात्रग्रहणाच्च कर्मादिव्यवच्छेदो न स्यात्, प्रातिपदिकार्थादन-तिरिक्तलात् । त्रिकपक्षेऽपि लिङ्गग्रहणमनर्थकमेवेत्याशङ्क्य विवक्षितं दर्शयति—नियतोपस्थितिक इति । यस्मिन्प्राति-पदिके उच्चारिते यस्यार्थस्य नियमेनोपस्थितिः स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः । शक्यं इति यावत् ॥ नन्वेवं सिंहो माणवक इत्यादौ प्रथमा न स्यात् । अत्राहुः । शक्यार्थमादाय प्रथमाविभक्तेरुत्पत्तौ सत्यां पश्चात् पदान्तरसमभिव्याहारे लक्ष्यार्थ-वोधेऽपि क्षत्यभावादिति

Bālamanoramā

यूनस्तिः - यूनस्तिः । 'तद्धिता' इत्यनुवृत्तमेकवचनेन विपरणम्यते । तदाह — युवन्शब्दादित्यादि ।स्त्रिया॑मिति शेषः ।समर्थना॑मित्यतः प्राक्तदधिकारस्योक्तत्वादिति भावः । नान्तलक्षणङीपोऽपवादः । नन्वत्र तद्धितग्रहणानुवृत्तिव्र्यर्था । नचकृत्तद्धिते॑ति प्रातिपदिकत्वार्थं तदनुवृत्तिरिति वाच्यम्, प्रातिपदिकत्वाभावेऽपि लिङ्गविशिष्टपरिभाषया तिप्रत्ययान्तात्सुबुत्पत्तिसिद्धेरित्यत आह — लिङ्गविशिष्टस्येति । युवतिरिति । स्वादिष्विति पदत्वात् 'न लोप' इति नकारलोपः । अनुपसर्जनादित्येवेति । अनुवर्तत एवेत्यर्थः । बहुयुवेति । उपसर्जनत्वात्तिप्रत्ययाऽभावे नान्तलक्षणङीपः 'अनो बहुव्रीहेः' इति निषेधेडाबुभाभ्या॑मिति डापि च रूपम् । ननु 'युवतीभिः परिवृत' इत्यादौ कथं युवतीशब्द ईकारान्त इत्यत आह — युवतीति त्विति । 'युमिश्रणे' इत्यस्माल्लटः शतरि, शपो लुकि, उवङि उगित्त्वान्ङीपि युवतीशब्दो व्युत्पन्नो बोध्य इत्यर्थः । पतिं सुखेन मिश्रयन्ती योषिदुच्यते । अन्ये तु युधातोरौणादिके बाहुलकात्कतिप्रत्यये कित्त्वाद्गुणाऽभावे उवङि उगित्त्वान्ङीपि युवतीशब्दः सिध्यतीत्याहुः । इति श्रीमद्वासुदेवदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायां बालमनोरमाख्यायां स्त्रीप्रत्ययनिरूपणम् । — — — — — — — — — — - अथ स्वादिसन्धिः ।

yūnastiḥ — The word "taddhitāḥ," carried forward [from the adhikāra], is turned into the singular [to agree with ti]. Accordingly [Bhaṭṭoji] says "after the yuvan-stem," and so on; supply "in the feminine (striyām)," since that adhikāra was stated before "samarthānām..." — such is the point. [This ti] is the exception to the ṅīp conditioned by an an-ending (nāntalakṣaṇa-ṅīp). Objection (nanu): here the anuvṛtti of the word taddhita is useless. Nor should it be said that the anuvṛtti is [needed] for prātipadika-status by "kṛttaddhita..." — for even without prātipadika-status, by the liṅgaviśiṣṭa-paribhāṣā the addition of sup to the ti-affix-ending [stem] is established. To this he says "of the gender-qualified [form]" (liṅgaviśiṣṭasya). yuvatiḥ — because by "svādiṣu..." it counts as a pada, the n is elided by "na lopaḥ [prātipadikāntasya]." — "anupasarjanāt indeed [continues]": that is, it does carry forward (anuvartata eva). bahuyuvā — because [yuvan here] is subordinate (upasarjana), the ti-affix does not apply; then, with the ṅīp conditioned by the an-ending prohibited by "ano bahuvrīheḥ," the form is [obtained] with ḍāp by "ḍābubhābhyām." Objection: in passages such as "yuvatībhiḥ parivṛta," how is the word yuvatī ī-ending? To this he says "but yuvatī...": from "yumiśraṇe" (root yu, in the sense of mixing), from laṭ [comes] śatṛ, luk of śap, [then] uvaṅ, [and] because [the śatṛ affix] is ugit, ṅīp — so the word yuvatī is derived; this is the meaning. "A woman is [so] called [because she is] one who happily unites with her husband." Others (anye tu) say: from the root yu with the uṇādi affix kati by the principle of variety (bāhulaka), no guṇa because it is kit, [then] uvaṅ, and because [the uṇādi affix] is ugit ṅīp — thus the word yuvatī is established. [Colophon:] Thus, in the commentary on the Siddhānta-kaumudī named Bālamanoramā, composed by the illustrious Vāsudeva Dīkṣita, [ends] the treatment of the feminine affixes (strī-pratyaya-nirūpaṇa). — Now, the svādi-sandhi [begins].

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम्