Prakaraṇa 11 · SK 324–439
हलन्तपुंलिङ्गप्रकरणम्
halantapuṃliṅgaprakaraṇam · 116 sūtras
SK 324 · A 8.2.31V
हो ढः ॥ ३२४ ॥
ho ḍhaḥ
ho ḍhaḥ — 8.2.31. In place of h, ḍha is substituted (when a jhal follows, and at the end of a pada — the conditions being carried forward by anuvṛtti).
Rule. An h is replaced by ḍh when a jhal (any stop or sibilant) follows, and at the end of a pada. The two conditions "before a jhal" and "at the end of a pada" are not in this rule's own words; they are carried forward into it by anuvṛtti, and they govern the whole group of rules that follows.
Example. The stem lih "licker", from the root lih.
lih + su → su is deleted after a consonant (hal-ṅyādi-lopa, SK 252) → lih
lih → h now stands at the end of a pada → h → ḍh → liḍh
liḍh → jaśtva (ḍh → ḍ) → liḍ → cartva, optional at a pause (ḍ → ṭ) → liṭ / liḍ.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | liṭ / liḍ | lihau | lihaḥ |
| accusative | liham | lihau | lihaḥ |
| instrumental | lihā | liḍbhyām | |
| locative | | | liṭtsu / liṭsu |
Before a vowel the h is untouched: lihau, lihaḥ, liham, lihā. Before bhyām (a consonant, so the stem is a pada) the h becomes ḍh → ḍ: liḍbhyām. In the locative plural the ḍ before su is ṭ by cartva; the Kaumudī gives both liṭtsu and liṭsu.
Applies when / blocked by. Only before a jhal or at the end of a pada; never before a vowel. The stem nah is not covered: by a special rule, naho dhaḥ, its h becomes dh instead, giving upānat "sandal". Some h-stems have a second option, the gh of SK 325 and SK 327: uṣṇih gives both uṣṇiṭ and uṣṇik.
Siddhānta-kaumudī
हस्य ढः स्याज्झलि पदान्ते च । हल्ङ्याब् SK 252 इति सुलोपः । पदान्तत्वाद्धस्य ढः । जश्त्वचर्त्वे । लिट् । लिड् । लिहौ । लिहः । लिहम् । लिहौ । लिहः । लिहा । लिड्भ्याम् । लिट्त्सु । लिट्सु ॥
ḍha is substituted for h before a jhal and at the end of a pada (padānta). —
[Running example: lih "the licker," from the root lih.] By "halṅyāb..." (SK 252)
[halṅyādibhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal] there is elision of su (su-lopa).
Because [lih] is now at the end of a pada (padāntatva), h → ḍha ["ho ḍhaḥ"];
then jaśtva [ḍh → ḍ] and cartva [ḍ → ṭ]. — liṭ / liḍ [nom. sg., the two forms by
optional cartva at pause]. lihau [nom. du.]. lihaḥ [nom. pl.]. liham [acc. sg.].
lihau [acc. du.]. lihaḥ [acc. pl.]. lihā [instr. sg.]. liḍbhyām [instr./dat./abl.
du.]. liṭtsu / liṭsu [loc. pl.].
Bālamanoramā
नहो धः - अथ हान्ताः । 'णह बन्धने'णो नः॑ । उपनह्रते इति विग्रहे उपपूर्वात्संपदादित्वात्कर्मणि क्विप् ।नहिवृती॑त्यादिना पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानह्शब्दः स्त्रीलिङ्गः — पादुकावाची । 'पादूरुपानत्स्त्री' इत्यमरः । नहो धः । 'हो ढः' इत्यतो 'ह' इत्यनुवर्तते ।पदस्ये॑त्यधिकृतम् ।स्कोः संयोगे॑त्यतोऽन्ते इत्यनुवर्तते ।झलो झली॑त्यतोझली॑त्यनुवर्तते । तदाह — नहो हस्येत्यादिना । 'हो ढः' इति ढत्वापवादः । उपानदिति । उपानह्शब्दात्सोर्हल्ङ्यादिलोपः, हस्य धः, जश्त्वचर्त्वे इति भावः । अत्र दकार एव तु न विहितः, तथा सतिनद्ध॑मित्यत्ररदाभ्या॑मिति नत्वप्रसङ्गादित्यलम् । उपानद्भ्यामिति । हस्य धत्वे जश्त्वमिति भावः । उपानत्स्विति । धत्वेखरि चे॑ति चर्त्वमिति भावः । उष्णिहशब्दश्छन्दोविशेषवाची स्त्रीलिङ्गः । तुं व्युत्पादयितुमाह — ष्णिह प्रीतावित्यादिना । दलोपषत्वे इति । उदो दकारस्य लोपः, सस्य षत्वं च निपात्यत इत्यर्थः । न च 'धात्वादेः षः सः' इति कृतसकारस्य 'आदेशप्रत्यययोः' इत्येव षत्वे सिद्धे किं तन्नि पातनेन इति वाच्यं, सात्पदाद्यो॑रिति निषेधबाधनार्थं षत्वनिपातनस्यावश्यकत्वात् । न च उष्णिह्शब्दात्समासात्सुबुत्पत्तेः पूर्वं स्निहित्येतन्न पदम् । नितरां सकारस्य पदादित्वमिति वाच्यं,पदादादि॑रिति पक्षे षत्वनिषेधप्रसक्तेरित्याहुः । हस्य घ इति । घोषनादसंवारमहाप्राणसाम्यादिति भावः । नचक्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वस्याऽसिद्धत्वाद्धो ढ इति ढत्वमेवोचितमिति वाच्यं,षत्वापवादः कुत्व॑मिति कैयटादिमते तुल्यन्यायतया षत्वस्येव ढत्वस्यापि कुत्वेन बाधात् । जश्त्वचर्त्वे इति । नच जश्त्वे कर्तव्येक्विन्प्रत्ययस्य कु॑रिति कुत्वस्याऽसिद्धत्वं शङ्क्यम्, 'उष्णिगञ्चु' इति निर्देशेन जश्त्वे कर्तव्ये कुत्वस्याऽसिद्धत्वाऽभावज्ञापनात् । वस्तुतस्तुक्विन्प्रत्ययस्य कु॑रिति कुत्वं षत्वापवादो न भवती॑ति मूलकारमते तुल्यन्यायाड्ढत्वस्यापि नापवादः । ततश्च तद्रीत्या ढडगका इति बोध्यम् । इति हान्ताः । अथ वान्ताः । द्यौरिति । दिव्शब्दः स्त्रीलिङ्गः ।द्यौदिवौ द्वे स्त्रिया॑मित्यमरः । तस्मात्सुः,दिव औ॑दिति वकारस्य औकारः, इकारस्य यण्, रुत्वविसर्गौ । सुलोपस्य औत्त्वस्थानिभूतवकाराश्रयत्वेनाल्विधित्वात्स्थानिवत्त्वाभावान्न हल्ङ्यादिलोप इति भावः । द्युभ्यामिति । भ्यामादौ हलिदिव उदि॑त्युत्त्वमिति भावः । इति वान्ताः । अथ रान्ताः । गीरिति ।गृ निगरणे॑क्विप् ,ॠत इद्दातो॑रितीत्त्वं रपरत्वं, गिर्शब्दात्सुबुत्पत्तिः, सोर्लोपः, र्लोरुपधायाः॑ इति दीर्घः, रेफस्य विसर्ग इति भावः । भ्यामादौ तु हलि 'र्वोः' इति दीर्घः, गीभ्र्यामित्यादि । गीर्षु । एवं पूरिति । गीर्वदित्यर्थः । 'पृ पालनपूरणयोः' क्विप्,उदोष्ठपूर्वस्ये॑त्युत्त्वं, रपरत्वम् । पुर्शब्दात्सोर्लोपः,र्वो॑रिति दीर्घः, रेफस्य विसर्ग इति भावः । चतरुआआदेश इति । जश्शसोः स्त्रीलिङ्गस्य चतुर्शब्दस्यत्रिचतुरोः स्त्रिया॑मित्यनेनेति भावः । चतरुआ इति । परत्वा॒च्चतुरनडुहो॑रित्यमानं बाधित्वा चतसृभावे यण् । चतसृभावे कृते आम्तु न,विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवे॑ति न्यायादिति स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । चतसृणामिति । 'न तिसृचतसृ' इति दीर्घनिषेधः । इति रान्ताः । अथ मान्ताः । किम इति । किम्शब्दात्स्त्रीलिङ्गाद्विभक्तौ 'किमः कः' इति प्रकृतेः कादेशे कृतेऽदन्तात्वाट्टाबित्यर्थः । सर्वावदिति । सर्वाशब्दवदित्यर्थः ।सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः॑ इति न, शब्दस्वरूपपरस्य गौणतया कदाऽपि सर्वनामत्वाऽभावादिति भावः ।
naho dhaḥ — Now the h-ending [stems]. [The root] "ṇaha (bandhane, to bind)";
by "ṇo naḥ" [its initial ṇ →] n. In the analysis "upanahyate" (that which is bound
on), from [nah] preceded by upa, because it belongs to the saṃpad-ādi class, there
is kvip in the objective sense (karmaṇi). By "nahi-vṛti..."
[nahivṛtivṛṣivyadhi... kvau] there is lengthening (dīrgha) of the prior member
(upa → upā). The word upānah is feminine, denoting a sandal (pādukā): "pādūr
upānat strī," says Amara.
[The sūtra] "naho dhaḥ": from "ho ḍhaḥ" the word "ha" is carried forward
(anuvṛtti); "padasya" is the governing term (adhikāra); from "skoḥ
saṃyoga[ādyoḥ]" the word "ante" (at the end) is carried forward; from "jhalo
jhali" the word "jhali" (before a jhal) is carried forward. This [Bhaṭṭoji] states
with "naho hasya..." etc. "naho dhaḥ" is an exception (apavāda) to the
ḍha-substitution ["ho ḍhaḥ" — for the h of nah, dha is enjoined, not the general
ḍha].
upānat — From the word upānah [with su]: the halṅyādi-lopa of su; dha for h;
then jaśtva [dh → d] and cartva [d → t]. This is the sense. But here it is not d
itself that is enjoined [for h]; for were it so, in "naddha" [past part. of nah]
there would arise the undesired natva (n-substitution) by "radābhyām..."
[radābhyāṃ niṣṭhāto naḥ pūrvasya ca daḥ]. Enough of this. upānadbhyām — for h
there is dha, then jaśtva [dh → d]. The sense. upānatsu — after dha, cartva by
"khari ca" [→ t]. The sense.
The word uṣṇih denotes a particular Vedic metre (chandas) and is feminine. To
derive it he says "ṣṇiha prītau..." [the root ṣṇih, "to love"]. dalopa-ṣatva
— the meaning is: the elision (lopa) of the d of "ud," and the ṣatva of s (s → ṣ),
are irregularly derived (nipātyate) [uṣṇih from ud + ṣṇih]. Objection: Since by
"dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ" the [initial ṣ →] s having been effected, and the ṣatva by
"ādeśa-pratyayayoḥ" being [then] established, what is the use of the [irregular]
nipātana [of ṣatva]? Response: Because the nipātana of ṣatva is necessary in order
to override the prohibition by "sāt padādyoḥ." Nor should it be objected that,
before the derivation of sup from the compound uṣṇih, "snih" is not a pada, so its
s is all the more pada-initial [and the prohibition all the more applies]; because
on the reading "padād ādiḥ" [taking padādi as the initial of a following pada] the
ṣatva-prohibition would [equally] arise — so they say (āhuḥ).
hasya gha — [For the h of uṣṇih, gha (a guttural, ku),] because of the
similarity in ghoṣa (voicing), nāda, saṃvāra, and mahāprāṇa (aspiration). The
sense. Objection: since the kutva by "kvin-pratyayasya kuḥ" is asiddha, the
ḍha-substitution by "ho ḍhaḥ" alone is proper. Response: In the view of Kaiyaṭa
and others that "kutva is an exception (apavāda) to ṣatva," by parity of reasoning
the ḍha-substitution too, just like ṣatva, is set aside by kutva [so that h → gh].
jaśtva-cartva — nor should it be doubted that, when jaśtva is to be effected,
the kutva by "kvin-pratyayasya kuḥ" is asiddha; for the citation-form "uṣṇig-añcu"
serves as an indicator (jñāpaka) that, when jaśtva is to be effected, the kutva is
not asiddha. But in truth, in the view of the base author (mūla-kāra) that the
kutva by "kvin-pratyayasya kuḥ" is not an exception to ṣatva, then by parity of
reasoning it is not an exception to ḍhatva either; and accordingly, by that method,
[the four pada-final outcomes] ḍha–ḍa–ga–ka [i.e. uṣṇiṭ / uṣṇiḍ / uṣṇig / uṣṇik]
should be understood. — Thus [end] the h-ending [stems].
Now the v-ending [stems]. dyauḥ — the word div is feminine: "dyaur divau dve
striyām," says Amara. From it, su; by "diva aut" the v-kāra → au-kāra; the i-kāra
→ yaṇ [i → y]; [then] rutva and visarga [of su, → dyauḥ]. [The halṅyādi-] su-lopa
[would require a hal-ending stem]; but since it would take as its locus the
v-kāra that is the sthānin (original) of the au-substitution, it is an al-vidhi (a
rule concerning a single sound), and hence, by absence of sthānivadbhāva, there is
no halṅyādi-lopa [of su]. This is the sense. dyubhyām — before bhyām etc.
(hal-initial endings), by "diva ut" [there is] ut (v → u). The sense. — Thus [end]
the v-ending [stems].
Now the r-ending [stems]. gīḥ — [from the root] "gṛ (nigaraṇe, to swallow),"
kvip; by "ṝta id dhātoḥ" the it-tva [ṛ → i] with raparatva [i followed by r →
gir]; from the word gir, the derivation of sup; lopa of su; the lengthening
(dīrgha) of the penult by "r-vor upadhāyāḥ" [i → ī]; the r-kāra → visarga [→ gīḥ].
The sense. But before bhyām etc. (hal-initial), by "r-voḥ" the dīrgha; gīrbhyām
and so forth. gīrṣu [loc. pl.]. pūḥ — likewise, i.e. like gīḥ. [From the root]
"pṛ (pālana-pūraṇayoḥ, to protect/fill)," kvip; by "ud oṣṭhya-pūrvasya" the ut [ṛ
→ u] with raparatva [→ pur]; from the word pur, su-lopa; by "r-voḥ" the dīrgha [u
→ ū]; the r-kāra → visarga [→ pūḥ]. The sense. the catasṛ-substitution — in
the jas and śas [nom. and acc. pl.], for the feminine word catur, by "tri-caturoḥ
striyām" [catur → catasṛ]. The sense. catasraḥ — by subsequence (paratva),
setting aside the ām[-augment] of "catur-anaḍuhoḥ...," when the catasṛ-substitution
is done, [there is] yaṇ [ṛ → r, → catasraḥ]. Once the catasṛ-substitution is done,
the ām[-augment] does not [then apply], by the maxim "in a conflict (vipratiṣedha),
what has once been set aside stays set aside" — this is clear in the Bhāṣya on the
sthānivat-sūtra. catasṛṇām — by "na tisṛ-catasṛ" the prohibition of dīrgha [ṛ
is not lengthened before nām]. — Thus [end] the r-ending [stems].
Now the m-ending [stems]. kim (feminine) — the meaning: from the word kim,
feminine, when a vibhakti follows, once the ka-substitution for the stem is done
by "kimaḥ kaḥ," because [ka] is a-ending, there is ṭāp [→ kā]. sarvāvat —
meaning: like the word sarvā. The [rule] "a pronoun in any derivative context
takes the masculine form (sarvanāmno vṛtti-mātre puṃvadbhāvaḥ)" does not [apply
here]; because [the word], denoting a word-form itself (śabda-svarūpa-para), being
a mere qualifier (gauṇa), never has pronoun-hood (sarvanāmatva). The sense.
translator notes
- textual Several IAST forms here are reconstructed from a garbled digital source. The penult-lengthening rule cited for gīḥ reads "r-lor upadhāyāḥ" in the source, evidently for "r-vor upadhāyāḥ" (8.2.76); "gībhryām" is read as gīrbhyām; and the catur-section pratīkas ("catarua-ādeśa," "catarua") are read as the catasṛ-substitution and catasraḥ. The pratīka "kima" is taken as the feminine of kim (→ kā). The transmitted readings are followed, not silently emended.
SK 325 · A 8.2.32V
दादेर्धातोर्घः ॥ ३२५ ॥
dāderdhātorghaḥ
dāder dhātor ghaḥ (A 8.2.32) — Of a dhātu that begins with d (dādi) in the original enunciation (upadeśa), the h [that is a part of it] becomes gh — before a jhal and at the end of a pada (by anuvṛtti of jhali and padasya from ho ḍhaḥ).
Rule. The h of a root that begins with d in its upadeśa (its original statement in the root-list) is replaced by gh, before a jhal and at the end of a pada. This rule is an apavāda, an exception, to SK 324: for a d-initial root it gives gh where SK 324 would give ḍh.
Example. The root duh "to milk" begins with d, so its h becomes gh, not ḍh.
duh + su → su deleted (SK 252) → duh → h → gh at the end of a pada → dugh (continued under SK 326).
Applies when / blocked by. The words "in upadeśa" matter in both directions. The past form adhok "he milked" carries the augment a- in front, so at the moment the rule acts the root no longer begins with d; but it did begin with d when it was first stated, and that is enough, so adhok has gh (heard as k). Conversely, the noun dāmalih "licking the rope" can be turned into a root by a denominative affix, dāmalihyati "he wishes a rope-licker for himself"; that root, with the affix kvip, gives dāmaliṭ. Here gh must not apply, because dāmalih was never stated as a d-initial root; it became a root only later.
Siddhānta-kaumudī
उपदेशे दादेर्धातोर्हस्य घः स्याज्झलि पदान्ते च । उपदेशे किम् । अधोगित्यत्र यथा स्यात् । दामलिहमात्मन इच्छति दामलिह्यति । ततः क्विपि दामलिट् । अत्र माभूत् ॥
Of a dhātu that begins with d (dādi) in the original enunciation (upadeśa),
the h [that is a part of it] becomes gh, before a jhal and at the end of a
pada (padānta). — Why "in upadeśa"? So that [gh] may apply in adhok and the
like: [there the root duh, though prefixed with the aḍ-augment (a-) so that
at the moment of operation it is no longer d-initial, was d-initial at the
time of its enunciation]. [And, conversely:] "he wishes a dāmalih for
himself" → dāmalihyati; then, with kvip, dāmaliṭ. Here [gh] must NOT apply
[because dāmalih, though beginning with d, was never enunciated as a dhātu
beginning with d — it becomes a dhātu only secondarily].
Tattvabodhinī
NSP p. 88—दादेधातोर्धः । धातोरित्यावर्तते । तत्रैकमतिरिच्यमानमुपदेशकालं लक्षयतीत्याशयेनाह—उपदेश इति । उपदेशप्रहणस्याव्याध्यतिव्याप्तिपरिहारः फलमित्याह—अधोगित्यादिनाऽत्र मा भूदित्यन्तेन
Bālamanoramā
दादेर्धातोर्घः - दुह्धातोः क्विन्तात्सुलोपे दुहित्यत्र ढत्वे प्राप्ते ढत्वं क्वचिदपवदति — दादेर्धातोः । 'हो ढः' इत्यतो 'ह' इति षष्ठन्तमनुवर्तते ।झली॑तिपदस्ये॑ति, 'अन्ते' इति च पूर्ववदनुवर्तते ।धातो॑रिप्यावर्तते । एकं धातुग्रहणमवयवषष्ठन्तं हकारेऽन्वेति-॒धातोरवयवस्य हस्ये॑ति ।दादे॑रित्येतत्तु धातोरित्यत्र सामानाधिकरण्येनान्वेति । दाअदिर्यस्येति बहुव्रीहिः,धातो॑रिति द्वितीयं धातुग्रहणं तु धातोरुपदेशकालं लक्षयति । ततश्च फलितमाह — उपदेशे इत्यादिना । धातूपदेशकाले यो दकारादिर्धातुस्तदवयवस्य हस्येत्यर्थः । आवृत्तधातुग्रहणलब्धोपदेशग्रहणस्य फलं पृच्छति — उपदेशे किमिति । अधोगिति । 'दुह प्रपूरणे' लङ्, अडागमः, तिप्, शप्, तस्य लुक्, लघूपधगुणः, हल्ङ्यादिना तिपो लोपः, 'दादेः' इति हस्य घः । 'एकाचो वशः' इति भष्भावेन दकारस्य धकारः । 'वाऽवसाने' इतचि चर्त्वजश्त्वे इति भावः । यथा स्यादिति । यथेति प्राप्तियोग्यतायाम् । घत्वमत्र प्राप्तियोग्यं, तच्च उपदेशग्रहणे सत्येव स्यादित्यर्थः । घत्वप्रवृत्तिवेलायां दुहधातोर्दकारादित्वं नास्ति, कृतेऽडागमेतदागमास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते॑ इत्यकारादित्वात् । अतोऽत्र घत्वं न स्यादित्यव्याप्तिः स्यात् । उपदेशग्रहणे तु नायं दोषः, घत्वप्रवृत्तिवेलायां दुहेरत्र दकारादित्वाऽभावेऽपि धातूपदेशकाले दादित्वादिति भावः । तदेवमव्याप्तिपरिहारफलमुक्त्वाऽतिव्याप्तिपरिहारफलमाह — दामेति । ग्रीवासु गवादिपशुबन्धनार्थरज्जुपर्यायो दामशब्दः ।लिह आस्वादने॑दाम लेढीति दामलिट् । तमात्मन इच्छतीत्यर्थेसुप आत्मनः क्यजि॑ति क्यचि 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्तिपि शपि दामलिह्रतीति रूपम् । ततः क्विपीति । क्यजन्तात्कर्तरि क्वपि अल्लोपे यलोपे च दामलिह्शब्दात्सोर्लोपे 'होढः' इति ढत्वेवावसाने॑इति चर्त्वविकल्पे दामलिट्-दामलिडिति रूपमित्यर्थः । अत्र मा भूदिति । माङि लुङ् । सर्वलकारापवादः । अत्र घत्वं न भवेदित्येतदर्थमप्युपदेशग्रहणम् । कृते तु तस्मिन् घत्वमत्र न भवति । धातूपदेशे दामलिहिति सुब्दातो पाठाऽभावादिति भावः । तथा च प्रकृतोदाहरणे सौ-दुघिति स्थिते- ।
dāder dhātor ghaḥ — For the dhātu duh ending in kvin, when su is elided,
in the resulting "duh" [→ dhut], when ḍhatva (by ho ḍhaḥ, A 8.2.31) is about
to apply, [this rule] in certain cases sets it aside as an exception
(apavāda): dāder dhātoḥ.
From ho ḍhaḥ (A 8.2.31) "ha" in the genitive is carried forward (anuvṛtti);
"jhali", "padasya", and "ante" are carried forward as before; "dhātoḥ" too
recurs. One occurrence of "dhātu" is a genitive-of-part (avayava-ṣaṣṭhī)
construing with "ha": "of the h that is a part (avayava) of the dhātu." But
"dādeḥ" construes in apposition (sāmānādhikaraṇya) with "dhātoḥ": "dādi" is a
bahuvrīhi, "that whose beginning is d." The second occurrence of "dhātu"
indicates the time of the dhātu's upadeśa (original enunciation). Hence he
states the upshot with "upadeśe," etc.: the meaning is, of the h that is a
part of a dhātu which is d-initial at the time of the dhātu's upadeśa.
He asks the fruit of the reference to upadeśa (obtained from the repeated
"dhātu"): "Why upadeśe?" [Answer:] adhok. [Derivation:] from "duh, in the
sense of filling" (duh prapūraṇe), laṅ; the aḍ-augment; tip; śap; luk of that
[śap]; guṇa of the light penult (laghūpadhaguṇa); lopa of tip by hal-ṅyādi...
(A 6.1.68); the h → gh by "dādeḥ"; the d → dh by baś→bhaṣ through ekāco baśo
bhaṣ jhaṣ antasya sdhvoḥ (A 8.2.37); and by vāvasāne (A 8.4.56), cartva and
jaśtva [of the final] — [thus adhok].
"yathā syāt": here "yathā" is in the sense of eligibility-for-application
(prāpti-yogyatā). The meaning is: ghatva is eligible here, and that
[eligibility] obtains only if there is the reference to upadeśa. For at the
time ghatva would apply, the dhātu duh is not d-initial, since once the
aḍ-augment has been made, by [the paribhāṣā] tadāgamās tadgrahaṇena gṛhyante
[a form together with its augment is grasped by the mention of that form] it
is a-initial. Hence ghatva would not apply here — there would be
under-application (avyāpti). But with the reference to upadeśa this fault does
not arise: even though at the time ghatva applies duh is not d-initial here,
it was d-initial at the time of the dhātu's upadeśa.
Having thus stated the fruit [of "upadeśa"] as the removal of under-application
(avyāpti), he states its further fruit as the removal of over-application
(ativyāpti): "dāma," etc. The word dāma is a synonym for the rope used for
tethering cattle and the like at the neck. [From] "lih, in the sense of
licking/tasting" (lih āsvādane): "he licks the dāma" → dāmaliṭ. [Then,] in
the sense "he wishes that [dāmaliṭ] for himself," by supa ātmanaḥ kyac
(A 3.1.8) the suffix kyac; being a dhātu by sanādyantā dhātavaḥ (A 3.1.32),
with tip and śap → the form dāmalihyati. "Then, with kvip": from the
kyac-ending [stem], kvip in the sense of agent (kartari); with al-lopa
[elision of the a] and ya-lopa [elision of the y]; from the word dāmalih, with
elision of su; ḍhatva by ho ḍhaḥ (A 8.2.31); and optional cartva by vāvasāne
(A 8.4.56) → the forms dāmaliṭ / dāmaliḍ. "Here it must NOT apply": [the verb
is māṅi luṅ, an exception to all the lakāras.] The reference to upadeśa serves
also this purpose, that ghatva should NOT apply here; with it in place, ghatva
does not apply here, because in the dhātu-upadeśa there is no listing of
dāmalih as a dhātu derived from a subanta [it is only secondarily a dhātu, and
so was never a d-initial dhātu in the enunciation].
And so, in the case at hand, when "dugh" is formed with su [added]—
SK 326 · A 8.2.37V
एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः ॥ ३२६ ॥
ekāco baśo bhaṣ jhaṣantasya sdhvoḥ
ekāco baśo bhaṣ jhaṣantasya sdhvoḥ — 8.2.37. Of a monosyllabic (eka-ac) root-portion ending in a jhaṣ (voiced aspirate stop), the baś sound (unaspirated voiced stop) is replaced by the corresponding bhaṣ (voiced aspirate), when s or dhv follows, or at the end of a pada.
Rule. Take a portion of a root that contains one vowel (eka-ac) and ends in a jhaṣ (a voiced aspirate: jh, bh, gh, ḍh, dh). The baś sound in that portion (a voiced unaspirated stop: b, g, ḍ, d) is replaced by the corresponding bhaṣ (voiced aspirate: bh, gh, ḍh, dh) when s follows, when the syllable dhv follows, and at the end of a pada. In short: the baś of the one-vowel, jhaṣ-final portion becomes bhaṣ before s, before dhv, or at the end of a pada.
Example. Continuing duh.
dugh (from SK 325) → the portion dugh is monosyllabic and ends in the jhaṣ gh; its baś d → dh → dhugh
dhugh → jaśtva (gh → g) → dhug → cartva, optional at a pause → dhuk / dhug.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | dhuk / dhug | duhau | duhaḥ |
| locative | | | dhukṣu |
Before a vowel nothing happens: duhau, duhaḥ. In the locative plural the s of su becomes ṣ after k (ṣatva) and the g becomes k before it (cartva): dhukṣu.
Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji insists that the rule speaks of a portion of a root, not of the root as a whole. If "monosyllabic and jhaṣ-final" described the whole root, the rule would miss gardabh: from "he calls it a donkey", gardabhayati, with the affix kvip and loss of the causative ṇi, comes the root-noun gardabh; its nominative singular is gardhap, where the d of the portion dabh has become dh and the final has become p by cartva. That works only because the one-vowel portion dabh is enough. The condition "before a jhal", carried down from SK 324, stops here: the rule itself names s and dhv, and that mention shows that a jhal in general no longer counts. So in dugdham "milked" and dogdhā "milker", where the gh stands before a jhal that is neither s nor dhv, the d stays d. In the word duh the whole root is also its own portion; the grammar allows this by vyapadeśivadbhāva, treating the whole as if it were a part called by the same name.
Siddhānta-kaumudī
धातोरवयवो य एकाज्झषन्तस्तदवयवस्य बशः स्थाने भष् स्यात्सकारे ध्वशब्दे पदान्ते च । एकाचो धातोरिति सामानाधिकरण्येनाऽन्वये तु इह न स्यात् । गर्दभमाचष्टे गर्दभयति । ततः क्विप् । णिलोपः । गर्धप् । झलीति निवृत्तं स्ध्वोर्ग्रहणसामर्थ्यात् । तेनेह न । दुग्धम् । दोग्धा । व्यपदेशिवद्भावेन धात्ववयवत्वाद्भष्भावः । जश्त्वचर्त्वे । धुक् । धुग् । दुहौ । दुहः । षत्वचर्त्वे । धुक्षु ॥
Of a portion (avayava) of a root that is monosyllabic (eka-ac) and ends in a
jhaṣ, in place of the baś sound of that portion, bhaṣ is substituted — when s
follows, when the word dhv follows, and at the end of a pada. But if the
construction were by co-reference (sāmānādhikaraṇya) — "of a monosyllabic root"
[taking eka-ac and jhaṣanta to qualify the root itself] — then here [in the
following example] it would not apply: "gardabham ācaṣṭe" (he calls [it] a donkey)
→ gardabhayati; from that, kvip; elision of ṇi (ṇi-lopa) [→ gardabh]. gardhap
[nom. sg.: within the eka-ac portion "dabh," the d → dh, and the final →
p by cartva at pause]. — The anuvṛtti of "jhali" (before a jhal) has ceased, by
the force of the mention of "s-dhv"; therefore here it does not [apply]: dugdham
[past part., "milked"], dogdhā [agent noun, "milker"]. — [In the paradigm of duh
"the milker," which is itself the whole root:] by treating it as if it were a
qualified part (vyapadeśivadbhāva), because of its being a portion of a root, the
bhaṣ-bhāva [applies]; then jaśtva and cartva. dhuk / dhug [nom. sg.]. duhau [nom.
du.]. duhaḥ [nom. pl.]. [In the loc. pl.,] ṣatva and cartva → dhukṣu.
Tattvabodhinī
NSP p. 88–89—एकाचो वशो—॥—झलीति निवृत्तमिति । धुरभ्यां धुर्दिवत्यादौ पदान्ते इत्येव भष्मावसिद्धेरिति भावः ॥ प्राचा तु प्रातिपदिकस्य तु झलि पदान्ते चेति व्याख्यातम् । तत् प्रामादिकमेव । अधोक् अधोग् इत्याद्यसिद्ध्यापत्तेः । प्रातिपदिकप्रहणस्याप्रकृतत्वाच्च ॥ ननु धातोरवयव इति वैयधिकरण्येनान्वये क्विवन्तस्य दुहेः ‘दादेः—’ इति घलेन झषन्तलेऽपि भष्मावो न स्यात् । दुधिति समुदायस्य यः पूर्वावयवो दु इत्येकाच् तस्य झषन्तलाभावात् । उघ् इत्युत्तरावयवे तु वशोभावादित्यत आह—व्यपदेशिवद्भावेनेति । न च धालवयवो धातुरित्येव व्यपदिश्यतां तथाच गर्धविति सिध्येदिति वाच्यम् । अर्थवतां हि व्यपदेशिवद्भावः, न चावयवोऽर्थवानिति तस्य धातुलव्यपदेशासंभवात् ॥—भष्माव इति । क्विपः प्राक्प्रवृत्ताया धातुसंज्ञाया निरपवादत्वेनावस्थितत्वात् ‘दादेधातोः—’ इति घत्वे कृते झषन्तत्वादिति भावः ॥—धुगिति । ‘दुह प्रपूरणे’ क्विप् ॥—वा हुह—। ‘हुह जिघांसा- याम्, ‘मुह वैचित्ये’, ‘णुह उद्गिरणे’, ‘णिह प्रीतौ’। इहेदादित्वान्नित्यं प्राप्ते अन्येषामप्राप्ते उभयत्र विभाषेयम्। ननु इहादयो दिवादिष्वनेनैव क्रमेण पठ्यन्ते, तत्र ‘वा इहादीनाम्’ इत्येवास्तु दिवाद्यन्तर्गणस्य पुषादेरन्तर्गणो रधादिस्तदन्तर्गणो इहादिरस्तु । रधादिगणसमाप्तये स्निहधातोरनन्तरं वृत्करणस्य कृतत्वेनातिप्रसङ्गशङ्कया निरवकाशत्वात् । मैवं, तथाहि सति यङ्लुकि दोध्रुग् दोध्रुङ् इत्यादि न सिध्येत् ‘निर्दिष्टं यद्गणेन च’ इति निषेधात्
Bālamanoramā
एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः - एकाचो वशो । स् च् ध्व् च स्ध्वौ, तयोरिति विग्रहः । '॒बश' इति स्थानषष्ठी । एकाच॑ इत्यवयवषष्ठी । एकोऽच् यस्येति विग्रहः । झषन्तस्येत्यस्य शब्दस्येति विशेष्यम् । एकाच्कस्य झषन्तशब्देनान्वेति । पदस्येत्यधिकृतं 'स्कोः संयोगाद्योः' इत्यतोऽन्ते चेत्यनुवर्तते । तदाह — धातोरवयव इत्यादिना । ननु संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्याश्रयणस्या.ञन्याय्यत्वादेकाच् झषन्तो यो धातुस्तदवयवस्य बश इत्येवान्वय उचित इत्यत आह — एकाचो धातोरित्यादि । गर्दभयतीति । 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिजन्तस्य 'सनाद्यन्ताः' इति दातुत्वात्तिबादि । ततः क्विबिति । गर्दभि इति ण्यन्तात्कर्तरि क्विबित्यर्थः । कपावितौ । वेर्लोपः । णिलोप इति ।णेरनिटीत्यनेने॑ति शेषः । गर्धबिति । गर्दभित्यस्मात्सुः । हल्ङ्यादिलोपः । 'एकाचो बशः' इति दस्य धः । 'वावसाने' इति चर्त्वम् ।एकाचो धातोर्झषन्तस्ये॑त्यन्वये गर्दभित्यस्य सुब्धातोरनेकाच्त्वाद्दकारस्य भष्भावो न स्यात् । धात्ववयवस्य झषन्तस्येत्यन्वये तु दभिति एकाचो झषन्तस्य धात्वयवत्वात्तदवयवस्य दस्य भष्भावो निर्बाध इति भावः । अत्र प्राचीनैर्झलीत्यनुवर्तितम् । तदयुक्तमित्याह — झलीति निवृत्तमिति । स#आमथ्र्यादिति ।झली॑त्यनुवृत्तौ तद्वैयथ्र्यादिति भावः । ननु झलीत्यस्यानुवृत्तिरेवास्तु । स्ध्वोरित्येव न क्रियतामित्यत आह — तेनेति । झलीत्यननुवर्तनेनेत्यर्थः । दुग्घमिति । दुहेः क्तः । कित्त्वान्न सघूपधगुणः ।दादेः॑ति हस्य धः । 'झषस्तथोर्धोऽधः' इति तकारस्य धः ।झलां जश् झशी॑ति घस्य गः । दुग्धमिति रूपम् । दोग्धेति । दुहेस्तृच् । लघूपधगुणः । 'दादेः' इति हस्य घः । 'झषस्तथोः' इति तकारस्य धः । 'ऋदुशनस्' इत्यनङ् । 'सर्वनामस्थाने च' इति दीर्घः । हल्ङ्यादिलोपः । ' न लोपः' इति नकारलोपः, 'दोग्धा' इति रूपम् । झलीत्यनुवृत्तौ इहोभयत्रापि घत्वे कृते भष्भावः स्यादिति भावः । ननु दुहेः क्विबन्तात्सोर्लोपे॒दादेः॑ इति घत्वे कृते दुघिति झषन्तमेकाच्कम् । तस्य धातुत्वाद्धात्ववयवत्वाऽभावात्कथमिह दकारस्य भष्भावेन धकारः स्यादित्यत आह — व्यपदेशिद्भावेनेति । विशिष्टोऽपदेशो व्यपदेशः=मुख्यव्यवहारः, सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी, तेन तुल्यं व्यपदेशिवत् । धातावेव धात्वयवयत्वव्यवहारो गौणः, 'राहोश्शिरः' इत्यादिवदिति भावः । इदं चआद्यन्तवदेकस्मि॑न्निति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । धुक्दुगिति । क्विपः प्राक् प्रवृत्ताया धातुसंज्ञाया अनपायात् 'दादेः' इति धत्वे कृते झषन्तत्वाद्भष्भावे चर्त्वविकल्प इति भावः । दुहौ दुहः । दुहम् दुहौ दुहः । दुहा । भ्यामादौ 'दादेः' इति घत्वे कृते स्वादिष्विति पदत्वात् पदान्तत्वप्रयुक्तो भष्भावः । 'झलां जशो ।ञन्ते' इति जश्त्वम् । धुग्भिः । दुहे धुग्भ्याम् धुग्भ्यः । दुहः दुहोः दुहाम् । दुह् सु इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — षत्वेति । घत्वे कृते भष्भावे 'झलां जशोऽन्ते' इति जश्त्वेन गकारः । तस्यखरि चे॑ति चर्त्वस्याऽसिद्धत्वात् 'आदेशप्रत्यययोः' इति षत्वे कृते चर्त्वे धुक्षु इति रूपमिति भावः ।द्रुह जिघांसायाम्, 'मुह वैचित्त्ये' 'ष्णुह उद्गिरणे' 'ष्णिह प्रीतौ' एभ्यः क्विबन्तेभ्यः सोर्लोपे द्रुहेर्दादित्वाड्ढत्वं बाधित्वा नित्यं घत्वे प्राप्ते इतरेषामदादित्वादप्राप्ते घत्वे इदमारभ्यते ।
ekāco baśo bhaṣ jhaṣantasya sdhvoḥ — [Analysing the pada-division:] "ekāco
baśaḥ." "s and dhv are s-dhvau; of those two" is the analysis [a dvandva].
"baśaḥ" is a genitive of the sthānin (sthāna-ṣaṣṭhī, the thing replaced); "ekācaḥ"
is a genitive of the portion (avayava-ṣaṣṭhī); "that which has one ac (vowel)" is
the analysis [of eka-ac, a bahuvrīhi]. The qualificand of "jhaṣantasya" is [an
implied] "of the word/portion (śabdasya)"; [thus] the genitive of "eka-ac"
construes with the word "jhaṣanta." "padasya" is governing (adhikāra); from "skoḥ
saṃyogādyoḥ" the "ante ca" (and at the end) is carried forward. This [Bhaṭṭoji]
states with "dhātor avayavaḥ..." etc. Objection: Since, when co-reference
(sāmānādhikaraṇya) is possible, resorting to non-co-reference (vaiyadhikaraṇya)
is improper, the fitting construction is "of the baś of a portion of that root
which is monosyllabic and jhaṣ-ending." To this he replies with "ekāco
dhātoḥ..." etc.
gardabhayati — by "tat karoti tad ācaṣṭe" [ṇic in the sense "does that /
calls [it] that"], being ṇi-ending, and by "sanādyantāḥ [dhātavaḥ]" having
dhātu-hood, [it takes] tip etc. → gardabhayati. tataḥ kvip — the meaning is:
from "gardabhi" (the ṇi-ending stem), kvip in the agentive (kartari). Its k and p
are it-markers (anubandhas); [then] elision of the "v" [of kvi(p), by "ver
apṛktasya"]. ṇi-lopa — supply: "by 'ṇer aniṭi' [the ṇi is elided before an
ārdhadhātuka lacking iṭ]." gardhap — from "gardabh" [with su]; halṅyādi-lopa;
the d → dha by "ekāco baśaḥ"; cartva by "vā'vasāne" [the final → p]. On the
construction "of a monosyllabic jhaṣ-ending root," since the derived stem
"gardabh" is not monosyllabic (anekāc), the bhaṣ-bhāva of the d would not occur;
but on the construction "of a jhaṣ-ending portion of a root," since "dabh" — a
monosyllabic (eka-ac) jhaṣ-ending [portion] — is a portion of the root, the
bhaṣ-bhāva of its component d is unobstructed. This is the sense.
Here the ancients (prācīna) carried forward "jhali." That is improper, he says:
"jhali has ceased." sāmarthyāt — the sense is: were "jhali" carried forward,
that [very mention of s-dhv] would be pointless (vaiyarthya). Objection: Let there
just be the anuvṛtti of "jhali"; let "s-dhvoḥ" not be stated at all. To this he
says tena — meaning: by the non-continuation of "jhali."
dugdham — kta [past part.] of duh; because [kta] is kit, there is no
laghūpadha-guṇa; by "dādeḥ [ghaḥ]" the h → gha [→ dugh]; by "jhaṣas tathor
dho'dhaḥ" the t-kāra [of kta] → dha; by "jhalāṃ jaś jhaśi" the gh → g. The form is
dugdham. dogdhā — tṛc [agent suffix] of duh; laghūpadha-guṇa [u → o]; by
"dādeḥ" the h → gha; by "jhaṣas tathoḥ" the t-kāra [of tṛ] → dha; by
"ṛdu-śanas..." the anaṅ [ṛ → an]; by "sarvanāmasthāne ca" the dīrgha; halṅyādilopa
[of su]; by "na lopaḥ" [na lopaḥ prātipadikāntasya] the elision of the n-kāra —
the form is dogdhā. Were "jhali" carried forward, then here, in both cases, once
ghatva [h → gh] is done, the bhaṣ-bhāva [g → gh] would [wrongly] apply [since g
would stand before a jhal]. This is the sense.
Objection: From duh with kvip-ending, when su is elided and ghatva [h → gh] is
done by "dādeḥ," "dugh" is monosyllabic and jhaṣ-ending; since it is [itself] a
dhātu, it is not a portion (avayava) of a dhātu, so how here can the d-kāra → dh
by bhaṣ-bhāva? To this he says vyapadeśivadbhāvena — vyapadeśa is a specific
designation, i.e. the principal usage (mukhya-vyavahāra); that which has it is a
vyapadeśin; treated like that is vyapadeśivat. The usage "portion of a root"
applied to the root itself is secondary (gauṇa), like "the head of Rāhu" (rāhoḥ
śiraḥ) and the like [where Rāhu is nothing but a head]. The sense. This is clear
in the Bhāṣya on the sūtra "ādyantavad ekasmin."
dhuk / dhug — since the dhātu-saṃjñā, which took effect before kvip, does not
lapse, once ghatva by "dādeḥ" is done [dugh], because it is jhaṣ-ending, the
bhaṣ-bhāva [d → dh, dhugh; then jaśtva gh → g;] and the optional cartva [g → k,
giving dhuk / dhug]. The sense. duhau, duhaḥ; duham, duhau, duhaḥ; duhā [before
vowels, no aspiration]. Before bhyām etc., once ghatva by "dādeḥ" is done, because
of pada-hood by "svādiṣv [asarvanāmasthāne]," the bhaṣ-bhāva conditioned by
pada-end [applies]; by "jhalāṃ jaśo'nte" jaśtva [gh → g]. dhugbhiḥ. duhe,
dhugbhyām, dhugbhyaḥ; duhaḥ, duhoḥ, duhām. When "duh + su" [loc. pl.] stands, he
shows the derivation: ṣatva — once ghatva [h → gh] and bhaṣ-bhāva [d → dh] are
done, by "jhalāṃ jaśo'nte" jaśtva gives g-kāra [gh → g]; since the cartva of that
by "khari ca" is asiddha, once ṣatva [of the s of su] is done by
"ādeśa-pratyayayoḥ" and then cartva [g → k], the form is dhukṣu. The sense.
From these — "druha (jighāṃsāyām, to seek to harm)," "muha (vaicittye, to be
confused)," "ṣṇuha (udgiraṇe, to spew)," "ṣṇiha (prītau, to love)" — being
kvip-ending, when su is elided: for druh, because it begins with d (dādi), the
ghatva, setting aside the ḍhatva ["ho ḍhaḥ"], is obtained invariably (nitya); for
the others, since they do not begin with d (adādi), ghatva is not [otherwise]
obtained — [and it is] for [establishing] that ghatva [that the next rule] is
undertaken.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 89 १ व्यपदेशिवदिति—विशिष्टोऽपदेशो मुख्यो व्यवहारः सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी तेन तुल्यमित्यर्थः । २ धुगिति—ननु धातुत्वस्य क्रियावाचित्वे सति भ्वादिगणपठितत्वरूपत्वेन, क्रियायाः प्रधानाप्रधानन्यायेनानुपसर्जनीभूतप्रधानरूपाया एव ग्रही-तुभौचित्यात्कथमत्र घृत्वभषूभावौ इति चेत्, न, ‘अत्वसन्त—’ इति सूत्रे अधातोरिति निषेधसामर्थ्येन धातुग्रहणे उपसर्जनस्यापि ग्रहणाभ्युगममात् । एतन्मूलकमेव किंवन्ता धातुत्वं न जहतीति बोध्यम् । ३ णिजन्ताद्विजिति—अनेन लोके विश्ववाद्दशब्दस्य साधुत्वमात्रमुच्यते नत्वस्योद् णिलोपस्य स्थानिवत्त्वात्, भसंशाक्षिप्तप्रत्ययेन वाहो विशेषणात् इति केचित् । वस्तुतस्तु वहश्चेत्यत्र छन्दो-प्रहणं नानुवर्तते । अत एव ‘विभाषा पूर्वाद्ध—’ इति सूत्रस्यः ‘प्रष्टौहः आगतं प्रष्ठवाङ्क्ल्यम्’ इति भाष्यप्रयोगः संगच्छते ।
translator notes
- textual In the dugdham derivation the source reads "hasya dhaḥ" for the ghatva step, evidently an error for "hasya ghaḥ" ("dādeḥ [ghaḥ]," 8.2.32); the parallel dogdhā derivation reads "hasya ghaḥ" correctly. The nom. sg. of gardabhi is written gardhap (from gardabh via d → dh and final cartva).
SK 327 · A 8.2.33V
वा द्रुहमुहष्णुहष्णिहाम् ॥ ३२७ ॥
vā druhamuhaṣṇuhaṣṇihām
For druh, muh, ṣṇuh, ṣṇih, the final h optionally (vā) becomes gh, before a jhal and at the end of a pada.
Rule. For the four roots druh "to hate", muh "to be confused", ṣṇuh "to vomit" and ṣṇih "to love", the h optionally (vā) becomes gh before a jhal and at the end of a pada. When the option is not taken, SK 324 gives ḍh.
Example. The stem druh "hater".
druh + su → su deleted → druh → h → gh (this rule) or h → ḍh (SK 324) → drugh / druḍh
→ the first consonant is aspirated by SK 326 (d → dh) → dhrugh / dhruḍh
→ jaśtva and optional cartva → dhruk / dhrug / dhruṭ / dhruḍ.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | dhruk / dhrug / dhruṭ / dhruḍ | druhau | druhaḥ |
| instrumental | | dhrugbhyām / dhruḍbhyām | |
| locative | | | dhrukṣu / dhruṭtsu / dhruṭsu |
muh, ṣṇuh and ṣṇih go the same way. A stem in vāh, such as viśvavāh "all-carrying", takes only the ḍh of SK 324 in these positions: viśvavāṭ / viśvavāḍ; before vowels viśvavāhau, viśvavāhaḥ, viśvavāham, viśvavāhau. Its remaining forms need the next group.
Siddhānta-kaumudī
एषां हस्य वा घः स्याज्झलि पदान्ते च । पक्षे ढः । ध्रुक् । ध्रुग् । ध्रुट् । ध्रुड् । द्रुहौ । द्रुहः । ध्रुग्भ्याम् । ध्रुड्भ्याम् । ध्रुक्षु । ध्रुट्त्सु । ध्रुट्सु । एवं मुहष्णुहष्णिहाम् ॥ विश्ववाट् । विश्ववाड् । विश्ववाहौ । विश्ववाहः । विश्ववाहम् । विश्ववाहौ ॥
For these (druh, muh, ṣṇuh, ṣṇih) the *h* optionally (vā) becomes *gh*,
before a jhal and at the end of a pada (padānta). In the alternative
(pakṣe), [it becomes] *ḍha* [by the other rule]. [Thus the nominative
singular of druh appears as:] *dhruk*. *dhrug*. *dhruṭ*. *dhruḍ* [the first
pair from the gh-option, the second from the ḍha-option, each resolved at
pada-end]. [Before vowel endings the h is retained:] *druhau*. *druhaḥ*.
[Before bhyām:] *dhrugbhyām*. *dhruḍbhyām*. [Locative plural, before su:]
*dhrukṣu*. *dhruṭtsu*. *dhruṭsu*. Likewise for *muh*, *ṣṇuh*, *ṣṇih*.
[Similarly, for viśvavāh:] *viśvavāṭ*. *viśvavāḍ*. *viśvavāhau*.
*viśvavāhaḥ*. *viśvavāham*. *viśvavāhau*.
SK 328 · A 1.1.45सम्प्रसारणसंज्ञा
इग्यणः सम्प्रसारणम् ॥ ३२८ ॥
igyaṇaḥ samprasāraṇam
igyaṇaḥ samprasāraṇam (1.1.45) — The ik vowel that comes in place of a yaṇ [semivowel] is termed saṃprasāraṇa.
Rule. This is a saṃjñā, a naming rule. An ik vowel (i, u, ṛ, ḷ) that is put in the place of a yaṇ (a semivowel y, v, r, l) is called saṃprasāraṇa. The name belongs to the vowel itself.
Example. In viśva-vāh the v of vāh is a yaṇ; the ū that SK 329 puts in its place is an ik; that ū is therefore a saṃprasāraṇa. The same name is used again for śvan, yuvan, maghavan (SK 362–363) and for vidvas (SK 435).
Siddhānta-kaumudī
यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ॥
The ik vowel which is employed in the place of a yaṇ receives the saṃjñā
saṃprasāraṇa.
Tattvabodhinī
NSP p. 89—इग्यणः —॥—यणः स्थाने इति । विधिप्रदेशेषु सूत्रशाटकवद्भाविसंज्ञाश्रयणानान्योन्याश्रयः ॥ ननु यणः स्थानिकस्येकः संप्रसारणत्वे अदुहितरामित्यत्र लङो लकारस्य स्थाने उत्तमपुरुषैकवचनमिदं तस्य यणस्थानिकत्वेन संप्रसारणसंज्ञायां सत्यां ‘हलः’ इति दीर्घः स्यात् । तरपं प्रति लङन्तस्याङ्गत्वादिति चेत् । अत्र कैयटः । यथासंख्यसंवन्धात्संप्रसारणसंज्ञात्र न भवतीति । नन्वनुवादे परिभाषाणामनुपस्थानात्कथमिह यथासंख्यत्वलाभः । नचैवं स्थानेयोगोऽपि न लभ्येतेति वाच्यम् । ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यत्रैतत्सूत्रमनुवर्त्य व्याख्यायां तल्लाभात् । अत्राहुः । तन्त्रावृत्त्याद्याश्रयणेन ‘संप्रसारणस्य’ इति सूत्रे तद्भावितग्रहणाददुहितरामित्यत्र ‘हलः’ इति लङः स्थानिकस्येटः संप्रसारणस्य दीर्घो न भवति, लङस्थानिकस्येटः संप्रसारणशब्देनाभावितत्वात् । नन्वेवमप्यक्षद्युवौ अक्षद्युव इत्यादौ लङः संप्रसारणसंज्ञायां ‘संप्रसारणाच्च’ इति पूर्वरूपं स्यादिति चेत्, न । ‘संप्रसारणपूर्वत्वे समानाङ्गग्रहणं कर्तव्यम्’ इति वार्तिककृतोक्तत्वात् वाणादाङ्गस्य वलीयस्त्वाद्वा उवङेव स्यात् ॥ अत्र नव्याः । ‘ध्यङः संप्रसारणम्— इत्यादिविधिप्रदेशेष्वेव ‘यण इम्’ इति पठित्वा संप्रसारणसंज्ञासूत्रं त्यक्तुं शक्यमित्याहुः
Bālamanoramā
इग्यणः सम्प्रसारणम् - विआवागम्, विआवाहौ इति सुटि रूपाणि सुगमत्वादुपेक्ष्य शसादावचि संप्रसारणकार्यं वक्ष्यन् संप्रसरणसंज्ञा दर्शयति — इग्यणः यणः स्थाने इति । व्याख्यानात्स्थानार्थलाभः ।षष्ठी स्थानेयोगे॑ति तु नेह भवति, अनुवादे परिभाषामनुपस्थितेः । षष्ठीश्रुतौ सर्वत्र व्याख्यानादेव स्थानार्थलाभसंभवात् 'षष्ठीस्थानेयोगा' इत्येत॒न्निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती॑त्येतदर्थमिति भाष्ये सिद्धान्तितत्वाच्च । संप्रसारणसंज्ञ इति । ततश्च 'वसोः संप्रसारणं'वचिस्वपियजादीना॑मित्यादौ संप्रसारणश्रुतौ यण्स्थानिक इगुपस्थितो भवति । तत्रान्तरतम्याद्यस्य इकारः, वकारस्य उकारः, रेफस्य ऋकारः लस्य ऌकार इति ज्ञेयम् ।
igyaṇaḥ samprasāraṇam — Passing over the forms with the suṭ [strong cases] —
viśvavāham, viśvavāhau — as easy, and intending to state the saṃprasāraṇa
operation when a vowel-initial [ending] such as śas follows, he displays the
saṃprasāraṇa-saṃjñā: "of the ik in the place of a yaṇ." The sense "in the place of"
(sthāna) is obtained from interpretation (vyākhyāna). The [paribhāṣā] ṣaṣṭhī
sthāneyogā (A 1.1.49, that a genitive denotes the relation "in place of") does not
operate here, because in a mere restatement (anuvāda) the paribhāṣā is not present;
and because it is established in the Bhāṣya that, since wherever a genitive is heard
the sense "in place of" can be had from interpretation alone, the [sūtra] ṣaṣṭhī
sthāneyogā serves [only] the purpose [of teaching] that "the substitutes replace
[only] what is directly specified (nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti)." On "receives
the saṃprasāraṇa-saṃjñā": consequently, wherever the word saṃprasāraṇa is heard —
as in vasoḥ saṃprasāraṇam (A 6.4.131), vaci-svapi-yajādīnām... (A 6.1.15), and the
like — the ik standing in the place of a yaṇ becomes what is present [i.e. meant].
There, by the principle of closest resemblance (āntaratamya), it should be known:
for y, the vowel i; for v, the vowel u; for r (repha), the vowel ṛ; for l, the
vowel ḷ [are the respective saṃprasāraṇa vowels].
translator notes
- textual The digital source reads the illustrative forms corruptly (viāvāgam, viāvāhau); the translation follows the evidently intended viśvavāham (acc. sg.) and viśvavāhau (nom./acc. du.) of a vāh-ending stem such as viśvavāh, whose weak cases undergo the saṃprasāraṇa vah→uh here being set up, but the exact stem is not certain from the transmitted text.
SK 329 · A 6.4.132V
वाह ऊठ् ॥ ३२९ ॥
vāha ūṭh
vāha ūṭh — 6.4.132. ūṭh (i.e., ū) is the saṃprasāraṇa substitute for the vāh of a base that is bha.
Rule. For the vāh of a stem that is bha (before a vowel-initial weak ending), the saṃprasāraṇa substitute is ūṭh, that is ū; the ṭh is a marker. The ū replaces the v.
Example.
viśvavāh + śas → the ending is vowel-initial and weak, so the stem is bha → the v of vāh → ū → viśva-ū-āh + as (continued under SK 330).
Siddhānta-kaumudī
भस्य वाहः संप्रसारणमूठ् स्यात् ॥
For the vāh of a bha [base], the saṃprasāraṇa substitute is ūṭh (ū).
Tattvabodhinī
NSP p. 89—वाह ऊठ् । ‘एत्येषत्यूठ्सु’ इति विशेषणार्थष्टकारो ‘हल्न्त्यम्’ इतीत्संज्ञकः । अत्र ‘भस्य’ इत्यधिक्रियते, ‘वसोः संप्रसारणम्’ इत्यतोऽनुवृत्तं संप्रसारणमूढो विशेषणं तेनात्र ‘अलोऽन्त्यस्य’ इति न भवति तदेतदाह—भस्य वाह इत्यादि । प्राचा तु वाहो वाशब्दस्य संप्रसारणं स्यादित्युक्तं, तच्च फलितार्थकथनपरतया कथंचिन्नेयमित्याहुः
Bālamanoramā
वाह ऊठ् - वाह ऊठ् ।भस्ये॑त्यधिकृतम् । 'वसोः संप्रसारण' मित्यतःसंप्रसारण॑मित्यनुवर्तते । तच्च ऊडित्यनेनान्वेति । तदाह-भस्येत्यादिना ।
vāha ūṭh — vāha ūṭh. "bhasya" (of a bha [base]) is the governing (adhikṛta)
term [from A 6.4.129]. From "vasoḥ saṃprasāraṇam" (A 6.4.131) the word
"saṃprasāraṇam" is carried forward (anuvṛtti). And that [saṃprasāraṇa] construes
with "ūṭh" (i.e., ūḍ, the substitute ū). This [Bhaṭṭoji] states by "bhasya…" and
so on.
SK 330 · A 6.1.108V
सम्प्रसारणाच्च ॥ ३३० ॥
samprasāraṇācca
samprasāraṇāc ca — And after a samprasāraṇa [vowel], when a vowel (ac) follows, the single substitute (ekādeśa) is the form of the preceding [element] (pūrva-rūpa).
Rule. When a vowel follows a saṃprasāraṇa vowel, the single substitute (ekādeśa) for the two is the form of the earlier one (pūrvarūpa). So the vowel that used to follow the semivowel disappears into the saṃprasāraṇa.
Example.
viśva-ū-āh + as → ū is a saṃprasāraṇa and ā follows it → the pair ū + ā → ū → viśva-ūh + as
viśva-ūh → the a of viśva meets ū: by ety-edhaty-ūṭhsu (SK 73) the pair is replaced by vṛddhi au, not by guṇa o → viśvauh + as → viśvauhaḥ.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | viśvavāṭ / viśvavāḍ | viśvavāhau | viśvavāhaḥ |
| accusative | viśvavāham | viśvavāhau | viśvauhaḥ |
| instrumental | viśvauhā | | |
The other bha-forms follow viśvauhaḥ, viśvauhā. Scholars discuss how the classical word viśvavāh is formed at all: the affix ṇvi that forms it may be Vedic only, in which case the ordinary word is made with vic from a causative stem.
Siddhānta-kaumudī
संप्रसारणादचि परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । एत्येधत्यूठ्सु SK 73 । विश्वौहः । विश्वौहेत्यादि । छन्दस्येव ण्विरिति पक्षे णिजन्ताद्विच् ॥
After a samprasāraṇa [vowel], when a vowel follows, the single substitute
(ekādeśa) is the pūrva-rūpa (the form of the preceding element). [The vṛddhi
here is] by "ety-edhaty-ūṭsu" (SK 73) [A 6.1.89]. [Form:] viśvauhaḥ; viśvauhā and
so on. — On the view that ṇvi [occurs] only in the Vedic (chandasi), [the word
viśvavāh in the classical language is derived] from a ṇic-ending stem by the viC
affix.
Tattvabodhinī
NSP p. 89—संप्रसारणाच्च । ‘अमि पूर्वः’ इत्यतः पूर्व इत्यनुवर्तते ‘इको यणचि’ इत्यतोऽचीति च, ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति चाधिक्रियते । तदाह—संप्रसारणादचीत्यादिना ॥—छन्दस्येव ण्विरिति । ‘वहश्च’ इति सूत्रे ‘भजो ण्विः’ ‘छन्दसि सहः’ इत्यतो ण्विप्रत्ययस्य छन्दसीत्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः ॥ स्यादेतत् । ‘वाहः’ इत्येव सूत्रमस्तु संप्रसारणमेवात्र विधीयतां, तस्य लघूपधगुणे कृते ‘वृद्धिरेचि’ इति वृद्धौ सिद्धं विश्वौह इत्यादि किमूढ्प्रहणेन । सत्यम्, एवं स्थिते क्रियमाणमूढ्प्रहणं वहिरङ्गपरिभाषां ज्ञापयति । तस्यां हि सत्यां जातस्य वहिरङ्गस्य संप्रसारणस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यादिति भाष्ये स्थितम् । न चानकारान्तोपपदेऽकारान्तोपसर्गोपपदे च रूपे विशेषः स्यादिति कथमूढ्प्रहणं ज्ञापकमिति चेत् । अत्राहुः कैयटादयः । भाष्यकारोक्तज्ञापकवल्लेैव तादृशस्थले ण्विप्रत्ययाभावोऽनुभीयत इति ॥ एतेन भुवं वहतीति भूवाद । भूहः । भूहा । प्रौहः । प्रौहेत्यादिप्रयोगाः परास्ताः
Bālamanoramā
सम्प्रसारणाच्च - संप्रसारणमिति । तेन वाहो यो यण् वकारस्तस्य ऊडिति लभ्यते । संप्रसारणमित्यननुवृत्तौ 'अलोऽन्त्यस्य' इति हकारस्य स्यात् । तदनुवृत्तौ तु ऊठो यण्स्थानिकत्वूलाभान्नालोऽन्त्यस्येति भवति । विश्व ऊ आह् असिति स्थिते- । संप्रसारणाच्च ।इको यणची॑त्यतोऽचीति 'अमि पूर्वः' इत्यतः पूर्व इति चानुवर्तते । 'एकः पूर्वपरयोः' इत्यधिकृतम् । तदाह — संप्रसारणादित्यादिना । विश्व ऊह असिति स्थिते आद्गुणमाशङ्क्याह — एत्येधत्यूठ्स्विति ।अनेन गुणापवादो वृद्धि॑रिति शेषः । विश्वौहः । विश्वौहा । इत्यादीति । विश्ववाड्भ्याम् विश्ववाड्भिः । विश्ववाड्भ्यः । विश्वौहे । विश्वौहः । विश्वौहः । विश्वौहोः विश्वौहाम् । विश्ववात्सु विश्ववाट्सु । ननु वहश्चेति ण्विविधौ 'छन्दसि सहः' इत्यतश्छन्दसीति केचिदनुवर्तयन्ति । तन्मते विश्ववाह्शब्दस्य लोके कथं प्रयोग इत्यत आह — छन्दस्येव ण्विरितिपक्षे णिजन्ताद्विजिति ।विश्वं वाहयतीत्यर्थे वाह् इ इति ण्यन्तात्अन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति विचिनेड्वशि कृती॑ति इडभावे णिलोपेऽपृक्तलोपे उपपदसमासे विआआह्शब्दो सोते प्रयोगार्हः । किन्तु तस्य ऊठ् न भवति,अचः परस्मि॑न्निति णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाऽभावेन तस्य भत्वाऽभावात् । वाहयतेः क्विपि विश्ववाह्शब्दस्य तूठ् निर्हाध एव,क्वौ लुप्त॑मिति णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाऽभावेन तस्य भत्वाऽनपायात् । अत एवविभाषा पूर्वाह्णापरह्णाभ्या॑मिति सूत्रे प्रष्ठौह आगतं प्रष्ठवाङ्रूपर्यमिति लौकिकविग्रहवाक्ये 'प्रष्ठौह' इति प्रयोगः सङ्गच्छते । क्वचित्पुस्तकेछन्दस्येव ण्विरिति प्रामाणिकाः॑ इति पठते । 'कव्यपुरीष' इत्याद्युत्तरसूत्रे तदनुवृत्तेरावश्यकत्वादिति तदाशयः । अनः=शकटं वहतीत्यर्थे अनसि वहेः क्विप्, अनसो डश्चेति सस्य डश्च ।वचिस्वपियजादीनां किती॑ति यजादित्वाद्वकारस्य सम्प्रसापरणमुकारः ।संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । अनडुहिति रूपं । ततः सुबुत्पत्तिः ।
samprasāraṇāc ca — "samprasāraṇam" [carried forward here]: by that it is
obtained that ūṬ is [the samprasāraṇa] of the yaṇ of vāh, namely the va-kāra. If
"samprasāraṇam" were not carried forward (ananuvṛttau), then by "alo 'ntyasya"
[A 1.1.52] [ūṬ] would replace the ha-kāra (the final); but when it is carried
forward, since ūṬ is obtained as standing in place of the yaṇ (yaṇ-sthānika),
"alo 'ntyasya" does not [make it replace the final].
When "viśva ū āh as" stands, "samprasāraṇāc ca" [applies]. From "iko yaṇ aci"
[A 6.1.77] "aci" (when a vowel follows) is carried forward, and from "ami pūrvaḥ"
[A 6.1.107] "pūrva" (the preceding [form]); "ekaḥ pūrva-parayoḥ" [A 6.1.84] is
the governing adhikāra. He states this with "samprasāraṇāt…" etc. — When "viśva
ūh as" stands, anticipating [the expected] "ād guṇaḥ" [A 6.1.87], he says
"ety-edhaty-ūṭsu": [supply] "by this [rule] vṛddhi is the exception to guṇa
(guṇa-apavāda)." [Forms:] viśvauhaḥ, viśvauhā.
"ityādi" (and so on): viśvavāḍbhyām, viśvavāḍbhiḥ, viśvavāḍbhyaḥ; viśvauhe;
viśvauhaḥ, viśvauhaḥ; viśvauhoḥ; viśvauhām; viśvavātsu / viśvavāṭsu.
Objection: In the provision of ṇvi by "vahaś ca," some carry forward "chandasi"
(in the Vedic) from [the sūtra] "chandasi sahaḥ." On that view, how is the word
viśvavāh used in the [classical] world (loka)? — To this he replies: "On the view
that ṇvi [occurs] only in the Vedic, [it is derived] from a ṇic-ending stem by
viC." In the sense "causes [everything] to be carried" (viśvaṃ vāhayati), from
the ṇic-ending stem "vāh-i," by "anyebhyo 'pi dṛśyate" the viC [is added]; by
"neḍ vaśi kṛti" [A 7.2.8] the iṬ is absent (iḍ-abhāva); and with ṇi-lopa,
apṛkta-lopa (deletion of the single-consonant affix), and the upapada-compound,
the word viśvavāh becomes fit for [classical] usage. But its ūṬ does not occur,
because—by the absence of sthānivat-bhāva for the ṇi-lopa under "acaḥ parasmin"
[A 1.1.57]—it does not acquire bha-tva (the bha-saṃjñā). The ūṬ of the word
viśvavāh derived with kvip from vāhayati, however, is indeed unobstructed
(nirbādha eva), because—by "kvau lupta[m]"—the ṇi-lopa lacks sthānivat-bhāva, so
its bha-tva does not fall away. For this very reason, at the sūtra "vibhāṣā
pūrvāhṇāparahṇābhyām," the usage "praṣṭhauha" is coherent in the classical
vigraha-sentence ("praṣṭhauha āgatam," "that which comes from a praṣṭhavah"). In
some manuscripts it is read: "The authorities [hold that] ṇvi [occurs] only in
the Vedic" (chandasy eva ṇvir iti prāmāṇikāḥ); the purport being that, in the
following sūtra "kavya-purīṣa…" etc., the anuvṛtti of that [chandasi] is
necessary.
[anaḍuh:] anaḥ = a cart; in the sense "carries the cart" (śakaṭaṃ vahati), kvip
[is added] to vah after anas; by "anaso ḍaś ca" the s [of anas] becomes ḍ. By
"vaci-svapi-yajādīnāṃ kiti" [A 6.1.15], because [vah] belongs to the yaj-ādi
class, the va-kāra undergoes samprasāraṇa [becoming] the u-kāra; by
"samprasāraṇāc ca," the pūrva-rūpa [single substitution as the preceding]. The
form is anaḍuh; thereafter the addition of the sup endings [proceeds].
translator notes
- textual The digital source of the ṇvi/viC passage carries several OCR corruptions, resolved to the evidently intended readings: 'विआआह्' → viśvavāh; 'सोते' → loke (fit for usage in the world); 'विजिति' → viC iti; 'प्रष्ठवाङ्रूपर्यम्' garbled (the intended vigraha involves praṣṭhavah); '#' junction artifacts elsewhere. The technical forms viśvavāh, viśvauh, and praṣṭhauha are followed as given.
- translator The sūtra references 'vahaś ca,' 'chandasi sahaḥ,' 'anyebhyo 'pi dṛśyate,' 'anaso ḍaś ca,' 'kvau lupta(m),' and 'vibhāṣā pūrvāhṇāparahṇābhyām' are named by pratīka in the source without numbers; numbers are given only where identification is secure, per the contract.
SK 331 · A 7.1.98V
चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ३३१ ॥
caturanaḍuhorāmudāttaḥ
caturanaḍuhorām udāttaḥ — 7.1.98. For catur and anaḍuh, the augment ām — which is udātta (acutely accented) — is [inserted] in the sarvanāmasthāna.
Rule. For catur and anaḍuh the augment ām is inserted when a sarvanāmasthāna (strong ending) follows, and that ām carries the udātta accent. An augment marked with m goes after the last vowel of the stem, so ām sits between the u and the final consonant.
Example.
catur + jas → jas is a strong ending → ām after the last vowel u → catu-ām-r + as → u before a vowel → v (yaṇ) → catvār + as → catvāraḥ "four" (nominative plural).
anaḍuh + au → ām after u → anaḍu-ām-h + au → u → v → anaḍvāhau (nominative dual); likewise anaḍvāhaḥ (nominative plural).
Siddhānta-kaumudī
अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने स चोदात्तः ॥
For these two [catur and anaḍuh], ām is [inserted] in the sarvanāmasthāna, and
that [ām] is udātta (acutely accented).
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 89—चतुरनडुहोः—। ‘इतोऽत्सर्वनामस्थाने’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—सर्वनामस्थान इति
Bālamanoramā
चतुरनडुहोरामुदात्तः - अनडुह् स् इति स्थिते । चतुरनडुहोः । अनयोरिति । चतुरनडुहोरित्यर्थः । सर्वनामस्थान इति ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः स् इति स्थिते- ।
caturanaḍuhorām udāttaḥ — When "anaḍuh s" stands [i.e., anaḍuh followed by
su, the nominative singular]. caturanaḍuhoḥ. "anayoḥ" (of these two) — the
meaning is "of catur and anaḍuh." As for "sarvanāmasthāne" (in the
sarvanāmasthāna): [that word] is carried forward (anuvṛtti) from "ito't
sarvanāmasthāne" (A 7.1.86). When "s" (su) stands —
translator notes
- translator The block breaks off mid-derivation ('when su stands—'); the sequence is continued in the following unit.
SK 332 · A 7.1.82V
सावनडुहः ॥ ३३२ ॥
sāvanaḍuhaḥ
sāvanaḍuhaḥ — 7.1.82. Before su (the nominative singular), the augment num is added to anaḍuh.
Rule. Before su, anaḍuh takes the augment num (an n placed after the last vowel; u and m are markers). Bhaṭṭoji notes that the word āt, "after an a-vowel", is carried into this rule from an earlier one, so this num is placed after an a-vowel — which can only be the ā of the augment ām. That is why num, though the more specific rule, does not block ām: it presupposes it. And num is likewise not blocked by the vocative am of SK 333.
Example.
anaḍuh + su → ām (SK 331) → anaḍvāh + su → num after the ā → anaḍvānh + su
→ su deleted (SK 252) → anaḍvānh → the cluster nh loses its last member (saṃyogānta-lopa, SK 54) → anaḍvān.
Applies when / blocked by. Two rules that could spoil the form are kept off. The d of SK 334 (which replaces the final of anaḍuh at the end of a pada) does not touch the n of num: if it did, the augment would have been pointless, since anaḍvāh alone would already give anaḍvāt; the very prescription of num shows it is meant to be heard. And the rule deleting a final n of a nominal stem does not apply, because the deletion of h that made the n final is a Tripādī operation and so asiddha, invisible, to it.
Siddhānta-kaumudī
अस्य नुम् स्यात्सौ परे । आदित्यधिकारादवर्णात्परोऽयं नुम् । अतो विशेषविहितेनापि नुमा आम् न बाध्यते । अमा च नुम् न बाध्यते । सोर्लोपः । नुम्विधिसामर्थ्यात् वसुस्रंसु SK 334 इति दत्वं न । संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो न । अनड्वान् ॥
Of this [anaḍuh] there is the augment num when su follows. Because the governing
"āt" [carried down in the ablative from "ācchīnadyoḥ num" (A 7.1.80)] is in
force, this num comes after an a-varṇa vowel. Therefore, even though num is
specifically prescribed (viśeṣa-vihita), the augment ām [prescribed by
"caturanaḍuhoḥ ām" (SK 331 = A 7.1.98)] is not blocked by it. And num, in turn,
is not blocked by am [the vocative augment]. There is elision of su (soḥ lopaḥ,
by hal-ṅyādi-lopa). By the very force of the num-prescription (num-vidhi-
sāmarthya), the substitution of d (datva) by "vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ"
(SK 334) does not take place. And because saṃyogānta-lopa is asiddha, the
elision of the n (na-lopa) does not take place. [Result:] anaḍvān.
Tattvabodhinī
NSP p. 89–90—सावनडुहः । ‘आच्छीनयोः’—इत्यतो नुममनुवर्त्याह—नुम् स्यादिति । विशेषविहितेन यासुटा सामान्यविहितः सीयुडिव नुमा आम् वाध्यतामित्याशङ्कां निराकरोति—अवर्णात्परोऽयमित्यादिना । उपजीव्योपजीवकयोर्विरोधाभावेन वाध्यवाधकभावो नेति भावः ॥—अमा चेति । विशेषविहितेनापी- ल्युवज्यते । ‘आमा च नुम्न वाध्यते’ इति केचित्पठन्ति । तस्यायमर्थः । बह्वनड्वाहीत्यत्र परत्वादामि कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् ‘नपुंसकस्य झल्कः’ इति नुम् भवत्येव, न तु वाध्यत इति ॥ नुमो दलमाशङ्क्याह—नुम्विधिसामर्थ्यादित्यादि । विधानसामर्थ्यात्सर्वत्राविकृतेन नुमा भवितव्यमिति भावः ॥ नन्वेवमनड्वांस्तत्रेत्यत्र ‘नश्छवि’ इति रुत्वमपि न स्यादिति चेत् । अत्राहुर्भाष्यकाराः । यं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते यस्य तु विधेर्निमित्तमेव नासौ वाध्यत इति । भवति हि दत्वं प्रति नुमो विधिरनर्थकः, रुत्वं प्रति तु निमित्तमेवेति ॥—अनड्वानिति । अनः शकटं वहतीति विग्रहे अनसि वहेः क्विप् । अनसो डश्च । यजादित्यात्संप्रसारणम् । अनड्वद्वस् इति स्थिते । आम्नुमुसुलोपेषु कृतेषु संयोगान्तलोपेन ह्कारलोपः ॥—वसुस्नंसु—। वस्विति प्रत्ययः, तेन तदन्तं ग्राह्यम् । ‘ससजुषोः—’ इति सूत्रात्सेत्यनुवर्तते, तच्च वसोरेव विशेषणं, न तु संसुध्वंस्वोरव्यभिचारात् । नाप्यनड्वहः, असंभवादित्यभिप्रेत्याह—सान्तवस्वन्तस्येति
Bālamanoramā
सावनडुहः - सावनडुहः । अस्येति । अनुडुह्शब्दस्येत्यर्थः । नुम् स्यादिति ।आच्छीनद्योर्नुं॑मित्यतो नुमित्यनुवृत्तेरिति भावः । नुमि मकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । मित्त्वादन्त्यादचः परः । अनड्वान् ह् स् इति स्थितम् । ननु आम्नुमौ एतौ मित्त्वादन्त्यादच उकारात्परौ प्राप्तौ । तत्र 'चतुरनडुहोः' इत्याम् सर्वनामस्थाननिमित्तकः सामान्यविहितः । 'सावनडुहः' इति नुम् तु सर्वनामस्थानविशेषे सौ विहितत्वाद्विशेषविहितः । स च निरवकाशत्वात्सामान्यविहितमामं बाधेत, सोरन्यत्राऽऽम्बिधेश्चरितार्थत्वात् । तथा च 'अनडुन्' इति स्यात् । 'अनड्वान्' इति न स्यात् । किंच सम्बुद्धौ हे अनडुह् सिति स्थिते 'अम् सम्बुद्धौ' इत्यमागम आमपवादोऽनुपदमेव वक्ष्यते । तत्र 'सावनडुहः' इति नुमपि प्राप्तः, सच सम्बुद्धावसम्बुद्धौ च विहितत्वात्सामान्यविहितः । 'अम्सम्बुद्धौ' इत्यम् तु सम्बुद्धावेव विहितत्वाद्विशेषविहितः । सच निरवकाशत्वात्सामान्यं नुमं बाधेत, असम्बुद्धौ सौ नुम्विधेश्चरितार्थत्वात् । ततश्च हे अनड्वन्निति न स्यात् । 'हो ढः' इति ढत्वे हे अनड्वट् इति स्यादित्याशङ्क्याह — आदित्यधिकारादित्यादि, नुम्न बाध्यत इत्यन्तम् । 'सावनडुहः' इति नुम्विधौ तावत् 'आच्छीनद्योः' इत्यत आदिति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । अतोऽनडुहोऽवर्णात् परो नुमिति लाभाद्विशेषविहितेनापि 'सावनडुह' इति नुमाचतुरनडुहो॑रिति सामान्यविहित आम्न बाध्यते, अवर्णात्परत्वेन विधीयमानं नुमं प्रति आम उपजीव्यत्वात्, उपजीव्योपजीवकयोर्विरोधाऽभावेन बाध्यबाधकभावविरहात्, प्रत्युत आमभावे नुमः प्रवृत्त्यसम्भवात् । तथा 'अम्संबुद्धौ' इत्यमा च विशेषविहिभावेन बाध्यबाधकभावविरहात्, प्रत्युत आमभावे नुमः प्रवृत्त्यसंभवादित्यर्थः । ननु 'सावनहुडः' इति नुम्विधौ आदित्यनु वर्ततां नाम, तथापि आमुपजीवकत्वं नुमो न लभ्यते, अनडुहि नुमो नकाराऽकारात्परत्वेऽपि आदित्यनुवृत्तेरविरोधादिति चेत्, मैवं-॒सावनडुहः॑ इति नुम्विधौ मित्त्वादन्त्यादच इत्युपस्थितम् । तत्र च आदित्यनुवृत्तमन्वेति । ततस्चानडुहि योऽन्त्यरूपोऽवर्णः तस्मात्परो नुमिति लभ्यते । नकाराकारस्तु नैवंविध इत्यामुपजीवकत्वं नुमो निर्बाधमेव । एवं संबुद्धौ अमुपजीवकत्वमपि ज्ञेयम् । क्वचित्पुस्तकेआमा च नुम् न बाध्यते॑ इति पठते । तत्रेयं योजना — ननुबह्वनड्वांहि कुलानी॑त्यत्र 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुमपेक्षया परत्वादाम् स्यात् । कृते त्वामि पुनर्नुम्न भवति,विप्रतिषेषेन यद्बाधितं तद्बाधितमेवे॑ति न्यायादित्यत आह — ॒आमा च नुम्न बाध्यत॑ इति ।पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् इति क्वचिद्विप्रतिषेधेन बाधितस्य पुनरुन्मेषादामि कृतेऽपि 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुम्निर्बाध इति भावः । सोर्लोप इति ।अनड्ववान् ह् स् इत्यत्र हल्ङ्यादिने॑ति शेषः । ननु कृते सुलोपे हकारस्य संयोगान्तलोपे नुमो नकारस्य पदान्तत्वात्वसुरुआंसुध्वंस्वनडुहां दः॑ इति दत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — नुम्विधीति । यदि ह्यत्र नुमो नस्य दत्वं स्यात्तर्हि अनड्वाहित्यत्र नुमभावेऽपि हस्य दत्वेनैव अनड्वादिति सिद्धेर्नुम्विधिरनर्थकः स्यात् । अतो नुमो नस्य दत्वं नेति विज्ञायत इति भावः ।
sāvanaḍuhaḥ — "asya" [in the Kaumudī] means: of the word anaḍuh. "num syāt":
the point is that "num" is carried forward by anuvṛtti from "ācchīnadyoḥ num"
(A 7.1.80). In "num," the m-kāra is an it-marker (indicatory) and the u-kāra is
for the sake of pronunciation; being m-it (mit), [num] comes after the last
vowel (antya ac) [by "mid aco'ntyāt paraḥ," A 1.1.47]. Thus "anaḍvān + h + s"
stands [i.e. anaḍvā-n-h + s].
Objection: These two, ām and num, being both mit, are both obtained after the
last vowel, the u-kāra. Of these, the ām by "caturanaḍuhoḥ [ām sarvanāmasthāne]"
is occasioned by sarvanāmasthāna in general (sāmānya-vihita — prescribed for any
sarvanāmasthāna), whereas the num by "sāvanaḍuhaḥ," being prescribed for one
specific sarvanāmasthāna, namely su, is specifically prescribed (viśeṣa-vihita).
And that [num], being otherwise without scope (niravakāśa), would block the
generally-prescribed ām — since the prescription of ām has its scope fulfilled
(caritārtha) elsewhere [in the other sarvanāmasthānas]. And thus [if num blocked
ām] the form would be "anaḍun," not "anaḍvān." Moreover, in the vocative
(saṃbuddhi), when "he anaḍuh + s" stands, the augment am by "am saṃbuddhau,"
which is an exception (apavāda) to ām, is stated just below; there too the num by
"sāvanaḍuhaḥ" is obtained, and it — being prescribed both in and outside the
saṃbuddhi — is generally prescribed (sāmānya-vihita), whereas the am by "am
saṃbuddhau," being prescribed only in the saṃbuddhi, is specifically prescribed;
and that [am], being without scope, would block the general num — since the
num-prescription has its scope fulfilled in the non-vocative su. And thus "he
anaḍvan" would not result; rather, by ḍatva through "ho ḍhaḥ," "he anaḍvaṭ" would
result. Anticipating this objection [Bhaṭṭoji] states the passage from
"ādityadhikārāt" up to "num na bādhyate."
Response: In the num-prescription "sāvanaḍuhaḥ," the word "āt" — in the ablative
(pañcamī) — is carried forward by anuvṛtti from "ācchīnadyoḥ." Since it is
thereby obtained that num comes after the a-varṇa of anaḍuh, even the
specifically-prescribed num "sāvanaḍuhaḥ" does not block the generally-prescribed
ām "caturanaḍuhoḥ"; for with respect to num — which is prescribed as coming after
an a-varṇa — ām is that on which it depends (upajīvya): since there is no
conflict between the depended-on (upajīvya) and the depender (upajīvaka), the
relation of blocker and blocked is absent; on the contrary, in the absence of ām,
num could not operate at all [there being no a-varṇa for it to follow].
Similarly, num is not blocked by the am of "am saṃbuddhau": despite [am's] being
specifically prescribed, the blocker-blocked relation is absent; on the contrary,
in the absence of [the a-varṇa it supplies] num could not operate — this is the
meaning.
Objection: Granted that "āt" is carried forward in the num-prescription
"sāvanaḍuhaḥ"; even so, num's dependence on ām is not established, because num
comes after the a-kāra of the na-kāra within anaḍuh [the "a" of "-na-"], and this
involves no conflict with the anuvṛtti of "āt."
Response: Not so. In the num-prescription "sāvanaḍuhaḥ," "[the augment comes]
after the last vowel, because it is mit" [mid aco'ntyāt paraḥ] is operative, and
the carried-forward "āt" construes with that. Therefore it is established that num
comes after that a-varṇa which is the final vowel in anaḍuh; but the a-kāra of the
na-kāra is not of that kind [it is not the last vowel]. Hence num's dependence on
ām is entirely unobstructed. Likewise, in the saṃbuddhi, num's dependence on am
should be understood.
In some manuscripts the reading is "āmā ca num na bādhyate" (num is not blocked
by ām). For that reading the construal is this: Objection — in "bahvanaḍvāṃhi
kulāni" [neuter, "families having many oxen"], by paratva relative to the num of
"napuṃsakasya jhalacaḥ," the ām should apply [ām being the later rule]; but once
ām is done, num does not then occur again, by the maxim "what is blocked in a
vipratiṣedha stays blocked" (vipratiṣedhena yad bādhitaṃ tad bādhitam eva).
Anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "āmā ca num na bādhyate": by [the paribhāṣā]
"punaḥ prasaṅga-vijñānāt siddham" [what is settled by re-application of the rule],
since in some cases what was blocked by vipratiṣedha re-emerges, even after ām is
done the num of "napuṃsakasya jhalacaḥ" is unobstructed — this is the point.
"soḥ lopaḥ": in "anaḍvān + h + s," supply "by hal-ṅyādi[-lopa]" [su is elided].
Objection: Once su is elided, when the h-kāra undergoes saṃyogānta-lopa, the
n-kāra of num becomes word-final (pada-anta); so why does the substitution of d
(datva) by "vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ" not occur? Anticipating this,
[Bhaṭṭoji] says "num-vidhi[-sāmarthyāt]": for if the datva of num's n-kāra were to
occur here, then in "anaḍvāh" — even without num — "anaḍvāt" would be established
by the datva of the h-kāra alone, and so the num-prescription would be purposeless
(anarthaka). Hence it is understood that num's n-kāra does not undergo datva —
this is the point.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 90 ५ नलीपी नेति—तत्र पञ्चमीसमासस्याप्याश्रयणादिति भावः । २ वस्विति—‘प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम्’ इति परिभाषया व्याख्यानाद्वा वसुशब्देन प्रत्ययो गृह्यते, नतु ‘वसु स्तम्भे’ इति धातुः । ३ पदचतुर्भ्यश्चेति—ननु ष्णान्तेति सूत्रे रेफाप्रक्षेपेण रेफान्तस्यापि पदसंज्ञा विधेया किमत्र चतुर्ग्रहणेन, तिस्रः चतस्रः इत्यादौ तु संनिपातपरिभाषया लुक्को वारणम्, इति चेन्न, चत्वार इत्यादौ लुगापत्तेः । तत्सिच्चर्थं ‘रो न’ इत्युक्तौ तु पदलाघवाभावः स्फुट एव । ४ नेष्यते इति—चतुर्भ्य इति बहुवचनेनार्थस्य प्राधान्यसूचनात् । परे तु अत्र नुद्रूपवृत्तौ न कस्यचिद्भाध्यस्य विरोधः, ‘नामि’ इतिसूत्रस्थं भाष्यं तु विपरीतमनुकूलम्, बहुवचनं तु शब्दप्रयोगान्यतराभिप्रायेणोपपन्नम्, यथा ‘न पदस्वस्रादिभ्यः, तिस्रभ्यो जसः इत्यादौ’ इति प्राहुः ।
translator notes
- translator The standing string "anaḍvān h s" is the state after both augments have applied: ām (from caturanaḍuhoḥ) gives the ā (with u→v yaṇ) → anaḍvāh, and num places n after that a-varṇa (ā) → anaḍvā-n-h, plus su. This is why num presupposes (upajīvya) ām and cannot block it — the whole point of the passage.
- textual The Kaumudī reads 'amā ca num na bādhyate' (num not blocked by am, the vocative augment); the Bālamanoramā notes and expounds a variant manuscript reading 'āmā ca num na bādhyate' (num not blocked by ām). Both are preserved.
SK 333 · A 7.1.99V
अम् सम्बुद्धौ ॥ ३३३ ॥
am sambuddhau
am sambuddhau (A 7.1.99) — For catur and anaḍuh, am is the augment in the vocative singular (sambuddhi) — an exception to ām.
Rule. For catur and anaḍuh, in the vocative singular (sambuddhi) the augment is am, not ām. This is an apavāda to SK 331.
Example.
he anaḍuh + su (vocative) → am after u → anaḍu-am-h → u → v → anaḍvah + su → num (SK 332), su deleted, h dropped from the cluster → he anaḍvan.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | anaḍvān | anaḍvāhau | anaḍvāhaḥ |
| vocative | he anaḍvan | | |
| instrumental | anaḍuhā | anaḍudbhyām | |
Before a weak vowel-ending the stem is bare: anaḍuhā. Before bhyām see SK 334.
Siddhānta-kaumudī
चतुरनडुहोरम् स्यात्संबुद्धौ । आमोऽपवादः । हे अनड्वन् । अनड्वाहौ । अनड्वाहः । अनडुहा ॥
For catur and anaḍuh, am [is the augment] in the vocative singular (sambuddhi).
It is an exception (apavāda) to ām [A 7.1.98]. Voc. sg.: he anaḍvan. Nom. du.
anaḍvāhau, nom. pl. anaḍvāhaḥ, ins. sg. anaḍuhā.
Bālamanoramā
अम् सम्बुद्धौ - ननु अनड्वान् ह् सित्यत्र सुलोपे संयोगान्तलोपे च कृते नकारस्य प्रातिपदिकान्तत्वात्पदान्तत्वाच्चन लोपः प्रातिपदिकान्तस्ये॑ति नलोपः किं न स्यात् । नच नुम्विधिसामर्थ्यान्नात्र नलोप इति वाच्यं, नलोपाऽभावस्थले संबुद्धौहे अनड्व॑नित्यत्र नुग्विधेश्चारितार्थत्वात् । तत्र न ङसंबुद्ध्यो॑रिति नलोपप्रतिषेधादित्यत आह-समयोगान्तेति । हकारलोपस्याऽसिद्धत्वे सति नकारस्य प्रातिपदिकान्तत्वाऽभावात्पदान्तत्वाऽभावाच्च नलोपो नेत्यर्थः । अनड्वानिति । अनुडुह् सिति स्थिते, आम् यण्, नुम्, सुलोपः, संयोगान्तलोपश्च । अथ संबुद्धौ हे अनडुह् सिति स्थिते चतुरनडुहोरित्यामागमे प्राप्ते — अम्संबुद्धौ । 'चतुरनडुहोः' इत्यनुवर्तते । तदाह — चतुरनडुहोरिति । अमो मकार इत् । मित्त्वादन्त्यादचः परः । हे अनड्विन्निति । अम्, यण्, नुम्, सुलोपः, संयोगान्तलोपश्च । अनड्वाहाविति । सर्वनामस्थानत्वादाम् । नुम् तु न, तस्य सावेव विधानात् । अनडुह इति । शसादावचि अविकृत एवानडुहशब्द इति भावः ।
am sambuddhau — Objection: in "anaḍvāh + s," once the su-elision and the
saṃyogānta-lopa [of the final h] are done, since the n-kāra is prātipadika-final
and pada-final, why does the na-lopa by "na lopaḥ prātipadikāntasya" (A 8.2.7)
not apply? Nor may it be said that "by the force of the num-rule there is no
na-lopa here," for the num-rule has its scope fulfilled in the case where
na-lopa is absent — namely the vocative "he anaḍvan," where na-lopa is
prohibited by "na ṅi-sambuddhyoḥ" (A 8.2.8). Hence he says "saṃyogānta[-lopa is
asiddha]": since the elision of the h-kāra is asiddha, the n-kāra is neither
prātipadika-final nor pada-final, and so the na-lopa does not apply. —
"anaḍvān": when "anaḍuh + s" stands, [the operations are] ām [augment,
A 7.1.98], yaṇ (u → v), num, su-elision, and saṃyogānta-lopa. — Now in the
vocative, when "he anaḍuh + s" stands, the ām-augment being applicable by
"catur-anaḍuhoḥ [ām udāttaḥ]" (A 7.1.98), [the present sūtra] "am sambuddhau"
[gives am instead]. "catur-anaḍuhoḥ" is carried forward (anuvṛtti). He states
this with "catur-anaḍuhoḥ." The m of "am" is an it-marker; being mit, it comes
after the last vowel (by "mid aco'ntyāt paraḥ," A 1.1.47). "he anaḍvan": am, yaṇ
(u → v), num, su-elision, and saṃyogānta-lopa. — "anaḍvāhau": because it is
sarvanāmasthāna, ām [applies]; but num does not, since num is enjoined only
before su. — "anaḍuhā": before the vowel-initial endings beginning with śas the
word anaḍuh remains unchanged.
translator notes
- textual The digital Bālamanoramā reads "he anaḍvin" for the vocative; the evident reading, confirmed by the Kaumudī ("he anaḍvan"), is followed.
- translator The Bālamanoramā gives the derivations of anaḍvān and he anaḍvan as bare operation-lists; the operations are rendered in the order stated, without supplying intermediate forms the source omits (§9).
SK 334 · A 8.2.72V
वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥ ३३४ ॥
vasusraṃsudhvaṃsvanaḍuhāṃ daḥ
vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ — 8.2.72. At the end of a pada, d is substituted [for the final] of a word ending in the affix vasu [and in s], and of sraṃs, dhvaṃs, and anaḍuh.
Rule. At the end of a pada, d replaces the final of a word that ends in the affix vasu (and so in s), and the final of sraṃs, dhvaṃs and anaḍuh.
Example.
anaḍuh + bhyām → the stem is a pada before bhyām → h → d → anaḍudbhyām; so also before bhis, bhyas, su.
Applies when / blocked by. "Ending in s" excludes vidvān, where the vasu-stem ends in n at that moment. "At the end of a pada" excludes srastam and dhvastam, where sraṃs and dhvaṃs stand before a suffix inside the word.
Siddhānta-kaumudī
सान्तवस्वन्तस्य स्रंसादेश्च दः स्यात्पदान्ते । अनडुद्भ्यामित्यादि । सान्तेति किम् । विद्वान् । पदान्ते इति किम् । स्रस्तम् । ध्वस्तम् ॥
For [a word] ending in the affix vasu [and] ending in s, and for sraṃs, dhvaṃs
[etc.], d is substituted at the end of a pada. [Forms:] "anaḍudbhyām" etc. Why
"ending in s" (sānta)? [To exclude] "vidvān". Why "at the end of a pada" (padānte)?
[To exclude] "srastam", "dhvastam".
Bālamanoramā
वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः - भ्यामादौ हलि विशेषमाह — वसुरुआंसु । वसुः प्रत्ययः, तेन तदन्तं गृह्रते ।रुआंसु ध्वंसु अवरुआंसने॑ इति धातू । 'ससजुषो रुः' इत्यतः 'स' इति लुप्तष,ठीकमनुवृत्तम् । तेन च वसुर्विशेष्यते । तदन्तविधिः । सान्तत्वं रुआंसुध्वंस्वोर्न विशेषणम्, अव्यभिचारात् । नाप्यनडुहः, असंभवात् । पदस्येत्यधिकृतं बहुवचनान्तत्वेन विपरिणम्यते ।अलोऽन्त्यस्ये॑ति तदन्तस्य भवति । फलितमाह — सान्तेत्यादिना । यथासंभवं रुत्वढत्वयोरपवादः । अनडुद्भ्यामिति ।स्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इति पदत्वादिति भावः । इत्यादीति । अनडुद्भिः । अनडुद्भ्यः २ । अनडुहे । अनडुहः । अनडुहः अनडुहोः अनजुहाम् । दत्वेखरि चे॑ति चर्त्वम् । अनडुत्सु । सान्तेति किमिति । वसोरपि सान्तत्त्वाऽव्यभिचारात्प्रश्नः । विद्वानिति । विद्वस् स् इति स्थितेअतवसन्तस्ये॑ति दीर्घेउगिदचा॑रिति नुमि सुलोपे संयोगान्तलोपे च रूपम् । अत्र वसोः सकारान्तत्वाऽभावान्न दत्वमिति भावः । रुआस्तं ध्वस्तमिति । क्तप्रत्ययान्तम् । अत्र पदान्तत्वाऽभावान्न दत्वम् । विद्वांसौ अनड्वाहावित्याद्यप प्रत्युदाहार्यम् ।
vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ — He states the special rule when a consonant
beginning with bhyām etc. follows: vasu-sraṃsu. "vasu" is an affix; by it, that
which ends in it (tad-anta) is taken. "sraṃsu, dhvaṃsu" in the sense of "falling"
(avasraṃsana) are the two roots. From "sasajuṣo ruḥ", "sa" (i.e. "of [a word
ending in] s") is carried forward with its elided genitive (lupta-ṣaṣṭīka), and by
it "vasu" is qualified [as: vasu ending in s]; the operation applies to what ends
in that (tad-anta-vidhi). Ending in s (sāntatva) is not a qualifier of sraṃs and
dhvaṃs, since [their ending in s] is invariable (avyabhicāra), nor of anaḍuh, since
for it [ending in s] is impossible. The governing term "padasya" (of a pada) is
transformed [in number] into the plural. By "alo'ntyasya", [the substitute] applies
to the final of what ends in that. He states the upshot with "sānta…" etc. The
d-substitution is, where possible, an exception (apavāda) to the ru [of "sasajuṣo
ruḥ"] and to the ḍha [substitution].
"anaḍudbhyām" — because [anaḍuh] has the status of a pada by "svādiṣv
asarvanāmasthāne". This is the intent. "iti-ādi" (etc.): anaḍudbhiḥ; anaḍudbhyaḥ
(twice, dative and ablative plural); anaḍuhe; anaḍuhaḥ; anaḍuhaḥ, anaḍuhoḥ,
anaḍuhām; when d is substituted, the unvoicing (cartva) by "khari ca" [gives]
anaḍutsu. "Why 'ending in s'?" — the question arises because vasu, too, invariably
ends in s. "vidvān" — when "vidvas s" [vidvas + su] stands, by the lengthening via
"atvasantasya ca", the num-augment via "ugidacāṃ sarvanāmasthāne'dhātoḥ", the loss
of su (su-lopa), and saṃyogānta-lopa, [the form vidvān results]. Here, since vasu
does not [at that stage] end in s, there is no d-substitution. This is the intent.
"srastam, dhvastam" — [these] end in the affix kta; here, because [the s is] not at
the end of a pada, there is no d-substitution. "vidvāṃsau, anaḍvāhau" etc. are also
to be adduced as counter-examples [for the "at the end of a pada" condition].
SK 335 · A 8.3.56V
सहेः साडः सः ॥ ३३५ ॥
saheḥ sāḍaḥ saḥ
saheḥ sāḍaḥ saḥ — The s of sah (√ṣah), when [the base stands] in the form 'sāḍ,' becomes retroflex (ṣ) — this under the adhikāra of 'apadāntasya mūrdhanyaḥ' [A 8.3.55].
Rule. When the root sah "to overpower" has taken the shape sāḍ, its s is replaced by the retroflex ṣ. The rule stands under the heading "a retroflex for what is not at the end of a pada", the ṣatva heading.
Example. The compound turāsāh "overpowering the strong" (stem turāsāh, with long ā in both members).
turāsāh + su → su deleted → turāsāh → h → ḍh (SK 324) → jaśtva → turāsāḍ → the root now has the shape sāḍ → s → ṣ → turāṣāḍ → optional cartva → turāṣāṭ / turāṣāḍ.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | turāṣāṭ / turāṣāḍ | turāsāhau | turāsāhaḥ |
| instrumental | | turāṣāḍbhyām | |
Before a vowel the shape is sāh, not sāḍ, so the s stays: turāsāhau, turāsāhaḥ. The word is formed, in the Veda, with the affix ṇvi by chandasi sahaḥ (SK 3409); in ordinary usage with kvip on the causative sāhayati. The long ā of turā- is by anyeṣām api (SK 539).
Siddhānta-kaumudī
साड्रूपस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् । तुराषट् । तुराषाड् । तुरासाहौ । तुरासाहः । तुराषाड्भ्यामित्यादि । तुरं सहत इत्यर्थे छन्दसि सहः SK 3409 इति ण्विः । लोके तु साहयतेः क्विप् । अन्येषामपि SK 539 इति पूर्वपदस्य दीर्घः ॥
The s of sah, when in the form "sāḍ," receives a retroflex (mūrdhanya, i.e. ṣ)
substitute. [Thus:] turāṣaṭ / turāṣāḍ (nom. sg.); turāsāhau (nom. du.); turāsāhaḥ
(nom. pl.); turāṣāḍbhyām, and so on. — In the sense "sahate turam" ("overpowers the
strong"), in the Vedic (chandas), the affix ṇvi [is added] by "sahaḥ" (SK 3409);
but in classical usage (loke), kvip [is added] to [the causative] sāhayati. The
dīrgha (lengthening) of the prior member [turā] is by "anyeṣām api" (SK 539).
Tattvabodhinī
NSP p. 90—सहेः साडः सः । सहेरिति किम् । सह डेन वर्तते सडः । यस्य नाम्नि डशब्दोऽस्ति यथा मृड इति । सडस्यापत्यं साडिः ॥ हान्ताः ।
Bālamanoramā
सहेः साडः सः - अत तुरासाह्शब्दात्सोह्र्यल्ङ्यादिलोपे हस्य ढत्वे कृते विशेषमाह — सहे) साडः सः ।इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे॑ इति 'षह मर्षणे' इति धातोरिक्प्रत्यये 'धात्वादेः षः सः' इति षस्य सत्वे सहिशब्दः । षह्धातोरित्यर्थः । साडिति कृतढत्वडत्ववृद्धेरनुकरणं । तदाह — साडपस्येति । मूर्धन्येति ।अपदान्तस्य मूर्धन्यः॑ इति तदधिकारादिति भावः । मूर्धनि भवः — मूर्धन्यः । मूर्धस्थानक इत्यर्थः । तुराषट् तुराषाडिति । सुलोपे ढत्वे जश्त्वेन डत्वे सस्य मूर्धन्यः षकारः, विवृतप्रयत्नसाम्यात् । 'वाऽवासाने' इति चर्त्वपक्षेऽपि मूर्धन्यो भवत्येव, सूत्रे 'साड' इति कृतजश्त्त्वनिर्देशस्य पदान्तोपलक्षणत्वादिति भावः । तुरासाहाविति । अपदान्तत्वान्न मूर्धन्य इति भावः । इत्यादीति । तुराषाड्भिः । तुराषाड्भ्यः । तुरासाहे । तुरासाहः । तुरासाहः । तुरासाहोः । तुराषाट्सु-तुराषाट्त्सु । अथ तुराषाट्शब्दं व्युत्पादयति — तुरं सहते इत्यर्थे छन्दसि सह इतीति । कर्मण्युपपदे सहेर्ण्विः स्याच्छन्दसीति तदर्थः । णकार इत्, उपदावृद्धिः, अपृक्तलोपः । ननु ण्विप्रत्ययस्य छन्दोविषयत्वेन तुरासाह्शब्दस्य कथं लोके प्रयोग इत्यत आह — लोके त्विति । सहेर्ण्यन्तात्क्विपि णिलोपेऽपृक्तलोपे च सति लोके प्रयोज्य इति भावः । ननुनहिवृत्तिवृषिव्यधिरुआआवसाहतनिषु क्वौ॑ इति हि सहौ क्विबन्ते पर एव पूर्वपदस्य विहितो दीर्घः कथमिह स्यादित्यत आह — अन्येषामपीति । सहेः किम् । डकारेण सहितः सडः=मृडादिशब्दः, स यस्य नाम सोषपि लक्षणया सडः । तस्यापत्यम् । [साडिः] । अत इञ् ।यस्येति चे॑त्यकारलोपः । आदिवृद्धिः । साडिरिति रूपम् । अत्र न मूर्धन्य इति भाष्ये स्थितम् । इति हन्ताः । अथ वकारान्ताः । दिव्शब्दः स्त्रीलिङ्गः ।द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बर॑मित्यमरः । सु=शोभना द्यौर्यस्येति बहुव्रीहौ पुंसि सुदिव स् इति स्थिते- ।
saheḥ sāḍaḥ saḥ — Now, when — from the word "turāsāh" — the su, then its lopa by
"hal-ṅy-ādi," and then the ḍha-substitution (ḍhatva) for the h have been done, he
states a special provision: "saheḥ sāḍaḥ saḥ." By "ik-ś-tipau dhātu-nirdeśe" [the
vārttika, that ik/ś/tip serve to cite a root], the affix "ik" [is added] to the root
"ṣaha" in the sense of "enduring" (marṣaṇe), and by "dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ" [A 6.1.64]
the ṣ becomes s — giving the word "sahi," i.e. "of the root ṣah" [is the meaning of
"saheḥ"]. "sāḍ" is an imitation (anukaraṇa) of [the base] on which ḍhatva [h→ḍha],
ḍatva [ḍha→ḍ], and vṛddhi have been performed; this he states by "sāḍrūpasya" ("of
that which is in the form sāḍ"). "mūrdhanya" — by the governing rule (adhikāra)
"apadāntasya mūrdhanyaḥ" [A 8.3.55]; mūrdhanya = "produced at the mūrdhan," i.e.
having its place of articulation at the retroflex position.
"turāṣaṭ, turāṣāḍ" — when su-lopa, ḍhatva [h→ḍha], and — by jaśtva ("jhalāṃ jaśo'nte,"
A 8.2.39) — ḍatva [ḍha→ḍ] have been done, the s becomes the retroflex ṣ, on account
of the sameness of the [open] articulatory effort (vivṛta-prayatna-sāmya). Even on
the alternative of cartva [ḍ→ṭ] by "vā'vasāne" [A 8.4.56], the [s] still becomes
retroflex (ṣ), because in the sūtra the citation "sāḍ" — in which jaśtva has been
performed — is [merely] an indication (upalakṣaṇa) of the pada-final environment.
"turāsāhau" — since [here the sound is] not pada-final, [the s] does not become
retroflex. "and so on" — turāṣāḍbhiḥ; turāṣāḍbhyaḥ; turāsāhe; turāsāhaḥ; turāsāhaḥ;
turāsāhoḥ; turāṣāṭsu / turāṣāṭtsu.
Now he derives the word "turāṣāṭ": in the sense "turaṃ sahate," in the chandas, by
"sahaḥ" [SK 3409] — its meaning being: with a karman as upapada, ṇvi is [added] to
sah in the Vedic. The ṇ is an it; upadhā-vṛddhi [a→ā]; elision of the apṛkta [the v
of ṇvi]. Objection: since the ṇvi affix is confined to the Vedic domain, how is the
word "turāsāh" used in classical [Sanskrit]? To this he says "loke tu": from "sah"
with ṇi [causative] at its end (= sāhayati), when kvip [is added] and the ṇi and the
apṛkta [kvip] are elided, [the word] is to be used in classical [Sanskrit]. Objection:
by "nahi-vṛti-vṛṣi-vyadhi-ruci-sahi-tani-…ṣu kvau" [A 6.3.116] the dīrgha of the
prior member is enjoined only when a kvip-ending "sah" follows; how can it apply here
[where the affix is ṇvi, not kvip]? To this he says "anyeṣām api" (SK 539) [A 6.3.137].
"saheḥ" — why [is it specified]? "saḍa" = that which is joined with a ḍa-kāra = a
word such as "mṛḍa"; and he whose name that is, is also "saḍa" figuratively
(lakṣaṇayā). The offspring of that: saḍi → sāḍi. By "ataḥ iñ" [A 4.1.95, the
patronymic affix iñ after an a-ending base]; by "yasyeti ca" [A 6.4.148], elision of
the a; ādi-vṛddhi [vṛddhi of the initial vowel] — the form is "sāḍi." Here [in sāḍi]
there is no retroflex [ṣ], as settled in the Bhāṣya [since it is not derived from
√sah]. — Thus the [stems] ending in -han [are concluded]. Now the [stems] ending in
-v (va-kāra). The word "div" is feminine: "dyo and div, the two, are feminine;
abhra, vyoma, puṣkara, ambara [are neuter]" — so the Amara[kośa]. In the bahuvrīhi
"su = śobhanā dyauḥ yasya" ("he whose sky is fair"), in the masculine, when "sudiv +
s" stands…
translator notes
- textual The root-list sūtra A 6.3.116 is badly garbled in the digital source ("नहिवृत्तिवृषिव्यधिरुआआवसाहतनिषु क्वौ"); it is restored to the transmitted "nahi-vṛti-vṛṣi-vyadhi-ruci-sahi-tani-…ṣu kvau." Minor scribal corruptions ("सोह्र्यल्ङ्यादिलोपे" = "sau halṅyādilope"; "साडपस्य" = "sāḍrūpasya") are rendered by evident sense.
SK 336 · A 7.1.84V
दिव औत् ॥ ३३६ ॥
diva aut
diva aut (A 7.1.84) — For the prātipadika div, au is substituted [for its final] before su.
Rule. For the nominal stem div "sky", au replaces the final v when su follows.
Example. The compound sudiv "having a good sky".
sudiv + su → v → au → sudi-au + s → i → y before a vowel → sudyau + s → sudyauḥ.
Applies when / blocked by. One might expect su to be deleted, as after a consonant, on the ground that the substitute au should count as the v it replaced. It does not: the deletion of su is a rule about a single sound (an al-vidhi), and in such a rule a substitute is not treated as its original. So su stays and becomes visarga: sudyauḥ. Before the other strong endings the stem is unchanged: sudivau, sudivaḥ, sudivam, sudivau.
Siddhānta-kaumudī
दिविति प्रातिपदिकस्य औत्स्यात्सौ परे । अल्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाभावात् हल्ङ्याप् SK 252 इति सुलोपो न । सुद्यौः । सुदिवौ । सुदिवः । सुदिवम् । सुदिवौ ॥
For the prātipadika "div," au is substituted when su follows. Because [the
ensuing su-elision] is an al-operation (al-vidhi), there is no sthānivadbhāva;
hence the su-elision by "hal-ṅyāp..." (SK 252) does not apply. Forms: sudyauḥ
(nom. sg.), sudivau (nom. du.), sudivaḥ (nom. pl.), sudivam (acc. sg.), sudivau
(acc. du.).
Tattvabodhinī
NSP p. 90—दिव औत् । तकार उच्चारणार्थः ॥—प्रातिपदिकस्येति । अव्युत्पन्नस्य ‘दिवेर्डिविः’ इति न्यासोहितसूत्रेण व्युत्पन्नस्य वा ग्रहणं, न तु ‘दिवु क्रीडादौ’ इति धातोः, ‘निरनुवन्धकग्रहणे न सानुवन्धकस्य’ इति परिभाषया । तेनाक्षधूरित्यादौ न भवति । न च तत्रान्तरङ्गलादूठेव स्यान्न तु औत्प्रसक्तिरिति वाच्यम् । ऊठि कृतेऽप्येकदेशविकृतन्यायेन ‘दिव औत् इत्यस्यापि प्रसक्तिसंभवादिति दिक्
Bālamanoramā
दिव औत् - दिव औत् । 'सावनडुहः' इत्यतः 'सौ' इत्यनुवर्तते । 'दिव' इति षष्ठन्तम् । 'दिवेर्ङिविः' इत्यौणादिकमव्युत्पन्नं वा प्रातिपदिकं गृह्रते, नतु 'दिवुक्रीडादौ' इति धातुः,निरनुबन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्ये॑ति न्यायात् । तदाह — दिविति प्रातिपदिकस्येति । औदिति तकार उच्चारणार्थो नत्वादेशे तकारः श्रूयते । एवं चानेकाल्त्वप्रयुक्तं सर्वादेशत्वं न । तकारस्य इत्संज्ञा तु न, फलाऽभावात् । तित्स्वरितस्य तु नात्र सम्भवः,तितिप्रत्ययग्रहण॑मिति वार्तिकात् । ननु सुदिव् सित्यत्र वकारस्यौत्त्वे इकारस्य यणि औकारस्य स्थानिवत्त्वेन हल्त्वाद्धल्ङ्यादिना सुलोपः स्यादित्यत आह्म — अल्विधित्वेनेति । औकारादेशस्थानिभूताद्वकारात्मकहलः परत्वमाश्रित्य प्रवर्तमानस्य सुलोपस्याऽल्विधित्वादिति भावः । सुद्यौरिति । आङ्गत्वात्तदन्तस्याप्यौत्त्वे यण् । रुत्वविसर्गौ । सुदिवाविति । अजादिषु सुदिव्शब्दोऽविकृत एवेति भावः ।
diva aut — "sau" (before su) is carried forward (anuvṛtti) from "sāv
anaḍuhaḥ" (A 7.1.82). "diva" is genitive. The prātipadika div — [the one] formed
by the Uṇādi "diver ṅiviḥ," or an underived (avyutpanna) prātipadika — is meant;
not the dhātu "divu" (of "divu krīḍā-vijigīṣā...," the Dhātupāṭha), by the maxim
"niranubandha-grahaṇe na sānubandhakasya" (a mention without an anubandha does
not include what bears an anubandha). He states this with "of the prātipadika
div ...". In "aut," the t-kāra is for pronunciation (uccāraṇārtha); a t-kāra is
not heard in the substitute. Thus the whole-substitution (sarvādeśatva, by
"anekāl śit sarvasya," A 1.1.55), which would be triggered by [au] being anekāl
[more than one phoneme], does not [arise, since au is a single vowel]. Nor is
the it-designation of the t-kāra invoked, there being no purpose; and the
svarita of a "tit" element is not possible here, by the vārttika "titi
pratyaya-grahaṇam."
Objection: in "sudiv + s," when the v-kāra becomes au (autva) and the i-kāra
becomes yaṇ (i → y), then, by the sthānivadbhāva of the au-kāra [standing for
the consonant v it replaced], being hal, the su-elision by "hal-ṅyādi..." would
apply. Response ("alvidhitvena ..."): the su-elision — which operates in
dependence on [being] after the hal, namely the v-kāra that is the sthānin of
the au-substitute — is an al-operation, [so sthānivadbhāva does not extend to
it]. — "sudyauḥ": because [autva] is an aṅga-operation (hence tad-anta-vidhi),
the autva applies even to [the compound] ending in div; then yaṇ (i → y), then
rutva (s → ru) and visarga [→ ḥ]. — "sudivau": before the vowel-initial endings
the word sudiv remains unchanged.
SK 337 · A 6.1.131V
दिव उत् ॥ ३३७ ॥
diva ut
diva ut — 6.1.131. For [the final v of] 'div' (dyu), u is substituted at the end of a pada (word-final).
Rule. For div, the final v is replaced by u at the end of a pada.
Example.
sudiv + bhyām → the stem is a pada → v → u → sudiu + bhyām → i → y → sudyubhyām; likewise sudyubhiḥ.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | sudyauḥ | sudivau | sudivaḥ |
| accusative | sudivam | sudivau | |
| instrumental | | sudyubhyām | sudyubhiḥ |
Bhaṭṭoji returns here to catur: nominative plural catvāraḥ, accusative plural caturaḥ (no ām, since śas is not a strong ending), instrumental plural caturbhiḥ, dative and ablative plural caturbhyaḥ.
Siddhānta-kaumudī
दिवोऽन्तादेश उकारः स्यात्पदान्ते । सुद्युभ्याम् । सुद्युभिः । चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्भ्यः । चतुर्भ्यः ॥
For "div," u-kāra is substituted as the final sound (antādeśa) at the end of a
pada. — sudyubhyām [su-div + bhyām: final v → u, then i → y (yaṇ) → sudyu +
bhyām]. sudyubhiḥ [su-div + bhis → sudyubhiḥ]. — [Paradigm of catur:] catvāraḥ
[nom. pl.], caturaḥ [acc. pl.], caturbhiḥ [instr. pl.], caturbhyaḥ [dat. pl.],
caturbhyaḥ [abl. pl.].
Tattvabodhinī
NSP p. 90—दिव उत् । तपरकरणमिह शुभ्यामित्यादावुकारस्य संप्रसारणत्वात् ‘हलः’ इति दीर्घे प्राप्ते तन्निवारणायेत्याहुः ॥ वान्ताः ॥ ॥—चत्वार इति । ‘चतेरुरन्’ इत्युरन्प्रत्ययान्तश्चतुर्शब्दः । ततो जसि ‘चतुरनड्डहोः—’ इत्याम्
Bālamanoramā
सुट् कात् पूर्वः (अडभ्यासव्यवायेऽपि) - सुट् कात्पूर्वः । षष्ठस्याद्यपादे इदं सूत्रम् ।संपरिभ्यां करोतौ भूषणे॑ 'समवाये च'उपात्प्रतियत्ने॑त्यारभ्यअनुदात्तं पदमेकवर्जमित्यतः प्रागिदमधिकृतं वेदितव्यमित्यर्थः । एवं च कात्पूर्व इत्युक्तेरभ्यासात्प्राङ्नं सुडिति भावः । नन्वभ्यासेन व्यवधानात्कथमिह उत्तरखण्डस्य सुट्, संस्करोतीत्यादौ अव्यहिते सुड्विधेश्चरितार्थत्वात् । किंच समस्करोदित्यत्राऽटा व्यवधानात्कथं सुट् । नह्रडागमः कृञ्भक्तःत्वात् । विकरणान्तस्यैवाङ्गत्वादित्यत आह — अडभ्याससव्यवायेऽपीत्युक्तमिति ।वार्तिक॑मिति शेषः । अटा अभ्यासेन च व्यवधानेऽपि संपर्यादिभ्यः परस्मात्कात्पूर्वः सुडित्यर्थः । इत्यादीति । सुडित्येवाधिकृतमस्तु, 'कात्पूर्वः' इतिअडभ्यासव्यवायेऽपी॑ति मास्त्वित्येवं भाष्ये प्रत्याख्यातमित्यर्थः । तदेवोपपादयितुं प्रतिजानीते — तथा हीति । पूर्वं धातुरुपसर्गेण युज्यते इति ।पश्चात्साधनेने॑ति शेषः । ततश्च पूर्वोपनिपतितधातूपसर्गसम्बन्धनिमित्तकं कार्यं पश्चादनुपतिष्यद्धातुप्रत्ययसंबन्धनिमित्तकात्कार्यादन्तरङ्गम्, प्रथमोपस्थितत्वात् । तदुक्तं भाष्ये — पूर्वं धातुरुपसर्गेणेति कृत्वा धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्ग॑ मिति । तदाह — अन्तरङ्गत्वात्सुट् । ततो द्वित्वमिति । तथा सुटि कृते 'स्कृ' इत्यस्य द्वित्वे उरदत्त्वे रपरत्वे 'शर्पूर्वाः खयः' इति रेफसकारयोर्निवृत्तौ अभ्यासचुत्वे संचस्कारेति रूपसिद्धेः 'कात्पूर्वः' इति,अडभ्यासव्यवायेऽपी॑ति च न कर्तव्यमिति भावः । एवं समस्करोदित्यत्रापि विकरणान्ताऽङ्गभक्ताऽडागमापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वात्प्रथमं सुड्भविष्यतीति कृत्वाअड्व्यवायेऽपी॑त्यंशो न कर्तव्य इत्यूह्रम् ।पूर्वं धातुरुपसर्गेणे॑त्याश्रयणे फलान्तरमप्याह — एवं चेति । उक्तरीत्या अन्तरङ्गत्वात्सुटि कृते संस्कृ इत्यस्माल्लिटोऽतुसिऋतश्च संयोगादेर्गुणः॑ इति गुणे संचरस्करतुरिति सिद्ध्यति ।पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते॑ इत्याश्रयणे तु चक्रतुरिति परिनिष्ठितस्य समित्युपसर्गयोगात्संयोगादित्वाऽभावाद्गुणस्याऽसिद्धिरिति भावः । ननु संचस्करिव, संचस्करिथ इत्यत्र चकृसृवृभृ॑इतिऋतो भारद्वाजस्ये॑ति च इण्निषेधः स्यादित्यत आह — कृसृभृवृसूत्रे इत्यादि । नन्वाशीर्लिङि संस्क्रियादित्यत्रगुणोऽर्तिसंयोगाद्यो॑रिति गुणः कुतो नेत्यत आह — गुणोऽर्तीत्यादि । ननु तङि संस्कृषीष्ट इति लिङि, समस्कृत समस्कृत समस्कृषातामिति लुङि चऋतश्च संयोगादे॑रिति इट् कुतो नेत्यत आह-ऋतश्चेत्यादि ॥ इति बालमनोरमायाम् तनादयः॥अथ तत्पुरुषसमासप्रकरणम् । — — — — — — — — — —
suṭ kāt pūrvaḥ (aḍabhyāsavyavāye 'pi) — suṭ kāt pūrvaḥ. This sūtra is in the
first pāda of the sixth [adhyāya] (6.1.135). The meaning is that this [suṭ] is to
be understood as an adhikāra governing [the rules] from "samparibhyāṃ karotau
bhūṣaṇe" (6.1.137), "samavāye ca" (6.1.138), "upāt pratiyatne" (6.1.139), up to
before "anudāttaṃ padam ekavarjam" (6.1.158). And thus, since it says "before the
k (kāt pūrvaḥ)," the idea is that the suṭ [comes] before the k [but] not before the
abhyāsa (reduplicative syllable).
Objection (nanu): Because of the separation by the abhyāsa, how [can there be] suṭ
of the latter portion here [in a reduplicated form], since the injunction of suṭ
finds its scope (caritārthatva) in the unseparated (avyavahita) case, as in
"saṃskaroti"? Moreover, in "samaskarot," because of the separation by the augment
aṭ, how [can there be] suṭ — for the aṭ augment does not belong to √kṛ [as a
portion of it], since only [the stem] ending in the vikaraṇa is the aṅga? To this
he says: "the vārttika aḍabhyāsavyavāye 'pi has been stated" — "vārttika" is to be
supplied. (vārttika) aḍabhyāsavyavāye 'pi: even when there is separation by the aṭ
and by the abhyāsa, the suṭ [comes] before the k that follows sam, pari, etc.
[Bhaṭṭoji's] "ityādi" (and so on): the meaning is — let "suṭ" alone be the
adhikāra; let "kāt pūrvaḥ" and "aḍabhyāsavyavāye 'pi" not be [needed] — thus [it
is] set aside (pratyākhyāta) in the Bhāṣya. To establish precisely this, he
propounds [it] with "tathā hi" (for so): "first the root is joined with the preverb
(upasarga)" — "afterward with the means (sādhana)" is to be supplied. And
therefore an operation conditioned by the earlier-arising connection of
root-and-preverb is antaraṅga (inner/prior) relative to an operation conditioned by
the later-arriving connection of root-and-affix, because it presents itself first.
This is stated in the Bhāṣya: "because 'first the root [is joined] with the
preverb,' an operation on root-and-preverb is antaraṅga." This he states:
"because of being antaraṅga, [there is] suṭ."
"then the doubling (dvitva)": once suṭ is thus done, then [there follow] the
doubling of "skṛ," the ur-substitution [of ṛ] with the r following (rapara), then
by "śarpūrvāḥ khayaḥ" the dropping of the repha and the sa-kāra [in the reduplicate,
only the khay after śar being retained], then the cu-substitution of the abhyāsa
(abhyāsa-cutva) — [yielding] the form "saṃcaskāra." So the additions "kāt pūrvaḥ"
and "aḍabhyāsavyavāye 'pi" need not be made. Likewise in "samaskarot" too, since
[suṭ] is antaraṅga relative to the aṭ augment which belongs to the aṅga ending in
the vikaraṇa, the suṭ will occur first; so it is to be inferred (ūhyam) that the
portion "aḍvyavāye 'pi" need not be made.
He also states another consequence of adopting "first the root [joins] with the
preverb," [with] "evaṃ ca" (and thus): in the manner stated, once suṭ is done
because of being antaraṅga, from "saṃskṛ," before the atus of the liṭ [3rd person
dual perfect], by "ṛtaś ca saṃyogāder guṇaḥ" (7.4.10) the guṇa [of ṛ], the form
"saṃcaskaratuḥ" is established. But if one adopts "first the root joins with the
means (sādhana)," then, since the completed form "cakratuḥ" is [only afterward]
joined with the preverb "sam," the stem does not [count as] beginning with a
conjunct (saṃyogādi), and so the guṇa is not established — this is the idea.
Objection: In "saṃcaskariva, saṃcaskaritha," the prohibition of iṭ by
"cakṛsṛbhṛ[…]" and by "ṛto bhāradvājasya" would [wrongly] apply. To this he refers
[to the discussion] "in the kṛsṛbhṛvṛ sūtra" etc. Objection: In the benedictive
(āśīr-liṅ) "saṃskriyāt," why does the guṇa by "guṇo 'rti-saṃyogādyoḥ" (7.4.29) not
apply? To this he says "guṇo 'rti" etc. Objection: in the ātmanepada (taṅ)
"saṃskṛṣīṣṭa" in the liṅ, and in "samaskṛta, samaskṛta, samaskṛṣātām" in the luṅ
(aorist), why is there no iṭ by "ṛtaś ca saṃyogādeḥ" (7.2.43)? To this he says
"ṛtaś ca" etc. — Thus, in the Bālamanoramā, the tanādi [class of roots is
concluded]. Now [begins] the tatpuruṣa-compound section
(tatpuruṣa-samāsa-prakaraṇa).
translator notes
- textual Block-alignment problem, preserved and translated as transmitted (not silently reassigned). The unit is headed by 'diva ut' (6.1.131) and the Kaumudī block k1 glosses that halanta-puṃliṅga rule (the div/catur paradigm). The Bālamanoramā block b1, however, opens with the pratīka <<सुट् कात् पूर्वः (अडभ्यासव्यवायेऽपि)>> and comments entirely on a different sūtra and vārttika — 'suṭ kāt pūrvaḥ' (6.1.135) with the vārttika 'aḍabhyāsavyavāye 'pi,' the suṭ augment in saṃskṛ/saṃcaskāra — and it closes with the colophon ending the tanādi (class-8 verbs) section and opening the tatpuruṣa-samāsa-prakaraṇa. This BM material belongs to a wholly different part of the work and is evidently misattached to sk.337 in the digital source.
- textual The source phrase 'नह्रडागमः कृञ्भक्तःत्वात्' is garbled; it is read as 'na hy aḍāgamaḥ kṛñ-bhaktaḥ' (the aṭ augment is not a portion of √kṛ). Rule numbers are supplied only where the pratīka is securely identifiable; 'śarpūrvāḥ khayaḥ,' 'cakṛsṛbhṛ,' 'ṛto bhāradvājasya,' and 'guṇo 'rti-saṃyogādyoḥ' are cited by the commentary only by pratīka.
SK 338 · A 7.1.55V
षट्चतुर्भ्यश्च ॥ ३३८ ॥
ṣaṭcaturbhyaśca
ṣaṭcaturbhyaś ca (A 7.1.55) — After words designated ṣaṭ and after catur, the following ām (genitive plural) receives the nuṭ augment.
Rule. After a word that bears the name ṣaṭ (the numerals in ṣ and n, SK 369) and after catur, the genitive plural ending ām takes the augment nuṭ, an n placed at its front.
Example.
catur + ām → catur + nām → n after r → ṇ (ṇatva) → caturṇām → the ṇ after r is doubled → caturṇṇām.
The Kaumudī prints the genitive plural twice; the translation reads the second form as the undoubled caturṇām, the doubling after r being optional.
Siddhānta-kaumudī
षट्संज्ञकेभ्यश्चतुरश्च परस्यामो नुडागमः स्यात् । णत्वम् । द्वित्वम् । चतुर्ण्णाम् । चतुर्ण्णाम ॥
After words designated ṣaṭ and after catur, the following ām gets the nuṭ
augment. [Then follow] natva (n → ṇ) and dvitva (doubling): caturṇṇām (gen. pl.
of catur).
Tattvabodhinī
NSP p. 90—षट्चतुर्भ्यश्च । वहुवचननिर्देशादर्थस्य प्राधान्यं विवक्षितम् । अर्थाच्चामः परत्वं शब्दद्वारकं, तेन तदन्तविधौ सत्यपि परमचतुर्णामित्यादावेव भवति, न तु वहुंत्रीहौ, तदेतद्वक्ष्यति—‘गौणत्वे तु नुट् नेष्यते’ इत्यादिना ॥—द्वित्वमिति । ‘अचो रहाभ्याम्—’ इत्यनेन
Bālamanoramā
षट्चतुर्भ्यश्च - षट्चतुभ्र्यश्च । षट्चतुभ्र्य इति पञ्चमी । 'आमि सर्वनाम्नः' इत्यत आमीत्यनुवृत्तं षष्ठ्या विपरिणम्यते । षडिति षट्संज्ञकं गृह्रते । नतु षट्शब्दः,कृत्रिमाकृत्रिमयो॑रिति न्यायात् । तदाह षट्संज्ञकेभ्य इत्यादिना । नुटि टकार इत्, उकार उच्चारणार्थः । टित्त्वादाद्यवयवः । णत्वमिति ।रषाभ्या॑मित्यनेने॑ति शेषः । द्वित्वमिति ।अचो रहाभ्या॑मिति णकारस्ये॑ति शेषः । द्वित्वस्याऽसिद्धत्वात्पूर्वं णत्वे कृते ततो णस्य द्वित्वम् । नचपूर्वत्रासिद्धमद्विर्वचने॑ इनि निषेधः शङ्क्यः, द्वित्वे कर्तव्ये अन्यदसिद्धं नेति हि तदर्थः । न तु द्वित्वस्याऽप्यसिद्धत्वं नेति तदर्थ इति णत्वोत्तरमेव द्वित्वमिति भावः । चतुर् सु इति स्थिते रेफस्य विसर्गे प्राप्ते- ।
ṣaṭcaturbhyaś ca — "ṣaṭcaturbhyaḥ" is ablative (pañcamī). "āmi" (before ām),
carried forward from "āmi sarvanāmnaḥ" (A 7.1.52), is transformed into the
genitive. "ṣaṭ" denotes what is designated ṣaṭ (the ṣaṭ-saṃjñaka numerals), not
the [literal] word ṣaṣ, by the maxim "kṛtrimākṛtrimayoḥ [kṛtrime
kārya-sampratyayaḥ]" (where a technical and a non-technical sense compete, the
technical is taken for the operation). He states this with "ṣaṭ-saṃjñakebhyaḥ
...". In "nuṭ," the ṭ-kāra is an it-marker and the u-kāra is for pronunciation;
being ṭit, it is prefixed as the first constituent [by "ādyantau ṭakitau,"
A 1.1.46]. "natva": [supply] "by 'raṣābhyāṃ no ṇaḥ' (A 8.4.1)." "dvitva":
[supply] "of the ṇ-kāra, by 'aco rahābhyāṃ dve' (A 8.4.46)." Because the dvitva
is asiddha, first the natva is performed, and then the doubling of the resulting
ṇ. Nor should the prohibition "pūrvatrāsiddham" (A 8.2.1), under its
"a-dvirvacane" clause, be feared: its meaning is that "when doubling is to be
performed, another [rule] is not asiddha [to it]," not that "the doubling itself
is not asiddha [to later rules]"; hence the doubling occurs only after the
natva. — When "catur + su" [loc. pl.] stands, the visarga for the repha being
applicable [transition to the next sūtra].
translator notes
- textual The Kaumudī lists the genitive plural twice (both printed caturṇṇām in the digital source). Since the doubling by "aco rahābhyāṃ dve" (A 8.4.46) is optional, the second is presumably the undoubled caturṇām.
SK 339 · A 8.3.16V
रोः सुपि ॥ ३३९ ॥
roḥ supi
roḥ supi — When a sup [ending] follows, the visarjanīya [is substituted] for ru [only].
Rule. When a case-ending follows — in practice only the locative plural su, since the visarga rule needs a hard consonant after it — visarga replaces only ru (the r that stands for an original s), and not any other r. This is a restriction (niyama): it does not add anything, it only limits.
Example.
catur + su → the r is an original r, not a ru → it is not replaced by visarga → catur + su → the s after r becomes ṣ (ṣatva) → caturṣu → the ṣ after r is now due to be doubled (continued under SK 340).
Siddhānta-kaumudī
सप्तमीबहुवचने परे रोरेव विसर्जनीयो नान्यरेफस्य । षत्वम् । षस्य द्वित्वे प्राप्ते ॥
When the locative plural (saptamī bahuvacana, -su) follows, the visarjanīya is
substituted only for ru, not for any other r (repha). [Then] the ṣatva (s→ṣ).
When the doubling (dvitva) of the ṣ is obtained…
Tattvabodhinī
NSP p. 90—रोः सुपि । सुपीति न प्रत्याहारः, खरीत्यनुवृत्तेः । तेन पयोभ्यामित्यादौ विध्यर्थमेतन्न भवति । ‘खरवसानयोः—’ इत्येव सिद्धेऽयमारम्भो नियमार्थमित्याह—रोरेवेति । ‘रोः सुप्येव विसर्जनीयः’ इति विपरीतनियमस्त्विह न भवति । ‘हलोऽनन्तराः संयोगः’ इत्यादिनिर्देशात्
Bālamanoramā
रोः सुपि - रोः सुपि ।खरीत्यनुवृत्तेः सप्तमीबहुवचनमेवात्र सुप् ।खरवसानयो॑रित्येव सिद्धे नियमार्थ एवैष विधिरित्याह — रोरेवेति । विपरीतनियमस्तु न,हलोऽनन्तराः संयोगः॑ इति निर्देशात् । षत्वमिति ।आदेश प्रत्यययो॑रित्यनेने॑ति शेषः । रेफस्य इण्त्वेन ततः परत्वादिति भावः । षस्य द्वित्व इति ।अचो रहाभ्या॑मित्यनेने॑ति शेषः ।
roḥ supi — "roḥ supi." Because "khari" recurs (anuvṛtti) [from
"kharavasānayor visarjanīyaḥ"], the sup here is only the locative plural (-su,
which begins with a khar consonant). Since [the visarjanīya] is already
established by "kharavasānayoḥ [visarjanīyaḥ]," this rule is purely for
restriction (niyama-artha); hence he says "ror eva" (only of ru). The restriction
in the opposite direction [i.e. "of ru only when sup follows"] does not [hold],
because of the designation in "halo 'nantarāḥ saṃyogaḥ."
ṣatvam — supply "by 'ādeśapratyayayoḥ'"; the idea being that, since the repha
is an iṇ and [the s of su] follows it (paratva), [ṣatva applies]. ṣasya dvitve
(when the doubling of ṣ [is obtained]) — supply "by 'aco rahābhyām [dve]'."
SK 340 · A 8.4.49V
शरोऽचि ॥ ३४० ॥
śaro'ci
śaro'ci — 8.4.49. A member of śar (the sibilants ś, ṣ, s) is not doubled when a vowel (ac) follows.
Rule. A śar sound (ś, ṣ, s) is not doubled when a vowel follows it.
Example.
caturṣu → the ṣ after r would be doubled, but a vowel follows it → no doubling → caturṣu "in the four".
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | | | catvāraḥ |
| accusative | | | caturaḥ |
| instrumental | | | caturbhiḥ |
| dative / ablative | | | caturbhyaḥ |
| genitive | | | caturṇṇām / caturṇām |
| locative | | | caturṣu |
The bahuvrīhi priyacatur "whose four are dear" has a singular: priyacatvāḥ (nominative), he priyacatvaḥ (vocative), priyacatvārau, priyacatvāraḥ. When catur is a subordinate member of such a compound (gauṇa), the augment nuṭ is not wanted: genitive plural priyacaturām. When it is the principal member (paramacatur "the supreme four"), nuṭ does apply: paramacaturṇām.
A stem in l: kamal "one who says kamala or kamalā". Nominative kamal, kamalau, kamalaḥ; in the locative plural the s of su becomes ṣ after l: kamalṣu.
Siddhānta-kaumudī
अचि परे शरो न द्वे स्तः । चतुर्षु । प्रियचत्वाः । हे प्रियचत्वः । प्रियचत्वारौ । प्रियचत्वारः । गौणत्वे तु नुण्नेष्यते । प्रियचतुराम् । प्राधान्ये तु स्यादेव । परमचतुर्णाम् । कमलं कमलां वाचक्षणः कमल् । कमलौ । कमलः । षत्वं कमल्षु ॥
When a vowel (ac) follows, the members of śar (the sibilants) are not doubled
(na dve staḥ — "there are not two"). [Examples with catur:] caturṣu (locative
plural, "in the four"). priyacatvāḥ (nominative singular of the bahuvrīhi
priyacatur). he priyacatvaḥ (vocative singular). priyacatvārau (nominative
dual). priyacatvāraḥ (nominative plural). But when [catur] is a subordinate
member (gauṇa), the augment nuṭ is not wanted: priyacaturām (genitive plural,
without nuṭ). When, however, [catur] is the principal member (prādhānya), [the
nuṭ] does indeed apply: paramacaturṇām (genitive plural, with nuṭ). — [Next, the
l-ending stem "kamal":] one who declares (ācakṣāṇaḥ) "kamala" or "kamalā" [is]
"kamal." kamal (nominative singular). kamalau (nominative dual). kamalaḥ
(nominative plural). There is ṣatva (the retroflexion of s to ṣ) in kamalṣu
(locative plural).
Tattvabodhinī
NSP p. 90–91—शरोऽचि । ‘अचो रहाभ्याम्—’ इत्यतो द्वे इति ‘नादिन्याक्रोशे—’ इत्यतो नेति चानुवर्तत इत्याह—न द्वे स्त इति । नन्वस्तु द्वित्वमेकस्य ‘झरो झरि सवणे’ इति लोपे सिद्धमिष्टम् ॥ मैवम् । लोपस्य वैकल्पिकत्वेन पक्षे द्वयोः श्रवणप्रसङ्गात् ॥ प्रियाः चत्वारश्चलारि वा यस्य स प्रियचत्वाः । आङ्गलात्तदन्तस्यापि ‘चतुरनड्डहोः—’ इत्याम् । हे प्रियचल इत्यत्र तु ‘अम् संवुद्धौ’ इत्यम् ॥ रान्ताः ॥ ॥—कमलामिति । ‘कमला श्रीर्हरिप्रिया’ इत्यमरः ॥—कमलिति । ‘तत्करोति तदाचष्टे’ इति णिचि इष्टवद्भावाद्दिलोपः । णिजन्तात्क्रिपि ‘णेरनिटि’ इति णिलोपः ॥ एवं सलिलमाचक्षणः सलिल्-सलिलौ सलिल इत्यादि वोध्यम् ॥ नन्वेवं तोयमाचक्षणस्तोय् तोयौ तोय इति यान्ता अपि सुसाधाः । न च ‘वेरपृक्तलोपाद्वलि लोपः पूर्वविप्रतिषेधेन’ इति यलोपः शङ्क्यः । ‘लोपो व्योर्वलि’ इति लोपे कर्तव्ये णिलोपस्य टिलोपस्य वा स्थानिवद्भावेन यकारस्य वल्परलाभावादिति चेन्मैवम् । ‘न पदान्त—’ इति सूत्रेण यलोपे स्थानिवद्भावनिषेधात् । तस्मात् ‘लोपो व्योर्वलि’ इति यलोपः स्यादेवेति यान्ता नोक्ताः ॥ लान्ताः ॥ ॥—पदान्त इति । प्राचा तु झलीत्यप्युक्तं, तन्निष्फलत्वादुपेक्ष्यम् ॥—प्रशानिति । ‘शम उपशमे’ क्रिप् । ‘अनुनासिकस्य क्रि—’ इति दीर्घः
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 91 १ कमलिति—नन्विदमसंगतम्, ‘नहि पदान्ताः परेऽणः मन्ति’ इति नपदान्तसूत्रस्यभाष्यात् इति चेन्न । ‘भोभगो—’ इति सूत्रस्यवृक्षवक्रोतीति भाष्यप्रयोगेण तस्य भाष्यस्य पदान्ता ऐच्चो यो रेफो वा न संभवन्तीत्यभिप्रायेणैकदेशिवचन्त्यात् । २ हलि लोप इति—हल्यशित्येव वक्तुं युक्तम्, नचेदमो णौ ततः किपि भ्यामि च दोप इति वाच्यम्, णिलोपस्य स्थानिवत्वात् त्यदादीनामित्यनुवृत्त्या गौणे तदप्रवृत्तेश्च ।
SK 341 · A 8.2.64V
मो नो धातोः ॥ ३४१ ॥
mo no dhātoḥ
mo no dhātoḥ (A 8.2.64) — The final m of a dhātu becomes n at the end of a pada.
Rule. The final m of a root is replaced by n at the end of a pada.
Example. The root-noun praśām "one who is calm", from praśāmyati.
praśām + su → su deleted → praśām → m → n at the end of a pada → praśān.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | praśān | praśāmau | praśāmaḥ |
| instrumental | | praśānbhyām | |
Applies when / blocked by. The rule deleting a stem-final n would now seem to apply to praśān. It does not, because this m → n is a Tripādī change and therefore asiddha, invisible, to the n-deletion rule which precedes it.
Siddhānta-kaumudī
धातोर्मस्य नः स्यात्पदान्ते । नत्वस्यासिद्धत्वान्नलोपो न । प्रशाम्यतीति प्रशान् । प्रशामौ । प्रशामः । प्रशान्भ्यामित्यादि ॥
The m of a dhātu becomes n at the end of a pada. Because this natva (m → n) is
asiddha, the na-lopa (by "na lopaḥ prātipadikāntasya," A 8.2.7) does not apply.
From "praśāmyati" ("he is calm") [is derived the agent-stem praśām]: nom. sg.
praśān; praśāmau (du.), praśāmaḥ (pl.); praśānbhyām, etc.
Bālamanoramā
मो नो धातोः - अथ मकारान्ताः । अथ प्रपूर्वात्शमुधातोः क्विपिअनुनासिकस्य क्वझलोः क्ङिति॑ इति दीर्घे सति निष्पन्ने प्रशाम्शब्दो विशेषमाह — मो नो धातोः । 'म' इति षष्ठन्तंधातो॑रित्यस्य विशेषणं, ततस्तदन्तविधिः । पदस्येत्यधिकृतं, 'स्कोः संयोगाद्योः' इत्यतोऽन्ते इत्यनुवर्तते । तदाह-मान्तस्येत्यादिना ।अलो ।ञन्त्यस्ये॑ति मकारस्य भवति । तत्र सोर्हल्ङ्यादिलोपे सति नकारस्य प्रातिपदिकान्तत्वात्पदान्तत्वाच्चन लोपः प्रातिपदिकान्तस्ये॑ति नलोपमाशङ्क्याह — नत्वस्येति । प्रशानिति । स्वरादिपाठेऽप्यस्य नाव्ययत्वं, सत्त्ववाचित्वात् । असत्त्ववाचित्वे तु स्वरादिपाठाद्वययत्वमेवेति भावः । प्रशान्भ्यामिति । भ्यामादो हलिस्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इति पदत्वान्नत्वमिति भावः । इत्यादीति । प्रशान्भिः । प्रशामे । प्रशान्भ्यः । प्रशामः । प्रशामः । प्रशामोः । प्रशामाम् । प्रशामि प्रशान्त्सु-प्रशान्सु ।नश्चेति॑धृड्विकल्पः । अथ कायतेर्ङिमिरिति निष्पन्नः किम्शब्दः प्रष्टव्ये वर्तते ।
mo no dhātoḥ — Now the m-ending [stems]. From √śamu preceded by pra, with
kvip and the lengthening (a → ā) by "anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti" (A 6.4.15),
the word praśām is formed; concerning it he states "mo no dhātoḥ." "ma" is
genitive, qualifying "dhātoḥ," whence the tad-anta-vidhi (the rule applies to
what ends in m). "padasya" is the governing adhikāra; "ante" (at the end) is
carried forward (anuvṛtti) from "skoḥ saṃyogādyoḥ..." (A 8.2.29). He states this
with "of that which ends in m ...". By "alo'ntyasya" (A 1.1.52) [the n] replaces
the last letter, the m-kāra. — When the "su" is elided by "hal-ṅyādi..."
(A 6.1.68), since the n-kāra is prātipadika-final and pada-final, the na-lopa by
"na lopaḥ prātipadikāntasya" (A 8.2.7) might be feared; hence he says
"natvasya ...": because the m → n natva is asiddha [with respect to the earlier
A 8.2.7], the na-lopa does not apply. — "praśān": although the stem is read in
the svarādi group, it is not an indeclinable (avyaya), because it denotes a
substance (sattva); when it denotes a non-substance, then, by its being read in
svarādi, it is indeed an avyaya. — "praśānbhyām": before bhyām etc., by
"svādiṣv asarvanāmasthāne" (A 1.4.17) there is pada-hood, hence the natva
(m → n). "ityādi": praśānbhiḥ, praśāme, praśānbhyaḥ, praśāmaḥ, praśāmaḥ,
praśāmoḥ, praśāmām, praśāmi, praśāntsu ~ praśānsu — the optional dhruṭ
[ṭ-augment] by "naś ca..." [giving the two locative-plural forms]. — Now the
word kim, formed from √kāy (kāyati) by the Uṇādi "ṅimi," denotes the object of
inquiry [transition to the kim-stem].
SK 342 · A 7.2.103V
किमः कः ॥ ३४२ ॥
kimaḥ kaḥ
kimaḥ kaḥ — 7.2.103. In place of kim, ka is substituted when a case-ending (vibhakti) follows.
Rule. kim is replaced by ka when a case-ending (vibhakti) follows. The substitute applies even when kim carries the infix akac (the ak that gives the diminutive pronouns).
Example.
kim + su → kim → ka → ka + s → kaḥ; kau, ke (nominative); kam, kau, kān (accusative) — and so on, exactly like sarva (chapter 8), with the dative kasmai.
Scholars discuss one point of the dative, which some read as the ordinary kāya for a proper name ka; the pronoun itself has kasmai.
Siddhānta-kaumudī
किमः कः स्याद्विभक्तौ । अकच्सहितस्याप्ययमादेशः । कः । कौ । के । कम् । कौ । कान् । इत्यादि सर्ववत् ॥
kim becomes ka before a case-ending (vibhakti). This substitute applies even to
[the kim] accompanied by the akac [infix]. Paradigm: kaḥ, kau, ke; kam, kau, kān;
and so on, exactly like sarva.
Tattvabodhinī
NSP p. 91—किमः कः । ‘कायतेर्जिमिः’ इति जिमि प्रत्यये निष्पन्नः किंशब्दः ॥—विभक्ताविति । ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यतोऽनुवर्तत इति भावः ॥ नन्वत्र ‘इमः’ इत्येव सूत्र्यताम् । तेन तिमष्टिमादीनां क्रियन्तानामतिप्रसङ्गवारणाय त्यदादीनामित्यनुवर्त्य त्यदादीनामिमः अः स्यादिति व्याख्यास्यते, तदा द्विशब्दात्प्राक् किंशब्दस्य पाठः कर्तव्यः—’ इति निषेधादलोन्त्यविधिर्न भविष्यति तत्किं कादेशेनेत्यत आह—अकच्छत्तितस्यापीति । इमोऽकारविधौ तु साकच्छकस्य कक इति रूपं स्यादिति भावः ॥ नन्वेवं गणकार्यलाभावादुपसर्जनेऽपि स्यात् । मैवम् । त्यदादीनामित्यनुवर्त्य त्यदादीनां किम इति व्याख्यानात्
Bālamanoramā
किमः कः - तस्य विशेषमाह-किमः कः । विभक्ताविति । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । ननु 'इमः' इत्येव सूत्र्यतां । 'त्यदादीनाम' इत्यनुवृत्तौ त्यदादीनामिमोऽकारः स्यादित्यर्थलाभात् ।द्विपर्यन्ताना॑मिति तु न सम्बध्यते, द्विपर्यन्तेषु त्यदादिषु इमोऽसम्भवात् । एवं च किंशब्दे 'इम्' इत्यस्य स्थाने अकारे सति 'क' इत्यदन्तत्वं सिध्यति । नचअलोऽन्त्यस्ये॑ति किंशब्दे इमोमकारस्यैव अकारः स्यात् । ततश्च इकारस्य यणि क्य इति स्यादिति वाच्यम्,नानर्थकेऽलोन्त्यविधिः॑ इति निषेधेन अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्तौ इमः कृत्स्नस्य स्थाने अकारे सति 'क' इत्यस्य सिद्धेरित्यत आह-अकच्सहितस्येति । त्यदादेरिमोऽकारविधौअव्ययसर्वनाम्ना॑मिति किंशब्दस्य अकचि कृते ककिमिति स्थिते इमोऽकारे कृते 'कक' इति रूपं स्यात् । 'किमः कः' इत्युक्तौ तु साकच्कस्यापि किंशब्दस्यतन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्रते॑ इति न्यायेन किंशब्दत्वात्तस्य कादेशे सति 'क' इत्येव रूपं सिध्यतीति भावः । अत्र त्यदादीनामित्यनुवर्त्त्य वचनविपरिणामेन त्यदादेः किमः क इति व्याख्येयम् । अतः सर्वाद्यन्तर्गणकार्यत्वादुपसर्जनत्वे कादेशो न भवति । एवं च विभक्त्युत्पत्तौ कादेशे सर्वशब्दवद्रूपाणीत्याह-कः कावित्यादि । मारुते वेधसि ब्राध्ने पुंसि कः, कं शिरोऽम्बुनोः॑ इत्यमरः । तत्र कशब्दस्य किंशब्दत्वाऽभावान्न सर्वनामत्वम् । वेधसि तु किंशब्दोऽप्यस्ति । तस्य सर्वनामत्वमस्ति नास्तीति पक्षद्वयं 'कस्येत्' इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । कायं हविरित्यत्र यदि किमः कादेशो, यदि वा शब्दान्तरम्, उभयथापिकस्मा अनुब्राऊही॑ति भवितव्यम् । सर्वस्य सर्वनामसंज्ञा । सर्वश्च प्रजापतिः । प्रजापतिश्च कः । अपर आह — उभयथापि कायानुब्राऊहीत्येव संज्ञैषा तत्रभवत इति ।
kimaḥ kaḥ — He states the special rule for that [kim]: kimaḥ kaḥ. As for
"vibhaktau" (when a case-ending follows): the sense is that the word vibhaktau is
carried forward (anuvṛtti) from "aṣṭana ā vibhaktau".
Objection: Let the rule instead be formulated as "imaḥ" (substitute for the
segment 'im' alone). For, with "tyadādīnām" carried forward by anuvṛtti, the
intended sense is obtained — that the 'im' of the tyadādi words becomes 'a'; and
"dvi-paryantānām" ("up to [the numeral] two") is not connected here, since among
the tyadādi words up to that point 'im' is impossible. And thus, in the word kim,
when 'a' takes the place of 'im', the a-ending status (adantatva) of 'ka' is
established. Nor should it be argued that, by "alo'ntyasya" [a substitute replaces
only the final sound], in kim only the final 'm' of 'im' would be replaced by 'a',
and then, by yaṇ-substitution for the i-kāra, the form would be "kya" — because,
by the prohibition "nānarthake'lo'ntyavidhiḥ" ("the rule that a substitute
replaces only the final sound does not apply to a meaningless segment"), the
paribhāṣā "alo'ntyasya" does not operate; so, with 'a' replacing the whole of
'im', "ka" is established. In view of [this whole line of reasoning] he says
"akac-sahitasya" (of [kim] together with the akac).
[The point of "akac-sahitasya":] If the rule were the substitution of 'a' for the
'im' of a tyadādi word, then when the akac [infix] is added to kim by
"avyaya-sarvanāmnām…", we get "kakim"; and then, with 'a' replacing 'im', the form
would be "kaka". But when the rule is stated as "kimaḥ kaḥ", since even the
kim-word bearing the akac retains its identity as kim — by the maxim
"tan-madhya-patitas tad-grahaṇena gṛhyate" ("what falls in the middle of it is
grasped by the mention of it") — the substitution of ka for it yields precisely
the form "ka". This is the intent.
Here "tyadādīnām" is to be carried forward by anuvṛtti and, with a change of
number-concord (vacana-vipariṇāma), the rule is to be explained as: "for kim among
the tyadādi [class], ka [is substituted]". Therefore, because [this] is an
operation belonging to a sub-group within the sarvādi class, the ka-substitution
does not occur when [kim] is a subordinate member (upasarjana) [of a compound].
And thus, when a case-ending arises and the ka-substitution takes place, the forms
are like those of the word sarva; this he states by "kaḥ kau" etc.
Amara [says]: "ka" in the masculine denotes wind (māruta), Brahmā (vedhas), and
the sun (brādhna); "kaṃ" [in the neuter denotes] the head and water. There, since
the word ka [in those senses] is not the word kim, it does not carry the sarvanāma
(pronoun) designation. But in the sense of Brahmā (vedhas) the word kim also exists
[as its source]; whether it then has sarvanāma-hood or not — these two positions
(pakṣa) are set out in the Bhāṣya on the sūtra "kasyet". In "kāyaṃ haviḥ" ("to whom
is the oblation?"), whether ka is the substitute for kim or is a different word
altogether, in either case the form ought to be "kasmā anubrūhi" ("declare to
whom") — because the word sarva has the sarvanāma designation, Prajāpati is "sarva"
(all), and Prajāpati is "ka". Response of another (apara): In either case [the form
should be] "kāyānubrūhi" — "kāya" being simply the [proper] name (saṃjñā) of that
revered one [Prajāpati].
translator notes
- translator The closing exchange records a dissent (§16): on the first view the dative is the sarvanāma form kasmai (sandhi kasmā), reached by treating ka as = Prajāpati = sarva; the apara (another authority) takes kāya as a fixed proper name with the ordinary dative kāya. Both are preserved. The Bhāṣya reference is given by the pratīka "kasyet" as in the source; it is not further numbered here.
SK 343 · A 7.2.108V
इदमो मः ॥ ३४३ ॥
idamo maḥ
For idam, m is substituted for [its final] m when su follows — an exception (apavāda) to the tyadādi a-substitution.
Rule. For idam, m replaces its m when su follows. This looks empty, but it is an apavāda: the pronouns of the tyad list (tyad, tad, etad, idam, adas, yad, kim …) normally replace their final by a before an ending (tyadādy-atva, A 7.2.102), and this rule keeps the m of idam in the nominative singular instead.
Example.
idam + su → the final m would become a → this rule replaces it by m → idam + su (continued under SK 344).
Siddhānta-kaumudī
इदमो मस्य मः स्यात्सौ परे । त्यदाद्यत्वापवादः ॥
For *idam*, *m* is substituted for [its] *m* when *su* follows. [This is] an
exception (apavāda) to the a-substitution for the tyad-class (tyadādy-atva,
A 7.2.102).
Tattvabodhinī
NSP p. 91—इदमो मः । ‘इन्देः कमिर्नलोपश्च’ । इदम् ॥ ‘तदोः सः सौ—’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—सौ पर इति ।
Bālamanoramā
इदमो मः - अथ इदंशब्दे विशेषमाह — इदमो मः । साविति । 'तदोः सः सौ' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः ।अलोऽन्त्यस्ये॑त्यन्त्यस्य मस्य मः । ननु मस्य मविधिव्र्यर्थ इत्यत आह — त्यदाद्यत्वापवाद इति ।
idamo maḥ — Now he states a special rule for the word *idam* — idamo
maḥ. "sau" ("before su") — because from "tadoḥ saḥ sau" its "sau" is carried
forward (anuvṛtti); such is the sense. By "alo'ntyasya" (A 1.1.52) the *m*
[is substituted] for the final *m* [i.e. only the final m is targeted].
Objection: the rule prescribing *m* for *m* is purposeless [m replacing m
accomplishes nothing]! To this he replies — "it is an exception (apavāda) to
the tyadādi a-substitution."
SK 344 · A 7.2.111V
इदोऽय् पुंसि ॥ ३४४ ॥
ido'y puṃsi
ido'y puṃsi (A 7.2.111) — In the masculine, 'ay' is substituted for the 'id' portion of idam [before su].
Rule. In the masculine, the segment id of idam is replaced by ay when su follows. Then su is deleted.
Example.
idam + su → id → ay → ayam + su → su deleted after a consonant (SK 252) → ayam "this (man)".
In all other cases the tyad-list a replaces the final m, and the a so produced merges with the a before it (pararūpa): idam → ida + a → ida.
Siddhānta-kaumudī
इदम इदोऽय् स्यात्सौ पुंसि । सोर्लोपः । अयम् । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च ॥
Of idam, the "id" [portion] becomes "ay" before su, in the masculine. [Then]
su-elision. Nom. sg.: ayam. In the other cases there are the tyadādi
a-substitution and pararūpa.
Tattvabodhinī
NSP p. 91—इदोऽय्—। पुंसीति किम् । इयं स्त्री ॥—त्यदादेः संवोधनं नास्तीति । प्रचुरप्रयोगादर्शनमेवात्र मूलम् ॥ उत्सर्ग इति । तेन ‘तदोः सः सौ’ इति सूत्रे ‘अनन्त्ययोरिति किं हे स’ इति भाष्यं, भो अच्युत भवन्नच्युतेत्यादि प्रयोगाश्च न विरुध्यन्त इति भावः
Bālamanoramā
इदोऽय् पुंसि - ॒इदम् स् इति स्थिते — इदोऽय्पुंसि । 'इद' इति स्थानषष्ठी । 'इदम' इत्यनुवर्तते । अवयवषष्ठएषा । 'यः सौ' इत्यतः सावित्यनुवर्तते । तदाद-इदम इति । इदम्शब्दस्यावयवो य इद्, तस्येत्यर्थः । अयम् स् इति स्थिते — सोर्लोप इति ।हल्ङ्यादिने॑ति शेषः । अयमिति । सुलोपे प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य मकारस्याऽनुस्वारस्तु न, मकारविधिसामर्थ्यात् । अन्यथा अनुस्वारमेव विदध्यात् ।वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षण॑मिति निषेधाच्च । अथ औजसादिषु विशेषमाह — त्यदाद्यत्वमिति । इदम्-औ इति स्थिते ॒त्यदादीनाम॑ इति मस्य अकार इत्यर्थः । पररूपत्वमिति । इद अ औ इति स्थिते 'अतो गुणे' इति अकारयोरेकं परूरूपमकार इत्यर्थः । इद-औ इति स्थिते ।
ido'y puṃsi — When "idam + s" stands: "ido'y puṃsi." "ida" is a genitive of
substitution (sthāna-ṣaṣṭhī); "idam" is carried forward (anuvṛtti); this
[genitive] is a genitive of the part (avayava-ṣaṣṭhī). "sau" (before su) is
carried forward from "yaḥ sau" (A 7.2.110). He states this with "of idam": i.e.,
the part of the word idam which is "id," of that [→ ay]. — When "ayam + s"
stands: "su-elision," [supply] "by 'hal-ṅyādi...' (A 6.1.68)." "ayam": when su
is elided, the anusvāra for the m-kāra [by "mo'nusvāraḥ," treating the elided su
as still present through pratyaya-lakṣaṇa] does not [apply], because of the force
of the very enjoining of m [in the substitute] — otherwise [Pāṇini] would have
enjoined the anusvāra directly; and because of the prohibition "varṇāśraye nāsti
pratyaya-lakṣaṇam" (there is no pratyaya-lakṣaṇa when the operation depends on a
[single] phoneme). — Now he states the special [treatment] before au, jas, etc.:
"tyadādi a-substitution" — when "idam + au" stands, by "tyadādīnām aḥ"
(A 7.2.102) the m [of idam] becomes a. "pararūpa" — when "id-a-au" stands, by
"ato guṇe" (A 6.1.97) the two a-kāras become a single pararūpa a-kāra; when
"idau" stands [the derivation continues in the next unit].
SK 345 · A 7.2.109V
दश्च ॥ ३४५ ॥
daśca
daśca (7.2.109) — And the d [of idam] is replaced by m [when a vibhakti follows].
Rule. And the d of idam is replaced by m when a case-ending follows.
Example.
idam + au → final m → a, merged → ida + au → d → m → ima + au → imau (nominative dual).
idam + jas → ima + jas → jas → śī after a pronoun (chapter 8) → ima + ī → guṇa → ime (nominative plural).
Watch out. The pronouns of the tyad list have no vocative; that is the general rule (utsarga), so do not look for he ima.
Siddhānta-kaumudī
इदमो दस्य मः स्याद्विभक्तौ । इमौ । इमे । त्यदादेः सम्बोधनं नास्तीत्युत्सर्गः ॥
The d of idam is replaced by m when a vibhakti follows. Forms: imau. ime. As a
general rule (utsarga), the tyad-ādi [pronouns] have no vocative (sambodhana).
Bālamanoramā
दश्च - दश्च । 'इदमो मः' इत्यनुवर्तते । 'द' इति षष्ठी । इदमो दकारस्येति । लभ्यते । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतोऽतिव्यवहितमपि विभक्तावित्येतन्मण्डूकप्लुत्याऽनुवर्तते । 'तदोः सः सौ' इत्यतः साविति तु संनिहितमपि नानुवर्तते, सौ इदमो दस्याऽभावात्, 'यः सौ' इत्युत्तरसूत्रे सौग्रहणाच्च । तदाह-इदमो दस्येत्यादिना । तथाच इम-औ इति स्थिते रामवद्रूपाणीत्याह — इमावित्यादि । त्यदादेः संबोधनं नास्तीति । प्रचुरप्रयोगाऽदर्शनादिति भावः । नन्वेवं सति 'तदोः सः सो' इति सूत्रे 'हे स' इति भाष्यविरोध इत्यत आह-उत्सर्ग इति प्रायिकमित्यर्थः ।
daśca — [The expression] idamo maḥ [from A 7.2.108] is carried forward
(anuvṛtti). 'da' is a genitive [form], so "of the d of idam" is obtained. From
aṣṭana ā vibhaktau (A 7.2.84) the word vibhaktau, though very far removed, is
carried forward by a "frog's leap" (maṇḍūka-pluti). But from tadoḥ saḥ sau
(A 7.2.106) the word sau, though close at hand, is NOT carried forward — because
before su (sau) there is no d of idam [to replace], and because sau is [again]
mentioned in the following sūtra yaḥ sau (A 7.2.110). This he states with "of the d
of idam," etc. And so, when ima-au stands, the forms are like rāma [the model
paradigm]; this he says with "imau," etc. "The tyad-ādi have no vocative": because
their [vocative] use is not abundantly seen — such is the idea. Objection: If so,
there is a conflict with the Bhāṣya on the sūtra tadoḥ saḥ sau, which gives he saḥ
[a vocative of tad]. To this he says "as a general rule" (utsarga), meaning it is
[only] usually so (prāyika).
SK 346 · A 7.2.112V
अनाप्यकः ॥ ३४६ ॥
anāpyakaḥ
anāpyakaḥ (7.2.112) — For the id of a k-less idam, an is substituted before āp (the case-endings from ṭā onward).
Rule. For the id of an idam that carries no k (that is, the plain pronoun, not the akac-form imaka), an is the substitute before an āp ending. āp is a pratyāhāra: the endings from ṭā up to the marker p of sup, that is, the instrumental singular and everything after it.
Example.
idam + ṭā → ida + ṭā (the tyad-list a) → id → an → ana + ṭā → ṭā → ina after an a-stem (chapter 8) → an-a + ina → anena (instrumental singular).
Siddhānta-kaumudī
अककारस्येदम इदोऽन् स्यादापि विभक्तौ । आबिति टा इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः । अनेन ॥
For the id of idam that is devoid of a k (a-kakāra), an is substituted, when āp — a
vibhakti — follows. āp: the pratyāhāra formed with the p of sup, beginning from ṭā
[i.e. the case-endings from ṭā up to the p-marker]. Example: anena.
Tattvabodhinī
NSP p. 91—अनाप्यकः । आविति प्रत्याहारो न तु टाप् । विभक्ताविति विशेषणादतो व्याचष्टे—टा इत्यारभ्य सुपः पकारेणेति ॥—नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरिति । नन्वेवं विभर्ति पिपर्तीत्यादौ ‘भृञामित्’ ‘अर्तिपिपर्त्योश्च’ इतीत्वं सर्वस्याभ्यासस्य स्यात् । द्वित्वाभावे केवलस्यार्थवत्त्वेऽपि द्वित्वे सति समुदायस्यैवार्थवत्त्वादित्याशङ्कायामाह—अनभ्यासविकार इति
Bālamanoramā
अनाप्यकः - टादावचि विशेषमाह-अनाप्यकः । अन्,-आपि,-अक इति च्छेदः । न विद्यते क् यस्य सः अक्, तस्य-अकः । ककाररहितस्येत्यर्थः । 'इदमो मः' इत्यत 'इदम' इति, इदोऽय्पुंसी॑त्यत 'इद' इति चानुवर्तते ।अष्टन आ विभक्तौ इत्यतो विभक्ताविति । तदाह — अककारस्येत्यादिना । आपीत्यनेन टाप्डाप्चापां ग्रहणं नेत्याह-आबित्यादिना । 'टा' इत्याकारमारभ्येत्यर्थः । विभक्तावित्यनुवृत्तिसामर्थ्यान्न टाबादिग्रहणमिति भावः । अनेनेति । इदमा इति स्थिते त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् । इदोऽनादेशः । अन-आ इति स्थिते इनादेशे गुण इति भावः ।
anāpyakaḥ — He states a special rule for [the situation] when a vowel-initial
[ending] beginning with ṭā follows: anāpyakaḥ. The word-division is an, āpi, ak[aḥ].
That which has no k is 'ak'; of that = akaḥ, meaning "of [the idam] devoid of a k."
From idamo maḥ (A 7.2.108) 'idam' is carried forward, and from ido 'y puṃsi
(A 7.2.111) 'id[a]' is carried forward; from aṣṭana ā vibhaktau, 'vibhaktau' [is
carried forward]. This he states with "of the one devoid of k," etc. By "āp:
[beginning] from ṭā," he says that by the word āpi the feminine suffixes ṭāp, ḍāp,
cāp are NOT intended — meaning "beginning from the ā of ṭā"; for by the force of the
anuvṛtti of vibhaktau, ṭāp and the rest are not taken — such is the idea. On
"anena": when idam-ā [instrumental] stands, [there is first] the a-substitution by
tyad-ādi (A 7.2.102, the final of tyad-ādi → a) and then pararūpa [single
substitute = the latter]; [then] an is substituted for id; when an-ā stands, upon
the substitution of ina [for ṭā] there is guṇa [a + i → e] → anena — such is the
idea.
SK 347 · A 7.2.113V
हलि लोपः ॥ ३४७ ॥
hali lopaḥ
hali lopaḥ — 7.2.113. The 'id' [segment] of idam is elided (lopa) when a consonant (hal) follows.
Rule. For the k-less idam, the segment id is deleted before an āp ending that begins with a consonant. Bhaṭṭoji's commentators stress that this is a single condition, "before a consonant-initial āp", not two: before the vowel-initial ṭā the an of SK 346 stands.
A vārttika (a supplementary statement) explains why the whole id goes, and not merely its final d: the principle that a substitute replaces only the final sound does not apply to a meaningless segment such as id, except when a reduplicated syllable is being modified.
Example.
idam + bhyām → ida + bhyām → id deleted before the consonant bh → a + bhyām (continued under SK 348).
Siddhānta-kaumudī
अककारस्येदम इदो लोपः स्यादापि हलादौ ॥
For [the word idam] not [bearing] a ka [i.e. the plain idam, not the akac-form],
the "id" [segment] of idam undergoes elision (lopa) before a hal-initial
[member] of āp.
vārttikaनानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे
(vārttika) "nānarthake'lo'ntyavidhir anabhyāsa-vikāre" — The rule that a substitute
[replaces only] the final sound (alo'ntya-vidhi) does not apply to a meaningless
segment (anarthaka), except in the case of a modification of the reduplicative
syllable (abhyāsa-vikāra).
Bālamanoramā
हलि लोपः - भ्यामादौ त्यदाद्यत्वे पररूपे च कृते 'अनाप्यकः' इति प्राप्ते-हलि लोपः । 'आप्यक' इति पूर्व सूत्रादनुवर्तते । 'इदमो मः' इत्यत 'इदम' इतिइदोऽय् पुंसी॑त्यत 'इद' इति 'अष्टनः' इत्यतो विभक्ताविति चानुवर्तते । हलीति विभक्तिविशेषणं । तदादिविधिः । तदाह-अककारस्येत्यादिना । अलोऽन्त्यपरिभाषया इदो दकारस्य लोपमाशङ्क्याह — नानर्थक इति । परिभाषेयमुपधासंज्ञासूत्रे भाष्ये स्थिता । इदम्शब्दे इदित्यस्यानर्थकत्वात्तदन्तस्येति न लभ्यते । ततश्च इदित्यस्य कृत्स्नस्यैव लोप इति भावः । अनभ्यासविकार इत्यनुक्तौ विभर्तीत्यादौमृञामित्, अर्तिपिपत्र्योश्चे॑तीत्त्वं कृत्स्नस्याभ्यासस्य स्यात् । द्वित्वे सति समुदायस्यैवार्थवत्त्वात् । 'हलि लोप' इत्यत्र लोपग्रहणपनीय 'हल्य' शित्येव सूत्रयितुमुचितम्, शित्त्वादिदः कृत्स्नस्याकारे पररूपेसुपि चे॑ति दीर्ङे आभ्यामित्यादिसिद्धेः ।
hali lopaḥ — When, with bhyām etc. following, the tyadādi-substitution
(tyadādy-atva) and the para-rūpa have applied, and [the rule] "anāpyakaḥ" would
[otherwise] obtain, [instead there is] "hali lopaḥ". From the preceding sūtra
[the relevant word] is carried forward by anuvṛtti; from "idamo maḥ", "idam" [is
carried forward]; from "ido'y puṃsi", "id"; and from "aṣṭanaḥ…", "vibhaktau" (when
a case-ending follows). "hali" (before a consonant) is a qualifier of the
case-ending; hence the operation applies to [a case-ending] beginning with that
(tad-ādi-vidhi). This he states by "akakārasya" etc.
Anticipating [the objection] that, by the alo'ntya-paribhāṣā, only the d-kāra of
"id" would be elided, he says "nānarthake" (not in the case of a meaningless
segment). This paribhāṣā is established in the Bhāṣya on the sūtra defining upadhā.
In the word idam, since "id" is meaningless (anarthaka), "[the substitute applies
to] the final of that (tad-anta)" is not obtained; consequently the whole of "id"
is elided. This is the intent. Were "anabhyāsa-vikāre" (except in a modification of
the reduplicative syllable) not stated, then in "bibharti" etc. the ittva
(substitution of i) enjoined by "mṛ…" and "arti-pipartyoś ca" would apply to the
whole reduplicative syllable (abhyāsa) — since, once reduplication (dvitva) has
occurred, only the aggregate (samudāya) is meaningful.
In "hali lopaḥ", it would have been more apt to remove the word "lopa" and to
formulate the sūtra simply as "haly aś"; for, [the substitute] being śit, the whole
of "id" [being replaced] by an a-kāra, then by para-rūpa, then by the lengthening
via "supi ca", the forms ābhyām etc. would [equally] be established.
translator notes
- translator The source Kaumudī reads "…ido lopaḥ syād āpi halādau". This is a single restrictive condition — id-elision only before a hal-initial member of āp ("āpi halādau" = "in a hal-initial [member] of āP") — not two conditions. The Bālamanoramā's own b1 confirms it: "hali" is a qualifier of the case-ending. Read as two environments, id would wrongly elide before vowel-initial āp endings (e.g. ṭā), colliding with anāpyakaḥ (A 7.2.112).
- translator "anāpyakaḥ" and "haly aś" are given as pratīkas exactly as transmitted; the identification of the prior sūtra (Pāṇini 7.2.112) is not further numbered here, as its precise reading is disputed. Vāsudeva's closing remark is his own suggestion that the sūtra could have been framed more economically as a śit substitute "aś" rather than as "lopa" — preserved as his critical observation.
SK 348 · A 1.1.21व्यपदेशिवद्भावज्ञापकपरिभाषा
आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ ३४८ ॥
ādyantavadekasmin
ādyantavadekasmin (1.1.21) — An operation performed upon a single element applies as if [that element stood] at the beginning (ādivat) and as if at the end (antavat). (This paribhāṣā also serves as a jñāpaka for vyapadeśivadbhāva.)
Rule. This is a paribhāṣā: an operation performed on a single element applies as if that element stood at the beginning and as if it stood at the end. So a rule that acts on "the final of a stem" can act on a stem that is one sound long. Bhaṭṭoji's commentators also read the rule as the indication (jñāpaka) for vyapadeśivadbhāva, the treating of a whole as if it were the part (SK 326).
Example.
a + bhyām (from SK 347) → the lone a counts as the final of the stem → it is lengthened before bhyām like the a of rāma → ābhyām (instrumental, dative and ablative dual of idam).
Siddhānta-kaumudī
एकस्मिन् क्रियामाणं कार्यमादाविवाऽन्त इव स्यात् । आभ्याम् ॥
An operation performed upon a single element applies as if [that element were]
at the beginning (ādi) and as if at the end (anta). Example: ābhyām.
Tattvabodhinī
NSP p. 91—आद्यन्तवत् । ‘सत्यन्यस्मिन् यस्य पूर्वो नास्ति स आदिः’ ‘सत्यन्यस्मिन्यस्य परो नास्ति सोऽन्तः’ इति लोके प्रसिद्धं, तदुभयमेकस्मिन्नसहाये न संभवतीति तत्राद्यन्तव्यपदिष्टानि कार्याणि न स्युरतोऽयमतिदेश आरभ्यते । न च परत्वात् ‘सुपि च’ इति दीर्घं पश्चाद्लिलोपे सत्याभ्यामित्यादि सिध्यतीति किमत्राद्यन्तवत्सूत्रोपन्यासेनेति शङ्क्यम् । नित्यत्वात् ‘हलि लोपः’ इत्यस्य दीर्घात्पूर्वमेव प्रवृत्तेः ॥ एकस्मिन्नित्युपमेये सप्तमीदर्शनात्सप्तम्यर्थं एव वतिरित्यभिप्रेत्याह—आदाविवान्त इवेति । आदिवत् किम् । औपगवः । अत्राण आद्युदात्तत्वं यथा स्यात् । भाष्ये त्वाद्यन्तवदित्यपनीय ‘व्यपदेशिवदेकस्मिन्’ इति सूत्रम्हितम् । विशिष्टोऽपदेशो व्यपदेशः मुख्यो व्यवहारः सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी मुख्य इति यावत् । तेन तुल्यमेकस्मिन्सहायेऽपि कार्यं स्यात् इत्यर्थः । तेन इयाय आरेत्यादौ ‘एकाचः—’ इति द्वित्वं सिध्यति । अन्यथा आद्यन्तोपदिष्टत्वाभावात् द्वित्वं न स्यादिति दिक्
Bālamanoramā
आद्यन्तवदेकस्मिन् - ननु इदम् भ्यामिति स्थिते त्यदाद्यत्वे पररूपे इदो लोपे च कृते अ-भ्याम् इति स्थिते अङ्गस्याकारात्मकत्वाददन्तत्वाभावात्कथंसुपि चे॑ति दीर्घ इत्यत आह-आद्यन्तवदे । आदित्वान्तत्वयोर्नित्यमन्यसापेक्षत्वादेकस्मिन् तत्प्रयुक्तकार्याणामप्राप्तौ तत्पाप्त्यर्थमिदमारभ्यते ।एकशब्दोऽसहायवाची ।एके मुख्यान्यकेवलाः॑ इत्यमरः । सप्तम्यन्ता॒त्तत्र तस्येवे॑ति वतिः, एकस्मिन्नित्युपमेये सप्तमीदर्शनात् । वतिश्च द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात्प्रत्येकं संबध्यते । तदाह-एकस्मिन्नित्यादि । तदादितदन्तयोः क्रियमाणं कार्यं तदादौ तदन्त इव च असहायेऽपि स्यादित्यर्थः । एकस्मिन्निति किम् । दरिद्रातेरेरजिति न । आदिवत्त्वफलम्-औपगव इत्यादौ अण्प्रत्ययाद्युदात्तत्वम् । आभ्यामित्यादौ अन्तवत्त्वाद्दीर्घादिर्भवति । भाष्ये तु आद्यन्तवदित्यपनीय व्यपदेशिवदेकस्मिन्निति सूत्रपाठः शिक्षितः । तेन इयायेत्यादौएकाचो द्वे प्रथमस्ये॑ति द्विर्भावः, धुगित्यत्र व्यपदेशिवत्त्वेन धात्ववयवत्वाद्भष्भावश्च सिध्यति । विशिष्टोऽपदेशो-व्यपदेश=मुख्यो व्यवहारः । सोऽस्यास्तीति व्यपदेशी । मुख्य इति यावत् । एकस्मिन् तदादित्वतदन्तत्वतदवयवत्वादिप्रयुक्तकार्यं स्यादिति फलितम् । ()इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ ।२.४.३२ ।इदम् — भिसिति स्थिते त्यदाद्यत्वे पररूपे 'हलि लोपः' इति इदो लोपे अ-भिस् इति स्थितेअतो भिस ऐ॑सिति प्राप्ते — नेदमदसोरकोः ।अतो भिस ऐ॑सित्यतो भिस ऐसित्यनुवर्तते ।अको॑रिति षष्ठो । न विद्यते ककारो ययोरिति बहुव्रीहिः । तदाह — अककारयोरित्यादिना । एत्त्वमिति ।बहुवचने झलीत्यनेने॑ति शेषः । ङयि विशेषमाह-अत्वमित्यादि । अत्वं ङेः स्मै इत्यन्वयः । इदम् एव इति स्थिते स्मैभावात्परत्वादनादेशेविप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवे॑ति न्यायेन पुनः स्मैभावो न स्यादित्यत आह — नित्यत्वादिति । कृतेऽकृतेऽप्यनादेशे प्रवृत्तियोग्यतया स्मैभावस्य नित्यत्वादनादेशात्प्रागेव स्मैभावे कृतेऽनादेशस्य हलि लोपेन बाध इति भावः । आभ्यामिति । पूर्ववत् । एभ्य इति । त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वं, हलि लोपः,बहुवचने झल्ये॑दित्येत्त्वंचेति भावः । अस्मादिति । त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वं हलि लोपःस 'ङसिङ्योः' इति स्मादिति भावः । अस्येति । त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वं, स्यादेशः, हलि लोपश्चेति भावः । अनयोरिति । त्यदाद्यत्वंस पररूपत्वम्, 'अनाप्यकः'ओसि चे॑त्येत्त्वम्, अयादेशश्चेति भावः । एषामिति । आमि त्यदाद्यत्वं, पररूपत्वं, हलि लोपः, एत्त्वषत्वे इति भावः । अस्मिन्निति । अत्वं, पररूपत्वं, स्मिन्, हलि लोपश्चेति भावः । एइआति अत्वं, पररूपत्वं, हलि लोपः, एत्त्वषत्वे इति भावः । ककारयोगे त्विति ।अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टे॑रित्यनेन इदंशब्दस्य, अकचि सतीत्यर्थः । अयकमिति । अकचि सति निष्पन्नस्य इदकम्शब्दस्यतन्मध्यपतिन्यायेन 'इदमो मः' इत्यादाविदंग्रहणेन ग्रहणान्मत्वादिकमिति भावः । 'अनाप्यकः' इति, 'हलि लोपः' इति,नेदमदसोरको॑रिति च नेह प्रवर्तते । ककारयोगे तन्निषेधादित्याशयेनाह — इमकेन इमकाभ्यामिति । इत्यादीति । इमकैः । इमकस्यै । इमकेभ्यः । इमकस्मात् । इमकस्य, इमकयोः २, इमकेषाम् । इमकस्मिन् इमकेषु ।
ādyantavadekasmin — Objection: When "idam bhyām" stands, and once
tyadādyatva (the a-substitution for tyad-ādi words), pararūpa (the single
substitute in the shape of the latter vowel), and the lopa of "ida" [by "hali
lopaḥ"] have been carried out, "a-bhyām" stands. Now the aṅga is [merely] of the
nature of a single a-kāra and hence lacks adanta-tva (the status of ending in a);
so how does the long vowel (dīrgha) by "supi ca" arise [to give ābhyām]? To this
he says "ādyantavat."
Since being-first (āditva) and being-last (antatva) always depend on there being
another element, in the case of a single element the operations conditioned by
those [statuses] (tat-prayukta-kārya) would not obtain; to secure them, this rule
is undertaken. The word "eka" denotes "without a companion" (asahāya); Amara[koṣa]:
"eke mukhyānyakevalāḥ" (eka = principal, other, alone). The vati suffix [in
ādyantavat] is added to a locative-ending word by "tatra tasyeva," since the
locative is seen in the object of comparison "ekasmin." And the vati, being heard
at the end of the dvandva [ādi-anta], connects with each member separately [giving
both ādivat and antavat]. He states this by "ekasmin..." etc.: the meaning is that
an operation performed [normally] upon that-which-has-it-as-first (tadādi) and
that-which-has-it-as-last (tadanta) applies also to a solitary element, as if it
were tadādi and as if tadanta.
Why "ekasmin"? [To exclude cases where more than one element is present:] thus in
"daridrāter eḥ... aj" it does not [apply]. — The fruit of ādivattva (being treated
as first): in forms like "aupagava," the ādyudātta accent conditioned by the aṇ
suffix [treating the single vowel as the first]. In "ābhyām" etc., by antavattva
the dīrgha etc. occur.
But in the [Mahā]bhāṣya, removing "ādyantavat," the sūtra is taught in the reading
"vyapadeśivad ekasmin." By that reading, in "iyāya" etc. the reduplication
(dvirbhāva) by "ekāco dve prathamasya," and in "dhuk" the bhaṣ-bhāva — applying
because [the element] is a member of the dhātu through vyapadeśivattva — are
established. "vyapadeśa" means a distinguished designation, i.e. principal (mukhya)
usage; that which has it is "vyapadeśin," i.e. principal. The upshot: upon a single
element an operation conditioned by tadāditva, tadantatva, tadavayavatva, etc.,
applies.
[Sūtra:] idamo'nvādeśe'ś anudāttas tṛtīyādau (A 2.4.32). — When "idam bhis"
stands, tyadādyatva, pararūpa, and the lopa of "ida" by "hali lopaḥ" [give]
"a-bhis"; when "ais for bhis" by "ato bhisa ais" is obtained — [comes the sūtra:]
nedamadasor akoḥ. [Into this,] "ato bhisa ais" in its entirety is carried
forward (anuvṛtti). "akoḥ" is a genitive (ṣaṣṭhī); it is a bahuvrīhi, "the two [idam
and adas] that possess no ka-kāra." He states this by "for the two that lack a
ka-kāra..." etc. "ettva" (the substitution of e): supply "by 'bahuvacane jhaly et'"
[giving ebhyaḥ]. For the ṅe (dative singular) he states a special point by "atva..."
etc.: the construction is "atvam [for idam]; smai for ṅe." Objection: When "idam e"
stands, since smaibhāva (the substitution of smai for ṅe) is para, and by the maxim
"in a vipratiṣedha, what has once been set aside stays set aside" (yad bādhitaṃ tad
bādhitam eva), the smaibhāva would not [re]apply. To this he says "nityatvāt."
Response: Since smaibhāva is capable of applying whether or not the an-substitute
(of anāpyakaḥ, A 7.2.112) is done, it is nitya; hence smaibhāva is effected even
before [the an-substitution] — the nitya smaibhāva making the ending hal-initial —
and then the an-substitute is set aside by "hali lopaḥ." That is the
purport.
"ābhyām" — as before. "ebhyaḥ" — the purport: tyadādyatva, pararūpa, "hali lopaḥ,"
and ettva by "bahuvacane jhaly et." "asmāt" — tyadādyatva, pararūpa, "hali lopaḥ,"
and "smāt" by "ṅasi-ṅyoḥ." "asya" — tyadādyatva, pararūpa, the "sya" substitution,
and "hali lopaḥ." "anayoḥ" — tyadādyatva, pararūpa, [the substitute "an" by] "anāp
yakaḥ," ettva by "osi ca," and the ay-substitution (ayādeśa). "eṣām" — before ām:
tyadādyatva, pararūpa, "hali lopaḥ," ettva, and ṣatva. "asmin" — a-substitution
(atva), pararūpa, "smin," and "hali lopaḥ." "eṣu" — a-substitution, pararūpa, "hali
lopaḥ," ettva, and ṣatva.
"But in conjunction with ka-kāra" — meaning: when the akac [infix] is present on the
word "idam" by "avyaya-sarvanāmnām akac prāk ṭeḥ." "ayakam" — when akac is present,
the resulting word is "idakam"; by the maxim "what falls in the middle [of a unit]
is taken by the mention of that unit" (tanmadhyapatita-nyāya), it is caught by the
mention "idam" in "idamo maḥ" etc.; hence the ma-substitution (matva) and the rest.
"anāp yakaḥ," "hali lopaḥ," and "nedamadasor akoḥ" do not operate here [with ka
present]; since with ka-kāra those [rules] are prohibited, with that intent he says
"imakena, imakābhyām." "Etc." — imakaiḥ; imakasyai; imakebhyaḥ; imakasmāt; imakasya,
imakayoḥ (twice), imakeṣām; imakasmin, imakeṣu.
translator notes
- textual In the digital source, this unit's b1 (whose own sūtra is ādyantavadekasmin, the paribhāṣā) runs on past its own scope into the Bālamanoramā of the next sūtra, nedamadasor akoḥ (A 7.1.11) — beginning at the citation 'idamo'nvādeśe'ś...' and covering the ais-prohibition, the full idam oblique paradigm (asmāt/asya/anayoḥ/eṣām/asmin/eṣu), and the ka-infixed imakena…imakeṣu. That commentary belongs to sk.349, which carries no Bālamanoramā of its own; no text has been moved.
- textual Two readings in the ka-infixed paradigm appear corrupt. The source form 'एइआति' before 'ettva-ṣatva' is here read as 'eṣu iti' (the expected locative plural following asmin). The dative singular is given as 'imakasyai' where 'imakasmai' is expected. Both are rendered as read, with the evident forms supplied.
- translator The excluding example under 'why ekasmin?' — 'daridrāter eḥ... aj' — is highly compressed in the source; it is rendered by its named elements without reconstructing the intended derivation. The 'anādeśa' at issue in the smaibhāva argument is the an-substitute of anāpyakaḥ (A 7.2.112) — not the tyadādi a-substitute; hali lopaḥ (id→lopa before hal) is the apavāda to anāpyakaḥ (id→an), and the nitya smaibhāva makes the ending hal-initial so hali lopa applies and blocks the an-substitute. The rule 'anāp yakaḥ' prescribes the substitute 'an' for idam before the āp affixes when a ka-kāra is absent, which yields the n in anayoḥ.
SK 349 · A 7.1.11V
नेदमदसोरकोः ॥ ३४९ ॥
nedamadasorakoḥ
ais (the substitute for bhis) does not occur for idam and adas when they are without ka (akoḥ).
Rule. After idam and adas when they carry no k, ais is not substituted for the instrumental plural bhis. (After an ordinary a-stem, bhis → ais: rāmaiḥ.)
Example.
idam + bhis → ida + bhis → id deleted before the consonant (SK 347) → a + bhis → no ais → the a becomes e before bh (etva, as in rāmebhyaḥ) → ebhiḥ.
The dative singular: ida + ṅe → ṅe → smai after a pronoun; this substitution is obligatory (nitya), so it goes first → ida + smai → now the ending begins with a consonant → id deleted (SK 347) → asmai. The rest of the masculine paradigm:
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | ayam | imau | ime |
| accusative | | imau | |
| instrumental | anena | ābhyām | ebhiḥ |
| dative | asmai | ābhyām | ebhyaḥ |
| ablative | asmāt | ābhyām | ebhyaḥ |
| genitive | asya | anayoḥ | eṣām |
| locative | asmin | anayoḥ | eṣu |
Applies when / blocked by. With the infix akac the k is present, so SK 346, 347 and this rule are all off, and ais returns: ayakam, imakau, imake; imakam, imakau, imakān; imakena, imakābhyām, imakaiḥ.
Siddhānta-kaumudī
अककारयोरिमदसोर्भिस ऐस् न स्यात् । एत्वम् । एभिः । अत्वम् । नित्यत्वात् ङेः स्मै पश्चाद्धलि लोपः । अस्मै । आभ्याम् । एभ्यः । अस्मात् । आभ्याम् । एभ्यः । अस्य । अनयोः । एषाम् । अस्मिन् । अनयोः । एषु ॥ ककारयोगे तु अयकम् । इमकौ । इमके । इमकम् । इमकौ । इमकान् । इमकेन । इमकाभ्याम् । इमकैः ॥
For *ima* and *adas* (idam and adas) that are without a *ka*
(a-kakāra), *ais* is not [substituted] for *bhis*. [Hence, for idam:] the
et-substitution (etva, id → e); [giving the instrumental plural] *ebhiḥ*.
The at-substitution (atva, the a-stem); because [the smai-substitution] is
obligatory (nitya), ṅe (dative singular) first becomes *smai*, and
afterwards, before the hal, there is elision [of the residue]; [giving]
*asmai*. [The remaining masculine paradigm of idam:] *ābhyām*. *ebhyaḥ*.
*asmāt*. *ābhyām*. *ebhyaḥ*. *asya*. *anayoḥ*. *eṣām*. *asmin*. *anayoḥ*.
*eṣu*. But in combination with *ka* (kakāra-yoga, idam + ka): *ayakam*.
*imakau*. *imake*. *imakam*. *imakau*. *imakān*. *imakena*. *imakābhyām*.
*imakaiḥ* [here *ais* does apply, since *ka* is present].
Tattvabodhinī
NSP p. 91–92—नेदमदसोः—। भाष्ये तु ‘इदमदसोः कात् । नियमार्थमिदम्, इदमदसोः कादेव भिस् ऐस् नान्यतः इति स्थितम् ॥ नव्यासु ‘इदमदसोः कात्’ इति सूत्रिते तु काद्रिस ऐस् इदमदसोरेवेति विपरीतनियमोऽपि संभाव्येत । तथाच पाचकेरित्यादि न सिध्येत् । किं तु ‘इदमदसोः काद्रिस ऐस्’ ‘अतः’ इत्येव सूत्रद्वयं सुवचमित्याहुः ॥ —सायादेशात्परलादनादेशः स्यादित्याशङ्कायामाह—नित्यत्वान् ङेः स्मै इति
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 92 १ ङौ तु छन्दसीति—नच राजनीवाचरतीत्यर्थे ‘अधिकरणाच्च’ इति क्यचि नलोपाभावार्थं स्रज्ञे ङिग्रहणस्य लौकिकप्रयोगे फलं संभवतीतीदमनुपपन्नमिति वाच्यम्, वेदे अयस्मयादित्वेनैव लोपाभावे सिद्धे ङिग्रहणप्रत्याख्यानपाभाष्यप्रामाण्येन ईदृशे विषये लोके वयजनुत्पत्तेरेवाङ्गीकारात् । २ सामर्थ्यादिति—‘न लुभता—’ इति निपेधस्यानित्यत्वशापनद्वारेत्यर्थः । एतदनित्यत्ववल्लब्धमेव ‘संबुद्धौ नपुंसकानां नलोपो वा वक्तव्यः’ इति बोध्यम् । ३ जञोज्ञै इति—नेदमपूर्वादेशविधायकं सूत्रभाष्यवार्तिकेष्वपुटितत्वात्, किंतु अभियुक्तवचनम् ।
translator notes
- textual In the digital source, sk.349's Bālamanoramā is absent; its commentary on this sūtra (nedamadasor akoḥ, A 7.1.11) — the idamo'nvādeśe'ś citation, the ais-prohibition, the full idam oblique paradigm (asmāt/asya/anayoḥ/eṣām/asmin/ eṣu), and the ka-infixed imakena…imakeṣu — is physically carried at the end of the Bālamanoramā of the preceding unit (sk.348.b1). No text has been moved.
SK 350 · A 2.4.32V
इदमोऽन्वादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ ॥ ३५० ॥
idamo'nvādeśe'śanudāttastṛtīyādau
idamo'nvādeśe'śanudāttastṛtīyādau — 2.4.32. In an anvādeśa (a subsequent, anaphoric reference — a second mention pointing back to what was already mentioned), the substitute aś, which is anudātta (unaccented), replaces idam before the third (instrumental) case-affix and those that follow it (tṛtīyā-ādi).
Rule. In an anvādeśa, idam is replaced by aś — an unaccented (anudātta) a — before the instrumental and the endings that follow it. An anvādeśa is a second mention: a thing was named in order to say one thing about it, and is now named again in order to say something further about it. The substitute is stated as aś with the marker ś, rather than as a bare a, so that the akac-form can be built on it.
Example. "anena vyākaraṇam adhītam, enaṃ chando 'dhyāpaya" — "grammar has been studied by him; now teach him the Veda": the second him is an anvādeśa (its form enam is by SK 351).
Siddhānta-kaumudī
अन्वादेशविषयस्येदमोऽनुदात्तोऽशादेशः स्यात्तृतीयादौ । अश्वचनं साकच्कार्थम् ॥
For idam that is the domain of an anvādeśa (a subsequent, anaphoric
reference), the substitute aś — which is anudātta (unaccented) — occurs
before the instrumental (tṛtīyā) and the case-affixes following it
(tṛtīyā-ādi). The statement of aś (with ś as its it-marker), rather than a
bare a, is for the sake of the form that takes the akac augment
(sākackārtham).
Tattvabodhinī
NSP p. 92—इदमोऽन्वादेशे—। नन्विदमोऽनुदात्तमात्रविधावपि हलि लोपेन आभ्यामित्यादि समीहितरूपं सिध्यति, एनेन एनयोरित्यत्र तु विशिष्यैनादेशो विहितः किमनेनाश्वचनेनेत्यत आह—साकच्छकार्यमिति । यद्यपीह शित्करणं व्यर्थम्, अकारस्याकारविधानसामर्थ्यादेव सर्वादेशसिद्धेः तथाप्यनुदात्तलार्थमेवाकारविधानमित्याशङ्का स्यात्तन्निवारणाय शित्करणमित्याहुः । अ अ इति प्रश्लिष्य निर्देशे त्वनेकाल्लादेव सर्वादेशसिद्धेः शिद्वहणं त्यक्तुं शक्यमित्याकरः
translator notes
- translator akac is the augment inserted before the final vowel-portion (ṭi) of pronouns and indeclinables; the SK gives only the bare remark that specifying aś (not a) serves to allow it, without spelling out the derivation.
SK 351 · A 2.4.34V
द्वितीयाटौस्स्वेनः ॥ ३५१ ॥
dvitīyāṭaussvenaḥ
dvitīyāṭaussv enaḥ — 2.4.34. In place of idam and etad, ena is substituted before the accusative (dvitīyā), the instrumental singular ṭā, and the genitive/locative dual os, in a back-reference (anvādeśa).
Rule. In an anvādeśa, idam and etad are replaced by ena before the accusative endings, before ṭā (instrumental singular), and before os (genitive-locative dual).
Example. "anayoḥ pavitraṃ kulam, enayoḥ prabhūtaṃ svam" — "the family of these two is pure; the wealth of these two is abundant."
| singular | dual | plural |
|---|
| accusative | enam | enau | enān |
| instrumental | enena | | |
| genitive / locative | | enayoḥ | |
Bhaṭṭoji now opens two further stems. A stem in ṇ: sugaṇ "counting well", from the root gaṇ (gaṇayati) with the affix vic: sugaṇ, sugaṇau, sugaṇaḥ; locative plural sugaṇṭhsu / sugaṇṭsu / sugaṇsu. With the affix kvip instead, the vowel is lengthened by anunāsikasya kvi-jhaloḥ (SK 2666): sugāṇ, sugāṇau, sugāṇaḥ; sugāṇṭhsu / sugāṇṭsu / sugāṇsu. Then the stem in n, rājan "king": rājan + su → the vowel before the n is lengthened before a strong ending (upadhā-dīrgha; it wins as the later rule) → rājān + su → su deleted (hal-ṅyādi-lopa) → the stem-final n is deleted → rājā. The rules on that n follow.
Siddhānta-kaumudī
द्वितीयायां टौसोश्च परत इदमेतदोरेनादेशः स्यादन्वादेशे । किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातु पुनरुपादानमन्वादेशः । यथाऽनेन व्याकरणमधीतमेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलमेनयोः प्रभूतं स्वमिति । एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । गणयतेर्विच् । सुगण् । सुगणौ । सुगणः । सुगण्ठ्सु । सुगण्ट्सु । सुगण्सु । क्विप् । अनुनासिकस्य क्विझलोः SK 2666इति दीर्घः । सुगाण् । सुगाणौ । सुगाणः । सुगाण्ठ्सु । सुगाण्ट्सु । सुगाण्सु । परत्वादुपधादीर्घः । हल्ङ्यादिलोपः । ततो नलोपः । राजा ॥
Before the accusative (dvitīyā), ṭā, and os, ena is substituted for idam and
etad in a back-reference (anvādeśa). anvādeśa is the re-mention of something that
was [first] taken up in order to enjoin some operation, [now] re-taken in order
to enjoin a further operation upon it. For example: "anena vyākaraṇam adhītam
enaṃ chando'dhyāpaya" ("grammar has been studied by him (anena); teach him
(enam) the Veda"). [And with os:] "anayoḥ pavitraṃ kulam enayoḥ prabhūtaṃ svam"
("the family of these two (anayoḥ) is pure; the wealth of these two (enayoḥ) is
abundant"). [Forms:] enam (accusative singular), enau (accusative dual), enān
(accusative plural), enena (instrumental singular), enayoḥ (genitive/locative
dual).
[Now a ṇ-ending stem:] "sugaṇ," from the root "gaṇ" (gaṇayati) with the affix
vic. sugaṇ (nominative singular), sugaṇau (nominative dual), sugaṇaḥ (nominative
plural); sugaṇṭhsu / sugaṇṭsu / sugaṇsu (locative plural variants). [With kvip
instead:] by "anunāsikasya kvijhaloḥ" (SK 2666) there is lengthening (dīrgha):
sugāṇ, sugāṇau, sugāṇaḥ; sugāṇṭhsu / sugāṇṭsu / sugāṇsu.
[Now an n-ending stem, rājan:] by paratva there is upadhā-dīrgha [lengthening of
the penult by "sarvanāmasthāne cāsaṃbuddhau"]; then hal-ṅyādi-lopa [elision of
su]; then na-lopa [elision of the n]. [Result:] rājā.
Tattvabodhinī
NSP p. 92—द्वितीयाटौरसु—‘इदमोऽन्वादेशे—इत्यतः इदम इत्यनुवर्तते अन्वादेश इति च । ‘एतदस्रतसोः—’ इत्यत एतद इत्यपि, तदाह—इदमेतदोरेनादेश इत्यादि । अनुदात्त इत्यनुवर्तनादेनादेशोऽनुदात्त इति ज्ञेयः ॥ —कार्यं विधातुमिति । अपूर्वं बोधयितुमित्यर्थः । ‘इवदर्थं क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं डितं विद्यात्’ इत्यत्र तु इवदर्थादयो न विधीयन्ते किंत्वनूद्यन्ते इति न तत्रैनादेशः । एतेन ‘नक्तं भीरुरयं लमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय’ इत्यपि व्याख्यातम् । भीरुलस्यानुवाद्यत्वेन विवक्षितत्वात् ॥ मान्ताः ॥ ॥ —सुगाणिति । क्रिप् । न च ‘अनुनासिकस्य क्रि—’ इति दीर्घे कर्तव्ये अल्लोपणिलोपयोः स्थानिवद्भावः शङ्क्यः । दीर्घविधौ तन्निषेधात् । क्वौ विधिं प्रति निषेधाच्च ॥ णान्ताः ॥ ॥ —निषेधसामर्थ्यादिति । यदा तु ‘न डिसंबुद्ध्योः’ इत्यत्र पश्चन्ततामाश्रित्य ड्यन्तस्य संबुद्ध्यन्तस्य च पदस्य लोपो नेति व्याख्यायते, तदा प्रत्ययलक्षणं सुलभमिति तदर्थं निषेधसामर्थ्यानुसरणक्लेशो न कर्तव्य इत्याहुः ॥ पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वमाशङ्क्याह—न चेति ॥ —षार्ष्ठी परिभाषामिति । ‘वाह ऊट्’ इत्यत्र ज्ञापितत्वेन तद्देशस्थत्वादिति भावः
Bālamanoramā
द्वितीयाटौस्स्वेनः - द्वितीयाटौस्स्वेनः । द्वितीया च टाश्च ओश्च द्वितीयाटौसः, तेष्विति द्वन्द्वः । 'इदमोऽन्वादेशे' इत्यत 'इदम' इति, 'अन्वादेशे' इति चानुवर्तते । 'एतदस्त्रतसोः' इत्यत 'एतद' इति च । तदाह — द्वितीयायामित्यादिना । 'अनावादेश' शब्दं व्याचष्टे-किञ्चिदिति । विधातुमिति । अपूर्वं बोधयितुमित्यर्थः । अन्वादेशमुदाहृत्य दर्शयति -यथेति । उदाहरणप्रदर्शने यथाशब्द ।ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं ङितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङित् इत्यत्र तु एनादेशो न, पूर्वार्धस्य यच्छब्दयोगेनानुवादत्वात् । किञ्चित् कार्यं विधातुमुपात्तस्य इत्यत्र च पूर्ववाक्ये यथाकथंचित्तदुपादानं विवक्षितं, न त्विदमैवेत्याग्रह इति भाष्ये स्पष्टम् । इति मान्ताः । अथ णकारान्ताः । गणयतेर्विजिति । 'गण सङ्ख्याने' इति चुरादिरदन्तः । ततः सुपूर्वात्स्वार्थे णिच् । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधावृद्धिः । तस्माद्विच्,अन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति वचनाण्णिलोपः, अपृक्तलोपः, ततः सुबुत्पत्तिः, हल्ङ्यादिना सुलोपः । सुगण् इति रूपम् । सुगणौ, सुगण इत्याद्यविकृतमेव । सुपिङ्णोः कुक्टुक्शरी॑ति टुग्विकल्पः । 'चयो द्वितीयाः' इति टस्य ठ इत्यभिप्रेत्याह — सुगण्ठ्सु इति । द्वितीया.ञभावे रूपमाह — सुगण्ट्सु इति । टुगभावे रूपमाह — सुगण्सु इति । सुगाणिति । गणधातोरदन्ताण्णिच्, अल्लोपः । तस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधावृद्धिः । तस्मात्क्विप्, णिलोपः अपृक्तलोपः ।अनुनासिकस्य क्विझलो॑रिति दीर्घः । सुगाणिति रूपम् । सुगाणौ सुगाण इत्यादि । नच दीर्घे कर्तव्ये णिलोपाऽल्लोपयोः स्थानिवत्त्वं शङ्क्यं, दीर्घविधौ तन्निषेधात् , क्वौ विधिं प्रति तन्निषेधाच्च । इति आन्ताः । अथ नान्ताः । राजन्शब्दे विशेषमाह — परत्वादिति । हल्ङ्यादिलोपापेक्षया परत्वात्पूर्वमेवसर्वनामस्थाने चाऽसंबुद्धौ॑ इति दीर्घः । ततो हल्ङ्यादिलोप इत्यर्थः । नचविप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्वाधितमेवे॑ति न्यायात्कथमिह हल्ङ्यादिलोप इति वाच्यं,पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्ध॑मिति । विप्रतिषेधे यद्वाधितं॑मित्यस्याऽसार्वत्रिकत्वादिति भावः । नलोप इति ।न लोपः प्रातिपदिकान्तास्ये॑ति नकारस्य लोप इत्यर्थः ।
dvitīyāṭaussv enaḥ — "dvitīyā ca ṭā ca os ca = dvitīyā-ṭā-osaḥ; in those" —
it is a dvandva compound [in the locative plural]. From "idamo'nvādeśe"
(A 2.4.32), "idam" and "anvādeśe" are carried forward (anuvṛtti); and from
"etadas tratasoḥ," "etad" is carried forward. This [Bhaṭṭoji] states by
"dvitīyāyām..." etc. He explains the word "anvādeśa" by "kiñcit...";
"vidhātum" means "to convey something new (apūrva)." He shows anvādeśa by an
example: "yathā..." — the word "yathā" is used in presenting an example.
But in [the quoted kārikā] "īṣadarthe kriyāyoge maryādābhividhau ca yaḥ / etam
ātaṃ ṅitaṃ vidyād vākya-smaraṇayor aṅit" ("in the senses of 'slightly,'
connection with an action, limit (maryādā) and inclusion (abhividhi), one should
know this ['ā'] as ṅit; and as aṅit in [the senses of] a sentence and
recollection"), the ena-substitution does not occur [in "etam"], because the
first half, being connected with the relative "ya(t)," is mere restatement
(anuvāda) [not a genuine anvādeśa]. And regarding "kiñcit kāryaṃ vidhātum
upāttasya" [the definition]: it is clear in the Bhāṣya that in the prior sentence
the mention of that item is intended in any manner whatsoever (yathā-kathaṃcit) —
there is no insistence (āgraha) that it be precisely "idam." — Thus the m-ending
stems.
Now the ṇ-kāra-ending stems. "gaṇayter vic": "gaṇa (in the sense of counting)"
is a curādi root ending in short a (adanta); from it, preceded by "su," ṇic in
its own sense (svārthe). Because the elision of a (al-lopa) is sthānivat, there
is no vṛddhi of the upadhā. From that [sugaṇi], the affix vic; by the statement
"anyebhyo'pi dṛśyate" there is elision of ṇi (ṇi-lopa) and elision of the apṛkta
[single-sound affix]; then the addition of sup, and by "hal-ṅyādi[-lopa]" the
elision of su. The form is "sugaṇ." sugaṇau, sugaṇaḥ etc. are unchanged. By
"ṅaṇoḥ kuk ṭuk śari" [the rule giving kuk after ṅ and ṭuk after ṇ before a śar
consonant] the ṭuk augment is optional; intending that by "cayo dvitīyāḥ" the ṭ
[of ṭuk] optionally becomes ṭh, he says "sugaṇṭhsu"; stating the form without
that [second option], "sugaṇṭsu"; and without ṭuk at all, "sugaṇsu."
"sugāṇ": from the root "gaṇ" ending in short a, ṇic; al-lopa; because that is
sthānivat, no upadhā-vṛddhi. From that, kvip; ṇi-lopa; apṛkta-lopa; by
"anunāsikasya kvijhaloḥ" there is lengthening (dīrgha). The form is "sugāṇ";
sugāṇau, sugāṇaḥ, and so on. Nor should one suspect that, when the lengthening is
to be effected, the ṇi-lopa and al-lopa are sthānivat [which would block the
dīrgha] — because that sthānivadbhāva is prohibited in the case of a lengthening
operation, and because it is prohibited with respect to an operation conditioned
on kvi. — Thus the ṇ-ending stems.
Now the n-ending stems. Regarding the word "rājan" he states a special point,
"paratvāt": because it is later (paratva) relative to hal-ṅyādi-lopa, first the
lengthening by "sarvanāmasthāne cāsaṃbuddhau" [of the upadhā] applies, and then
hal-ṅyādi-lopa — this is the meaning. Nor should it be objected, "By the maxim
'what is blocked in a vipratiṣedha stays blocked,' how can hal-ṅyādi-lopa still
apply here?" — because [it re-applies] by "punaḥ prasaṅga-vijñānāt siddham," the
point being that the maxim "what is blocked in a vipratiṣedha [stays blocked]" is
not universally applicable (asārvatrika). "na-lopa": by "na lopaḥ
prātipadikāntasya" (A 8.2.7) there is elision of the n-kāra — this is the
meaning. [Result: rājā.]
translator notes
- textual The source's section-closers read 'iti māntāḥ' (m-ending) and, for the second, 'iti āntāḥ' — the latter with the ṇ apparently dropped; read as 'iti ṇāntāḥ' (ṇ-ending), matching the opening 'atha ṇakārāntāḥ'.
SK 352 · A 8.2.8V
न ङिसम्बुद्ध्योः ॥ ३५२ ॥
na ṅisambuddhyoḥ
na ṅisambuddhyoḥ — [The lopa of the final n of a prātipadika prescribed by 8.2.7, na lopaḥ prātipadikāntasya] does not occur before the ṅi (locative singular) or in the sambuddhi (vocative singular).
Rule. The deletion of a stem-final n does not take place before ṅi (locative singular) or in the sambuddhi (vocative singular).
Example.
he rājan + su (vocative) → su deleted → he rājan → the n would go, but this is a sambuddhi → n stays → he rājan "O king!"
For ṅi Bhaṭṭoji's example is Vedic: in parame vyoman "in the highest heaven" the ṅi is dropped by luk, and only the force of this prohibition lets the dropped ending still count (pratyaya-lakṣaṇa), keeping the n. In ordinary usage the locative is rājani or rājñi (SK 353).
A vārttika adds: when the ṅi stands before a second compound-member, the prohibition is itself cancelled, so the n does drop: carmatilaḥ "having sesame on the hide" (from carmaṇi), brahmaniṣṭhaḥ "devoted to brahman" (from brahmaṇi).
The strong forms: rājānau, rājānaḥ, rājānam, rājānau. Before a weak vowel-ending: rājan + śas → the a of -an is deleted (al-lopo 'naḥ, SK 234) → rājn + as → n beside j becomes ñ (ścutva) → rājñaḥ; likewise rājñā. Bhaṭṭoji explains why the deleted a does not stand in the way of the ścutva: in the Tripādī a substitute is not treated as its original, and the bahiraṅga principle (an outer operation is invisible to an inner one) does not apply here either; scholars discuss the second point.
Siddhānta-kaumudī
नस्य लोपो न स्यात् ङौ संबुद्धौ च । हे राजन् । ङौ तु छन्दस्युदाहरणम् । सुपां सुलुक्इति ङेर्लुक् । निषेधसामर्थ्यात्प्रत्ययलक्षणम् । परमे व्योमन् ॥
The lopa of the n does not occur before the ṅi (locative singular) or in the
sambuddhi (vocative singular). [Example of the sambuddhi:] he rājan ["O king!"].
But for the ṅi the example is Vedic (chandasi): by "supāṃ suluk…" [A 7.1.39]
there is luk (elision) of the ṅi, [and] by the force of the prohibition
[expressed in this rule] the operation proceeds through pratyayalakṣaṇa
(treating the elided suffix as still conditioning the operation): parame vyoman
["in the highest heaven"].
vārttikaङावुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः
(vārttika) A prohibition [of this prohibition] should be stated when the ṅi is
followed by an uttarapada (the second member of a compound): ṅāv uttarapade
pratiṣedho vaktavyaḥ.
(वार्तिकम्) ॥ चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः । ब्रह्मणि निष्ठा अस्य ब्रह्मनिष्ठः । राजानौ । राजानः । राजानम् । राजानौ । अल्लोपोऽनः SK 234 । श्चुत्वम् । न चाऽल्लोपः स्थानिवत् । पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात् । नाऽपि बहिरङ्गतयाऽसिद्ध । यथोद्देशपक्षे षाष्ठीं परिभाषां प्रति श्चुत्वस्यासिद्धतयाऽन्तरङ्गाभावेन परिभाषाया अप्रवृत्तेः । जञोर्ज्ञः । राज्ञः । राज्ञा ॥
(Continuing the vārttika:) carmaṇi tilā asya → carmatilaḥ ["one who has sesame
on the hide"]; brahmaṇi niṣṭhā asya → brahmaniṣṭhaḥ ["one whose devotion is in
brahman"] [— here the ṅi stands before an uttarapada, so the counter-prohibition
lets the n-lopa proceed]. [Paradigm of rājan:] rājānau [nom. du.]. rājānaḥ [nom.
pl.]. rājānam [acc. sg.]. rājānau [acc. du.]. [In the accusative plural rājan +
śas → rāj-an-as:] "al-lopo 'naḥ" (SK 234) [A 6.4.134, deleting the a of the
'an']; [then] ścutva [n → ñ before the palatal j]. And the al-lopa is not
sthānivat [here], because in the domain of pūrvatrāsiddham [A 8.2.1, the tripādī]
that [sthānivadbhāva] is prohibited. Nor is [the al-lopa] asiddha by reason of
being bahiraṅga: on the yathoddeśa view, with respect to the sixth-adhyāya
paribhāṣā [asiddhaṃ bahiraṅgam antaraṅge], since ścutva is asiddha [relative to
it], there being no antaraṅga [operation it can regard], the paribhāṣā does not
apply. Of the [conjoined] j and ñ [results] jña: rājñaḥ [gen. sg.]. rājñā [inst.
sg.].
Bālamanoramā
न ङिसम्बुद्ध्योः - हे राजन् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिना सुलोपे सति नकारस्य पदान्तत्वात्प्रातिपदिकान्तत्वाच्च लोपे प्राप्ते — न ङिसंबुद्ध्योः ।न लोपः प्रातपदिकान्तस्ये॑त्यतो 'न लोप' इत्यनुवर्तते । तत्र 'ने' ति लुप्तषष्ठीकन्तदाह — नस्येत्यादिना । हे राजन्निति ।सर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घस्तु न,असंबुद्धा॑वित्युक्तेः । नन्वत्र ङिग्रहणं व्यर्थं, राजनीत्यत्र भत्वात्पदत्वाऽभावान्नलोपस्याऽप्रसक्तेरित्यत आह — ङौ तु छन्दसीति । छन्दस्येवेत्यर्थः । ननु छन्दस्यपि ङौ परतो भत्वात्पदत्वाऽभावात्कथं नकारस्य लोपप्रसङ्गो येन तन्निषेधोऽर्थवान् स्यादित्यत आह — सुपामिति । ननु 'परमे व्योमन्' इत्यादौ ङेर्लुका लुप्तत्वात्प्रत्ययलक्षणाऽभावात्कथं तत्रन ङिसंबुद्ध्यो॑रित्यस्य प्रवृत्तिरित्यत आह — निषेधसामर्थ्यादिति । छन्दस्यपि ङिलुकि प्रत्ययलक्षणाऽभावे सतिन ङिसबुद्ध्यो॑रित्यप्रवृत्तौ तद्वैयथ्र्यादिति भावः ।ननु यदि छन्दसि 'परमे व्योमन्' इत्यादौ ङेर्लुका लुप्तत्वेऽपि प्रत्ययलक्षणमाश्रित्यन ङिसंबुद्ध्यो॑रित्यस्य प्रवृत्तिरभ्युपगम्यते, तर्हि चर्मणि तिला अस्य चर्मतिलः, ब्राहृणि निष्ठा अस्य ब्राहृनिष्ठ इत्यत्रापि समासे ङिलुकः प्रत्ययलक्षणमाश्रित्यन ङिसंबुद्ध्यो॑रिति नकारस्य लोपनिषेधः स्यादित्यत आह — ङावुत्तरपदे इति । उत्तरपदे परतो यो ङिस्तस्मिन् परेन ङिसंबुद्ध्यो॑रिति निषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । एवं च 'चर्मतिलः' इत्यत्रउत्तरपदे परतो न ङिसंबुद्ध्यो॑रिति प्रतिषेधाभावान्नकारस्य लोपो निर्बाध इति भावः । भाष्ये तु छन्दसि 'परमे व्योमन्' इत्यत्रअयस्मयादीनि छन्दसी॑ति भत्वात् पदत्वाऽभावान्नकारलोपस्याऽप्रसक्तेर्ङौ प्रतिषेधो न कर्तव्य इति ङिग्रहणं प्रत्याख्यातम् । न चराजन्यती॑त्यत्र लोके राजनीवाचरतीत्यर्थेअधिकरणाच्चे॑ति क्यचिसनाद्यन्ताः इति धात्ववयवत्वात्सुपो धातुप्रातिपदिकयोरिति ङेर्लुकिराजन्ये॑त्यस्मात्तिपिराजन्यती॑त्यत्राप्यन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वमाश्रित्य नकारस्य लोपप्राप्तौ तन्निषेधार्थं ङिग्रहणस्यावश्यकत्वात्तत्प्रत्याख्यानभाष्यमनुपपन्नमिति वाच्यम्, एतद्भाष्यप्राम#आण्यादे राजनीवाचरतीत्यर्थेअधिकारणाच्चे॑ति क्यचोऽनभिधानाभ्युपगमादित्यलम् । राजानमित्यादौ सुटिसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घः । शसि विशेषमाह — अल्लोपोऽन इति । अनेन सूत्रेण जकारादकारस्य लोप इत्यर्थः । राजन् अस् इति स्थिते- । श्चुत्वमिति । ततश्च नकारस्य ञकारे 'राज्ञ' इति सिद्धम् । ननु 'अचः परस्मिन्' इत्यल्लोपस्य पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वात्कथमिह श्चुत्वमित्यत आह — नचाल्लोपः स्थानिवदिति । कुत इत्यत आह — पूर्वत्रेति । 'पूर्वत्रासिद्धे' इति श्चुत्वे कर्तव्ये स्थानिवत्त्वनिषेधादित्यर्थः ।नन्वल्लोपो भसंज्ञापेक्षो बहिर्भूतस्वादिप्रत्ययापेक्षो बहिरङ्गः, श्चुत्वं तु श्चुयोगमात्रापेक्षत्वादन्तरङ्गम् । ततश्चअसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॑ इति परिभाषया श्चुत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गस्याऽल्लोपस्याऽसिद्धत्वादकारेण व्यवधानात्कथमिह श्चुत्वमित्यत आह — नापीति । यथोद्देशेति ।यथोद्देशं संज्ञापरिभाष॑मित्येकः पक्षः । उद्देशाः=उत्पत्तिप्रदेशाः, ताननतिक्रम्य यथोद्देशम् । यत्र प्रदेशे संज्ञापरिभाषयोरुत्पत्तिस्तत्रैव ते स्थिते प्रतिविधि व्याप्रियेते इत्यर्थः ।असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॑ इति परिभाषेयं षष्ठाध्याये 'वाह ऊठ' इति सूत्रे ज्ञापितेति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । ततश्च इयं षाष्ठी परिभाषा त्रैपादिके श्चुत्वे कर्तव्येऽन्तरङ्गे ।ञपि न प्रवर्तते,तां प्रति श्चुत्वस्याऽन्तरङ्गस्याऽसिद्धतया तद्दृष्ठआ श्चुत्वस्यैवाऽभावेन तद्विषये तस्याः परिभाषायाः प्रवृत्त्यसंभवात् । तथा च श्चुत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गस्याप्यल्लोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावादिह श्चुत्वं निर्बाधमिति भावः ।कार्यकालं संज्ञापरिभाष॑मित्यप्यस्ति पक्षान्तरम् । प्रतिविधिप्रदेशं प्राप्य संज्ञापरिभाषे व्याप्रियेते इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे यद्यपि श्चुत्वमन्तरङ्गं पुरस्कृत्यअसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॑ इति परिभाषाऽत्र प्रवृत्तिमर्हति, तथापि लक्ष्यानुरोधात्कार्यकालपक्षो नेहाश्रीयत इत्यलम् । जञयोगे तादृशध्वनेर्लोकवेदसिद्धत्वादिति भावः । नत्विदं वर्णान्तरम्, शिक्षादावदर्शनात् । अतएतज्ज्ञान॑मिति श्चुत्वसिद्धिरित्याहुः । राज्ञः राज्ञति । शसादावचि भत्वादल्लोपे नकारस्य श्चुत्वेन ञकार इति बावः । ननु राजन्-भ्यामिति स्थिते 'स्वादिषु' इति पदत्वात्कृते नलोपेसुपि चे॑ति दीर्घः प्राप्नोति । तथा राजन्-भिस् इति स्थिते नलोपे, 'अतो भिसः' इत्यैस् प्राप्नोति । तथा राजन्-भ्यस् इति स्थिते नलोपे 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्त्वं प्राप्नोति ।
na ṅisambuddhyoḥ — When "he rājan s" stands [vocative singular], and the
su-ending has been deleted by "hal-ṅyādi…" [A 6.1.68], the na-kāra, being both
pada-final (padānta) and prātipadika-final, would undergo lopa [by 8.2.7]; [to
prevent this,] "na ṅisambuddhyoḥ." From "na lopaḥ prātipadikāntasya" [8.2.7] the
words "na" and "lopaḥ" are carried forward (anuvṛtti); there "na" [is understood]
as a genitive whose case-ending has been elided (lupta-ṣaṣṭhīka) — "of the n."
He states this with "nasya…" etc.
"he rājan": but the dīrgha (lengthening) by "sarvanāmasthāne ca" [A 6.4.8] does
not apply, because [that rule] specifies "asambuddhau" (not in the sambuddhi).
Objection: Here the mention of ṅi [in the sūtra] is pointless, since in "rājani"
(locative singular), because of bha-designation (bhatva), there is no pada-status
(padatva), and so n-lopa does not even arise. To this he says "ṅau tu chandasi,"
meaning "only in the Veda (chandasi eva)."
Objection: But even in the Veda, when ṅi follows, because of bhatva there is no
padatva, so how could there be occasion for n-lopa such that its prohibition
would be meaningful? To this he says "supām…" [supāṃ suluk…].
Objection: In "parame vyoman" etc., since the ṅi has been elided by luk, there
is no pratyayalakṣaṇa; so how does "na ṅisambuddhyoḥ" apply there? To this he
says "niṣedha-sāmarthyāt" (by the force of the prohibition). The idea is: if,
even in the Veda, when the ṅi has undergone luk and there is no pratyayalakṣaṇa,
"na ṅisambuddhyoḥ" did not apply, then it would be purposeless.
Objection: If in the Veda, in "parame vyoman" etc., "na ṅisambuddhyoḥ" is
admitted to apply by recourse to pratyayalakṣaṇa even though the ṅi is elided by
luk, then in "carmaṇi tilā asya → carmatilaḥ" and "brahmaṇi niṣṭhā asya →
brahmaniṣṭhaḥ" too, in the compound, by recourse to the pratyayalakṣaṇa of the
elided ṅi, the n-lopa would [wrongly] be prohibited by "na ṅisambuddhyoḥ." To
this he says "ṅāv uttarapade" [the vārttika]: when there is a ṅi standing before
an uttarapada, before that [ṅi] the prohibition "na ṅisambuddhyoḥ" is itself to
be counter-prohibited (pratiṣedha). And so in "carmatilaḥ," because before an
uttarapada the prohibition "na ṅisambuddhyoḥ" is [itself] set aside, the n-lopa
is unobstructed.
In the Bhāṣya, however, [it is argued that] in "parame vyoman" in the Veda,
because of bhatva by "ayasmayādīni chandasi," there is no padatva, so n-lopa does
not arise; hence no prohibition need be made for the ṅi, and the mention of ṅi
[in the sūtra] is rejected (pratyākhyāta). Nor should one object as follows: "In
'rājanyati' in the common language, in the sense 'he acts like a rājan (rājanīva
ācarati),' the kyac [affix] is added by 'adhikaraṇāc ca'; by 'sanādyantā
dhātavaḥ' [A 3.1.32] the derivate becomes a dhātu; because it is a member of a
dhātu, the ṅi undergoes luk by 'supo dhātuprātipadikayoḥ' [A 2.4.71], giving
'rājanya'; from that, with tip, in 'rājanyati' too, by recourse to padatva
through an internal case-ending (antarvarti-vibhakti), n-lopa would arise; so
the mention of ṅi is needed to prohibit it, and the Bhāṣya's rejection is
untenable." [This objection fails] because, on the authority of this very
Bhāṣya, it is admitted that in the sense "rājanīva ācarati" the kyac by
"adhikaraṇāc ca" is a non-designation (anabhidhāna, i.e. not actually used).
Enough of this.
In "rājānam" etc. [accusative singular], with the suṬ [augment], the dīrgha is by
"sarvanāmasthāne ca."
In the śas (accusative plural) he states a special point: "al-lopo 'naḥ" [SK 234,
A 6.4.134] — by this sūtra the a after the j undergoes lopa. When "rājan as"
stands — "ścutva": and thereupon, the na-kāra becoming ña-kāra [by ścutva],
"rājña" is established.
Objection: By "acaḥ parasmin" [A 1.1.57] the al-lopa should be sthānivat (as if
the deleted a were present) even for a preceding operation (pūrva-vidhi); so how
does ścutva apply here? To this he says "na cāllopaḥ sthānivat." [Why?] —
"pūrvatra": because, ścutva being an operation in the domain of "pūrvatrāsiddham"
[A 8.2.1, the tripādī], sthānivadbhāva is prohibited [there].
Objection: The al-lopa, depending on the bha-designation which depends on the
external svādi (sup) affix, is bahiraṅga; but ścutva, depending merely on the
conjunction with a ścu (palatal) sound, is antaraṅga. And so, by the paribhāṣā
"asiddhaṃ bahiraṅgam antaraṅge" (the bahiraṅga is asiddha with respect to the
antaraṅga), when ścutva (antaraṅga) is to be done, the bahiraṅga al-lopa being
asiddha, there is obstruction by the [intervening] a-kāra; so how does ścutva
apply here? To this he says "nāpi…" [na api bahiraṅgatayāsiddham].
"yathoddeśa": one view is "yathoddeśaṃ saṃjñā-paribhāṣam" (saṃjñās and paribhāṣās
take effect at their place of enunciation). "uddeśa" = the places of origination
(utpatti-pradeśa); "yathoddeśam" = without going beyond them. The meaning: in
whatever place the saṃjñā and paribhāṣā originate, remaining right there, they
operate with respect to each rule. This paribhāṣā "asiddhaṃ bahiraṅgam antaraṅge"
is indicated (jñāpita) in the sixth adhyāya, at the sūtra "vāha ūṭh" [A 6.4.132];
this is clear in the Bhāṣya there itself. And so this sixth-adhyāya paribhāṣā does
not operate even when the antaraṅga ścutva belonging to the tripādī (traipādika)
is to be done, because, with respect to that [paribhāṣā], the antaraṅga ścutva
being asiddha, in its view there is no ścutva at all, and so in that domain the
paribhāṣā cannot operate. And so, when ścutva is to be done, since even the
bahiraṅga al-lopa is not asiddha [by a paribhāṣā that cannot apply], ścutva here
is unobstructed — this is the idea.
There is also another view: "kāryakālaṃ saṃjñā-paribhāṣam" (saṃjñās and paribhāṣās
take effect at the time of the operation); that is, the saṃjñā and paribhāṣā,
reaching the place of each operation, become operative there. On this view,
although, bringing the antaraṅga ścutva to the fore, the paribhāṣā "asiddhaṃ
bahiraṅgam antaraṅge" would deserve to apply here, nevertheless, in deference to
the observed forms (lakṣya), the kāryakāla view is not adopted here. Enough. The
idea is that such a sound in the conjunction of j and ñ (jañ-yoga) is established
in both common and Vedic usage. But this [jña] is not a distinct varṇa (separate
phoneme), since it is not seen [treated as such] in the Śikṣā texts etc.; hence,
in [words] such as "etaj jñānam," they affirm the establishment of ścutva.
"rājñaḥ, rājñā": in the śas etc. (vowel-initial), because of bhatva there is
al-lopa, and by ścutva the na-kāra becomes ña-kāra — this is the idea.
Objection: When "rājan-bhyām" stands, because of padatva by "svādiṣv
asarvanāmasthāne" [A 1.4.17], once the n-lopa is done, the dīrgha by "supi ca"
[A 6.4.10] would [wrongly] apply. Likewise, when "rājan-bhis" stands, after
n-lopa the ais-substitution by "ato bhisa ais" [A 7.1.9] would [wrongly] apply.
Likewise, when "rājan-bhyas" stands, after n-lopa the et-substitution by
"bahuvacane jhaly et" [A 7.3.103] would [wrongly] apply. [These over-applications
are resolved in what follows.]
translator notes
- textual The digital source is OCR-degraded in several places, and the evident readings are followed: 'prāmāṇyāt' printed 'prāma#āṇyāt' with a stray leading 'е'; 'brahma-' as 'brāhṛ-'; and, in 'rājānam ityādau suṭi sarvanāmasthāne ca iti dīrghaḥ,' the token 'suṭi' before the quoted rule is obscure — it is rendered literally as 'with the suṬ [augment]', but its exact reference for the accusative singular (whose ending am is itself a sarvanāmasthāna) is uncertain.
SK 353 · A 8.2.2V
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥ ३५३ ॥
nalopaḥ supsvarasaṃjñātugvidhiṣu kṛti
nalopaḥ supsvarasaṃjñātugvidhiṣu kṛti — The na-lopa (elision of n) is asiddha (treated as not having taken effect) only in the following four operations: an operation conditioned by a sup affix (sub-vidhi), an accent operation (svara-vidhi), a saṃjñā (designation) operation, and the tuk-augment operation when a kṛt affix follows — and not elsewhere.
Rule. The deletion of the final n is asiddha, treated as not having happened, only for four kinds of operation: one conditioned by a case-ending (sub-vidhi), an accent operation (svara-vidhi), a naming operation (saṃjñā-vidhi), and the insertion of the augment tuk before a kṛt affix. Everywhere else the deletion is fully real (siddha).
Example.
rājan + bhyām → n deleted at the end of a pada → rāja + bhyām → the lengthening of a final a before bhyām is a sub-vidhi, and for it the n is still there → no lengthening → rājabhyām (not rājābhyām).
So also rājabhiḥ (no ais), rājabhyaḥ (no e).
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | rājā | rājānau | rājānaḥ |
| vocative | he rājan | | |
| accusative | rājānam | rājānau | rājñaḥ |
| instrumental | rājñā | rājabhyām | rājabhiḥ |
| dative | rājñe | rājabhyām | rājabhyaḥ |
| ablative | rājñaḥ | rājabhyām | rājabhyaḥ |
| genitive | rājñaḥ | rājñoḥ | rājñām |
| locative | rājñi / rājani | rājñoḥ | |
Applies when / blocked by. Outside the four kinds the deletion is real. In the compound rājāśva "king's horse", rāja + aśva merge by savarṇa-dīrgha as though the n had never been. — Bhaṭṭoji here adds the stem pratidivan "gambler", from pratidīvyati: pratidivā, pratidivānau, pratidivānaḥ; its bha-forms need the next rule.
Siddhānta-kaumudī
सुब्विधौ स्वरविधौ संज्ञाविधौ कृतितुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धो नान्यत्र राजश्व इत्यादौ । इत्यसिद्धत्वादात्वमेत्वमैस्त्वं च न । राजभ्याम् । राजभिः । राज्ञे । राजभ्यः । राज्ञः । राज्ञोः । राज्ञाम् । राज्ञि । राजनि ॥ प्रतिदीव्यतीति प्रतिदिवा । प्रतिदिवानौ । प्रतिदिवानः । अस्य भविषयेऽल्लोपे कृते ॥
In a sub-vidhi (an operation conditioned by a sup affix), a svara-vidhi (accent
operation), a saṃjñā-vidhi (designation operation), and a kṛti-tug-vidhi (a
tuk-augment operation before a kṛt affix), the na-lopa is asiddha; not
elsewhere — as in rājāśva and the like [where, na-lopa being siddha, savarṇa-dīrgha
freely applies]. Because of this asiddhatva [within a sub-vidhi], the ā-substitution
(ā-tva, i.e. the dīrgha before -bhyām etc.), the e-substitution (e-tva, before
-bhyas), and the ais-substitution (ais for bhis) do NOT occur. Hence: rājabhyām,
rājabhiḥ, rājñe, rājabhyaḥ, rājñaḥ, rājñoḥ, rājñām, rājñi / rājani. — "pratidīvyati"
("he plays"), hence pratidivā; pratidivānau, pratidivānaḥ. Of this [word pratidivan],
when, in the sphere of its bha-designation, the al-lopa [deletion of the a of -an]
has been effected [before vowel-initial weak endings]…
Tattvabodhinī
NSP p. 92–93—नलोपः सुप्स्वर—। ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इत्यनेनैव सिद्धे नियमार्थोऽयमारम्भ इत्याह—नान्यत्रेत्यादि । तेन राजाश्व इत्यादौ सवर्णदीर्घे कर्तव्ये नलोपोऽसिद्धो न भवतीति भावः ॥ सुव्विधिमुदाहरति—आत्वमित्यादिना । सुवाश्रितो विधिः सुव्विधिः । स्वरविधौ तु पञ्चामम् ‘दिक्संख्ये संज्ञायाम्’ इति समासे नलोपे कृते अवर्णान्तं पूर्वपदं जातमिति ‘अमें चावर्णं द्यच्छ्यच्’ इति पूर्वपदाद्युदात्तलं प्राप्तं नलोपस्यासिद्धत्वान्न भवति । संज्ञाविधौ ‘पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि’ इत्यादिना स्त्रीप्रत्ययेषु वक्ष्यति ॥ अन्ये तु, दण्डिगुप्तौ गुप्तदण्डिनावित्यप्युदाहरन्ति । अत्र नलोपस्यासिद्धत्वात् चिसंज्ञा नास्तीति ‘द्वन्द्वे धि’ इति पूर्वनिपातनियमो न भवतीत्याहुः । ‘कृति तुरिवधौ तु वृत्रहभ्याम् ॥ ‘ब्रह्मभूण—’ इति विहितं क्विपमाश्रित्य ‘हस्वस्य—’ इति तुक् न । कृति तुग्विधाविति किम् । वृत्रहच्छत्रम् । इह स्यादेव ‘छे च’ इति तुक् ॥ यद्यपि वृत्रहभ्यामित्यत्र ‘असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे’ इत्यनेनैव नलोपस्यासिद्धत्वं सिध्यति, तथाप्यस्याः परिभाषाया अनित्यलक्षापनार्थं कृति तुग्प्रहणं, तेन या सा इत्यादि सिध्यति । अन्यथा विभक्त्याश्रयणस्यात्वस्य वहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वादाव् न स्यात् । एतच्च ‘नाजानन्तर्ये वहिष्टप्रकृतिः’ इत्यत्र यत्रान्तरङ्गे वहिरङ्गे वा अचोरानन्तर्यमिति हरदत्तादिमतेन कैश्चिदुक्तम् । उत्तरकार्ये अच आनन्तर्यमिति कैयटमते तु नात्र वहिरङ्गपरिभाषा प्रवर्तते । या सेत्यत्र टाप् तु संनिपातपरिभाषामपि वाधित्वा ‘न यासयोः’ इति निर्देशादेव सिध्यतीति ज्ञेयम् ॥ प्रतिदिवेति । ‘कनिन् यु- वृषितक्षिराजिधन्विष्णुप्रतिदिवः’ इति कनिन्
Bālamanoramā
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति - नच नलोपस्याऽसिद्धत्वादिह दीर्घ ऐस् एत्त्वं च नेति वाच्यं, नलोपविषयेपूर्वत्राऽसिद्ध॑मित्यस्य प्रवृत्तौ राजाआओ दण्डश्च इत्यादावपि नलोपस्याऽसिद्धत्वात्सवर्णदीर्घ यणाद्यनापत्तेरित्यत आह — नलोपः सुप् । नस्य लोपो नलोपः । विधिशब्दो भावसाधनः, विधानं विधिः । सुप्च स्वरश्च संज्ञा च तुक्च तेषां विधय इति सम्बन्धसामान्यषष्ठआ समासः ।कृती॑ति तु तुकैव सम्बध्यते, अन्यत्राऽसम्भवात्तदाह — सुब्विधावित्यादिना । सुपो विधिः सुब्विधिः । सम्बन्धसामान्यं विवक्षितम् । सुबाश्रयविधाविति यावत् । स्वरस्य विधिः । कर्मणः शेषत्वविवक्षया षष्ठी । स्वरे विधेये इति यावत् । एवं संज्ञाविधावित्यपि कर्मणः शेषत्वविवक्षया षष्ठी । संज्ञायां विधेयायामिति यावत् । कृति परतो यस्तुक् तस्य विधिः कृतितुग्विधिः । इहापि कर्मणः शेषत्वविवक्षया षष्ठी । कृति परे यस्तुक् । तस्मिन् विधेये इति यावत् ।पूर्वत्रासिद्ध॑मित्येव सिद्धेऽन्यनिवृत्तिफलकनियमार्थमेतदित्याह — नान्यत्रेति ।अन्यत्रे॑त्येतदुदाहृत्य दर्शयति-राजाआ इत्यादाविति । आदिना दण्डयआ इत्यादिसङ्ग्रहः । अत्र सवर्णदीर्घयणादिविधीनां सुब्विध्यटाद्यनन्तर्भावात्तेषु कर्तव्येषु नलोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावे सति नकारलोपस्य सत्त्वात्सवर्णदीर्घादिकं निर्बाधमिति भावः । प्रकृते-राजाभ्यां राजभ्य इत्यत्र दीर्घादिन भवत्येवेत्याह — इत्यसिद्धत्वादिति । सुपि परतो दीर्घविधिः, भिसः ऐस्विधिः, भ्यसि एत्त्वविधिश्च सुबाश्रयविधय इति तेषु कर्तव्येषु परिसङ्ख्याविधिलभ्याऽसिद्धत्वनिषेधाऽभावे सतिपूर्वत्रासिद्ध॑मिति नलोपस्याऽसिद्धत्वान्नदीर्घादिकमित्यर्थः । वस्तुतस्त्वन्यनिवृत्तिफलकसिद्धविषयकविधित्वमेव नियमविधित्वम् । अत एवपञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः॑ इत्यत्र पञ्चानां पञ्चनखप्राणिनां भक्षणनियमे तदितरेषां पञ्चनखानां भक्षणप्रतिषेधो गम्यते इति पस्पशाह्निकभाष्ये प्रपञ्चितम् । तदाह-इत्यसिद्धत्वादिति । ननु दण्डिष्वित्यत्र नलोपे कृत इणः परत्वात्सस्य षत्वमिति स्थितिः । तत्र षत्वविधेः सुबाश्रयविधित्वात्तत्र कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वात्कथं षत्वमिति चेत्, मैवं — न हि षत्वविधि सुब्विधिः । सुप्त्वं तद्व्याप्यधर्मं वा पुरस्कृत्य प्रवर्तमानो विधिर्हि सुब्विधिरिह विवक्षितः । नच षत्वविधिस्तथा । अतस्तत्र नलोपस्य सिद्धत्वमस्त्येवेति षत्वं निर्बाधम् । अस्तु वा षत्वविधिरपि सुब्बिधिस्तथापि तस्मिन् कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वं न भवत्येव । तदसिद्धत्वंहि किंपूर्वत्रासिद्ध॑मित्यनेनापाद्यते, उतनलोपः सुप्स्वरे॑त्यनेनैव । न तावदाद्यः, नलोपविधेः षत्वविध्यपेक्षया पूर्वत्वेन तस्य षत्वे कर्तव्येऽसिद्धत्वाऽसंभवात् । न द्वितीयः,नलोपः सुप्स्वरे॑त्यनेन हिराजभ्या॑मित्यादौ नलोपस्याऽसिद्धत्वमपूर्वं न विधीयते, किंतुपूर्वत्रासिद्ध॑मित्यनेन प्राप्तमेव नियमार्थं पुनर्विधीयते 'राजाआ' इत्यादौ सुप्स्वरसंज्ञातुग्बिधिभिन्नसवर्णदीर्घादिविधिसिद्धये । दण्डिष्वित्यत्र तु नलोपस्याऽसिद्धत्वंपूर्वत्रासिद्ध॑मित्यनेन प्राप्तं न भवतीति तस्यनलोपः सुप्स्वरे॑ति सूत्रविषयत्वं न सम्भवति । अन्यथा सुब्विधावित्यनेन दण्डिष्वित्यादौ षत्वे कर्तव्ये नलोपाऽसिद्धत्वमपूर्वं विधीयेत । राजभ्या॑मित्यादौ तु दीर्घादौ कर्तव्ये सिद्धमेव नियमार्थं विधीयत इति विधिवैरूप्यमापद्येत, तस्माद्दण्डिष्वित्यादौ षत्वे कर्तव्ये नलोपस्याऽसिद्धत्वाऽभावान्नलोपस्य सत्त्वादिणः परत्वाऽनपायात्षत्वं निर्बाधमिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । प्रकृतमनुसरामः । स्वरविधौ यथा-पञ्चार्मम् । अत्र नलोपस्याऽसिद्धत्वादकारान्तत्वाऽभावात्अर्मेचावर्णं द्व्यच्ञ्य॑जिति पूर्वपदाद्युदात्तत्वं न भवति । संज्ञाविधौ यथा-दण्डिदत्तौ दत्तदण्डिनौ । अत्रद्वन्द्वे धी॑ति पूर्वनिपातनियमो न भवति, घिसंज्ञाविधौ नलोपस्याऽसिद्धत्वेन इदन्तत्वविरहात् । कृतितुग्विधौ यथा-वृत्रहभ्याम् वृत्रहभिः । अत्रब्राहृभ्रूणवृत्रेषु क्वि॑बिति विहितं क्विपमाश्रित्यह्रस्वस्य पिति कृति तुगि॑ति न तुक्, नलोपस्याऽसिद्धत्वेन ह्रस्वस्य नकारव्यवहितत्वात् । कृतीति विशेषणाच्छे चे॑ति तुग्विधौ नलोपस्य नाऽसिद्धत्वम् । ततश्च वृत्रहच्छत्रम् । इह स्यादेवछे चे॑ति तुक् । भाष्ये तु वृत्रहभ्यामित्यादौ नलोपस्य सत्त्वेऽपि संनिपातपरिभाषयाह्रस्वस्य पिती॑ति तुक् न भविष्यतीति तुग्विधिग्रहणं प्रत्याख्यातम् । 'स्वादिषु' इति पदत्वद्वारा भ्याम्संनिपातमिमित्तको नलोपस्तद्विघातकं न प्रवर्तयतीत्याशयः ।ननुवृत्रहधन॑मित्यत्र तुग्व्यावृत्त्यर्थं तुग्विधिग्रहणमावश्यकं, तत्र नलोपस्यान्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य प्रवृत्तं पदत्वमादाय प्रवृत्तस्य नलोपस्य संनिपातनिमित्तकत्वाऽभावादिति चेन्न, तुग्विधिग्रहणप्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्येनतादृशसंनिपाताऽनिमित्तकनलोपविषयाणांवृत्रहझन॑मित्यादीनामनिधानकल्पनादित्यास्तां तावत् । राज्ञि-राजनीति । 'विभाषा ङिश्योः' इत्यल्लोपविकल्प इति भावः । प्रतिदिवेति ।दिवु क्रीडादौ॑ । तस्मात्कनिन्युवृषितक्षी॑त्युणादिसूत्रेण कनिन्प्रत्ययः । कनावितौ । इकार उच्चारणार्थः । प्रतिदिवन्शब्दात्सुबुत्पत्तिः ।सर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घः । हल्ङ्यादिना सुलोपे 'प्रतिदिवा' इति रूपम् । सुटि राजवत् । अस्येति । प्रतिदवन्शब्दस्य शसादावचि अल्लोपोऽन इत्यल्लोपे सतीत्यर्थः ।
nalopaḥ supsvarasaṃjñātugvidhiṣu kṛti — One might object that no such rule is
needed, since here, on account of the asiddhatva of na-lopa [under pūrvatrāsiddham],
the dīrgha (ā), the ais, and the et-substitution would fail to occur anyway. [Reply:
that will not do,] for if "pūrvatrāsiddham" [A 8.2.1] were to operate throughout the
domain of na-lopa, then in forms like rājāśva and daṇḍa-forms as well, na-lopa would
be asiddha, and consequently savarṇa-dīrgha, yaṇ, and the rest would wrongly fail to
apply. It is to prevent this that he states "nalopaḥ sup…". — na-lopa = the elision
(lopa) of n. The word "vidhi" is formed in the action sense (bhāva-sādhana):
vidhāna (the act of enjoining) is vidhi. "sup, svara, saṃjñā, and tuk — the vidhis
of these": the compound [supsvarasaṃjñātug-vidhi] is a genitive of general relation
(sambandha-sāmānya-ṣaṣṭhī). But "kṛti" ("when a kṛt follows") is construed with tuk
alone, since it is impossible to construe it with the others; this Bhaṭṭoji shows by
"sub-vidhau…" etc. — The vidhi of sup is sub-vidhi; the general relation is intended;
that is, an operation that takes a sup as its basis (sub-āśraya-vidhi). The vidhi of
svara (accent): the genitive [in "svarasya"] is by treating the object (karman) as
expressed by the residual genitive (śeṣa) — that is, "when an accent is to be
prescribed" (svare vidheye). Similarly for "saṃjñā-vidhi" the genitive is the object
treated as śeṣa — "when a saṃjñā is to be prescribed." The tuk that comes when a kṛt
follows — its vidhi is kṛti-tug-vidhi; here too the genitive is the object as śeṣa —
"when that tuk is to be prescribed."
Since the asiddhatva is already secured by "pūrvatrāsiddham" alone, this rule serves
as a niyama (restriction) whose result is the exclusion of the other [operations] —
this he states by "na anyatra" ("not elsewhere"). Having cited the word "anyatra"
("elsewhere"), he illustrates it: "in rājā etc." By "ādi" ("and the like"),
daṇḍa-forms and so on are included. The idea: here, since savarṇa-dīrgha, yaṇ, and
the rest are not included among the sub-vidhi, the aṭ-augment, and the like, when
these are to be performed the asiddhatva of na-lopa does not obtain; hence, the
na-kāra-lopa being accomplished, savarṇa-dīrgha and the rest apply without
obstruction. But in the present case — in rāja-bhyām and rāja-bhyaḥ — the dīrgha
(which would give rājābhyām) and the rest do not occur at all; this he states by
"ity asiddhatvāt." The dīrgha before a following sup [supi ca, A 7.3.102], the ais
for bhis [ato bhisa ais, A 7.1.9], and the et before bhyas [bahuvacane jhalyet, A
7.3.103] are all operations based on sup (sub-āśraya-vidhi); therefore, when they
are to be performed — there being no cancellation of asiddhatva such as could be
obtained by taking this rule as a parisaṃkhyā [which negates only the unlisted
cases] — na-lopa is asiddha by "pūrvatrāsiddham," and so the dīrgha and the rest do
not occur. In truth, being a niyama-vidhi means precisely being a vidhi whose object
is already established (siddha) by another rule and whose result is the exclusion of
the alternatives (anya-nivṛtti). For this very reason, in "pañca pañca-nakhā
bhakṣyāḥ" ("the five five-nailed [animals] may be eaten"), when the eating of the
five five-nailed creatures is restricted [to those five], the prohibition of eating
the other five-nailed animals is understood — as elaborated in the Bhāṣya of the
Paspaśāhnika. This he states by "ity asiddhatvāt."
Objection: In "daṇḍiṣu" [loc. pl. of daṇḍin], once na-lopa has been done, because an
iṇ sound precedes, the ṣatva (retroflexion) of the s takes place — such is the
settled position. Now, since the ṣatva-operation there is a sub-āśraya-vidhi (for
the s belongs to the ending su), when it is to be performed na-lopa is asiddha, so
how can ṣatva occur? — Response: Not so; for the ṣatva-operation is not a sub-vidhi.
By "sub-vidhi" here is meant an operation that proceeds having as its ground the
property of being a sup (sup-tva) or a property pervaded by it (tad-vyāpya-dharma);
and the ṣatva-operation is not of that kind [being conditioned by the preceding iṇ].
Therefore na-lopa is indeed siddha there, and ṣatva applies without obstruction.
Or, granting even that the ṣatva-operation too is a sub-vidhi, still, when it is to
be performed the asiddhatva of na-lopa simply does not obtain. For is that
asiddhatva brought about by "pūrvatrāsiddham" or by this very rule "nalopaḥ
supsvara…"? Not the first: since the na-lopa rule is prior (pūrva) to the ṣatva rule,
its being asiddha with respect to the ṣatva-to-be-done is impossible [pūrvatrāsiddham
makes a later rule asiddha to an earlier one, not the reverse]. Nor the second: for
by "nalopaḥ supsvara…" the asiddhatva of na-lopa in "rājabhyām" etc. is not newly
(apūrvam) prescribed; rather, what is already obtained by "pūrvatrāsiddham" is
re-stated for the sake of the niyama, so that in "rājā" etc. the operations other
than sub-/svara-/saṃjñā-/tug-vidhi — namely savarṇa-dīrgha and the rest — may be
accomplished. In "daṇḍiṣu," however, the asiddhatva of na-lopa is not obtained by
"pūrvatrāsiddham" [na-lopa being the earlier rule], and so it cannot fall within the
scope of the sūtra "nalopaḥ supsvara…" [which merely re-states what pūrvatrāsiddham
already gives]. Otherwise, by the term "sub-vidhau," in "daṇḍiṣu" etc., when ṣatva
is to be done, the asiddhatva of na-lopa would be prescribed anew (apūrvam), whereas
in "rājabhyām" etc., when the dīrgha is to be done, only what is already established
is re-prescribed for the niyama — so that the rule would become non-uniform
(vidhi-vairūpya). Therefore, in "daṇḍiṣu" etc., when ṣatva is to be done, since
there is no asiddhatva of na-lopa, na-lopa being accomplished and the state of
following upon iṇ not being lost, ṣatva applies without obstruction — as elaborated
in the Śabdenduśekhara [of Nāgeśa].
Let us return to the topic. In a svara-vidhi (accent operation), for example:
pañcārmam. Here, because of the asiddhatva of na-lopa, there being no [genuine]
a-ending state [of the prior member], the initial acute (ādyudātta) of the prior
member enjoined by "arme cāvarṇaṃ dvyac…" does not occur. In a saṃjñā-vidhi, for
example: daṇḍi-dattau, datta-daṇḍinau. Here the rule of prior placement (pūrva-nipāta)
enjoined by "dvandve ghi" [A 2.2.32] does not apply, because — na-lopa being asiddha
in the ghi-saṃjñā operation — the state of ending in [short] i (idantatva) is
lacking [so daṇḍin does not receive ghi-saṃjñā and is not obligatorily placed first].
In a kṛti-tug-vidhi, for example: vṛtrahabhyām, vṛtrahabhiḥ. Here, on the basis of
the kvip enjoined by "brahma-bhrūṇa-vṛtreṣu kvip" [A 3.2.87], the tuk enjoined by
"hrasvasya piti kṛti tuk" [A 6.1.71] does NOT apply, because — na-lopa being asiddha
— the short [vowel] is separated from [the following kṛt] by the na-kāra. Because of
the qualification "kṛti," in the tuk-operation enjoined by "che ca" [A 6.1.73], na-lopa
is NOT asiddha [that tuk being conditioned by a following ch, not by a kṛt];
consequently, vṛtraha-cchatram — here the tuk by "che ca" does indeed apply.
In the Bhāṣya, however, the mention of the tug-vidhi [in this rule] is rejected
(pratyākhyāta), on the ground that in vṛtrahabhyām etc., even if na-lopa be siddha,
by the sannipāta-paribhāṣā the tuk of "hrasvasya piti [kṛti]" will not apply anyway.
The purport: since the na-lopa is occasioned by the pada-hood conferred, on account
of [the ending] -bhyām, via "svādiṣu [asarvanāmasthāne]" [A 1.4.17], it — being the
product of that co-incidence (sannipāta) — does not set in motion what would destroy
its own occasioning condition [i.e., the tuk that presupposes the removed n].
Objection: But in vṛtrahaṇam and the like, the mention of the tug-vidhi is necessary
in order to exclude the tuk; for there the na-lopa, which operates by recourse to the
pada-hood arising on the basis of an inner/intervening (antarvartinī) vibhakti, is
not occasioned by that sannipāta [so the sannipāta-paribhāṣā would not block the tuk].
— Response: No; for, on the authority of the Bhāṣya passage that rejects the mention
of the tug-vidhi, forms such as vṛtrahaṇam — which involve a na-lopa not occasioned
by such a sannipāta — are to be assumed to be unsanctioned usage (anabhidhāna). But
let this rest here.
"rājñi, rājani" — the idea is that there is an optional al-lopa by "vibhāṣā ṅiśyoḥ"
[A 6.4.136]. "pratidivā" — from the root "divu" in the sense of "playing" and the
rest (krīḍādau); from it, by the Uṇādi sūtra "kanin yuvṛṣi-takṣi…," the affix kanin
[is added]. The k and the n are it-markers; the i is merely for ease of pronunciation
(uccāraṇārtha). From the word pratidivan the sup [ending] is introduced; by
"sarvanāmasthāne ca" [A 6.4.8] there is dīrgha; when the su is elided by "hal-ṅy-ādi"
[A 6.1.68] the form is "pratidivā" [na-lopa deleting the final n]. In the [strong
endings taking] suṭ it declines like rājan. "asya" [in Bhaṭṭoji's text] — the meaning
is: for the word pratidivan, when, before the accusative plural (śas) and the other
vowel-initial [weak endings], the al-lopa by "allopo'naḥ" [A 6.4.134] has taken place.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 93 १ वमन्तादिति—वमाभ्यां संयोगस्य विशेषणात्तदन्तत्वे लब्धेऽन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । २ अत्पूर्वस्येति—अत इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं स्पष्टार्थम् ।
translator notes
- textual The example words illustrating "nānyatra" are corrupt in the digital source ("राजाआओ दण्डश्च," "राजाआ," "दण्डयआ"); they are rendered as rājāśva / rājā and daṇḍa-forms following the evident sense (contexts where na-lopa is siddha and savarṇa-dīrgha/yaṇ apply). The counter-example word "वृत्रहधन/वृत्रहझन" is likewise garbled and rendered vṛtrahaṇam by conjecture. The cited accent-rule "arme cāvarṇaṃ dvyac…" is left uncited by number, as its precise identification is not secure.
SK 354 · A 8.2.77V
हलि च ॥ ३५४ ॥
hali ca
hali ca — 8.2.77. And [the ik of the penult of a dhātu ending in r or v is lengthened, continuing from 'r̥vor upadhāyā dīrgha ikaḥ' 8.2.76,] before a consonant (hal) as well.
Rule. And before a consonant: the ik vowel (i, u, ṛ, ḷ) that is the penult of a root ending in r or v is lengthened before a consonant as well. The main rule, r̥vor upadhāyā dīrgha ikaḥ (SK 433), lengthens it at the end of a pada; this extends it.
Example.
pratidivan + śas → the a of -an is deleted (SK 234) → pratidivn + as → the root-portion div now ends in v with a consonant after it → its penult i → ī → pratidīvnaḥ; likewise pratidīvne.
Applies when / blocked by. The deleted a is not treated as still standing between v and n: a substitute does not count as its original in a lengthening rule. Nor does the bahiraṅga principle block the lengthening, for the reason already given under SK 352. — A root-noun in van: yajvan "sacrificer": yajvā, yajvānau, yajvānaḥ.
Siddhānta-kaumudī
रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्याद्धलि । न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् । दीर्घविधौ तन्निषेधात् । बहिरङ्गपरिभाषा तूक्तन्यायेन न प्रवर्तते । प्रतिदीव्नः । प्रतिदीव्नेत्यादि ॥ यज्वा । यज्वानौ । यज्वानः ॥
The ik of the penult (upadhā) of a dhātu ending in r (repha) or v (vānta) is
lengthened before a consonant (hal). And the elision of a (al-lopa) is not
treated as sthānivat (sthānivadbhāva does not apply to it), because that
[sthānivadbhāva] is prohibited in a lengthening operation (dīrgha-vidhi) [by the
prohibition "na padāntadvirvacana… dīrgha…", A 1.1.58]. And the
bahiraṅga-paribhāṣā does not operate [to block this lengthening] here, by the
reasoning already stated (ukta-nyāya). [Examples:] pratidīvnaḥ (genitive
singular); pratidīvne (dative singular), and so on. || [Similarly, for yajvan:]
yajvā (nominative singular); yajvānau (nominative dual); yajvānaḥ (nominative
plural). ||
Tattvabodhinī
NSP p. 93—हलि च । ‘वोरुपधाया दीर्घ इकः’ इत्यनुवर्तते ‘सिपि धातोः’ इत्यतो धातोरिति च, तच्च धातुप्रहणं वोरित्यनेन विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिस्तदाह—रेफवान्तस्य धातोरित्यादि । रेफान्तस्य तु गीर्यति पूर्यति गीर्णं पूर्णं इत्याद्युदाहरणम् ॥ धातोः किम् । रेफान्तस्य पदस्य मा भूत् । अग्निः करोति । वायुः करोति ॥ नन्वस्तु धातोरनुवर्तनं परंतु वोरित्यनेन धातुर्न विशेष्यते रेफवान्तस्य धातोरिति, किं तु इग्विशेष्यते रेफवान्तस्य इको दीर्घः स्यात्तौ च रेफवकारौ धातोश्चेत्, अन्तशब्दोऽत्र समीपवाची । तथाच ‘उपधायां च’ इति सूत्रं त्यक्तुं शक्यमनेनैव मूर्छति हूर्छतीत्यादिरूपसिद्धेरिति चेत् । मैवम् । कुर्कुरीयतीत्यादावतिप्रसङ्गः स्यात्तस्मात् वोरित्यनेन धातुरेव विशेष्यः । एतच्चाकरे स्पष्टम् ॥ यत्तु ‘उपधायां च’ इति कैश्चिदुपन्यस्तम् । तन्न । दिवेर्वकारस्यानुपधात्वात् ॥—उक्तन्यायेनेति । यथोदेशपक्षे षाष्टीं परिभाषां प्रति दीर्घस्यासिद्धतयेत्यर्थः ॥—प्रतिदीन्न इति । ‘न भकुर्छुराम्’ इत्यत्र वोरित्यनुवर्तनाद्रे-फवान्तस्यैव भस्य निषेध इति न दीर्घनिषेधः शङ्क्यो, नान्तस्येह भलात् ॥—यज्वेति । इष्टवान्यज्वा । ‘सुयजोर्दुनिप्’ ॥—ब्रह्मण इति । ‘सर्वधातुभ्यो मनिन्’ इति प्रकम्य ‘वृहेनोंच्च’ इति नस्यात्वविधानाद्ब्रह्मनशब्दोऽयं निष्पन्नः
SK 355 · A 6.4.137V
न संयोगाद्वमन्तात् ॥ ३५५ ॥
na saṃyogādvamantāt
na saṃyogād vamantāt (A 6.4.137) — The a [of the -an portion] is not elided after a conjunct (saṃyoga) ending in v or m.
Rule. The a of -an is not deleted after a consonant-cluster that ends in v or m.
Example.
yajvan + śas → the a follows the cluster jv, which ends in v → a stays → yajvanaḥ; yajvanā; before a consonant the n is deleted: yajvabhyām.
brahman + śas → the cluster hm ends in m → brahmaṇaḥ (with n → ṇ after the r), brahmaṇā, brahmabhyām.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | yajvā | yajvānau | yajvānaḥ |
| accusative | | | yajvanaḥ |
| instrumental | yajvanā | yajvabhyām | |
Siddhānta-kaumudī
वकारमकारान्तसंयोगात्परस्याऽनोऽकारस्य लोपो न स्यात् । यज्वनः । यज्वना । यज्वभ्यामित्यादि । ब्रह्मणः । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्यामित्यादि ॥
The a of "an" following a conjunct ending in v-kāra or m-kāra is not elided.
Thus yajvanaḥ, yajvanā, yajvabhyām, etc. [from yajvan]; brahmaṇaḥ, brahmaṇā,
brahmabhyām, etc. [from brahman].
Bālamanoramā
न संयोगाद्वमान्तात् - शसि अल्लोपे प्राप्ते — न संयोगाद्वमन्तात् । वश्च मूच वमौ, तावन्तौ यस्येति विग्रहः । 'अल्लोपोऽन' इत्यनुवर्तते । तदाह — वकारेत्यादिना । अन्तग्रहणं स्पष्टार्थं, वमयोः संयोगविशेषणत्वादेव तदन्तलाभात् । इत्यादीति । यज्वने । यज्वनः २ । यज्वनोः २ । भ्यामादौ हलि राजवदित्यर्थः । मान्तसंयोगस्योदाहरणमाह — ब्राहृण इति । शसादावचि नाऽल्लोपः । शेषं राजवदिति भावः ।वेदस्तत्त्वं तपो ब्राहृ, ब्राहृआ विप्रः प्रजापतिः॑ इत्यमरः । वृत्रो नाम असुरः, तं हतवानित्यर्थे ब्राहृभ्रूणवृत्रेषु क्विप् । कपावितौ । अपृक्तलोपः । उपपदसमासः । 'सुपो धातु' इत्यमो लुक्, वृत्रहन्शब्दः । तस्मात्सुबुत्पत्तिः ।
na saṃyogād vamantāt — When the a-lopa [by "allopo'naḥ"] is applicable
before śas (acc. pl.), [the rule] "na saṃyogād vamantāt." The analysis: "v and m
are 'vam'; [a conjunct] having these two as its end." "allopo'naḥ" (A 6.4.134)
is carried forward (anuvṛtti). He states this with "va-kāra ...". The word
"anta" (ending) is for clarity, since the sense of "ending in them" already
follows from v and m being qualifiers of the saṃyoga. "ityādi": yajvane;
yajvanaḥ (serving two cases); yajvanoḥ (serving two cases); before bhyām etc.
(consonant-initial), [it is declined] like rājan. — He gives an example of a
conjunct ending in m: "brahmaṇaḥ" — before śas etc. (vowel-initial) there is no
a-lopa, the rest being like rājan. Amara: "veda, tattva, tapas, brahman;
through brahman [is meant] the vipra, prajāpati." — [The stem vṛtrahan:] Vṛtra
is a demon; in the sense "he who slew him," by "brahma-bhrūṇa-vṛtreṣu kvip"
(A 3.2.87) kvip [is added to √han]; [kvip] has k and p as its it-markers, [then]
the apṛkta-elision [by "verapṛktasya," A 6.1.67], and an upapada compound; by
"supo dhātu-prātipadikayoḥ" (A 2.4.71) the luk of the sup (am), [yielding] the
word vṛtrahan; from that the derivation with sup [begins].
SK 356 · A 6.4.12V
इन्हन्पूषार्यम्णां शौ ॥ ३५६ ॥
inhanpūṣāryamṇāṃ śau
inhanpūṣāryamṇāṃ śau — For [stems ending in] in, han, pūṣan, and aryaman, the penult is lengthened only before śi (śau), not elsewhere.
Rule. For stems ending in in, for han, pūṣan and aryaman, the lengthening of the penult takes place only before śi (the neuter nominative-accusative plural), and not before the other strong endings. This is a restriction on the general lengthening before a strong ending that chapter 8 taught.
Example.
vṛtrahan + au → the penult a would be lengthened before the strong ending → this restriction forbids it → vṛtrahanau (finished as vṛtrahaṇau below).
The restriction covers the nominative singular too, so the lengthening there must be re-enjoined by the next rule.
Siddhānta-kaumudī
एषां शावेवोपधाया दीर्घो नान्यत्र । इति निषेधे प्राप्ते ॥
For these [in, han, pūṣan, aryaman], the lengthening of the penult (upadhā-dīrgha)
occurs only before śi (śau eva), not elsewhere. — This prohibition (niṣedha) being
thus obtained…
Tattvabodhinī
NSP p. 93–94—इन्- हन्—। ‘सर्वनामस्थाने चासंद्रुद्धौ’ इत्यनेनैव सिद्धे नियमार्थमिदं तदाह—शावेवोपधाया इति । उपधादीर्घमात्रस्यायं नियमः । तेन वृत्रहायत इत्यत्र ‘अकृत्सार्वधातुकयोः’ इति दीर्घो भवत्येव । वृत्रहणी इत्यत्र ‘अनुनासिकस्य क्विन्नलोः—’ इति यो दीर्घः सोऽपि नियमेन व्यावर्त्यते । उपधादीर्घमात्रापेक्षया नियमविज्ञानादिति तु मनोरमायां स्थितम् ॥—शावे- वेति नियमादीर्घस्याप्राप्तावाह—सौ वेति । ‘शिखोः’ इति वक्तव्ये योगविभाग उत्तरार्थः ॥—वृत्रहेति । वृत्रं हतवान् । ‘ब्रह्मभूण—’ इति क्विप् ॥—हन्तेर्हस्येति । अति णितीत्येतद्धन्तेर्विशेषणम्, नकारे इति तु हस्येति यथासंभवं बोध्यम् । यद्वा, अणिणन्नाः सर्वेऽपि हस्यैव विशेषणं अति णितीत्यंशे येन नाव्यवधानन्यायेन द्वाभ्यां व्यवधानं स्वीक्रियते । तेन धातः धातक इत्यत्र कुत्वं भवति । इह तु न भवति । हननमात्मन इच्छति हननीयति हननीयतेर्धुल्ल हननीयक इति । एतच्च भाष्यकैयटादौ स्पष्टम् ॥ ‘हन्तेरत्पूर्वस्य’ इति सूत्रं योगविभागेन व्याचष्टे—हन्तेरिति । प्रसङ्गादस्योदाहरण- माह—प्रहण्यादिति । प्रकृतोपयुक्तमंशमाह—अत्पूर्वस्येति ॥—एकाजुत्तरेति । न चाल्लोपे कृते एकाचूलं नास्तीति वाच्यम् । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवद्भावात् । न च ‘पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्’ इति वाच्यम् । ‘तस्य दोषः संयो- गादिलोपलत्वणत्वेषु’ इत्युक्तेः ॥—निवर्त्यत इति । ‘कुमति च’ इति णत्वमपि निवर्त्यत एवेति बोध्यम् । भाष्ये तु— ‘कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः’ । किं प्रयोजनम् । वृत्रघ्नः सुघ्नः प्राप्नोति । ‘हन्तेरत्पूर्वस्य’ इत्यत्पूर्वप्रहणं न कर्तव्यं भवति इत्युक्तम् ॥ एतच्च वार्तिकाशयवर्णनमात्रम्, न तु वस्तुस्थितिः । वार्तिकेन सूत्रावयवप्रत्याख्यानापेक्षया योगविभागमाश्रित्य वार्तिकाशोपसंग्रहस्यैव न्याय्यलादिति तु मनोरमायां स्थितम् ॥ ननु ‘अत्पूर्वस्य’ इत्यत्र तपरो विवक्षितो न वा यदि विवक्षितस्तार्हे बहुवृत्रहाणीति न सिध्येत् । यद्यविवक्षितस्तदा प्राधानीति चिण्णन्तेऽपि णलं स्यात् । ततश्च ‘कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधः’ इति वचनं स्वीकर्तव्यमेवेति किमनेन योगविभागेन ॥ अत्राहुः । तपरोऽत्र विवक्षित एव । न च बहुवृत्रहाणीत्यत्र णलासिद्धिः । णलस्यान्तरङ्गत्वेन तत्कार्यं प्रति दीर्घस्यासिद्धत्वात् । न च त्रैपादिकेऽन्तरङ्गे षाष्ठी परिभाषा न प्रवर्तत इति वाच्यम् । कार्यकालपक्षाभ्युपगमात् । न चैवमन्तरङ्गं णलं प्राधानीत्यत्रापि स्यादिति वाच्यम् । ‘पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते’ इति पक्षे णलस्य वहिरङ्गत्वात् । इष्टानुरोधेन ‘पूर्वं धातुरुपसर्गेण—’ इति पक्षस्यानभ्युपगमादिति ॥ अन्ये तु ‘हन्तेरत्पूर्वस्य’ इत्यत्र उपसर्गादित्यस्यानुवृत्तिस्वीकारात् योगविभागसामर्थ्येन भ्रूणप्रश्न इत्यत्र ‘एकाजुतर—’ इत्यादिना णलाभावेऽपि वृत्रश्चः सुप्रश्न इत्यत्र णलं दुर्वारमिति ‘कुव्यवाये—’ इति वार्तिकं स्वीकर्तव्यमेव । योगविभागस्यानन्तरस्येति न्यायवाधेनापि चरितार्थलादुपसर्गसंवन्धस्यापि वाधे सामर्थ्याभावात् । न च ब्रह्मादिषु कर्मसूपपदेषु विधीयमानः क्विप् प्रत्ययः केवलधातोरेव स्यान्न तु सोपसर्गादिति ब्रह्मप्रहा भ्रूणप्रहेत्यादि रूपमेव दुर्लभमिति वाच्यम् । ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ इत्यत्रानुपसर्गे इति सामान्यापेक्षापकात्सोपसर्गादन्तेरपि ‘ब्रह्मभ्रूण—’ इति क्विप्संभवात् । अनुपसर्गप्रहणस्य सामान्यापेक्षापकत्वे तूक्तवार्तिकमेव प्रमाणम् । तस्मात् ‘हन्तेः’ इति योगविभागोऽत्र निरर्थक एवेत्याहुः ॥—माधवेनोक्तमिति । इत्थं हि तदीयो ग्रन्थः । ‘भसंज्ञायामल्लोपे उत्तरपदमनचक्रं स्थानिवद्भावश्चात्विधिलान्न’इत्येकाजुतरपदलाभावात् ‘प्रातिपदिकान्तनुम्बिभक्तिषु च’ इति विकल्पो भवति ‘वृत्रश्चो वृत्रधृणः’ इति ॥—तद्भाव्येति । किंच अल्विधिलान्नेत्यसंगतमल्विध्यर्थमेव ‘अचः परस्मिन्—’ इत्यस्यारम्भात् । तस्याप्रवृत्तौ युक्त्यन्तरस्यैव वाच्यत्वात् । ‘एकाजुतर—’ इत्यस्याप्रवृत्तावपि ‘कुमति च’ इति सूत्रस्य दुर्वारत्वात् वैकल्पिकत्वं णलस्यासंगतमेव । न च त्रिपाद्यामपि पूर्वं प्रत्युत्तरशास्त्रस्यासिद्धत्वात् ‘एकाजुतरपदे णः’ ‘कुमति च’ इत्यस्याप्रवृत्त्या ‘प्रातिपदिकान्त—’ इति वैकल्पिकमेव णलं भवतीति वाच्यम् । न हि योगे योगोऽसिद्धः किंतु प्रकरणे प्रकरणमिति भाष्यादौ स्पष्टत्वादिति दिक् ॥—अनिनस्मन्प्रहणानीति । अन् राज्ञेत्यर्थवता, साम्रा इत्यनर्थकेन । इन् दण्डीत्यर्थवता, वाग्मीत्यनर्थकेन । अस् सुपया इत्यर्थवता, सुस्रोता इत्यनर्थकेन । इह ‘क्षुरीभ्यां तुद् च’ इत्यस्युनस्तुद् । मन् सुशर्मेत्यर्थवता, सुप्रथिमा इत्यनर्थकेन । एतच्च ‘इणः षीध्वम्—’ इति सूत्रे अङ्गप्रहणेनार्थवद्ग्रहणपरिभाषाया अनित्यलज्जापनात्सिद्धम् । वेविषीध्वमित्यत्र षीध्वंशब्दस्य ग्रहणं माभूदिति हि तत्राङ्गग्रहणं कृतम् । तच्चापार्थकम्, अनर्थकत्वादेव तद्ग्रहणासिद्धेः । अतो ज्ञायते अर्थवद्ग्रहणपरिभाषा अनित्येति
Bālamanoramā
इन्हन्पूषार्यम्णां शौ - सौ विशेषमाह — इन्हन् । 'ढ्रलोपे' इत्यतो 'दीर्घ' इत्यनुवर्तते । 'नोपधायाः' इत्यत 'उपधाया' इति । तदाह — एषामिति । इन् हन् पूषन् अर्यमन्नित्यन्तानामित्यर्थः । अङ्गविशेषणत्वेन तदन्तविधिः ।सर्वनामस्थाने चे॑ति सिद्धे नियमार्थमित्याह — शावेवेति । नान्यत्रेति । शेरन्यत्रेत्यर्थः । इति निषेधे प्राप्त इति । वृत्रहन्शब्दे हन् इत्यस्यापि शावेव दीर्घ इति नियमात्सौ परतः 'सर्वनामस्थाने' इति दीर्घेऽप्राप्ते सतीत्यर्थः ।
inhanpūṣāryamṇāṃ śau — He states a special provision regarding the nominative
singular su: "in, han…" From "ḍhralope…," "dīrgha" (lengthening) is carried
forward (anuvṛtti); from "nopadhāyāḥ," "upadhāyāḥ" (of the penult). Hence he says
"eṣām" (of these) = of [stems] ending in in, han, pūṣan, aryaman. Because [these]
qualify the aṅga, the operation extends to that which ends in them (tad-anta-vidhi).
Since [lengthening before a sarvanāmasthāna] is already established by
"sarvanāmasthāne ca," this rule serves for restriction (niyama-artha), so he says
"śau eva" (only before śi). "na anyatra" (not elsewhere) = not before [sarvanāma-
sthāna endings] other than śi.
iti niṣedhe prāpte (this prohibition being obtained): In the word vṛtrahan,
since by [this] restriction the lengthening of han too occurs only before śi, when
su follows, the lengthening by "sarvanāmasthāne ca" is [thereby] not obtained
(aprāpta) [and must be re-enjoined — see the next sūtra].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 94 ३ उगिदचामिति—अत्र अंजिति न प्रत्याहारः, ‘नपुंसकस्य शलचः’ इत्यत्र पुनरचग्रहणात् । व्याख्यानात् भाष्यादिस्वरसाच्च एकीयमतपठितो धारुरपि अच अचि इत्येके इति न गृह्यते ।
SK 357 · A 6.4.13V
सौ च ॥ ३५७ ॥
sau ca
sau ca — And before su [nominative singular, the penult of in/han/pūṣan/aryaman is lengthened].
Rule. And before su, when it is not the vocative, the penult of these stems is lengthened.
Example.
vṛtrahan + su → penult a → ā → vṛtrahān + su → su deleted → n deleted at the end of a pada → vṛtrahā.
Vocative: he vṛtrahan (no lengthening, and the n stays in a sambuddhi, SK 352).
vṛtrahan + au → no lengthening (SK 356) → the n after the r of vṛtra becomes ṇ, since the second member han has one vowel (ekāj-uttarapade, SK 307) → vṛtrahaṇau; likewise vṛtrahaṇaḥ, vṛtrahaṇam, vṛtrahaṇau.
Siddhānta-kaumudī
इन्नादीनामुपधाया दीर्घः स्यादसंबुद्धौ सौ परे । वृत्रहा । हे वृत्रहन् । एकाजुत्तरपदे SK 307 इति णत्वम् । वृत्रहणौ । वृत्रहणः । वृत्रहणम् । वृत्रहणौ ॥
For the in-ādi [stems: in, han, pūṣan, aryaman], the penult is lengthened before
su, when it is not the vocative (asambuddhi). [Nominative singular:] vṛtrahā.
Vocative singular: he vṛtrahan. By "ekāj-uttarapade…" (SK 307), the n→ṇ
substitution (ṇatva) [applies]: vṛtrahaṇau [nom. dual], vṛtrahaṇaḥ [nom.
pl.], vṛtrahaṇam [acc. sg.], vṛtrahaṇau [acc. dual].
Bālamanoramā
सौ च - सौ च । पूर्वसूत्रमनुवर्तते । तत्र यदनुवृत्तं तच्च । तदाह — इन्नादीनामिति । असम्बुद्धाविति ।सर्वनामस्थाने चे॑त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः ।इन्हन्पूषे॑त्यस्यायमपवादः । हे वृत्रहन्निति ।असम्बुदधा॑वित्यनुवृत्तेर्न दीर्घः । भिन्नपदत्वादाह — एकाजिति । वृत्रहणावित्यादि । शावेवेति नियमान्न दीर्घः । शसादावचि अल्लोपे कृते- ।
sau ca — "sau ca." The previous sūtra is carried forward (anuvṛtti), and what
was carried forward there [carries here] too. Hence he says "in-ādīnām" (of the
in-ādi stems). "asambuddhau" (when not the vocative) — because "asambuddhau"
recurs from "sarvanāmasthāne cāsambuddhau." This [rule] is an exception (apavāda)
to "inhanpūṣā[ryamṇāṃ śau]" [the preceding restriction].
he vṛtrahan — Here there is no lengthening, because "asambuddhau" recurs
[and this is the vocative]. Because it is a separate pada, he mentions "ekāj[-
uttarapade]" [for the ṇatva]. vṛtrahaṇau etc. — [in the nominative dual and
the rest] there is no lengthening, by the restriction "śau eva." When, before a
vowel-[ending] beginning with śas, the a-lopa (al-lopa) has been done…
SK 358 · A 7.3.54V
हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु ॥ ३५८ ॥
ho hanterñṇinneṣu
ho hanterñṇinneṣu (7.3.54) — The h of √han undergoes guttural substitution (ku) before ñit and ṇit affixes and before n.
Rule. The h of the root han "to strike, kill" is replaced by a guttural (ku, here gh) before an affix marked with ñ or ṇ, and before n. The change of a sound to its guttural is called kutva.
Example.
vṛtrahan + śas → the a of -an deleted (SK 234) → vṛtrahn + as → h stands before n → h → gh → vṛtraghn + as (finished under SK 359).
Siddhānta-kaumudī
ञिति णिति च प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वं स्यात् ॥
Before an affix that is ñit or ṇit, and before an n, the h of √han (hanti) undergoes
guttural substitution (kutva).
Bālamanoramā
हो हन्तेर्ञ्णिन्नेषु - हो हन्तेः । 'हः' इति स्थानषष्ठी,हन्ते॑रित्यवयवषष्ठी । ञ् च ण् च ञ्णौ । तौ इतौ ययोस्तौ ञ्णितौ । इच्छब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते । ञ्णितौ च नश्च ञ्णिन्नाः, तेष्विति विग्रहः । अङ्गाधिकारात्प्रत्ययत्वं ञ्णितोर्लभ्यते ।चजोः कु घिण्यतो॑रित्यतः कुग्रहणमनुवर्तते । तदाह — ञितीत्यादिना ।हन्ते॑रिति श्तिपा निर्देशः । हन्धातोरित्यर्थः । प्रकृते हकारस्य नकारपरत्वात्कुत्वम् । तत्र घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थो घकारः । वृत्रघ्नः वृत्रघ्ना इत्यादि सिद्धम् ।
ho hanterñṇinneṣu — 'haḥ' is a genitive of the substituend (sthāna-ṣaṣṭhī, "in
place of h"); 'hanteḥ' is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī, "of [a part of]
√han"). ñ and ṇ = ñṇau; those two which have [ñ or ṇ] as their it are ñṇit — the
word 'it' being connected with each separately. The analysis: the ñṇit [affixes]
and n = ñṇin-na; "in these" (teṣu). Because of the aṅga-adhikāra [governing this
section], the affix-hood (pratyayatva) of the ñṇit [elements] is obtained. From
cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ (A 7.3.52) the mention 'ku' is carried forward (anuvṛtti). This
he states with "before a ñit," etc. 'hanteḥ' is a reference [to the root] by means
of śtip [the 3rd-sg. present used to cite a root], meaning "of the root √han." In
the case at hand, because the h is followed by n, guttural substitution (kutva)
[applies]. There, for h — which is voiced (ghoṣavat), sonant (nādavat), aspirate
(mahāprāṇa), and articulated with a closed throat (saṃvṛta-kaṇṭha) — the
corresponding fourth member of the guttural class, gh, [is the substitute, by
closest resemblance]. Thus vṛtraghnaḥ, vṛtraghnā, and the like are established.
SK 359 · A 8.4.22V
हन्तेरत्पूर्वस्य ॥ ३५९ ॥
hanteratpūrvasya
hanteratpūrvasya (8.4.22) — [Read by yogavibhāga as two rules:] 'hanteḥ' — the n of √han [following an r or ṣ situated in a preverb] becomes ṇ; and 'atpūrvasya' — as a restriction, only the n of han that is preceded by short a (at) becomes ṇ, not otherwise.
Rule. Bhaṭṭoji reads this rule as two rules (yoga-vibhāga, splitting a rule). First, hanteḥ: the n of han becomes ṇ when an r or ṣ in a preverb precedes it — and the n of nothing else. Second, atpūrvasya: only the n of han that is preceded by a short a becomes ṇ, not otherwise.
Example.
pra + han + yāt → the r of the preverb pra precedes; the n follows short a → prahaṇyāt "may he kill".
pra + ghn + anti → the a of han has been deleted, so the n is no longer preceded by short a → no ṇ → praghnanti "they kill". The splitting of the rule is what lets it override the maxim that a rule or prohibition attaches to the nearest item; it also cancels, for praghnanti, the ṇ that SK 307 would give.
vṛtraghn + as (from SK 358) → the deleted a is not treated as still standing between h and n, since otherwise the guttural rule would never get to act before n → vṛtraghnaḥ; likewise vṛtraghnā.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | vṛtrahā | vṛtrahaṇau | vṛtrahaṇaḥ |
| vocative | he vṛtrahan | | |
| accusative | vṛtrahaṇam | vṛtrahaṇau | vṛtraghnaḥ |
| instrumental | vṛtraghnā | | |
Scholars discuss an optional ṇ in vṛtraghnaḥ; Bhaṭṭoji rejects it as contrary to the Bhāṣya and the vārttika. The same pattern serves śārṅgin, yaśasvin, aryaman, pūṣan. In yaśasvin the in is part of the affix vin and has no meaning of its own, yet it is caught by the "in" of SK 356, because a paribhāṣā says that the mentions of an, in, as, man cover stems ending in them whether the segment is meaningful or not. Locative singular: aryamṇi / aryamaṇi, pūṣṇi / pūṣaṇi.
Siddhānta-kaumudī
(हन्तेः)उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य हन्तेर्नस्य णत्वं नान्यस्य । प्रहण्यात् ॥ (अत्पूर्वस्य) हन्तेरत्पूर्वस्यैव नस्य णत्वं नान्यस्य । प्रघ्नन्ति । योगविभागसामर्थ्यात् [(परिभाषा - ) अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा] इति न्यायं बाधित्वा एकाजुत्तरपदे SK 307 इति णत्वमपि निवर्त्यते । नकारे परे कुत्वविधिसामर्थ्यादल्लोपो न स्थानिवत् । वृत्रघ्नः । वृत्रघ्ना । इत्यादि । यत्तु वृत्रघ्न इत्यादौ वैकल्पिकं णत्वं माधवेनोक्तं तद्भाष्यवार्तिकविरुद्धम् । एवं शार्ङिन्यशस्विन्नर्यमन्पूषन् । यशस्विन्निति विन्प्रत्यये इनोऽनर्थकत्वेऽपि इन्हन्नित्यत्र ग्रहणं भवत्येव । [(परिभाषा - ) अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति] इति वचनात् । अर्यम्णि । अर्यमणि । पूष्णि । पूषणि ॥
(hanteḥ) The n of √han that follows a nimitta (an r or ṣ) situated in a preverb
(upasarga) becomes ṇ, and not the n of anything else. Example: prahaṇyāt.
(atpūrvasya) Only the n of han that is preceded by "at" (short a) becomes ṇ, and
not otherwise. Example: praghnanti. By the force of the yogavibhāga (rule-splitting),
overriding the maxim [paribhāṣā] "anantarasya vidhir vā bhavati pratiṣedho vā" (a
rule or a prohibition applies to the immediately adjacent item), the ṇatva by "ekāj
uttarapade [ṇaḥ]" (SK 307) is also nullified [in praghnanti]. When n follows,
because of the force of the kutva rule ["ho hanteḥ"], the elision of the a
(al-lopa) is not sthānivat. Examples: vṛtraghnaḥ, vṛtraghnā, and so on. But the
optional ṇatva in "vṛtraghna" etc., asserted by Mādhava, is contrary to the Bhāṣya
and the vārttika. Similarly: śārṅgin, yaśasvin, aryaman, pūṣan. In "yaśasvin,"
although the "in" of the vin suffix is meaningless (anarthaka), it is nonetheless
caught by the mention "in" in "in-han [-pūṣ-aryamṇām]," by the statement [paribhāṣā]
"an-in-as-man-grahaṇāny arthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti" (the
mentions of an, in, as, man occasion the tadanta-vidhi with both a meaningful and a
meaningless element). [Locative singular forms:] aryamṇi ~ aryamaṇi; pūṣṇi ~ pūṣaṇi.
Bālamanoramā
हन्तेरत्पूर्वस्य - नन्विह कथं न णत्वं, भिन्नपदस्थत्वेऽपि 'एकाजुत्तरपदे णः' इति णत्वस्य दुर्वारत्वात्, कृते ।ञप्यल्लोपे तस्य पूर्वस्माद्विधौ स्थानिवत्त्वादुत्तरपदस्य एकाच्त्वात्, स्थानिवत्त्वाऽभावेऽपिप्रातिपदिकान्ततुम्विभक्तिषु चे॑त्यस्यकुमति चे॑त्यस्य वा दुर्वारत्वादिति प्राप्ते तद्वारणार्थंहन्तेरत्पूर्वस्ये॑ति सूत्रं विभज्य व्याचष्टे हन्तेः । 'रषाभ्यां नो णः' इत्यनुवर्तते ।उपसर्गादसमासेऽपी॑त्यत उपसर्गादित्यनुवर्तते । तात्स्थ्यात्ताच्छब्द्यम् । उपसर्गस्थादिति लभ्यते । तच्च रषयोः प्रत्येकमन्वेति । तदाह-उपसर्गस्थान्निमित्तादित्यादिना । निमित्तशब्देन रेफः षकारश्च विवक्षितः । प्रहण्यादिति । अत्र भिन्नपदस्थात्वादप्राप्ते णत्वे वचनम् । प्रकृतोपयुक्तमाह — अत्पूर्वस्य । हन्तेरित्यनुवर्तते । 'रषाभ्यां नो णः' इति च ।उपसर्गा॑दिति तु निवृत्तम् । हन्तेरत्पूर्वस्य नस्य णः स्यादिति लभ्यते । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थस्तदाह — हन्तेरत्पूर्वस्यैवेत्यादिना । प्रघ्नन्तीति । हन्तेर्लट्, झिः, झोऽन्तः, शप्, लुक्गमहने॑त्युपधालोपः । 'हो हन्तेः' इति कुत्वम् । प्रघ्नतीति रूपम् । अत्र उपसर्गस्थरेफात्परत्वात् 'हन्तेः' इत्यनेन प्राप्तं णत्वम्अत्पूर्वस्ये॑ति नियमान्न भवति । 'वृत्रघ्न' इत्यत्र 'प्रातिपदिकान्ते' त्यादिणत्वं निवर्तते । ननुप्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु॑ च,एकाजुत्तरपदे णः॑,कुमति च॑,हन्तेरत्पूर्वस्ये॑ति सूत्रपाठक्रमः । ततश्चअनन्तरस्य विधि॑रिति न्यायेनअत्पूर्वस्ये॑ति नियमेनप्रघ्नन्ती॑त्यत्रहन्ते॑रित्यव्यवहितणत्वमेव निवर्तेत, नत्वन्यदित्यत आह — योगेति । यदिअत्पूर्वस्ये॑त्यनेन 'हन्तेः' इति णत्वमेव व्यावर्त्त्येत, तर्हिहन्तेरत्पूर्वस्ये॑त्येकमेव सूत्रं स्यात् । उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य हन्तेरत्पूर्वस्य नस्य णत्वमित्येतावतैव प्रघ्नन्तीत्यत्र णत्वनिवृत्तिसम्भवात् । अतो योगविभागसामर्थ्याण्णत्वमात्रस्यायं नियम इति विज्ञायत इत्यर्थः । एकाजुत्तरेति । 'कुमति च' इत्यस्यप्रातिपदिकान्ते॑त्यस्य चोपलक्षणम् । अल्लोपस्य पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवश्त्त्वादेकाच्त्वमुत्तरपदस्य बोध्यम् । नचपूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति वाच्यम्,तस्य दोषः समयोगादिलोपलत्वणत्वेषु॑ इत्युक्तेः । ननु वृत्रघ्न इत्यत्र 'हो हन्तेः' इति कथं कुत्वं, पूर्वस्य विधावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादित्यत आह — नकारे पर इति । माधवमतं दूषयितुमनुवदति — यत्त्विति । तुः पूर्ववैषम्ये । वैकल्पिकमिति ।प्रातिपदिकान्ते ति विहितमित्यर्थः । तद्भाष्येति ।कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् । वृत्रघ्नः सुग्घः प्राघानि ।हन्तेरत्पूर्वस्ये॑ति सूत्रे अत्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यम् इति अट्कुप्वा॑ङिति सूत्रे भाष्यम् । अत्र णत्वप्रकरणे हादेशकुव्यवाये प्रतिषेधविज्ञानात्प्रातिपदिकान्ते॑ति णत्वमपि आदेशकुव्यवाये न भवतीति विज्ञायते । तद्विरोधान्माधवमतमुपेक्ष्यमित्यर्थः । एवमिति । वृत्रहन्शब्दवदित्यर्थः ।इन्हन्पूषार्यम्णां शौ॑,सौ चे ति दीर्घनियममात्रे दृष्टान्तो, न तु कुत्वादौ, असम्भवात् । शाङ्र्गमस्यास्तीत्यर्थे 'अत इनिठनौ' इति मत्वर्थीय इनिः । यशोऽस्यास्तीत्यर्थे 'अस्मायामेधारुआजः' इति विनिः । 'तसौ मत्वर्थे' इति भत्वान्न रुत्वम् । नन्वर्थवत्परिभाषया 'इन्हन्' इत्यत्रार्थवत एव इनो ग्रहणं, ततश्च विन्प्रत्यये इनोऽनर्थकत्वात्तस्य कथं ग्रहणमित्याशङ्क्य परिहरति — यशस्विन्नित्यादिना ।अनिनस्मन्निति । एतच्च 'येन विधिः' इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । राज्ञ॑ इत्यत्र अन् अर्थवान्, 'दाम्नः' इत्यत्र तु अनर्थकः ।शाङ्र्गी॑त्यत्र इन् अर्थवान्,यशस्वी॑त्यत्र तु अनर्थकः । 'सुपया' इत्यत्राऽस् अर्थवान्, 'सुरुआओता' इत्यत्र तु अनर्थकः । असन्तत्वाद्दीर्घः ।सुशर्मे॑त्यत्र मन् अर्थवान्,सुप्रथिमे॑त्यत्र त्वनर्थकः । 'मनः' इति न ङीप् । अर्यमन्शब्दे पूषन्शब्दे चाऽल्लोपे विशेष इत्याह-अर्यम्णीत्यादि । 'विभाषा ङिश्योः' इत्यल्लोपविकल्पः । शसादावचि तु नित्यमल्लोप उक्तप्राय इति भावः । मह्रते पूज्यत इत्यर्थे कनिप्रत्ययः । इकार उच्चारणार्थः । ककार इत् । अन्निति प्रत्ययः शिष्यते । धातोरवुगागमः । तत्र ककार इत् । उकार उच्चारणार्थः । कित्त्वादन्तावयवः, महधातोर्हस्य घश्चेति त्रयं निपात्यते ।
hanteratpūrvasya — Objection: How is there no ṇatva here [in praghnanti]? Even
though the n and its nimitta stand in separate padas, the ṇatva by "ekāj uttarapade
ṇaḥ" is hard to ward off: for even when the al-lopa is done, it is sthānivat with
respect to the preceding rule, so the uttarapada counts as ekāc (having a single
vowel); and even without sthānivattva, the ṇatva by "prātipadikānta-num-vibhaktiṣu
ca" or by "kumati ca" is hard to ward off. [ṇatva] thus being obtained, in order to
ward it off he explains the sūtra "hanteratpūrvasya" by splitting it: "hanteḥ."
"rṣābhyāṃ no ṇaḥ" is carried forward (anuvṛtti); and from "upasargād asamāse'pi,"
"upasargāt" is carried forward. By tātsthya (naming a thing by that in which it is
situated), "upasargāt" is understood as "situated in the upasarga" (upasargastha);
and that construes with each of "ra" and "ṣa" separately. He states this by
"upasargasthān nimittāt..." etc. By the word "nimitta" the ra-kāra and the ṣa-kāra
are intended. "prahaṇyāt" — here, since the n and nimitta stand in separate padas,
the ṇatva is not otherwise obtained; [hence the rule "hanteḥ" is stated for it].
He states what is relevant to the topic: "atpūrvasya." "hanteḥ" is carried forward,
and "rṣābhyāṃ no ṇaḥ"; but "upasargāt" has ceased (nivṛtta). What is obtained: the
n of han preceded by "at" becomes ṇ. Since [ṇatva] is already established, this
[re]statement is for the purpose of restriction (niyama); he states this by
"hanteratpūrvasyaiva" (only of the a-preceded n of han). "praghnanti" — from √han:
laṭ, [the ending] jhi, "jho'ntaḥ" [jh → ant], śap, its luk, elision of the upadhā
[a] by "gamahana[jana...]," and kutva by "ho hanteḥ"; the form is praghnati. Here,
since [this n] follows the ra-kāra situated in the upasarga, the ṇatva that would be
obtained by "hanteḥ" does not occur, because of the restriction "atpūrvasya" [this n
is not a-preceded]. In "vṛtraghna," the ṇatva by "prātipadikānta[...]" etc. is
nullified.
Objection: The order of the sūtras is "prātipadikānta-num-vibhaktiṣu ca," "ekāj
uttarapade ṇaḥ," "kumati ca," "hanteratpūrvasya." Therefore, by the maxim
"anantarasya vidhiḥ" (a rule applies to the immediately adjacent), the restriction
"atpūrvasya" should nullify only the immediately adjacent ṇatva of "hanteḥ" in
"praghnanti," and not any other. To this he says "yoga[vibhāga]." If by "atpūrvasya"
only the ṇatva of "hanteḥ" were to be excluded, then "hanteratpūrvasya" would remain
a single sūtra [uncut]; for the nullification of ṇatva in "praghnanti" is possible by
just this much: "the n, preceded by 'at,' of han that follows a nimitta situated in
the upasarga becomes ṇ." Hence, by the force of the yogavibhāga, it is understood
that this is a restriction upon ṇatva in general (ṇatva-mātra), [not merely upon
"hanteḥ"]. That is the meaning.
"ekāj uttara[pade]" — this is a representative indication (upalakṣaṇa) for "kumati
ca" and "prātipadikānta[...]" as well. It should be understood that the uttarapada
counts as ekāc because the al-lopa is sthānivat even with respect to the preceding
rule. Nor should it be said, "there is no sthānivadbhāva in the domain of
pūrvatrāsiddha"; for it has been stated [in the vārttika] "tasya doṣaḥ
saṃyogādi-lopa-latva-ṇatveṣu" (that [prohibition] is defective in the cases of
saṃyogādi-lopa, latva, and ṇatva). Objection: In "vṛtraghna," how does kutva by "ho
hanteḥ" apply, since the al-lopa is sthānivat with respect to the preceding rule?
To this he says "nakāre pare" (when n follows). To refute Mādhava's view, he restates
it: "yat tu." The "tu" marks the contrast with what precedes. "vaikalpika" (optional)
— meaning: [the ṇatva] enjoined by "prātipadikānta[...]" [is held by Mādhava to be
optional here]. "tad-bhāṣya[-viruddha]" — [the following is] the Bhāṣya on the sūtra
"aṭ-ku-pv-āṅ[-num-vyavāye'pi]": "In the case of the ha-substitutes, when there is
the intervention of a guttural (kutva), a prohibition should be stated
(kuvyavāye hādeśeṣu pratiṣedho vaktavyaḥ). What is the purpose? [Examples:]
vṛtraghnaḥ, sugghaḥ, prāghāni. And the mention 'at-pūrva' in the sūtra
'hanteratpūrvasya' need not be made." Here, since a prohibition is understood [from
the Bhāṣya] in the ṇatva section for the case of an intervening guttural (the kutva
ha-substitute), it is understood that the ṇatva by "prātipadikānta[...]" too does not
occur when a guttural substitute intervenes. Because of this conflict, Mādhava's view
is to be disregarded. That is the meaning.
"evam" (similarly) — meaning: like the word "vṛtrahan." [The words śārṅgin, yaśasvin,
aryaman, pūṣan] are examples only for the dīrgha-restriction of "in-han-pūṣ-aryamṇāṃ
śau" and "sau ca," not for kutva etc., since that is impossible [for them]. In the
sense "he who has a horn/bow (śārṅga)," the possessive (matvarthīya) suffix "ini" by
"ata inithanau." In the sense "he who has fame (yaśas)," the suffix "vini" by
"as-māyā-medhā-srajaḥ [viniḥ]." Because of bha-tva by "tasau matvarthe," there is no
ru-tva [of the final s, giving yaśasvin]. Objection: By the "arthavat" paribhāṣā, in
"in-han [-pūṣ-aryamṇām]" only a meaningful "in" is intended; and then, since the "in"
of the vin suffix [in yaśasvin] is meaningless, how is it caught? Raising this doubt,
he resolves it by "yaśasvin..." etc. "an-in-as-man[grahaṇāni]" — this [paribhāṣā] is
stated in the Bhāṣya on the sūtra "yena vidhis tadantasya." In "rājñaḥ" the "an" is
meaningful, but in "dāmnaḥ" it is meaningless; in "śārṅgī" the "in" is meaningful, but
in "yaśasvī" it is meaningless; in "supayāḥ" the "as" is meaningful, but in
"susrotāḥ" it is meaningless — the long vowel there being because [the word] ends in
"as"; in "suśarmā" the "man" is meaningful, but in "suprathimā" it is meaningless —
[being man-ending,] there is no ṅīp. He states the special point regarding the
al-lopa in the words "aryaman" and "pūṣan": "aryamṇi..." etc. The al-lopa is optional
(vikalpa) by "vibhāṣā ṅi-śyoḥ." But before the vowel-initial affixes beginning with
śas, the al-lopa is obligatory (nitya), as has more or less already been stated. That
is the purport.
[Etymology of maghavan:] In the sense "he is honored, worshipped" (mahyate, pūjyate),
the suffix "kanip." The i-kāra is for ease of pronunciation; the ka-kāra is an it;
the affix "an" remains. The augment "avuk" is added to the dhātu; therein the ka-kāra
is an it, the u-kāra is for ease of pronunciation, and because it is kit it is a final
member (antāvayava). And the substitution of "gh" for the "h" of the dhātu "mah" —
these three are irregularly established (nipātyate).
translator notes
- textual In the derivation of the finite form, the source gives 'the form is praghnati,' whereas the example under discussion is the 3rd-plural praghnanti (jhi → 'ant' by 'jho'ntaḥ'). Rendered as read; praghnanti is the form intended.
SK 360 · A 6.4.128V
मघवा बहुलम् ॥ ३६० ॥
maghavā bahulam
maghavā bahulam (6.4.128) — For [the aṅga] maghavan, tṛ [i.e. t] is variously (bahulam) the substitute [for its final].
Rule. For the stem maghavan "Indra, the bountiful", tṛ — that is t, the ṛ being a marker — is variously (bahulam, in effect optionally) the substitute for the final. The marker ṛ makes the substitute an ugit, an item whose marker is a vowel of the uk group, and that matters for the next rule.
Example.
maghavan → final n → t → maghavat (continued under SK 361). When the substitution is not made, the nominative singular is maghavā (like rājā).
Siddhānta-kaumudī
मघवन्शब्दस्य वा तृ इत्यन्तादेशः स्यात् । ऋ इत् ॥
For the word maghavan, tṛ is optionally (vā) the final substitute (antādeśa). The
ṛ is an it (marker).
Tattvabodhinī
NSP p. 94–95—मधवा वहुलम् । ‘अर्वणस्रसौ—’ इत्यतस्तु इत्यनुवर्तते तदपेक्षा च ‘मधवा’ इति षष्ठ्यर्थे प्रथमा, तदाह—मधवनशब्दस्येति ॥—अधातोरिति । अधातुभूतपूर्वस्यापीत्यर्थः । अच्चतिग्रहणं हि नियमार्थम् । उगितो धातोश्चेद्भवति तर्ह्यच्चतेरेवेति । एवंच गोमानिवाचरति गोमान् इत्यादौ संप्रति धातुत्वेऽपि विध्यर्थमधातुग्रहणम् । एतच्च मूल एव स्फुटीभविष्यति । नन्वच्चतिग्रहणमौपदेशिकधातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यच्चतेरेवेति व्याख्यायाधातुग्रहणं त्यज्यतामिति चेत् । अत्र नव्याः । नुम्मात्रविषयको नायं नियमो, ‘धातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यच्चतेरेव’ इति नियम्यते । तेनेह न उखासत्, इति ‘उगितश्च’ इति सूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । ततश्च यद्यौपदेशिकधातोश्चेदुगित्कार्यमिति व्याख्यायेत, तर्हि पूर्वोक्ते गोमानित्यादौ स्त्रियाम् ‘उगितश्च’ इति डीप् प्रसज्येत । आचारक्विन्तस्यौपदेशिकधातुलाभावात् । न चेष्टापत्तिः । अधातोर्ग्रहणादेव सूत्रकृता तत्र डीप् नेष्यत इत्यनुमानादिति दिक् ॥ ननु नलोपिनोऽच्चतेरेव नुमागमः स्यात् न तु पूजार्थस्य नकारवतोऽच्चतेरित्येवमर्थम् ‘अचाम्’ इति ग्रहणस्य सार्थकत्वात्कथमेतस्य सामान्यनियमार्थतेति चेत् । उच्यते । अचामित्यत्र नलोपोऽविवक्षितः । तथाच पूर्वोक्तनियमार्थता भाष्यकैयटायुक्ता संगच्छत एव । पूजार्थस्याच्चतेर्नुमि सत्यपि ‘नश्चापदान्तस्य—’ इति सूत्रे जातिपक्षमाश्रित्य नलजातेरनुस्वारविधानेन समीहितरूपसिद्धेः । व्यक्तिपक्षे लनुस्वारस्य शर्षु पठितत्वात् अनुस्वारे परे नुमोऽनुस्वारे सति अनुस्वारद्वयवद्रूपमिध्यते । ‘अनचि च’ इति द्वित्वेन तद्रूपस्य तवापि मते दुर्वारत्वात् । न च भवन्मते द्वित्वेनानुस्वारत्रयं स्यादिति शङ्क्यम्, ‘झरो झरि—’ इति लोपेन निवारयितुं शक्यत्वात् । लोपाभावपक्षे त्रयाणां श्रवणं स्यादिति चेत् भाष्यकैयटायुक्तनियमानुरोधेन तत्स्वीकारे वाधकाभावात् । इष्टानुरोधेन जातिपक्ष एवात्राश्रयणीयः ॥—नुमागमः स्यादिति । ‘इदितो नुम् धातोः’ इत्यतो नुमनुवर्तत इति भावः ॥ ननु कुर्वन्नित्यादाविव संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वेन नान्तस्याभावाद्दीर्घत्वं न स्यादित्याशङ्क्याह—इह दीर्घं कर्तव्य इति ॥—वहुलग्रहणादिति । क्वचिदन्यदेवेत्यर्थकादित्यर्थः । बहूनर्थान् लातीति वहुलम् । ‘आतोऽनुपसर्गे—’ इति कर्मण्युपपदे कः ॥—श्वशुक्षन्निति । ‘श्वशुक्षन्पूषन् श्लीहन् क्लेहन् लेहन् मूर्धन् मज्जन्नर्यमन् विश्वप्सन् परिज्मन् मातरिश्वन् मघवन्’ इत्युणादिसूत्रेणेत्यर्थः ॥—निपातनादिति । महेर्हकारस्य घकारः अवुगागमः कनिप्रत्ययश्चेत्यस्य त्रितयस्य निपातनादित्यर्थः
Bālamanoramā
मघवा बहुलम् - ॒आन्नुक्षन्पूषन्प्लीहनक्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विआप्सन्परिज्मन्मातरिआन्मघव॑न्नित्युणादिसूत्रेण निष्पन्ने तस्मिन्मघवन्शब्दे विशेषमाह — मघवा बहुलम् । 'अर्वणस्त्रासौ' इत्यतः 'तृ' इत्यनुवर्तते । तच्च लुप्तप्रथमाकम् ।मघवे॑ति तु षष्ठर्थे प्रथमा । तदाह — मघवन्शब्देस्येत्यादिना । ऋ इदिति ।उपदेशेऽजनुनासिक इत् इति ऋकार इत्संज्ञक इत्यर्थः । 'ऋ' इत्यविभक्तिको निर्देशः प्रक्रियासमये न दुष्यति । अलोऽन्त्यस्येति नकारस्य तकारः । सर्वादेशस्तु न,नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमि॑ति वचनात् । मघवत् स् इति स्थिते- ।
maghavā bahulam — For the word maghavan, which is derived by the Uṇādi-sūtra
"ā-(n)nukṣan-pūṣan-plīhan-kledan-snehan-mūrdhan-majjan-aryaman-viapsan-parijman-
mātarian-maghavan," he states a special rule: maghavā bahulam. From the preceding
arvaṇas trasau (A 6.4.127) the [substitute] tṛ is carried forward (anuvṛtti), and
it has its nominative ending elided (lupta-prathamāka) [i.e. tṛ stands for tṛḥ]; but
maghavā [in the sūtra] is a nominative used in a genitive sense (ṣaṣṭhy-arthe
prathamā). This he states with "of the word maghavan," etc. On "the ṛ is an it":
the meaning is that by upadeśe 'j anunāsika it (A 1.3.2) the ṛ [of tṛ] receives the
it-saṃjñā. The mention "ṛ" without a case-ending (avibhaktika-nirdeśa) is no fault
at the time of derivation (prakriyā). By alo 'ntyasya (A 1.1.52) t [is substituted]
for the [final] n [of maghavan]; but there is no substitution for the whole
(sarvādeśa), because of the dictum nānubandhakṛtam anekāltvam [an anubandha does not
make (a substitute count as) anekāl, having more than one sound]. When maghavat s
stands... [the derivation continues in the following unit].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 95 १ मघवतीति—पुंयोगेन खियां वृत्तौ ‘उगितश्च’ इति ङीप् । यत्तु पुंयोगादिति सूत्रेणेति तत्तुच्छम्, तत्रातोऽनुवृत्तेः । २ ज्जुन इति—अत्र संप्रसारणे वार्णादाङ्गस्य बलीयस्त्वात्पूर्वरूपं वाधित्वाह्योपापत्तिस्तु न, आभीयासिद्धत्वेन संप्रसारणासिद्ध्या ‘न संयोगात्—इति निषेधात् । वार्णपरिभाषाया अनित्यत्वाच्च । ३ अन्त्यस्य यणः पूर्वमिति—सङ्कल्पवृत्त्यैवोभयोः संप्रसारणे जाते निषेधोऽयं व्यर्थ इति केषांचिदुक्तिः प्रत्युक्ता । नचैवं लक्ष्येलक्षणन्यायस्य जागरूकत्वान्निषेधाचारितार्थ्यं तदवस्थमेवेति वाच्यम् । कार्याश्रयवर्णभेदेन लक्ष्यभेदसत्वात् । ईदृशस्थले लक्ष्यभेदाश्रयणे चेदमेव मानम् ।
translator notes
- textual The Uṇādi list quoted from the digital source is garbled at two points: viapsan (viआप्सन्) and mātarian (मातरिआन्) are evidently corruptions of standard -an/-van items (e.g. mātariśvan). The list is transliterated as transmitted; the intended readings are not fully recoverable from the source.
SK 361 · A 7.1.70V
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः ॥ ३६१ ॥
ugidacāṃ sarvanāmasthāne'dhātoḥ
ugidacāṃ sarvanāmasthāne'dhātoḥ — 7.1.70. For [aṅgas] that are ugit (have u as it-marker) — provided they are not a verbal root (adhātu) — and for añc (the añcu-dhātu), the augment num is added before a sarvanāmasthāna [affix].
Rule. An ugit stem that is not a root, and the root añc when it has lost its n, take the augment num (an n after the last vowel) when a strong ending follows. Then the penult is lengthened (upadhā-dīrgha).
Example.
maghavat + su → the stem is ugit (SK 360) and not a root; su is a strong ending → num after the last vowel → maghavant + su → su deleted → the cluster nt loses its t (SK 54) → maghavan → penult lengthened → maghavān.
Bhaṭṭoji notes that the loss of the t would normally be invisible to the lengthening, being a Tripādī change; here the word bahulam of SK 360 lets the lengthening go through. Bhaṭṭi attests the form: "makheṣu maghavān asau" — "that Maghavān at the sacrifices".
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | maghavān / maghavā | maghavantau / maghavānau | maghavantaḥ / maghavānaḥ |
| vocative | he maghavan | | |
| accusative | maghavantam | maghavantau | maghavataḥ |
| instrumental | maghavatā | maghavadbhyām | |
Without the t the strong forms are those of rājan: maghavānau, maghavānaḥ. A vārttika adds that the form made with the affix vanip and accented on its middle syllable is Vedic only; the form accented on its last syllable occurs in ordinary speech too. Scholars discuss whether SK 360 is needed at all, since both maghavan and maghavat can be formed otherwise.
Siddhānta-kaumudī
अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुमागमः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । उपधादीर्घः । मघवान् । इह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वं न भवति बहुलग्रहणात् । तथाच श्वन्नुक्षन्निति निपातनान्मघशब्दान्मतुपा च भाषायामपि शब्दद्वयसिद्धमाश्रित्यैतत्सूत्रं प्रत्याख्यातमाकरे ॥ हविर्जक्षिति निःशङ्कोः मखेषु मघवानसाविति भट्टिः । मघवन्तौ । मघवन्तः । हे मघवन् । मघवन्तम् । मघवन्तौ । मघवतः । मघवता । मघवद्भ्यामित्यादि । तृत्वाभावे । मघवा ।
For an ugit that is not a dhātu (adhātu), and for the añcati (añc) that
loses its n [by 6.4.24], the augment num arises when a sarvanāmasthāna
follows. [Then] lengthening of the penultimate (upadhā-dīrgha) [by
"sarvanāmasthāne ca[sambuddhau]" 6.4.8]: maghavān (nominative singular).
Here, when the dīrgha is to be effected, the asiddhatva (the being-treated-
as-not-having-taken-effect) of the saṃyogānta-lopa does not hold, because of
the mention of "bahula" (bahula-grahaṇa). And thus [on another view] this
sūtra ["maghavā bahulam"] has been set aside (pratyākhyāta) in the ākara
(the great source, i.e. Kaiyaṭa) — relying on the fact that the two words
are established even in the classical language (bhāṣā): maghavan by the
nipātana "(śvann) ukṣan..." and maghavat from the stem magha by matup.
[Bhaṭṭi attests the long form:] "haviḥ jakṣiti niḥśaṅkaḥ makheṣu maghavān
asau" — "That maghavān, fearless, eats (jakṣiti) the oblation (haviḥ) at the
sacrifices (makheṣu)" — so Bhaṭṭi.
Paradigm: maghavantau (nom. du.), maghavantaḥ (nom. pl.); he maghavan
(voc. sg.); maghavantam (acc. sg.), maghavantau (acc. du.), maghavataḥ
(acc. pl. — the weak stem), maghavatā (inst. sg.), maghavadbhyām
(inst./dat./abl. du.), and so on. — In the absence of the substitution of t
(tṛtva, i.e. the trādeśa): maghavā [nom. sg.].
vārttikaछन्दसीवनिपौ चेति वनिबन्तं मध्योदात्तं छन्दस्येव
(vārttika) "chandasi īvanipau ca" — the form ending in the vanip affix,
being madhyodātta (accented on the middle syllable), [occurs] only in the
Veda (chandas).
(वार्तिकम्) ॥ अन्तोदात्तं तु लोकेऽपीति विशेषः । मघवानौ । मघवानः । सुटि राजवत् ॥
(following the vārttika) The distinction (viśeṣa), however, is: the
antodātta [maghavan] (accented on the final) [occurs] in the ordinary
language as well (loke 'pi). maghavānau (nom. du.), maghavānaḥ (nom. pl.).
Before the suṭ [affixes], it declines like rājan (rājavat).
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 95—प्रत्याख्यातमाकर इति । एवंच फलभेदेऽत्रादेशस्य प्रत्याख्यानासंभवात् आदेशपक्षेऽपि दीर्घो भाष्यादिसंमत एवेति वहुलग्रहणात्संयोगान्तलोपस्य नासिद्धत्वमित्युक्तम् ॥ यत्त्वाहुः । मनुष्यक्षेऽपि छान्दसत्वान्न दीर्घं इत्येव भाष्याशय इति तन्न । मनुवन्तस्य छान्दसत्वे मानाभावात् । उदाहृतभट्टिप्रयोगविरोधाच्चेति दिक् ॥—छन्दसीवनिपाविति । मत्वयें इवनिपौ स्तः छन्दसीति वार्तिकार्थः । ‘सुमङ्गलीरियं वधूः’ ‘मघवानमीमहे’ इत्युदाहरिष्यति वैदिकप्रक्रियायाम् ॥—अन्तोदात्तं त्विति । यद्यपि श्वशुक्षन्नित्यत्र कनिनन्ता एते इत्युज्ज्वलदत्तादिग्रन्थपर्यालोचनया आद्युदात्तत्वं लभ्यते, तथापि ‘उक्षा समुद्रो अरुणः सुपर्णः’ ‘पूषा त्वेतो नयतु’ ‘अग्निर्मूर्धा दिवः’ इत्यादौ तत्सूत्रोपात्तानामुक्षादीनामन्तोदात्तस्य निर्विवादतया कनिप्रत्यय एवोचित इति भावः ॥—श्वयुंच—। ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यतोऽन इत्यपकृष्य व्याचष्टे—अनन्तानामिति ॥—अनन्तानां किम् । मघवत इति । यद्यपि नस्य तादेशेऽप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वादनन्ततात्रास्त्येव, तथापि विशेषणसामर्थ्यात् श्रूयमाणनकारान्तस्यैव संप्रसारणं न त्वत्रेत्याहुः ॥ वार्तिककृता तु ‘श्वादीनां संप्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिषेधार्थम्’ इत्युक्तम् ॥ नन्वेवम् ‘अल्लोपो नः’ इत्यल्लोपो दुर्वार इति चेन्मैवम् । भाष्यकृता पूर्वोक्तवार्तिकमत्रानुवर्त्य ‘अल्लोपोऽनः, नकारान्तस्यैव’ इति व्याख्यातत्वात् । एतच्च ‘ऋल्लक्’ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एतेन वहुधीवरी राजकीयमित्यत्राप्यल्लोपाभावः सिद्धः । ‘वनो र च’ ‘राज्ञः क च’ इत्यादेशे कृते नकारान्तत्वाभावात्
Bālamanoramā
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः - उगिदचाम् ।अधातो॑रितिच्छेदः । उक् इत् येषां ते उगितः । 'अच्' इति च लुप्तनकारस्य 'अञ्चु गतिपूजनयोः' इति धातोग्र्रहणम् । अधातोरित्युगिद्विशेषणम् । न त्वञ्चतेः, असंभवात् ।इदितो नुम् धातो॑रित्यतो नुमित्यनुवर्तते । तदाह — अधातोरुगित इत्यादिना । नुमि मकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । मित्त्वादन्त्यादचः परः । अजिति अच्प्रत्याहारो न गृह्रते, व्याख्यानात्, 'नपुंसकस्य झलचः' इत्यज्ग्रहणाच्च । अन्यथाउगिदचा॑मित्येव सिद्धे तद्वैयथ्र्यात् । वृद्धिर्गुण इत्यादिनिर्देशाच्च । अधातोरित्येतत्तु अग्रे गोमच्छब्दनिरूपणावसरे मूल एव व्याख्यास्यते । तत्प्रयोजनं च तत्रैव वक्ष्यते । उपधादीर्घ इति । मघवन् त् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिना सुलोपे संयोगान्तलोपे च सतिसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घ इत्यर्थः । नन्विह दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपपस्याऽसिद्धत्वान्नान्तत्वाऽभावात् पचन्नित्यादाविव दीर्घो न संभवतीत्यत आह-दीर्घे कर्तव्य इति । बहुलग्रहणादिति ।क्वचित्प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा क्वचिदन्यदेव । शिष्टप्रयोगाननुसृत्यलोके विज्ञेयमेतद्बहुलग्रहेतु॥॑ इति स्थितिः । अत्र दीर्घे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्य न#आसिद्धत्वम् । पचन्नित्यादौ त्वसिद्धत्वमेवेति बहुलग्रहणाल्लभ्यत इत्यर्थः । ननु त्रादेशपक्षे मघवन्नित्येवास्तु, बहुलग्रहणाल्लभ्यत इत्यर्थः । ननु त्रादेशपक्षे मघवन्नित्येवास्तु, बहुलग्रहणेन संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वाऽभावकल्पनायां प्रमाणाऽभावात् । वेदे तु यज्ञेन मघवानित्यादौ दीर्घश्छान्दसो भविष्यतीत्यत आह-तथा चेति । त्रादेशपक्षे संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाभावमब्युपगम्यैवेत्यर्थः । निपातनादिति । कनि प्रत्ययस्य,अवुगागमस्य, घत्वस्य इति त्रयाणां निपातनादित्यर्थः । तथा च नान्तो मघवन्शब्दः सिध्यतीति भावः । मघशब्दादिति । धनपर्यायादित्यर्थः । मघो धनमस्यास्तीत्यर्थे मतुपि॑मादुपधायाश्चे॑ति वत्वे तान्तो मघवच्छब्दः सिद्ध इति भावः । भाषायामपीति । लोके छन्दसि च इत्यर्थः । शब्दद्वयेति । मघवन्शब्दो मघवच्छब्दश्चेति शब्दद्वयंमघवा बहुल॑मित्यस्य फलम् । तस्य सिद्धिमाश्रित्येत्यर्थः । आकर इति । 'केशाद्वः' इति सूत्रे कैयटग्रन्थ इत्यर्थः । तत्र ह्रेवमुक्तं॑-॒मघवा बहुल॑मित्येतन्न कर्तव्यम् ।आन्नुक्ष॑न्निति निपातनान्मघशब्दान्मतुपा च भाषायामपि शब्दद्वस्य सिद्धत्वा॑दिति । त्रादेशपक्षे संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाद्दीर्घाऽभावाश्रयणे मघवन्निति रूपम् । मतुपि तुअत्वसन्तस्ये॑ति दीर्घे मघवानिति रूपमिति रूपभेदापत्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैवेति भावः । वस्तुतस्तु कन्यन्तस्य प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम्, मतुपि तुह्रस्वनुड्भ्यां मतु॑विति मतुबुदात्तत्वस्य न गोआ॑न्निति प्रतिषेधे सति पित्त्वादनुदात्तत्वे घकारादकारस्य फिट्स्वरेण उदात्तत्वमिति फलभेदात् कैयटग्रन्थश्चिन्त्य एव । मघवानिति दीर्घः शिष्टसंमतश्चेत्याह — हविरिति । मखेषु यज्ञेषु निश्शङ्कः असौ मघवान् हविर्जक्षिति=भक्षयतीत्यर्थः । मघवन्तावित्यादि । सुटि त्रादेशो नुम्चेति भावः । शसादौ त्रादेशो, नतु नुम्, अरुआवनामस्थानत्वादित्यभिप्रेत्याह — मघवत इति । मघवद्भ्यामित्यादि । त्रादेशे 'स्वादिषु' इति पदत्वाज्जश्त्वम् । सुपि त्रादेशे जश्त्वे चर्त्वे मघवत्सु । तृत्वाऽभावे मघवेति । नान्तात्सौ राजवद्रूपमिति भावः । ननुमघवा बहुल॑मिति सूत्रेअर्वणस्तृ मघोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि तत् इति वार्तिकभाष्यकैयटेषु मघवन्शब्दस्य छन्दोमात्र विषयत्वावगमात्कथं तस्य लोके प्रयोग इत्यत आह — छन्दसीवनिपावित्यादि ।तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतु वित्यधिकारेकेशाद्वोऽन्यतरस्या॑मिति सूत्रे॒छन्दसीवनिपौ चे॑ति वार्तिकम् । छन्दसि ईवनिपौ च वक्तव्यौ, वश्च मतुप्च ।रथीरभून्मुद्घलानी गविष्टौ, सुमङ्गलीरियं वधूः, ऋतवानं मघवानमीमहे॑ इति तत्र भाष्यम् । तत्र वनिप्प्रत्ययान्ते मघवन्शब्दे प्रत्ययस्वरेण वकारादकार उदात्तः । मघशब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तः ।अनुदात्तं पदमेकवर्ज॑मिति शिष्टस्वरेण मकारादकारो, वकारादकारश्चानुदात्तः ।उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः॑ इति वकारादकारः स्वरितः । तथाच मघवन्निति रूपं मध्योक्षतं संपद्यते । एतादृशमघवन्शब्दविषयकं छान्दसत्वाभिधानम् । कन्यन्ते तु मघवन्शब्दे वकारादकारः प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । शिष्टस्वरेण मकारादकारो घकारादकारश्चाऽनुदात्तौ । तथा च मघवन्निति रूपमन्तोदात्तमिति स्थितिः । एतादृशमघवन्शब्दस्तु लोकवेदसाधारणः, तस्य छन्दोमात्रविषयत्वे प्रमाणाऽभावात् । किं चवनो र चे॑ति सूत्रे भाष्यं-॒मघवन्शब्दोऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिक॑मिति । अयमपि मघवन्शब्दः फिट्स्वरेणान्तोदात्तो लोकवेदसाधारण एव, छन्दोमात्रविषयत्वे प्रमाणाऽभावादिति भावः । शब्दरत्ने तुन शिष्टं छान्दसं हि तत् इत्युदाहृतभाष्यवार्तिकयोः सामान्यप्रवृत्तयोर्मध्योदात्तमात्रविषयसङ्कोचे प्रमाण#ं न किञ्चिदस्ति । कविप्रयोगाणां तुत तस्थिवांसंनगरोपकण्ठे॑ इत्यादिविषये बहुशः प्रमाददर्शनात्तेषामपि नार्षवचनसङ्कोचकता । अतो मघवन्शब्दस्य सर्वस्यापि लोकेऽसाधुत्वमेवेति प्रपञ्चितम् । सुटि राजवदिति । तृत्वाऽभावपक्षे नान्तत्वाद्दीर्घ इति भावः ।
ugidacāṃ sarvanāmasthāne 'dhātoḥ — "ugidacām"; the word-division has
"adhātoḥ" [as a separate word]. Those [aṅgas] which have uk (u) as their
it-marker are "ugit." And "ac" [in the sūtra] denotes the dhātu "añcu
gati-pūjanayoḥ" (añc, 'to go / to honour'), whose n-kāra has been elided
(lupta-nakāra). "adhātoḥ" is a qualifier of the ugit — not of añcati, since
that is impossible (añcati being itself a dhātu). From "idito num dhātoḥ"
[7.1.58] "num" is carried forward (anuvṛtti). This Bhaṭṭoji states by
"adhātor ugitaḥ..." etc. In "num," the m-kāra is an it-marker and the
u-kāra is for pronunciation [so num effectively = n]; being mit, [num is
inserted] after the last vowel (by "mid aco 'ntyāt paraḥ" 1.1.47).
In "ac" [of the sūtra] the pratyāhāra "ac" (all vowels) is not to be taken —
[this is known] from the traditional exposition (vyākhyāna) and from the
mention of "ac" in "napuṃsakasya jhalacaḥ" [7.1.72]; for otherwise, since
the result would already be established by "ugidacām" alone, that [second
mention] would be purposeless — and [it is confirmed] by the manner of
reference in "vṛddhir guṇaḥ" etc. But this "adhātoḥ" will be expounded later,
in the base text itself, on the occasion of examining the word "gomat," and
its purpose (prayojana) will be stated there.
"upadhā-dīrgha": the meaning is that, when "maghavan t s" stands, after
elision of su by "hal-ṅyādi..." [6.1.68] and the saṃyogānta-lopa, there is
dīrgha by "sarvanāmasthāne ca[sambuddhau]" [6.4.8].
Objection: Here, when the dīrgha is to be effected, since the saṃyogānta-
lopa is asiddha there is no n-final status (nāntatva), and so — as in "pacan"
etc. — the dīrgha cannot arise. Anticipating this he says "dīrghe kartavye
[when the dīrgha is to be done]." "Because of the mention of bahula":
the established principle (sthiti) is [the verse] — "Somewhere it operates,
somewhere not, somewhere optionally, somewhere something else entirely;
where 'bahula' is stated, this is to be understood by following the usage of
the learned (śiṣṭa-prayoga) in the world." Here, when the dīrgha is to be
done, the saṃyogānta-lopa is not asiddha; but in "pacan" etc. it is asiddha
— this differential result is obtained from the mention of "bahula."
Objection: In the view of the tṛ-substitution (trādeśa), let the form simply
be "maghavan," since there is no evidence (pramāṇa) for postulating, by
means of the "bahula" mention, the non-asiddhatva of the saṃyogānta-lopa;
and in the Veda, in "yajñena maghavān" etc., the dīrgha will be [explained
as] a Vedic (chāndasa) [irregularity]. Anticipating this he says "tathā ca":
the meaning is that [Bhaṭṭoji speaks] only by accepting, in the view of the
tṛ-substitution, the non-asiddhatva of the saṃyogānta-lopa. "nipātanāt":
the meaning is, by the nipātana (irregular attested formation) of three
things — the affix kanin, the augment avuk, and the ghatva ("gh"-
substitution); and thus the word "maghavan," ending in n, is established.
"from the word magha": from magha, a synonym of wealth (dhana); in the sense
"he has magha (wealth)," with matup added, and with the "v"-substitution
(vatva) by "mād upadhāyāś ca" [8.2.9], the word "maghavat," ending in t, is
established. "even in the bhāṣā": in the ordinary language (loka) and in
chandas both. "the two words": maghavan and maghavat — the two words are the
result (phala) of "maghavā bahulam"; [Bhaṭṭoji speaks] relying on the
establishment of that pair.
"in the ākara": in Kaiyaṭa's text on the sūtra "keśād vaḥ." For there it is
said thus: "'maghavā bahulam' need not be enjoined, because the two words
are established even in the bhāṣā — [maghavan] by the nipātana '...ukṣan' and
[maghavat] from the word magha by matup." [Vāsudeva demurs:] In the view of
the tṛ-substitution, if — because the saṃyogānta-lopa is asiddha — one holds
there is no dīrgha, the form is "maghavan"; but with matup, by "atv-asantasya
[ca adhātoḥ]" [6.4.14] there is dīrgha, giving "maghavān" — so, since a
difference of forms results, the incongruity of that [Kaiyaṭa position] is
plain. In truth: the [word] ending in kanin is antodātta by the affix-accent
(pratyaya-svara); whereas with matup — the udāttatva of matup by
"hrasvanuḍbhyāṃ matup" being prohibited by "na go[śvan...]," matup being pit
is anudātta, and the a-kāra after the gh-kāra is udātta by the phiṭ-accent
— so, because of this difference in result, Kaiyaṭa's text is questionable
(cintya).
And [to show] that the dīrgha "maghavān" is approved by the learned (śiṣṭa-
saṃmata), he cites "haviḥ...": at the sacrifices (makheṣu = yajñeṣu),
fearless (niḥśaṅkaḥ), that maghavān eats (jakṣiti = bhakṣayati) the oblation
(haviḥ). "maghavantau" etc.: the idea is that before the suṭ [strong
endings] there is both the tṛ-substitution (trādeśa) and num. Intending that
before "śas" etc. [the weak endings] there is the tṛ-substitution but not num
— because these are non-sarvanāmasthāna (asarvanāmasthāna) — he says
"maghavataḥ." "maghavadbhyām" etc.: after the tṛ-substitution, since [the
stem] is a pada by "svādiṣu [asarvanāmasthāne]" [1.4.17], there is jaśtva
(t → d). Before "sup" [loc. pl.], with the tṛ-substitution, jaśtva, and
cartva, the form is maghavatsu. "maghavā, in the absence of the tṛ-
substitution (tṛtva)": the idea is that from the n-ending [stem], before su,
the form is like rājan (rājavat) [→ maghavā].
Objection: On the sūtra "maghavā bahulam," from the vārttika, the Bhāṣya,
and Kaiyaṭa — namely "arvaṇas tṛ maghonaś ca na śiṣyaṃ chāndasaṃ hi tat"
("the tṛ of arvan and of maghavan need not be taught, for it is Vedic") — it
is understood that "maghavan" has as its domain chandas alone; so how is it
used in the ordinary language? Anticipating this he says "chandasi
īvanipau" etc.: under the adhikāra "tad asyāsti asmin iti matup" [5.2.94],
on the sūtra "keśād vo 'nyatarasyām" [5.2.109], there is the vārttika
"chandasi īvanipau ca" — [meaning] "in chandas the affixes īv and vanip are
also to be prescribed, [besides] v and matup." The Bhāṣya there [cites]:
"rathīr abhūn mudgalānī gaviṣṭau," "sumaṅgalīr iyaṃ vadhūḥ," "ṛtavānaṃ
maghavānam īmahe." There, in the word "maghavan" ending in the vanip affix,
the a-kāra after the v-kāra is udātta by the affix-accent (pratyaya-svara);
the word "magha" is antodātta by the phiṭ-accent; by "anudāttaṃ padam
ekavarjam" the a-kāra after the m-kāra [and the a-kāra after the v-kāra] are
anudātta; and by "udāttād anudāttasya svaritaḥ" [8.4.66] the a-kāra after
the v-kāra becomes svarita. And thus the form "maghavan" turns out to be
madhyodātta; the statement of Vedic-restriction (chāndasatva) pertains to
such a [madhyodātta] "maghavan."
But in the word "maghavan" ending in kanin, the a-kāra after the v-kāra is
udātta by the affix-accent; by the accent of the rest (śiṣṭa-svara) the
a-kāra after the m-kāra and the a-kāra after the gh-kāra are anudātta; and
thus the form "maghavan" is antodātta — such is the settled position. Such a
"maghavan" [the antodātta, kanin-formed one] is common to the ordinary
language and the Veda, since there is no evidence for its being restricted to
chandas alone. Moreover, on the sūtra "vano ra ca" the Bhāṣya [says]: "the
word maghavan is an underived (avyutpanna) prātipadika"; this "maghavan"
too, antodātta by the phiṭ-accent, is common to the ordinary language and the
Veda, since there is no evidence for its restriction to chandas alone.
In the Śabdaratna, however: for the cited Bhāṣya and vārttika "na śiṣyaṃ
chāndasaṃ hi tat," which apply generally (sāmānya-pravṛtti), there is no
evidence whatever for restricting them to the madhyodātta [maghavan] alone.
As for poets' usages, since many errors (pramāda) are seen in cases like
"tasthivāṃsaṃ nagaropakaṇṭhe" etc., they too do not restrict the statements
of the seers (ārṣa-vacana). Therefore [the Śabdaratna] elaborates that every
"maghavan" is simply incorrect (asādhu) in the ordinary language.
"before suṭ, like rājan": the idea is that in the view of the absence of the
tṛ-substitution, because [the stem] ends in n, there is dīrgha [→ maghavā,
maghavānau, maghavānaḥ, like rājā, rājānau, rājānaḥ].
translator notes
- textual The digital source duplicates the clause 'nanu trādeśapakṣe maghavann ityevāstu' (once with 'bahulagrahaṇāl labhyata ityarthaḥ' and once with 'bahulagrahaṇena ... pramāṇābhāvāt'); the coherent reading is translated once. The accent (svara) passage is also partly corrupt ('na go[śvan]', reading restored).
SK 362 · A 6.4.133V
श्वयुवमघोनामतद्धिते ॥ ३६२ ॥
śvayuvamaghonāmataddhite
śvayuvamaghonāmataddhite — 6.4.133. For [the stems ending in] śvan, yuvan, maghavan — [when bha, and] not before a taddhita affix (ataddhite) — saṃprasāraṇa occurs [of their va-kāra].
Rule. For śvan "dog", yuvan "young" and maghavan — when they end in an, are bha (before a weak vowel-ending), and are not followed by a taddhita (secondary) affix — saṃprasāraṇa takes place: the v becomes u. Then SK 330 merges the following a into the u, and ād guṇaḥ (SK 69) turns a + u into o.
Example.
maghavan + śas → v → u → magha-u-an + as → u + a → u (pūrvarūpa, SK 330) → magha-un + as → a + u → o (SK 69) → maghonaḥ; likewise maghonā; before a consonant, maghavabhyām (the n is deleted, and no saṃprasāraṇa, the stem not being bha).
śvan + śas → śu-an + as → śunaḥ; śunā; śvabhyām.
Applies when / blocked by. "Ending in an" excludes the vat-forms maghavataḥ, maghavatā and the feminine maghavatī. "Not before a taddhita" excludes māghavanam "belonging to Maghavan". For yuvan the v → u is done, and then a question arises about its y (next rule).
Siddhānta-kaumudī
अन्नन्तानां भसंज्ञकानामेषामतद्धिते परे संप्रसारणं स्यात् । संप्रसारणाच्च SK 330 । आद्गुणः SK 69 । मघोनः । अन्नन्तानां किम् । मघवतः । मघवता । स्त्रियां मघवती । अतद्धिते किम् । माघवनम् । मघोना । मघवभ्यामित्यादि । शुनः । शुना । श्वभ्यामित्यादि । युवन् शब्दे वस्योत्वे कृते ॥
For these [three] — ending in "an" and bearing the bha designation — saṃprasāraṇa
occurs when a non-taddhita [affix] follows. And [then] by "saṃprasāraṇāc ca"
(SK 330 = 6.1.108, pūrvarūpa: the ac after the saṃprasāraṇa vowel merges into it);
[and then] "ād guṇaḥ" (SK 69 = 6.1.87, guṇa). — maghonaḥ [gen. sg. of maghavan:
maghavan → (saṃprasāraṇa, v → u) magha-u-an → (saṃprasāraṇāc ca, pūrvarūpa)
magha-u-n → (ād guṇaḥ, a + u → o) maghon → + as → maghonaḥ]. Why "ending in an"?
[To exclude:] maghavataḥ, maghavatā; in the feminine, maghavatī. Why "not before a
taddhita"? [To exclude:] māghavanam. — maghonā; maghavabhyām, etc. [before a
consonant, n-elision]. — śunaḥ [śvan → (saṃprasāraṇa) śu-an → (pūrvarūpa) śun → +
as → śunaḥ], śunā; śvabhyām, etc. In the word "yuvan," once the u-substitution
(utva) of the va-kāra is done [i.e. saṃprasāraṇa v → u] …
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 95—स्त्रियां मघवतीति । मघवत्यौ मघवत्य इत्यत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ‘उगिदचाम्—’ इति नुम् न शङ्क्यः, विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् इत्याहुः
Bālamanoramā
श्वयुवमघोनामतद्धिते - शसादावचि मघवन् अस् इत्यादि स्थिते 'अल्लोपोऽनः' इति प्राप्ते-आयुवमघोनाम् । आआ च, युवा च, मघवा चेति द्वन्द्वः ।वसोः संप्रसारण॑मित्यतः संप्रसारणमित्यनुवर्तते ।भस्ये॑त्यधिकृतम् । 'अल्लोपोऽनः' इत्यतोऽन इत्यपकृष्यते । तच्च आयुवमघोनां प्रत्येकं विशेषणं, तदन्तविधिः । फलितमाह — अन्नन्तानामित्यादि ।इग्यणः संप्रसारणम् इति वकारस्य संप्रसारणमुकारः । मथ उ अन् इति स्थिते पूर्वरूपमुक्तं स्मारयति — संप्रसारणाच्चेति । णघ उ न् इति स्थिते गुणं स्मारयति — आद्गुण इति । अन्नन्तानां किमिति । आयुवमघोनामन्नन्तत्वाऽव्यभिचारात्किमर्थमन्नन्तत्वविशेषणम् । मघवन्शब्दे नकारस्य त्रादेशपक्षेऽपि एकदेशविकृतस्यानन्यतयाऽन्नन्तत्वसत्त्वादिति प्रश्नः । मघवत इति । त्रादेशपक्षे मघवन्शब्दे संप्रसारणनिवृत्त्यर्थमन्नन्तत्वविशेषणम् । यद्यप्येकदेशविकृतस्यानन्यतया अन्नन्तत्वमस्त्येव, तथापि विशेषणसामर्थ्यात् श्रूयमाणनकारान्तस्यैव संप्रसारणमित्याहुः । स्त्रियां मघवतीति । मघवतः स्त्री मघवती, पुंयोगेन स्त्रियां वृत्तौउगितश्चे॑ति ङीप् । अत्राप्यन्नन्तत्वविशेषणान्न संप्रसारणमिति भावः । अत्रउगिदचा॑मिति नुम् तु न, ङ#ईपा व्यवधानेन तान्तस्य उगितः सर्वनामस्थानपरकत्वाऽभावात् । लिङ्गविशिष्टपरिभाषा तु नेह प्रवर्तते, विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाऽग्रहणमित्युक्तेरिति भावः । माघवनमिति । 'साऽस्य देवता' इति मघवन्शब्दादणि आदिवृद्धिः । अत्राऽणस्तद्धितत्वात्तस्मिन् परे न संप्रसारणमिति भावः । मघवभ्यामिति । भ्यामादौ हलि नलोप इति भावः । इत्यादीति । मघोने । मघोनः २ । मघोनोः । मघोनाम् । मघोनि । आन्शब्दः प्रायेण राजवत् । शसादावचिआउयुवे॑ति संप्रसारणं वकारस्य उकारः । शु अन् इति स्थितेसंप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपमिति मत्वाह-शुनः शुनेति । इत्यादीति । शुने । शुनः २ । शुनोः । शुनाम् । शुनि । युवन्शब्दोऽपि प्रायेण राजवत् । शसादावचि विशेषमाह-युवन्शब्द इति । युवन् अस् इत्यादिस्थितेआयुवे॑ति वकारस्य संप्रसारणे उकारे यु उ अन् इति स्थितेसंप्रसारणांच्चे॑ति पूर्वरूपे यु उ न् इति स्थिते सवर्णदीर्घे यून इत्यादिरूपेषु सिद्धेषु यकारस्यापि संप्रसारणे प्राप्त इत्यर्थः । लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्तिरित्यस्य तु नायं विषयः, कार्याश्रयवर्णभेदेन लक्ष्यभेदात् । अन्यथा संस्कर्तेत्यादौअनचि चे॑त्यादेरसकृत्प्रवृत्त्यनुपपत्तेरितिभावः ।
śvayuvamaghonām ataddhite — When, before a vowel-initial [ending] beginning
with śas, "maghavan + as" etc. stands, and the a-elision by "allopo 'naḥ" (6.4.134)
would [otherwise] present itself, [the sūtra] "śva-yuva-maghonām" [intervenes].
"śvā ca, yuvā ca, maghavā ca" — [this is] a dvandva [compound]. From "vasoḥ
saṃprasāraṇam" (6.4.131), "saṃprasāraṇam" is carried forward (anuvṛtti); "bhasya"
is in force as adhikāra; from "allopo 'naḥ" (6.4.134), "anaḥ" is drawn in
(apakṛṣyate), and that [qualifier "ending in an"] applies to each of "śva, yuva,
maghavan," by the tadanta-vidhi (stems ending in these). He states the upshot with
"of those ending in an" etc. By "ig yaṇaḥ saṃprasāraṇam" (1.1.45), the saṃprasāraṇa
of the va-kāra is u-kāra. When "magha u an" stands, he reminds [us] of the pūrvarūpa
already stated, with "saṃprasāraṇāc ca" (6.1.108); when "magha u n" stands [after
pūrvarūpa], he reminds [us] of the guṇa, with "ād guṇaḥ" (6.1.87) → maghon.
[Bhaṭṭoji's question] "why 'ending in an'?": since [the stems] śva, yuva, maghavan
invariably end in "an" (annantatva never fails), what is the purpose of the
qualifier "ending in an"? The question [is raised] because, even on the view that
the na-kāra of "maghavan" [takes] the "tṛ" substitute, [the stem] still ends in
"an," since something modified in one part is not [thereby] different
(ekadeśa-vikṛtasyānanyatva). [The form] "maghavataḥ": on the "tṛ"-substitute view,
the qualifier "ending in an" serves to preclude saṃprasāraṇa in [such a form of]
the word maghavan. Although, by "something modified in one part is not different,"
[maghavat] does [technically] end in "an," nevertheless, by the force of the
qualifier (viśeṣaṇa-sāmarthya), they say that only [a stem] audibly ending in a
na-kāra (śrūyamāṇa-nakārānta) undergoes saṃprasāraṇa [so maghavat, ending in t,
does not].
[The form] "maghavatī" in the feminine: "maghavatī" = the female of a maghavat;
when the word refers to a woman by association with a male (puṃyoga), by "ugitaś
ca" (4.1.6) the ṅīp [feminine affix is added]. The idea: here too, because of the
"ending in an" qualifier, there is no saṃprasāraṇa. Here, however, the num by
"ugidacāṃ [sarvanāmasthāne 'dhātoḥ]" (7.1.70) does not [apply], because, owing to
the separation by ṅīp, the ta-final ugit [stem] is not followed by a
sarvanāmasthāna. The liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā (that a stem is taken together with
its gender-form), moreover, does not operate here — because it is said that "in
[the domain of] case-endings, there is no taking of the gender-qualified [stem]"
(vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam).
[The form] "māghavanam": by "sāsya devatā" (4.2.24, the taddhita denoting 'that is
its deity'), from the word "maghavan" [comes] the aṇ affix, [and] ādi-vṛddhi
(vṛddhi of the first vowel, a → ā) → māghavana. The idea: here, since the aṇ is a
taddhita, saṃprasāraṇa does not [apply] when it follows [per "ataddhite"]. [The
form] "maghavabhyām": the idea is that, before a consonant-[initial ending]
beginning with bhyām, there is n-elision (na-lopa) [maghavan + bhyām →
maghavabhyām]. [Bhaṭṭoji's] "ityādi": maghone, maghonaḥ (×2), maghonoḥ, maghonām,
maghoni. The "an"-stem word [maghavan] declines mostly like "rājan."
Before a vowel-[ending] beginning with śas, by "śva-yuva[maghonām]" the
saṃprasāraṇa of the va-kāra is u-kāra. When "śu an" stands, thinking that by
"saṃprasāraṇāc ca" [there is] pūrvarūpa, he says "śunaḥ, śunā" [śu-an → (pūrvarūpa)
śun → śunaḥ, śunā]. [Bhaṭṭoji's] "ityādi": śune, śunaḥ (×2), śunoḥ, śunām, śuni.
The word "yuvan" too declines mostly like "rājan." He states a special point about
the word "yuvan" before a vowel-[ending] beginning with śas, with "yuvanśabde":
when "yuvan + as" etc. stands, by "śva-yuva[…]" the saṃprasāraṇa of the va-kāra
being u-kāra [gives] "yu u an"; then by "saṃprasāraṇāc ca" the pūrvarūpa [gives]
"yu u n"; then by savarṇa-dīrgha (6.1.101, u + u → ū) the forms "yūn-" etc. being
established [→ yūnaḥ], the saṃprasāraṇa of the ya-kāra [of "yu"] too would
[wrongly] present itself. But this is not a case for [the maxim] "a rule operates
only once upon its object (lakṣye lakṣaṇasya sakṛd eva pravṛttiḥ)," because the
object (lakṣya) differs owing to the difference in the sound that is the basis of
the operation (kārya-āśraya-varṇa-bheda). The idea: otherwise, in "saṃskartā" and
the like, the repeated (asakṛt) operation of "anaci ca" (8.4.47) and the like could
not be accounted for.
translator notes
- textual The digital source is garbled at several points, followed here per the evidently intended reading (nothing emended in the source layer): the sūtra-echo and dvandva 'आयुवमघोनाम् / आआ च, युवा च, मघवा च' is read as 'śva-yuva-maghonām / śvā ca, yuvā ca, maghavā ca' (śva miscopied as ā); 'आउयुव' as 'śva-yuva'; 'मथ उ अन्' and 'णघ उ न्' as 'magha u an' / 'magha u n'; 'संप्रसारणांच्च' as 'saṃprasāraṇāc ca.' The concluding remark corrects a potential misuse of the sakṛt-maxim regarding a second saṃprasāraṇa of the ya-kāra without itself fully stating the blocking ground; it is rendered as the text gives it (§11).
SK 363 · A 6.1.37V
न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ॥ ३६३ ॥
na samprasāraṇe samprasāraṇam
na samprasāraṇe samprasāraṇam — When a samprasāraṇa [vowel] follows, the [preceding] yaṇ does not undergo samprasāraṇa.
Rule. When a saṃprasāraṇa vowel follows, the semivowel before it does not undergo saṃprasāraṇa. So once the v of yuvan has become u, the y before it does not become i. Bhaṭṭoji draws a further lesson from this rule: it indicates that, of two semivowels, the final one is turned into a vowel first.
Example.
yuvan + śas → the final semivowel v → u → yu-u-an + as → the y does not become i → u + a → u (SK 330) → yu-un + as → the two u merge → yūnaḥ; likewise yūnā; before a consonant yuvabhyām.
The stem arvan "horse": arvā (nominative singular), he arvan (vocative).
Siddhānta-kaumudī
संप्रसारणे परतः पूर्वस्य यणः संप्रसारणं न स्यात् । इति यकारस्य नेत्वम् । अतएव ज्ञापकादन्त्यस्य यणः पूर्वं संप्रसारणम् । यूनः । यूना । युवभ्यामित्यादि । अर्वा । हे अर्वन् ॥
When a samprasāraṇa follows, the [preceding] yaṇ does not undergo samprasāraṇa.
Thus the ya-kāra does not become i (na i-tva). — For this very reason, by an
indicator (jñāpaka), the samprasāraṇa of the final yaṇ [occurs] first (pūrvam).
[Forms of yuvan:] yūnaḥ; yūnā; yuvabhyām, and so on. — [Of arvan:] arvā; he
arvan.
Tattvabodhinī
NSP p. 95—न संप्रसारणे—। ‘ह्वः संप्रसारणम्’ इत्यतः संप्रसारणमित्यनुवर्तमानेऽपि पुनः संप्रसारणग्रहणात् प्रदेशान्तरस्थं ‘श्वयुवमघोनाम्’ इत्यपि संप्रसारणं निषेध्यते तदाह—इति यकारस्य नेत्वमिति ॥—यून इति । ननुकारेण व्यवधानात्कथमत्र निषेधः विव्याध विव्यये इत्यादावव्यवधानेऽपि निषेधस्य चरितार्थत्वात् । न च सवर्णदीर्घं कृते नास्ति व्यवधानमिति वाच्यम् । अचः परस्मिन्—’ इति स्थानिवत्त्वात् । अत्राहुः । विदेशस्थनिषेधार्थात्पुनः संप्रसारणग्रहणादेव व्यवधानेऽप्यत्र निषेधो भविष्यतीत्यदोषः । न च ‘व्यथो लिटि’ इति विदेशस्थेन यकारस्य संप्रसारणे कृते वकारस्य तदभावाय ‘न संप्रसारणे’ इति सूत्रं प्रवर्त्य पुनः संप्रसारणग्रहणं चरितार्थमिति व्यवधाने निषेधो न भविष्यतीति शङ्क्यम् । ‘व्यथो लिटि’ इत्येतद्ध्वादिः शेषापवाद इत्याकरे स्पष्टत्वात् । उत्सर्गसदेशश्चापवाद इति परस्यैव संप्रसारणं भवति न पूर्वस्येति कैयटेन व्याख्यातत्वाच्चेति
Bālamanoramā
न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् - न संप्रसारणे । इति यकारस्येति । सवर्णदीर्घनिष्पन्नस्य ऊकारस्य 'अचः परस्मिन्' इति स्थानिवत्त्वेन संप्रसारणतया यकारस्य संप्रसारणपरकत्वान्न संप्रसारणमिकार इत्यर्थ#ः । ननूकारद्वयस्थानिकस्य ऊकारस्य स्थानिवत्त्वे सति तस्य उकारद्वयात्मकतया प्रथमेन उकारेण व्यवधानात्संप्रसारणपरत्वाऽभावात्कथमिह निषेधः ।येन नाव्यवधान॑मिति न्यायस्य तु नायं विषयः, विव्याथेत्यादौव्यथो लिटी॑ति वकारस्याऽव्यवहितसंप्रसारणपरत्वे निषेधस्य चरितार्थत्वादिति चेन्मैवम् । एवं हि सतिन संप्रसारणे संप्रसारण॑मिति निषेधस्यव्यथो लिटी॑ति संप्रसारणमात्रविषयकत्वमापद्येत । एवंच सतिव्यथो यो लिटी॑ति यकारग्रहणेनैव सिद्धेन संप्रसारणे संप्रसारण॑मिति सूत्रमनर्थकमेव स्यात् । अतःआयुवे॑ति संप्रसारणनिषेधकत्वमस्यावश्यकमिति व्यवहितेऽपि संप्रसारणे परे 'यून' इत्यादौ निषेधो निर्बाधः,यूनस्ति॑रित्यादिनिर्देशाच्चेत्यलम् । ननु सकृत्प्रवृत्त्यैव युवन्शब्दे यवयोः संप्रसारणे जाते निषेधो व्यर्थः । निमित्तत्वानुपपत्तिश्च । यद्वा प्रथमं यकारस्य संप्रसारणमस्तु । तदानीं संप्रसारणपरत्वाऽभावेन निषेधाऽप्रवृत्तेः । अनन्तरं तु वकारस्यापि संप्रसारणमस्तु । तत्राह — अत एव ज्ञापकादिति । अन्यथा एतन्निषेधारम्भवैयथ्र्यापातादिति भावः । इत्यादिति । यूने । यूनः, २ । यूनोः । यूनि ।आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च॑,अन्येभ्योऽपि दृश्यते॑ इति ऋधातोर्वनिपि गुणे रपरत्वेऽर्वन्शब्दोऽओ योगरूढः ।
na samprasāraṇe samprasāraṇam — "na samprasāraṇe" [when a samprasāraṇa
follows]. — "iti yakārasya" (thus of the ya-kāra) [in the Kaumudī]: the ū-kāra
produced by savarṇa-dīrgha [u + u → ū], being sthānivat by "acaḥ parasmin"
[A 1.1.57], [counts] as a samprasāraṇa; and so, since the ya-kāra is followed by a
samprasāraṇa (samprasāraṇa-parakatva), there is no samprasāraṇa [of the ya], that
is, no i-kāra. This is the meaning.
Objection: When the ū-kāra, which stands in place of two u-kāras, is sthānivat,
then—since it consists of two u-kāras—there is intervention (vyavadhāna) by the
first u-kāra; so the ya-kāra is not [immediately] followed by a samprasāraṇa. How,
then, is there any prohibition here? And this is not the domain of the maxim "yena
nāvyavadhānam"; for the prohibition is already meaningful (caritārtha) in cases
like vivyātha—where, by "vyatho liṭi" [A 6.1.28], the va-kāra is immediately
(without intervention) followed by a samprasāraṇa. — If [you argue] thus:
Response: Do not [say so]. For if it were so, the prohibition "na samprasāraṇe
samprasāraṇam" would end up having as its scope only the samprasāraṇa [enjoined]
by "vyatho liṭi"; and in that case, since [that] would already be established by
the mention of the ya-kāra in "vyatho yaḥ liṭi," the sūtra "na samprasāraṇe
samprasāraṇam" would be entirely purposeless (anarthaka). Therefore, [the view]
that this [sūtra] is a prohibitor of samprasāraṇa is necessary; and so, even when
the following samprasāraṇa is intervened (vyavahita), the prohibition in forms
like "yūn[a]" is unobstructed—also because of the [grammatical] specification
"yūnaḥ…" and the like. Enough.
Objection: Since, by a single application, the samprasāraṇa of both ya and va
(yava) in the word yuvan is [already] accomplished, the prohibition is pointless
(vyartha); and the [samprasāraṇa's] being a condition (nimitta) [for the
prohibition] is inconsistent. Or else, let the samprasāraṇa of the ya-kāra
[occur] first—for at that time, since [the ya] is not followed by a samprasāraṇa,
the prohibition does not apply—and afterwards let the samprasāraṇa of the va-kāra
also [occur] [so the prohibition would never bite]. — To this he says: "For this
very reason, by a jñāpaka." The idea is that otherwise the very undertaking of
this prohibition would fall into pointlessness (vaiyarthya) [so its existence
indicates that the final yaṇ, the va, undergoes samprasāraṇa first].
"ityādi" (and so on): yūne; yūnaḥ (×2: ablative and genitive singular); yūnoḥ;
yūni. — By "āto maninkvanibvanipaś ca" [A 3.2.74] and "anyebhyo 'pi dṛśyate," the
vanip [affix is added] to the root ṛ; with guṇa (and the r following, raparatva by
A 1.1.51), the word arvan is a yoga-rūḍha (etymologically-and-conventionally fixed)
word.
translator notes
- textual Two intra-commentary citations near the close of the samprasāraṇa-scope argument are digitally garbled: 'आयुवे'ति (rendered here as the general claim that the sūtra is a prohibitor of samprasāraṇa) and 'यूनस्ति'रित्यादि (rendered 'the specification yūnaḥ…'); both are treated as pointing to the confirmation of the yūn- form and are followed to the evident sense. No sūtra number is assigned to 'vyatho yaḥ liṭi'/'vyatho liṭi' beyond A 6.1.28, which is secure.
SK 364 · A 6.4.127V
अर्वणस्त्रसावनञः ॥ ३६४ ॥
arvaṇastrasāvanañaḥ
arvaṇas trasāv anañaḥ (A 6.4.127) — For the aṅga ending in arvan (when not preceded by nañ), tṛ is substituted [for its final] before endings other than su (asau).
Rule. For a stem ending in arvan, unless the negative nañ (a-) precedes, tṛ replaces the final before every ending except su. Being ugit, the resulting arvat takes num before the strong endings (SK 361).
Example.
arvan + au → n → t → arvat + au → num → arvantau; arvantaḥ, arvantam, arvantau; weak arvataḥ, arvatā, arvadbhyām (t → d by jaśtva).
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | arvā | arvantau | arvantaḥ |
| vocative | he arvan | | |
| accusative | arvantam | arvantau | arvataḥ |
| instrumental | arvatā | arvadbhyām | |
Applies when / blocked by. With nañ the rule is off: anarvan "unopposed" gives anarvā and then declines like yajvan (SK 355).
Siddhānta-kaumudī
नञा रहितस्यार्वन्नन्तस्याङ्गस्य तृ इत्यन्तादेशः स्थान्न तु सौ । उगित्त्वान्नुम् । अर्वन्तौ । अर्वन्तः । अर्वन्तम् । अर्वन्तौ । अर्वतः । अर्वता । अर्वद्भ्यामित्यादि ॥ अनञः किम् । अनर्वा । यज्ववत् ॥
For an aṅga ending in arvan that is devoid of nañ, "tṛ" is the substitute for
the final [letter], but not when su follows. Because [the substitute] is ugit,
num [is added]: arvantau (nom. du.), arvantaḥ (nom. pl.), arvantam (acc. sg.),
arvantau (acc. du.), arvataḥ (acc. pl.), arvatā (ins. sg.), arvadbhyām, etc.
What is [the purpose] of "anañaḥ"? [To exclude an-arvan:] anarvā [nom. sg.],
declined like yajvan.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 96—अर्वणस्तृ—॥ अङ्गस्येति वर्तते, तच्चार्वणा विशेष्यते, अनञ इत्यनेनापि, तदाह—नजा रहितस्येत्यादि । असाविति पर्युदासे विभक्तौ परत एव स्यात् ततश्चार्वतीत्यादौ न स्यादित्याशयेनाह—न तु साविति । न चैवमर्वप्रिय इत्यादावतिप्रसङ्गः । अङ्गेन स्वनिमित्तस्य प्रत्ययस्याक्षेपाल्लुका लुप्तत्वेनात्र प्रत्ययलक्षणाभावात् । एतेन ‘वाहैरलुप्यत सहस्रहगर्वगर्वः’ इति श्रीहर्षप्रयोगो व्याख्यातः । नन्वेवं ‘स्थानिवदादेशः—’ इति सूत्रे धात्वङ्गकृतद्विताव्ययमुपतिङ्पदादेशः स्थानिवत् स्युरिति प्राचो ग्रन्थमनूय तत् किं परिगणनमुदाहरणमात्रे वेति विकल्प्य, नान्त्यः अव्ययस्याङ्गपदाभ्यां पृथग्प्रहणवैयर्थ्यादिति मनोरमायां यदुक्तं तत् कथं संगच्छेत् । अव्ययस्योक्तरीत्यानङ्गलात् । न च ‘न लुमता—’ इत्यनेनाङ्गकार्यनिषेधेऽप्यङ्गसंज्ञाया अनिषेधान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । प्रत्यये परतः पूर्वस्य यत् कार्यमाङ्गमनाङ्गं वा तत्सर्वं ‘न लुमता—’ इत्यनेन निषिध्यते, इति ‘यङोऽचि च’ इति सूत्रस्थमनोरमाग्रन्थपर्यालोचनया लुमताशब्देन लुप्ते अङ्गसंज्ञाया अप्यस्वीकार्यत्वात् । तस्या अपि प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्यत्वात् । यदि लुका लुप्तेऽप्यङ्गत्वं स्वीक्रियते, तदायं ग्रन्थो ‘यचि भं’ ‘वृषण्वस्वश्वयोः’ इत्यत्र ‘वृष वर्षुकं वसु धनं यस्य वृषण्वसु, वृषा अश्वो यस्य वृषणश्व इत्युदाहृत्य भलादिह नलोपो न भवति अल्लोपस्तु अनङ्गलान्न’ इति मूले वैदिकप्रक्रियायां वक्ष्यमाणग्रन्थेन सह विरुध्येत् । नच ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यत्राङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽनिति व्याख्यानात् अल्लोपस्य तत्र प्राप्त्यभावादनाङ्गलादिति समाधानं व्यर्थमिति भ्रमितव्यम् । भसंज्ञयैव यजादिस्वादिपरो योऽनिति व्याख्यानवत् वस्वश्वयोः परतो योऽनिति व्याख्यानस्यापि लाभात् । तस्मात्पदात्पृथगित्येव वक्तव्ये अङ्गपदाभ्यामित्यङ्गग्रहणं रभसकृतमेवेति चेत् ॥ अत्राहुः । ‘न लुमता—’ इति सूत्रे लुमता लुप्ते तन्निमित्ताङ्गस्याङ्गसंज्ञकस्य कार्यं न स्यादिति व्याख्यायते । तदा ‘अर्वणस्तृ—’ इत्याद्यङ्गकार्याप्रवृत्तावप्यङ्गसंज्ञाया निर्वाधलादङ्गग्रहणं तत्रत्यं सम्यगेव ॥ यदा लाङ्गमनाङ्गं वेत्यादिमनोरमाग्रन्थस्यानङ्गलादिति मूलग्रन्थस्य च स्वारस्यपर्यालोचनया लाघवादव्ययस्याङ्गत्वे फलाभावाच्च प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्यं निषिध्यते, तदा लविशेषेण अङ्गसंज्ञाया अपि निषेधादङ्गग्रहणं तत्र रभसकृतमेव । न च ‘न लुमता—’ इत्यनेन अङ्गसंज्ञानिषेधे ‘युवोरनाकौ’ इति सूत्रस्थभाष्यकैयटाभ्यां विरोधः स्यादिति वाच्यम् । तयोस्तत्र प्रौढिवादेन प्रवृत्तत्वात् । तथाच ‘न लुमता तस्मिन्’ इति सिद्धान्तोऽयं निषिध्यत इति मनोरमाग्रन्थश्च स्वरसतः संगच्छत इति ॥ ननु ऋधातोर्विचि गुणे च अरिति रूपं तस्मान्मतुपि अर्वन्तावित्यादि सेत्स्यति । ‘छन्दसीवनिपौ—’ इति वनिपि वेदे अर्वेति सेत्स्यति, ऋधातोरेव ‘ल्लामदिपद्यर्ति—’ इत्यादिना वनिपि तु लोकेऽप्यर्वेति सेत्स्यति । रूढिशब्दश्चायं ‘वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः’ इत्यमरकोशात् । ततश्चार्थोऽपि न भिद्यत इति किमनेन सूत्रेणेति चेत् । अत्राहुः । नान्ततान्तयोः सर्वत्र प्रयोगे प्राप्ते सौ परे नजुपपदे च नान्तस्य प्रयोगो भवत्यन्यत्र तु नान्तस्य प्रयोगो न भवति इति व्यवस्थार्थमिदं ‘तृज्वत् क्रोष्टुः’ इति त्रिसूत्रीवदिति ॥ यत्तु कैश्चिदुक्तम् अर्वन्मधवन्शब्दयोरपि भाषायामसाधुत्वमेव । ‘अर्वणस्तु मधोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि तत् । मतुव्वन्योर्विधानाच्च छन्दस्युभयदर्शनात्’ इति वार्तिकादिति । तदापाततः वार्तिकस्य वनिवन्तमध्योदात्तपरत्वात्, छन्दस्येव वनिव्विधानात् । तथाच श्रीहर्षः—‘वाहैरलुप्यत सहस्रहगर्वगर्वः’ इति प्रायुद्धक्त् ॥—अर्वन्तौ । अर्वन्त इति । व्यपदेशिवद्भावेनार्वन्तत्वात् त्रादेशः । न च व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेनेति वाच्यम् । तस्य प्रत्ययविधिविषयत्वात् ॥—पथिमथि—। ‘गमेरिनिः’ इत्यत् इनिरिति ‘परमे कित्’ इत्यतः किदित्यनुवर्तमाने ‘मन्थः’ इत्यनेन निष्पन्नो मथिन्शब्दः । ‘पतः स्थ च’ चादिनिः । पथिन् । ‘ऋभुक्षः स्वर्गवज्रयोः’ । ततो मत्वथयिनिना ऋभुक्षिनिति वोध्यम् ॥ ननु ‘अस्थिदधि—’ इति सूत्रे उदात्ततया पठितेऽप्यनङीष्टसिद्धौ ‘अनङुदात्तः’ इत्युदात्तग्रहणं ‘गुणा अभेदकाः’ इति पक्षं ज्ञापयतीति निर्विवादम् । तथाच तस्मिन् पक्षे सूत्रेऽननुनासिकोच्चारणेऽप्यान्तरतम्यादनुनासिकाकारः स्यादत आह—आआदिति
Bālamanoramā
अर्वणस्त्रसावनञः - तस्य सौ राजवद्रूपं मत्वाह — अर्वा । हे अर्वन्निति । अर्वणस्त्रासावनञः । तृ-असौ इति छेदः । न विद्यते नञ् यस्येति बहुव्रीहिः । अङ्गस्येत्यधिकृतमर्वणा विशेष्यते । तदाह — नञा रहितस्येत्यादिना । ऋकार इत् ।अलोऽन्त्यस्ये॑ति नस्य तः । उगित्त्वान्नुमिति ।उगिदचा॑मित्यनेनेति भावः । अर्वन्ताविति । नुमो नस्यनश्चापदान्तस्ये॑ति अनुस्वारः, परसवर्ण इति भावः । शसादावचि असर्वनामस्थानत्वान्नुम् नेति मत्वाह-अर्वत इति । अर्वद्भ्यामिति । 'स्वादिषु' इति पदत्वाज्जश्त्वमिति भावः । इत्यादीति । अर्वद्भिः । अर्वते । अर्वद्भ्यः । अर्वतः अर्वतोः अर्वताम् । अर्वति । अर्वत्सु । अनञः किमिति । 'अनञः' इत्यस्य किं प्रयोजनमित्यर्थः । अनर्वा यज्ववदिति । अनर्वन्शब्दो यज्ववदित्यर्थः । शसादावचिन संयोगाद्वमन्ता॑दित्यल्लोपो नेति बावः । पथिन्, मथिन्, ऋभुक्षिन्, एते नकारान्ताः ।
arvaṇas trasāv anañaḥ — Treating its form before su as like rājan
(rājavat), he gives "arvā" [nom. sg.] and "he arvan" (voc. sg.). The split is
"tṛ-asau." "anañ" is a bahuvrīhi: "that which has no nañ." The governing
"aṅgasya" is qualified by arvan. He states this with "of that which is devoid of
nañ ...". The ṛ-kāra [of tṛ] is an it-marker; by "alo'ntyasya" (A 1.1.52) the t
replaces the n [of arvan]. "ugittvān num": by "ugidacāṃ sarvanāmasthāne'dhātoḥ"
(A 7.1.70). — "arvantau": the n of num, by "naś cāpadāntasya jhali" (A 8.3.24),
becomes anusvāra, then parasavarṇa [→ the ta-series nasal]. — Before the
vowel-initial endings beginning with śas, which are not sarvanāmasthāna, num is
not [added]; so he says "arvataḥ." — "arvadbhyām": by "svādiṣv
asarvanāmasthāne" (A 1.4.17) there is pada-hood, hence jaśtva (t → d). "ityādi":
arvadbhiḥ, arvate, arvadbhyaḥ, arvataḥ, arvatoḥ, arvatām, arvati, arvatsu. —
"anañaḥ kim": what is the purpose of "anañaḥ"? "anarvā [is declined] like
yajvan": the word anarvan is like yajvan; before the vowel-initial endings
beginning with śas the a-lopa does not occur, by "na saṃyogād vamantāt"
(A 6.4.137). [Next:] pathin, mathin, ṛbhukṣin — these are n-ending [stems].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 96 १ पथिमशीति—ननु अनेन सूत्रेण अदेव विधेयः, इकारस्यापि अत्वे रूपसिद्धेः । नच ‘अतो गुणे’ इत्यस्यापत्तिः, ‘पथिमध्वृ- भुक्षां लोपः’ ‘भस्य टेः’ ‘इतोऽस्तर्वनामस्थाने’ इति न्यासेन नकाराश्रवणसिद्धावकारविधानसामर्थ्येनैव पररूपवाधात्, इति चेन्न । इत्यर्थमाद्रिधानं सफलयन्ति ।
SK 365 · A 7.1.85V
पथिमथ्यृभुक्षामात् ॥ ३६५ ॥
pathimathyṛbhukṣāmāt
pathimathyṛbhukṣāmāt — 7.1.85. For [the final of the stems] pathin, mathin, ṛbhukṣin, ā is substituted as the final sound (antādeśa) when su follows.
Rule. For pathin, mathin and ṛbhukṣin, ā replaces the final sound (antādeśa, a final-substitute) when su follows. Bhaṭṭoji reads the rule's āt as containing a second ā folded into it (praśleṣa), so that only the plain, non-nasal ā is prescribed.
Example.
pathin + su → final n → ā → pathi-ā + s (continued below).
Siddhānta-kaumudī
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे । आ-आदिति प्रश्लेषेण शुद्धाया एव व्यक्तेर्विधानान्नानुनासिकः ॥
For these [three], ā-kāra is substituted as the final sound (antādeśa) when su
follows. — By the "ā-āt" [reading] — through coalescence (praśleṣa) [of a second
ā] — since only the pure (śuddhā) phonetic manifestation (vyakti) is enjoined,
[the substitute] is not nasalized (na anunāsikaḥ).
Bālamanoramā
पथिमथ्यृभुक्षामात् - तेषु विशेषमाह — पथिमथ्यृभुक्षामात् । पन्थाश्च, मन्थाश्च ऋभुक्षाश्च, पथिमथ्यृभुक्षाणः, तेषामिति विग्रहः । 'सावनडुहः' इत्यतःसा॑वित्यनुवर्तते । आदिति तपरकरणम् । आकार एव विधेयः । तदाह — एषामित्यादिना ।अलोऽन्त्यस्ये॑ति नकारस्य आकारः । ननु नकारस्य आन्तरतम्यादनुनासिक एव आकारः प्राप्नोति । नच निरनुनासिकस्यैवाकारस्योच्चारणाच्छुद्ध एव आकार इति वाच्यं, गुणानामभेदकत्वाद्भेदकत्वेऽपि तपरकरणेन अनुनासिकस्याप्याकारस्य ग्रहणात्, व्यक्तिपक्षे तपरसूत्रस्य अनण्सु दीर्घप्लुतेषु विध्यर्थत्वात् । नच ग्रहणकसूत्रे वार्णसमाम्नायिकत्वेन निश्चितस्याऽण्ग्रहणस्य अप्रत्यय इत्यस्य च तपरसूत्रे अनुवृत्तेराकास्स्येहानण्त्वाद्विधीयमानत्वाच्च न तत्काल इति वाच्यं, तपरसूत्रे अण्ग्रहणस्य अप्रत्ययग्रहणस्य चानुवृत्तौ मानाऽभावादित्यत आह — आ आदिति सवर्णदीर्घेणाकारान्तरं प्रश्लिष्यते । ततश्चाननुनासिकरूप आकारो भवतीति लभ्यते । नच सर्वादेशत्वं शङ्क्यम् । नह्यत्र वर्णद्वयं विधीयते, विशेषणविशेष्यबावेनान्वयाभ्युपगमेन अननुनासिकाकारस्यैकस्यैव विधानादिति भावः । भाष्ये तु अनुनासिकविधेः संमतत्वे प्रतिपत्तिलाघवाय अनुनासिकस्यैव 'उञः, ऊ#ँ' इत्यत्रेव उच्चार्य विधानसंभवात्तदनुच्चारणाच्छुद एव आकार इह विधेय इत्युक्तम् । तपरकरणं तु उच्चारणार्थमेव । वस्तुतस्तुभाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं ने॑ति परिभाषयैव अनुनासिकाकारनिराससंभवादाकारप्रश्लेषक्लेशो व्यर्थः ।भाव्यमानोऽण् सवर्णान्न गृह्णाती॑ति पाठस्तु प्रामादिकः, 'ज्यादादीयसः' इति सूत्रे आदिति तपरनिर्देशेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते-॒भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं ने॑त्यवे भाष्ये पाठात्, अणुदित्सूत्रभाष्येऽप्यण्ग्रहणरहिताया एवास्याः परिभाषायाः पाठदर्शनाच्चेत्यास्तां तावत् । नकारस्य आत्त्वे पथि आ स् इति स्थिते ।
pathimathyṛbhukṣām āt — Among those [in-ending stems] he states a special
rule: pathimathyṛbhukṣām āt. The analysis is "panthāḥ ca, manthāḥ ca, ṛbhukṣāḥ ca
— pathi-mathi-ṛbhukṣāṇaḥ — of these" [a dvandva of pathin, mathin, ṛbhukṣin]. From
"sāvanaḍuhaḥ" (7.1.82), "sau" (when su follows) is carried forward (anuvṛtti).
"āt" is a ta-para formulation [ā followed by t]: only ā-kāra is to be enjoined [as
the substitute]. This he [Bhaṭṭoji] states with "eṣām" etc. By "alo 'ntyasya"
(1.1.52), the ā-kāra [replaces only] the na-kāra [the final sound of pathin etc.].
Objection (nanu): By closest homogeneity (āntaratamya) with the na-kāra [which is
nasal], only a nasalized (anunāsika) ā-kāra should present itself [as the
substitute]. Nor should it be said that, because [Pāṇini] pronounces [the
substitute in the rule] as a non-nasal ā-kāra, the substitute is a pure ā-kāra —
because [phonetic] qualities (guṇa) are non-differentiating (abhedaka), and even
if [they were] differentiating, by the ta-para formulation the nasal ā-kāra too
would be included; and on the "manifestation" view (vyakti-pakṣa), the ta-para
sūtra ["taparas tatkālasya," 1.1.70] serves its purpose with respect to the non-aṇ
long and pluta [vowels]. Nor should it be said that, since in the "graphaka" sūtra
[taparas tatkālasya] the "aṇ-grahaṇa" — fixed as belonging to the phonetic
inventory (vārṇa-samāmnāyika) — and the [word] "apratyaya" are carried forward,
and because the ā-kāra here is non-aṇ and is [itself] the thing being enjoined
(vidhīyamāna), it is not "of that [same] duration" (na tatkāla) — [this should not
be said,] because there is no authority (māna) for the anuvṛtti of the "aṇ-grahaṇa"
and the "apratyaya-grahaṇa" into the ta-para sūtra. To this he [Bhaṭṭoji] says
"ā-āt": by "ā-āt," a second ā-kāra is coalesced (praśliṣyate) [with the first]
through savarṇa-dīrgha, and thereby it is obtained that the ā-kāra is of a non-nasal
form. Nor should [the substitute's] being a sarvādeśa (replacement of the whole) be
suspected: for here two sounds are not enjoined; rather, by construing [the two
ā's] as qualifier and qualificand (viśeṣaṇa-viśeṣya-bhāva), only a single non-nasal
ā-kāra is enjoined.
In the Bhāṣya, however, it is said: were the injunction of a nasal [vowel]
intended, then — for economy of comprehension (pratipatti-lāghava) — it would have
been possible to enjoin the nasal itself by pronouncing it [nasalized], as with
the nasalized "ū̃" in [the rule] "uñaḥ"; since it is not [here] so pronounced, only a pure
ā-kāra is to be enjoined here, and the ta-para formulation is merely for the sake
of pronunciation (uccāraṇārtha). But in truth, since the exclusion of a nasal
ā-kāra is already possible by the paribhāṣā "a sound being enjoined (bhāvyamāna)
does not take its homogeneous [counterparts]" (bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ
na), the trouble of coalescing an ā-kāra (ā-praśleṣa) is pointless. The reading
"bhāvyamāno 'ṇ savarṇān na gṛhṇāti" [with "aṇ"], however, is erroneous
(prāmādika), because this paribhāṣā is indicated (jñāpyate) by the ta-para
reference "āt" in the sūtra "jyādādīyasaḥ" [6.4.160] as "bhāvyamānena savarṇānāṃ
grahaṇaṃ na" [without "aṇ"] — since it is [so] read in the Bhāṣya, and since this
paribhāṣā is seen to be read without the "aṇ-grahaṇa" also in the Bhāṣya on the
"aṇudit" sūtra [1.1.69]. But let this rest (āstāṃ tāvat). When the ā-substitution
(āttva) of the na-kāra [is done], "pathi ā s" stands …
SK 366 · A 7.1.86V
इतोऽत् सर्वनामस्थाने ॥ ३६६ ॥
ito't sarvanāmasthāne
ito't sarvanāmasthāne (7.1.86) — In place of the i (of pathin, mathin, ṛbhukṣan), the short a (at) occurs when a sarvanāmasthāna follows.
Rule. For these three stems, the i is replaced by short a when a strong ending follows.
Example.
pathi-ā + s → i → a → patha-ā + s.
pathin + au → i → a → pathan + au.
Siddhānta-kaumudī
पथ्यादेरिकारस्याकारः स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥
For pathin etc. (pathi-ādi) the i-vowel (ikāra) becomes *a* (akāra), when a
sarvanāmasthāna follows.
Tattvabodhinī
NSP p. 96–97—इतोऽत्सर्वनाम—। आदिति वर्तमाने पुनरद्वचनं किमर्थं कृतेऽप्यद्वचने पन्था इत्यत्र सवर्णदीर्घेण भाव्यमन्यत्र तृपधाया दीर्घेणेति चेत् । मैवम् । ऋभुक्षणमित्यत्र ‘वा षपूर्वस्य निगमे’ इति दीर्घविकल्पे सति पक्षे हस्तश्रवणार्थमद्वचनस्यावश्यकलात्
Bālamanoramā
इतोऽत् सर्वनामस्थाने - इतोऽत् । पथिमथ्यृभुक्षाम् इत्यनुवर्तते । 'इत' इति तपरकरणं स्पाष्टार्थं , पथ्यादिषु त्रिषु दीर्घप्लुतयोरसंभवात् । भाव्यमानत्वादेव सवर्णाऽग्रहकत्वे सिद्धे अदिति तपरकरणमपि स्पाष्टार्थमेव । तदाह — पथ्यादेरित्यादिना । पथ आ स् इति स्थिते ।
ito't sarvanāmasthāne — itoat. "pathimathyṛbhukṣām" (A 7.1.85) is
carried forward (anuvṛtti). The t-marking (taparakaraṇa) in "itaḥ" — i.e.
restricting it to the short i — is merely for clarity (spaṣṭārtha), since in
the three words pathin, mathin, ṛbhukṣan a long or a pluta [i] is impossible
[so the restriction adds nothing but explicitness]. And since [the
substitute] is something to be newly brought about (bhāvyamāna), its
non-grasping of homogeneous sounds (savarṇa) is already established;
therefore the t-marking in "at" too is likewise merely for clarity. He
states this by "pathyādeḥ…" and so on. When "path + ā + s" stands…
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 97 १ थो न्थः इति—‘थो नुरू’ इति नोक्तं, इत्संज्ञाधन्ताविलनुसंधानेन प्रक्रियालाघवाभावात् । २ शतानीति—ष्णान्तेत्यत्र पकारसाहचर्यान्नकारस्यापि आगमजन्यस्यैव ग्रहणमिति न दोप इति केचित् । ३ नलोप इति—‘भुवः पञ्चानाम्’ इति लिङ्गान्न संनिपातपरिभाषाविरोधः ।
SK 367 · A 7.1.87V
थो न्थः ॥ ३६७ ॥
tho nthaḥ
tho nthaḥ (7.1.87) — The th [of pathin and mathin] is replaced by ntha before a sarvanāmasthāna.
Rule. The th of pathin and mathin is replaced by nth when a strong ending follows.
Example.
patha-ā + s → th → nth → pantha-ā + s → a + ā → ā → panthā + s → panthāḥ "road" (nominative singular).
pathan + au → panthan + au → penult lengthened before a strong ending → panthānau.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | panthāḥ | panthānau | panthānaḥ |
| accusative | panthānam | panthānau | pathaḥ |
Siddhānta-kaumudī
पथिमथोस्थस्य न्थादेशः स्यात्सर्वनामस्थाने परे । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । पन्थानम् । पन्थानौ ॥
The th of pathin and mathin is replaced by ntha before a sarvanāmasthāna. Forms:
panthāḥ. panthānau. panthānaḥ. panthānam. panthānau.
Tattvabodhinī
NSP p. 97—शो न्थः—। स्थान्यादेशौ द्वावप्यनच्छ्रौ ‘येन्थः’ इत्येव सिद्धे ‘इतोऽस्तर्वनामस्थाने’ इत्येतद्भुक्षिन्नर्थम् । त्रयाणामनुवृत्तावपि ऋभुक्षस्थो न संभवतीत्याशयेनाह—पथिमथोरिति । प्रसङ्गादाह—स्त्रियामिति
Bālamanoramā
थो न्थः - थो न्थः । थः न्थ इति च्छेदः । थ इति षष्ठी । आदेशेऽकार उच्चारणार्थः । पथिमथिग्रहणमनुवर्तते । ऋभुक्षिग्रहणं निवृत्तं, तत्र थकाराऽभावात् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः सर्वनामस्थानग्रहणमनुवर्तते । तदाह — पथिमथोरित्यादिना । पन्था इति । नकारस्य आत्त्वे इकारस्य अत्त्वे थकारस्य न्थादेशे पन्थ आ स् इति स्थिते सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गाविति भावः । पन्थानाविति । पथिन् औ इति स्थिते सावित्युक्तेर्नात्त्वम् 'इतोऽत्' इति इकारस्याऽत्त्वे थकारस्य न्थादेशेसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घे रूपमिति भावः ।
tho nthaḥ — The word-division is thaḥ ntha[ḥ]. 'tha' is a genitive. In the
substitute [ntha] the a is [added] merely for pronounceability (uccāraṇārtha). The
mention of pathi and mathi is carried forward (anuvṛtti); the mention of ṛbhukṣi
has ceased [is not carried forward], since there is no th in it. From ito 't
sarvanāmasthāne (A 7.1.86) the mention sarvanāmasthāna is carried forward. This he
states with "of pathi and mathi," etc. "panthāḥ": with ā substituted for the n, a
substituted for the i [by ito 't], and ntha substituted for the th — when pantha ā
s stands, then by savarṇa-dīrgha [a + ā → ā] and rutva-visarga [s → ru → ḥ] the
form results → panthāḥ. "panthānau": when pathin au stands, since [the ā for n] was
stated [only] before su (sau), there is no ā-substitution [for n here]; by ito 't
the i → a, the th → ntha, and by sarvanāmasthāne ca (A 6.4.8, lengthening the
penultimate n) the form results → panthānau — such is the idea.
SK 368 · A 7.1.88V
भस्य टेर्लोपः ॥ ३६८ ॥
bhasya ṭerlopaḥ
bhasya ṭer lopaḥ — 7.1.88 — Of a bha-designated [stem] such as pathin, there is elision (lopa) of the ṭi [the final segment beginning with its last vowel, here 'in'].
Rule. A stem such as pathin, when it is bha, loses its ṭi. The ṭi of a word is its last vowel together with whatever follows it; here the ṭi is in.
Example.
pathin + śas → the stem is bha → in deleted → path + as → pathaḥ; pathā; before a consonant the ordinary n-deletion gives pathibhyām.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | panthāḥ | panthānau | panthānaḥ |
| accusative | panthānam | panthānau | pathaḥ |
| instrumental | pathā | pathibhyām | |
Likewise manthāḥ from mathin, and ṛbhukṣāḥ from ṛbhukṣin. In the feminine the affix ṅīp (ī) is added because the stem ends in n; before it the stem is bha, so the ṭi goes: supathī "having good roads", sumathī, anṛbhukṣī senā. In the neuter there is no ā (SK 365), because the ending su is removed by luk, and na lumatāṅgasya (SK 263) forbids a luk-deleted ending to condition an operation on the stem: supathi vanam "a forest with good paths".
A vārttika adds that a neuter in the vocative singular optionally drops its n: he supathin / he supathi. Because the n-deletion is asiddha for a sub-vidhi (SK 353), the short i does not take guṇa before the vocative. The neuter dual drops the ṭi (bha): supathī; before śi, a strong ending, the full apparatus works: supanthāni. So supathi, supathī, supanthāni; supathā, supathe, supathibhyām.
Siddhānta-kaumudī
भसंज्ञकस्य पथ्यादेष्टेर्लोपः स्यात् । पथः । पथा । पथिभ्यामित्यादि । एवं मन्थाः । ऋभुक्षाः । स्त्रियां नान्तलक्षणे ङीपि भत्वाट्टिलोपः । सुपथी । सुमथी । नगरी । अनृभुक्षी सेना । आत्वं नपुंसकेन भवति न लुमता SK 263 इति प्रत्ययलक्षणनिषेधात् । सुपथि वनम् ॥
Of a bha-designated [stem] such as pathin, there is elision of the ṭi. [Thus:]
pathaḥ. pathā. pathibhyām, etc. Likewise manthāḥ [from mathin], ṛbhukṣāḥ [from
ṛbhukṣin]. In the feminine, when ṅīp [the feminine suffix ī], conditioned by the
n-ending [stem], is added, because of the bha-designation there is elision of the
ṭi: supathī, sumathī, [nagarī?,] anṛbhukṣī senā. In the neuter, the ā-substitution
["pathi-mathy-ṛbhukṣām āt"] does not occur, because of the prohibition of
pratyaya-lakṣaṇa by "na lumatāṅgasya" (SK 263) [pratyaya-lakṣaṇa being blocked
when the affix is elided by a lumat-elision, i.e. luk/lup/ślu]: supathi vanam ["a
forest with good paths"].
vārttikaसंबुद्धौ नपुंसकानां नलोपो वा वाच्यः
(vārttika) It should be stated (vaktavya) that, in the vocative (saṃbuddhi), for
neuters there is optionally (vā) elision of the n (na-lopa).
(वार्तिकम्) ॥ हे सुपथिन् । सुपथि । नलोपः सुप्स्वर SK 353 इति नलोपस्यासिद्धत्वाद्ध्रस्वस्य गुणो न । द्विवचने भत्वाट्टिलोपः । सुपथी । शौ सर्वनामस्थानत्वात् सुपन्थानि । पुनरपि । सुपथि । सुपथी । सुपन्थानि । सुपथा । सुपथे । सुपथिभ्यामित्यादि ॥
(This is a vārttika.) he supathin / he supathi [voc. sg., the n optionally
elided]. The na-lopa being asiddha by "na-lopaḥ supsvara[-saṃjñā-tug-vidhiṣu
kṛti]" (SK 353), there is no guṇa of the short [i, which "hrasvasya guṇaḥ" would
otherwise give before the saṃbuddhi]. In the dual, because of the bha-designation,
there is elision of the ṭi: supathī. In the śi [neuter nom./acc. pl.], because it
is sarvanāmasthāna, [the form is] supanthāni [su-pathin + śi: attva i → a by
"ito't," th → nth by "tho nthaḥ," then dīrgha]. Again: supathi, supathī,
supanthāni [sg./du./pl.]. supathā. supathe. supathibhyām, etc.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 97—नान्तलक्षण इति । ‘न पूजनात्’ इति निषेधात् ‘ऋक्पूर्वधूः’ इत्यप्रत्ययो नेति भावः ॥—सुपथीति । ‘इनः स्त्रियाम्’ इति कमु न कृतः, समासान्तविधेरनित्यलात् । ‘युवोरनाकौ’ इति सूत्रे ‘सुपथी’ इति भाष्याच्च । ‘न पूजनात्’ इति निषेधस्य तु नायं विषयः, ‘पचः प्राचीनेष्वेव सः’ इति वक्ष्यमाणलात् । पथिमथीत्यालं शो न्थश्च लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्तं विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणान्न भवति ॥ अत्रेदं वोध्यम् । पन्थानमात्मन इच्छति पथीयति । ततः किप् । अल्लोपयलोपौ एकदेशविकृतस्यानन्यलात् ‘पथिमथि—’ इत्यालम् । ‘शो न्थः’ । पन्थाः । ‘इतोऽस्तर्वनामस्थाने’ इत्यलं न भवति । इत इति तपरकरणात् । ‘एरनेकाचः—’ इति यणं वाधित्वा परलान्नित्यलाच्च ‘शो न्थः’ । संयोगपूर्वकलान्न यण् । पन्थियौ । पन्थियः । पन्थियम् । पन्थियौ ॥—भस्य टेलोपः । पथः । पथा । पथीभ्याम् । पथीभिरित्यादि । एवं मथीयतेः किपि तु । मन्थाः । मन्थियौ । मन्थियः । ऋभुक्षाः । ऋभुक्षियौ । ऋभुक्षियः । इत्यादि ॥ एतेन ‘इतोऽस्तर्वनामस्थाने’ इत्यत्र स्थानिन्यादेशे च तपरकरणं मुखसुखार्थमिति हरदत्तः प्रत्युक्तः । आदेशे तपरकरणस्यानावश्यकत्वेऽपि स्थानिनि तु पन्थियौ इत्यादिसिद्धये तस्यावश्यकलात् ॥ ननु नलोपस्यासिद्धलात् ‘पथिमथ्यभुक्षाम्—’ इति नस्यात्वे पन्थ्याः, ऋभुक्ष्या इत्येव भवितव्यम्, न तु पन्था इत्यादि इति चेत् । अत्राहुः । नलोपस्यान्तर्वतीं सुन्निमित्तम्, आलस्य तु वहिर्वर्ती सुप् । प्रत्यासत्त्या हि यत्र एक एव सुप् निमित्तभूतस्तत्रैव ‘नलोपः सुप्स्वर—’ इति नलोपस्यासिद्धलं नान्यत्रेति नात्र नकारस्यालं किं लीकारस्येति
Bālamanoramā
भस्य {टे}र्लोपः - एवं पन्थानः । पन्थानम् पन्थानौ । शसादावचि विशेषमाह — भस्य टेर्लोपः । पथ्यादेरिति । पथिमत्यृभुक्षामित्यनुवर्तत इति भावः । पथः पथेति । पथिन् अस् पथिन् आ इति स्थिते इनो लोपे रूपद्वयमिति भावः । पथिभ्यामिति । नलोपे रूपम् । इत्यादीति । पथिभिः । पथे । पथिभ्यः । पथः पथोः पथाम् । पथि, पथोः पथिषु । एवं मन्था ऋभुक्षा इति । मन्थदण्डवाची मथिन्शब्दः । तस्य आत्त्वम्, अत्त्वं , न्थादेशः, टिलोपश्च । मन्थाः मन्थानौ मन्थानः । मन्थानम् मन्थानौ मथः । मथा मथिभ्याम् । मथे । मथः मथोः मेथाम् । मथि । मथिषु । ऋभुक्षिन्शब्दस्तु इन्द्रवाची । तत्र 'थो न्थः' इतिवर्जमात्त्वादि भवति । षात्परत्वाण्णत्वं च । ऋभुक्षाः ऋभुक्षाणौ इत्यादि । यत्तु अत्र पन्थानमात्मन इच्छति पथीयति ।सुप आत्मनः क्यच्, 'नः क्ये' इति पदत्वान्नलोपःआकृत्सार्वधातुकयोः॑ इति दीर्घः । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वम् । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्पथिमथी॑त्यात्त्वं,थो न्थः॑ । ततः संयोगपूर्वत्वान्न यण् । किन्त्वियङेव । पन्थियौ । 'भस्य टेक्लोपः' पथ इत्यादि प्रौढमनोरमातत्त्वबोधिन्यादावुक्तम् । तदेतदनुनासिकविधौ सति प्रतिपत्तिलाघवायाऽनुनासिकस्यैव उच्चारणे कार्ये तदनुच्चारणाच्छुद्धस्यैव विधानमिति भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम् । पथीयते क्विपि हि ईकारस्य शुद्धाकारार्थं अनुनासिकानुच्चारणस्यावश्यकत्वे तदसङ्गति स्पष्टैव । तस्मात्पथीयतेः क्वपोऽनभिधानमेवोचितमिति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् ।प्रसङ्गादाह — स्त्रियामिति । सु=शोभनः पन्था अस्या इति बहुव्रीहिः । 'ऋन्नेभ्यः' इति ङीप् । 'भस्य टेर्लोपः' इति इनो लोपः । सुपथीति रूपम् । ऋक्पूः॑इत्यप्तु न,न पूजनादिति निषेधात् । न चैवमपि 'न पूजनात्' इति निषेधस्य षचः प्रागेव प्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात्इनः स्त्रिया॑मिति कब्दुर्वार एवेति वाच्यम्, 'युवोरनाकौ' इत्यत्र सुपथीति भाष्यप्रयोगेण तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् । नच लिङ्गविशिष्टपरिभाषयापथिमथी॑त्यात्त्वं थो न्थश्च कुतो नेति वाच्यं, विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाऽग्रहणात् । सुमथी इति । सु=शोभनो मन्था यस्या इति विग्रहः । ङीबादि पूर्ववत् । अनृभुक्षी सेनेति । अविद्यमानः ऋभुक्षा यस्या इति विग्रहः ।नञोऽस्त्यर्थाना॑मिति समासः । ऋभुक्षाः=स्वामी । अथ सु=शोभनः पन्था अस्य वनस्येति बहुव्रीहौ सुपथिन्शब्दान्नपुंसकात् 'स्वमोर्नपुंसकात्' इति सोर्लुकि प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य सुप्परत्वसत्त्वात्पथिमथी॑त्यात्त्वमाशङ्क्याह — आत्त्वं नपुंसके इति । सम्बुद्धाविति । यद्यपि भाष्ये नपुंसकानामित्येव पठितं तथापि हे चर्मन् हे चर्मेति भाष्ये सम्बुद्धावेव उदाहृतत्वात्तन्मात्रविषयत्वमस्येति भावः । सम्बुद्धेर्लुका लुप्त्वात्संबुद्धिपरत्वाऽभावात् 'न ङिसम्बुद्ध्योः' इति निषेधाऽप्रवृत्तेर्नित्यं नलोपप्राप्तौ विकल्पार्थोऽयमारम्भः । ननु नलोपपक्षे 'ह्रस्वस्य गुणः' इति सम्बुद्धौ परतो गुणे कर्तव्ये नन लुमते॑ति निषेधस्याऽनित्यत्वाद्धे वारे हे वारि इतिवद्गुणविकल्पः स्यादित्यत आह — नलोपः सुबिति । द्विवचने इति । सुपथिन्शब्दादौङः शीभावे सति असर्वनामस्थानत्वेन भत्वात् 'भस्य टेर्लोपः' इति इनो लोपे सुपथीति रूपमित्यर्थः । शाविति । सुपथिन्शब्दाज्जश्शसोः शिभावे सति तस्य सर्वनामस्थानत्वात् 'इतोऽत्' इत्यत्त्वे, 'थो न्थः' इति थस्य न्थादेशे नान्तत्वाद्दीर्घे सुपन्थानि इति रूपमित्यर्थः ।
bhasya ṭer lopaḥ — Likewise panthānaḥ [continuing the preceding paradigm].
panthānam, panthānau. In the śas etc. — the vowel-initial (aci) endings — he
states a special point: "bhasya ṭer lopaḥ." pathyādeḥ (of [stems] such as
pathin) — the point being that "pathi-mathy-ṛbhukṣām" is carried forward
(anuvṛtti) [from "pathi-mathy-ṛbhukṣām āt," restricting the bha-stems here to
pathin, mathin, ṛbhukṣin]. pathaḥ, pathā — when "pathin + as" and "pathin + ā"
stand, with elision of "in" (the ṭi) [there are] the two forms. This is the point.
pathibhyām — the form with na-lopa [pathin → pathi before -bhyām]. ityādi
("etc.") — pathibhiḥ, pathe, pathibhyaḥ, pathaḥ, pathoḥ, pathām, pathi, pathoḥ,
pathiṣu.
Likewise manthā, ṛbhukṣā — The word mathin denotes the churning-stick
(mantha-daṇḍa). Of it [there occur]: the ā-substitution, the a-substitution
(attva, i → a), the ntha-substitute [th → nth], and elision of the ṭi. [Thus:]
manthāḥ, manthānau, manthānaḥ; manthānam, manthānau, mathaḥ; mathā, mathibhyām,
mathe; mathaḥ, mathoḥ, mathām; mathi, mathiṣu. The word ṛbhukṣin, however, denotes
Indra. There, excepting "tho nthaḥ" [inapplicable, there being no th], the
ā-substitution etc. occur; and ṇatva (n → ṇ) because [the n] follows ṣ. [Thus:]
ṛbhukṣāḥ, ṛbhukṣāṇau, etc.
As for [the derivation] "one who desires a path for himself" → pathīyati: by "supa
ātmanaḥ kyac" [the affix kyac in the sense of desiring for oneself]; na-lopa
[pathin → pathi], because [the stem] is a pada by "naḥ kye"; lengthening (dīrgha)
by "akṛt-sārvadhātukayoḥ [dīrghaḥ]" [→ pathī-ya]; dhātu-hood by "sanādyantā
dhātavaḥ"; then [the kṛt affix] kvip; elision of a (allopa) and of y (yalopa).
Because a thing modified in one part is not [thereby] a different thing
(eka-deśa-vikṛtasyānanyatva), the ā-substitution by "pathi-mathy-ṛbhukṣām [āt]"
[applies], and "tho nthaḥ" [th → nth]; then, because [the i] is preceded by a
conjunct (saṃyoga), there is no yaṇ, but rather iyaṅ alone [i → iy]: panthiyau
[du.]. [The application of] "bhasya ṭer lopaḥ" [here], giving pathaḥ etc., is
stated in the Prauḍhamanoramā, Tattvabodhinī, etc. But this is to be disregarded
(upekṣya), because it conflicts with the Bhāṣya: for when a nasal (anunāsika)
injunction is available, then, for economy of comprehension, the nasal itself
ought to be pronounced/effected, and because it is here not so pronounced, only
the pure (śuddha, non-nasal) form is enjoined. For in "pathīyate," when kvip is
added, since the non-pronunciation of the nasal is necessary in order to obtain a
pure ī-kāra, its incongruity is quite plain. Therefore the non-currency
(anabhidhāna) of the kvip of "pathīyate" is the proper [view] — clear in the
Śabdenduśekhara.
By way of occasion (prasaṅga) he says striyām (in the feminine). "she whose
path (panthā) is good (su = śobhana)" — a bahuvrīhi. ṅīp by "ṛn-nebhyo ṅīp";
elision of "in" (the ṭi) by "bhasya ṭer lopaḥ"; the form supathī. But the affix ap
by "ṛk-pūr-abdhūḥ [...]" [does] not [apply], because of the prohibition "na
pūjanāt." Objection: It should not be said, "Even so, since the prohibition 'na
pūjanāt' operates before the ṣac(?), as will be stated, the affix kap by 'inaḥ
striyām' is hard to prevent"; because, by the Bhāṣya's use of the form "supathī"
under "yuvor anākau," the non-obligatoriness (anityatva) of that [kap] is
indicated. Nor should it be objected, "By the liṅga-viśiṣṭa-paribhāṣā [that a stem
specified by gender is taken], why do the ā-substitution 'pathi-mathi…' and 'tho
nthaḥ' not occur [in supathī]?" — because, in [operations conditioned by] a
vibhakti, a gender-specified [stem] is not taken. sumathī — analysis: "she
whose churning-stick (mantha) is good"; ṅīb etc. as before. anṛbhukṣī senā —
analysis: "[the army] whose lord (ṛbhukṣan) is non-existent (avidyamāna)"; the
compound by "naño'sty-arthānām"; ṛbhukṣan = lord/master (svāmin).
Now, in the bahuvrīhi "the forest whose paths are good," from the neuter word
supathin, when the su is elided by luk by "svamor napuṃsakāt," then — resorting to
pratyaya-lakṣaṇa, since a sup follows — the ā-substitution "pathi-mathi[…]" is
apprehended [as possibly applying]; anticipating this, he says ātvaṃ napuṃsake.
saṃbuddhau (in the vocative) — although in the Bhāṣya it is read simply
"napuṃsakānām" (of neuters), nevertheless, since in the Bhāṣya it is exemplified
only in the vocative — "he carman / he carma" — its scope is that alone (the
vocative only). This is the point. Since the saṃbuddhi is elided by luk, there
being no [longer] a following saṃbuddhi, the prohibition "na ṅi-saṃbuddhyoḥ" does
not operate; so, na-lopa being obligatorily (nitya) obtained, this undertaking
[the vārttika] is for the sake of the option (vikalpa). Objection: On the na-lopa
alternative, when guṇa is to be done before the saṃbuddhi by "hrasvasya guṇaḥ,"
since the prohibition "na lumatāṅgasya" is anitya, there would be an optional guṇa,
as in "he vāre / he vāri." To this he says na-lopaḥ supsvara[…] [i.e. the
na-lopa being asiddha by SK 353, no guṇa arises]. dvivacane (in the dual) —
from the word supathin, when auṅ [neuter nom./acc. du.] becomes śī, since [that]
is non-sarvanāmasthāna, [the stem is] bha; so by "bhasya ṭer lopaḥ" the "in" (ṭi)
is elided, giving the form supathī. This is the meaning. śau (in the śi) —
from the word supathin, when jas/śas become śi, since śi is sarvanāmasthāna, there
is the a-substitution (attva) by "ito't" [i → a], the ntha-substitute for th by
"tho nthaḥ," and, since [the stem] now ends in n, lengthening (dīrgha), giving the
form supanthāni. This is the meaning.
translator notes
- textual In the feminine series "supathī, sumathī, nagarī, anṛbhukṣī senā," the item "nagarī" ("city") appears anomalous — it is not a bha-stem of the pathin/mathin/ ṛbhukṣin type under discussion and may be a digitization corruption; it is preserved as transmitted and flagged rather than emended.
- textual Several paradigm forms are lightly garbled in the digital source (e.g. "methām" for the expected gen. pl. mathām); the evident intended readings are followed. The phrase "ṣac" in the objection about "na pūjanāt" is uncertain in the source.
SK 369 · A 1.1.24षट्संज्ञा
ष्णान्ता षट् ॥ ३६९ ॥
ṣṇāntā ṣaṭ
ṣṇāntā ṣaṭ — 1.1.24. A numeral (saṅkhyā) ending in ṣ or in n receives the designation ṣaṭ.
Rule. A numeral (saṅkhyā) ending in ṣ or in n is named ṣaṭ. Then ṣaḍbhyo luk (SK 261): after a ṣaṭ word the endings jas and śas are deleted by luk.
Example.
pañcan + jas → pañcan is ṣaṭ → jas deleted by luk → pañcan → n deleted at the end of a pada → pañca "five" (nominative); likewise pañca (accusative).
pañcabhiḥ, pañcabhyaḥ, pañcabhyaḥ (the n deleted before the consonant); the genitive plural takes nuṭ by SK 338.
Applies when / blocked by. "Numeral" excludes vipruṣaḥ "drops" and pāmānaḥ "skin-diseases", which end in ṣ and n but count nothing. In śatāni "hundreds" and sahasrāṇi "thousands" the luk does not apply: the augment num that these neuters take depends on the strong ending śi, and an operation that depends on a condition does not destroy that condition (the sannipāta principle).
Siddhānta-kaumudī
षान्ता नान्ता च सङ्ख्या षट्संज्ञा स्यात् । षड्भ्यो लुक् SK 261 । पञ्च । पञ्च । सङ्ख्या किम् । विप्रुषः । पामानः । शतानि सहस्त्राणीत्यत्र संनिपातपरिभाषया न लुक् । सर्वनामस्थानसंनिपातेन कृतस्य नुमस्तदविघातकत्वात् । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः । षट्चतुर्भ्यश्च SK 338इति नुट् ॥
A numeral ending in ṣ or in n takes the ṣaṭ designation. [Then] "ṣaḍbhyo luk"
(SK 261) — luk-elision of the jas and śas endings after a ṣaṭ [numeral].
Paradigm: pañca (nominative), pañca (accusative). Why "numeral" (saṅkhyā)? [To
exclude] vipruṣaḥ, pāmānaḥ [which end in ṣ / n but denote no number]. In "śatāni,
sahasrāṇi" the luk does not occur, by the sannipāta-paribhāṣā: because the num
[augment], effected in dependence on the sarvanāmasthāna, is not a destroyer of
that [same sarvanāmasthāna condition]. pañcabhiḥ; pañcabhyaḥ; pañcabhyaḥ. By
"ṣaṭ-caturbhyaś ca" (SK 338), the nuṭ [augment].
Tattvabodhinī
NSP p. 97—ष्णान्ता षट् । ल्लीलिङ्गनिर्देशः संख्यां विशेषयितुम्, तत्सामर्थ्याच्च पूर्वत्र संज्ञापरमपि संख्याग्रहणमिह संज्ञिपरं संपद्यते इत्याशयेनाह—संख्येति । प्राचा तूपदेशकाले षान्ता नान्ता चेत्युक्तम्, तत् ‘पञ्चेत्यत्र नलोपे कृतेऽपि—’ इत्यादिवक्ष्यमाणस्वग्रन्थविरुद्धम् । संप्रत्यनान्तत्वेऽप्युपदेशे नान्तलमासीदिति किमसिद्धत्वेनेति दिक् ॥—संनिपातेति । तथा चोपदेशकाले इति व्याख्यानं निष्फलमपीति भावः ॥ यत्त्वाहुः परिभाषाया अनित्यलाल्लक्ष्यादिति, तत्साहसमात्रम् । इष्टस्थलेऽप्यप्रवृत्तौ परिभाषाया अकिंचित्करलापत्तेः ॥ यदप्याहुः, उपदेशग्रहणमिह कुतः समागतमित्याशङ्क्य ‘ष्णान्ता—’ इत्यन्तग्रहणसामर्थ्यादौपदेशिकलं लभ्यत इति । तदपि न । संख्येत्यस्याकर्षणेन संज्ञिपरलसंपादनेन च सामर्थ्योपक्षयात्
Bālamanoramā
ष्णान्ता षट् - पञ्चन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । तस्य षट्संभाकार्यं लुकं विधास्यन् षट्संज्ञामाह — ष्णान्ता षट् । ष्च नश्च ष्णौ । ष्टुत्वेन णः । ष्णौ अन्तौ यस्याः सा ष्णान्ता ।बहुगणवतुडति सङ्ख्या॑ इत्यतः सङ्ख्येत्यनुवर्तते । तच्च पूर्वसूत्रे बहुगणवतुडतिपरमपि शब्दाधिकारादिह पञ्च षडित्यादिप्रसिद्धसङ्ख्याबोधकशब्दपरमाश्रीयते, बहुगणवतुडतिषु ष्णान्तत्वाऽसम्भवात् । तदाह — षान्तेत्यादिना । षड्भ्यो लुगिति ।अनेन जश्शसोर्लु॑गिति शेषः । पञ्च पञ्चेति । जश्शसोर्लुकि नलोप इति भावः । सङ्ख्या किमिति । सङ्ख्याग्रहणानुवृत्तेः किं फलमिति प्रश्नः । विप्रुषः पामान इति विप्रुष्शब्दस्य पामन्शब्दस्य च ष्णान्तत्वेऽपि सङ्ख्यावाचकत्वाऽभावेन षट्संज्ञाविरहात्ततः परस्य जसो लुगिति भावः । ननु शतशब्दाज्जश्शसोः शिभावे 'नपुंसकस्य झलचः' इति नुमिसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घे शतानीति रूपम् । एवं सहरुआआणीत्यपि रूपम् । तत्रअट्कुप्वाङि॑ति णत्वं विशेषः । इह 'तदागमाः' इति न्यायेन नुमोऽङ्गभक्तत्वाच्छतन्शब्दसहरुआन्शब्दयोर्नान्तसङ्ख्याशब्दत्वात् षट्संज्ञायां सत्यांषड्भ्यो लु॑गिति जश्शसोर्लुक् स्यादत आह — शतानीत्यादि । सर्वनामेति । सर्वनामस्थानं परत्वेन उपजीव्य प्रवृत्तस्य नुमः सन्निपातपरिभाषया सर्वनामस्थानभूतजश्शसोर्लुकं प्रति निमित्तत्वाऽभावादित्यर्थः । पञ्चभिः पञ्चभ्य इति । नलोपे रूपम् ।
ṣṇāntā ṣaṭ — The word pañcan always ends in the plural. Intending to prescribe
for it the luk operation that belongs to a ṣaṭ [numeral], he first states the ṣaṭ
designation: ṣṇāntā ṣaṭ. [Analysis:] ṣ and n are "ṣṇau"; the ṇ [of the compound]
is by ṣṭutva; that which has ṣ and n as its endings (ṣṇau antau) is "ṣṇāntā". From
"bahu-gaṇa-vatu-ḍati saṅkhyā", "saṅkhyā" is carried forward (anuvṛtti). And
although in the previous sūtra that [saṅkhyā] had bahu, gaṇa, vatu, ḍati as its
scope, here — since we remain within the domain (adhikāra) of "śabda" — it is taken
to denote well-known number-words such as pañca, ṣaṭ etc., because ending in ṣ or n
is impossible for bahu, gaṇa, vatu, and ḍati. This he states by "ṣāntā…" etc.
"ṣaḍbhyo luk" — the remainder to be supplied is "of the jas and śas [endings]", by
"jaś-śasor luk". "pañca, pañca" — the intent is that after the luk of jas and śas
there is loss of the n (na-lopa), giving pañca. "Why the numeral (saṅkhyā)?" — the
question is: what purpose is served by carrying forward the word saṅkhyā?
"vipruṣaḥ, pāmānaḥ" — although the words vipruṣ and pāman end in ṣ / n, since they
do not denote number, the ṣaṭ designation is absent; hence the [ordinary] jas
following them [appears as -aḥ and is] not elided. This is the intent.
Objection: From the word śata, when jas and śas become śi [by "jaś-śasoḥ śiḥ"],
then by the num-augment via "napuṃsakasya jhalacaḥ" and the lengthening by
"sarvanāmasthāne ca", the form is "śatāni"; likewise "sahasrāṇi", the difference
being the retroflexion (ṇatva) by "aṭ-ku-pv-āṅ-num-vyavāye'pi". Now here, by the
maxim "tad-āgamāḥ [tad-grahaṇena gṛhyante]" (augments are grasped along with that
to which they attach), since the num belongs to the aṅga, the words śatan and
sahasran count as n-ending number-words; so, once the ṣaṭ designation holds, by
"ṣaḍbhyo luk" the luk of jas and śas would [wrongly] apply. Anticipating this he
says "śatāni" etc. [as forms the rule must not touch]. "sarvanāma…" — the meaning:
the num, which operates in dependence on (upajīvya) the sarvanāmasthāna [jas/śas
becoming śi] as its posterior condition, is — by the sannipāta-paribhāṣā — not a
cause (nimitta) for the luk of the very jas and śas that constitute that
sarvanāmasthāna. "pañcabhiḥ, pañcabhyaḥ" — the forms after na-lopa.
SK 370 · A 6.4.7V
नोपधायाः ॥ ३७० ॥
nopadhāyāḥ
nopadhāyāḥ — 6.4.7. The upadhā (penultimate vowel) of a stem ending in n is lengthened when nām follows.
Rule. The penult of a stem ending in n is lengthened when nām (the genitive plural with nuṭ) follows. Then the stem-final n is deleted.
Example.
pañcan + ām → nuṭ (SK 338) → pañcan + nām → penult a → ā → pañcān + nām → final n deleted → pañcānām.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative / accusative | | | pañca |
| instrumental | | | pañcabhiḥ |
| dative / ablative | | | pañcabhyaḥ |
| genitive | | | pañcānām |
| locative | | | pañcasu |
The compound paramapañcan "the supreme five" behaves the same: paramapañca, paramapañcānām. But when the numeral is a subordinate member (gauṇa), as in the bahuvrīhi priyapañcan "whose five are dear", there is no luk and no nuṭ: priyapañcā, priyapañcānau, priyapañcānaḥ, priyapañcām. saptan, navan, daśan decline like pañcan.
Siddhānta-kaumudī
नान्तस्योपधाया दीर्घः स्यान्नामि परे । नलोपः । पञ्चानाम् । पञ्चसु । परमपञ्च । परमपञ्चानाम् । गौणत्वे तु न लुङ्नुटौ । प्रियपञ्चा । प्रियपञ्चानौ । प्रियपञ्चानः । प्रियपञ्चाम् । एवं सप्तन् नवन् दशन् ॥
The upadhā (penult) of a stem ending in n is lengthened when nām follows. [Then]
na-lopa (loss of n). [Forms:] pañcānām; pañcasu. "parama-pañca";
"parama-pañcānām". But when [the numeral is] a subordinate/secondary member
(gauṇatva), the luk and the nuṭ do not [apply]. [Forms:] priya-pañcā;
priya-pañcānau; priya-pañcānaḥ; priya-pañcām. Likewise saptan, navan, daśan.
Tattvabodhinī
NSP p. 97—नोपधायाः ।—नेति लुप्तषष्ठीकमङ्गस्य विशेषणम् । नलोपस्यासिद्धलात् ‘नामि’ इति दीर्घो न प्रवर्तत इत्ययमारम्भः ॥—गौणत्वे त्विति । बहुवचननिर्देशस्यार्थप्रधानार्थलादिति भावः ॥—प्रियपञ्चामिति । अद्वयमध्ये चकारः
Bālamanoramā
नोपधायाः - पञ्चन् आम् इति स्थितेषट्चतुभ्र्यश्चे॑ति नुटि नलोपे तस्याऽसिद्धत्वात् 'नामि' इति दीर्घेऽप्राप्ते आह — नोपधायाः ।ने॑ति सुप्षष्ठीकम्, अङ्गस्येत्यधिकृतस्य विशेषणम् । तदन्तविधिः । 'ढ्रलोपे' इत्यतो 'दीर्घ' इत्यनुवर्तते, 'नामि' इति सूत्रं च । तदाह — नान्तस्येत्यादिना । नलोप इति । नलोपस्याऽसिद्धत्वात्प्रथमं दीर्घे ततो नलोप इत्यर्थः । परमेति । परमाश्च ते पञ्च चेति विग्रहः । 'षड्भ्यो लुक्' इत्यस्यषट्चतुभ्र्यश्चे॑त्यस्य चाङ्गत्वात्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिरिति भावः । प्रियाः पञ्च यस्येति बहुव्रीहिः । प्रियपञ्चन्शब्दो विशेष्यनिघ्नः त्रिलिङ्गः । तस्य पुंस्त्वे विशेषमाह — गौणत्वे त्विति ।षड्भ्यो लु॑गितिषट्चतुभ्र्यश्चे॑ति च बहुवचननिर्देशेन षट्चतुरर्थप्राधान्यावगमादिति भावः । प्रयिपञ्चेति । सुटि हलादौ च राजवत् । शसादावचि तु 'अल्लोपोऽनः' इत्यकारलोप नस्य श्चुत्वेन ञकारः । चकारे तु परेऽनुस्वारस्य परसवर्णे ञकारः स्थित एव । तथाच ञकारद्वयमध्ये चकारः । अष्टन्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ।
nopadhāyāḥ — When "pañcan + ām" stands, [after] the nuṭ-augment by
"ṣaṭ-caturbhyaś ca" [and] the na-lopa — since that [na-lopa] is asiddha (regarded
as not yet effected) — the lengthening by "nāmi" does not obtain; [so] he states:
nopadhāyāḥ. "na" is a genitive with elided sup, a qualifier of the governing term
"aṅgasya" (of a stem); hence the operation applies to what ends in that
(tad-anta-vidhi). From "ḍhralope…" the word "dīrgha" (long) is carried forward by
anuvṛtti, and [likewise] the sūtra "nāmi". This he states by "nāntasya…" etc.
"na-lopa" — because the na-lopa is asiddha, first the lengthening applies, then the
na-lopa: such is the meaning. [pañcan + nām → nuṭ → dīrgha of the upadhā → na-lopa
→ pañcānām.]
"parama…" — the analysis (vigraha): "the supreme ones, and they [numbering] five"
(paramāś ca te pañca ca). Because "ṣaḍbhyo luk" and "ṣaṭ-caturbhyaś ca" are
operations belonging to the aṅga, they apply also to what ends in that [i.e. to a
compound ending in pañcan]. This is the intent. "priya-pañca" — [analysis:] "one for
whom five are dear" (priyāḥ pañca yasya), a bahuvrīhi. The word priya-pañcan is
dependent on its qualificand (viśeṣya-nighna) and is of three genders (tri-liṅga).
For its masculine [declension] he states the special rule "gauṇatve tu" (but when
secondary): because, from the plural formulation of "ṣaḍbhyo luk" and
"ṣaṭ-caturbhyaś ca", it is understood that the senses "six" and "four" are primary
(pradhāna) [so these operations lapse when the numeral is subordinate]. This is the
intent.
"priya-pañca" — before the suṭ and before a consonant-initial [ending] it declines
like rājan; but before a vowel-initial [ending] beginning with śas, by "al-lopo'naḥ"
there is loss of the a-kāra, and the n becomes ñ-kāra by ścutva. And when ca
follows, the anusvāra, by becoming homorganic (para-savarṇa), stands as the ñ-kāra
already there; and so the ca stands between two ñ-kāras. The word aṣṭan always ends
in the plural.
SK 371 · A 7.2.84V
अष्टन आ विभक्तौ ॥ ३७१ ॥
aṣṭana ā vibhaktau
For aṣṭan, ā is substituted (for its final 'an') when a hal-initial vibhakti follows.
Rule. For aṣṭan "eight", ā replaces the final when a case-ending beginning with a consonant follows.
Example.
aṣṭan + bhis → final n → ā → aṣṭā + bhis → aṣṭābhiḥ.
Siddhānta-kaumudī
अष्टन आत्वं स्याद्धलादौ विभक्तौ ॥
For *aṣṭan*, ā-substitution (ātva) occurs when a hal-initial
(consonant-initial) vibhakti follows.
Tattvabodhinī
NSP p. 97–98—अष्टन आ विभक्तौ । सौत्रलादिहाल्लोपो न कृतः । ‘कनिन्युवृषितक्षि—’ इत्यतः कनिनित्यनुवर्तमाने ‘सप्यशूभ्यां तुद् च’ इत्यनेन सप्तन् अष्टन्शब्दौ निष्पन्नौ ॥ ‘रायो हलि’ इत्युत्तरसूत्रादलीत्यपकृष्यते तच्च विभक्तेर्विशेषणमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे—हलादाविति । हलीत्यस्यानपकर्षणे लष्टानामिति न सिध्येत् । परलान्नित्यलाच्च नुटः प्रागात्वे कृते अनान्तत्वेन षट्संज्ञाभावानुटोऽप्रवृत्तेः । न च यथोद्देशपक्षे अन्तरङ्गलात्प्रागेव कृता षट्संज्ञैकदेशविकृतन्यायेन कृतात्वेऽपि सुलभेति वाच्यम् । अल्विधौ उक्तन्यायायोगात् । किंच प्रियाष्टानौ प्रियाष्टानः प्रियाष्ट्वः प्रियाष्ट्रेलाद्यपि न सिध्येत् । उक्तरीत्या तत्राप्यालप्रवृत्तेरिति बोध्यम् ॥—अष्टाभ्य औन्ना | शिर्व्वात्सर्वादेशः । नन् ‘अनेकान् शिन् गर्भेण’ नृति नृते किम्—— ————— ने ————— अष्टाभ्य औश् । शित्वात्सर्वादेशः । ननु ‘अनेकाल् शित् सर्वस्य’ इति सूत्रे शिद्ग्रहणं प्रत्याख्यायानेकाल्लादेव सर्वादेश इति पुरुवम् । न च शस्येत्संज्ञायामनेकाल्लं नास्तीति वाच्यम्, अत्र भूतपूर्वगत्याश्रयणात् । न चैवम् ‘अर्वणस्रसौ’ इति त्रादेशस्यापि सर्वादेशता स्यादिति वाच्यम् । ऋकारस्योगित्कार्यार्थत्वेन तत्र सामर्थ्योपक्षयात् । न चैवमौशित्यादौ शकारः श्रवणार्थ एव स्यादिति शङ्क्यम् । अनुशतिकादिषु ‘ऐहलौकिकम्’ इति निर्देशेन शकारस्येत्संज्ञाभ्युपगमादिति दिक् ॥ अताकारादिति। उन हलीलाफकात मगकं नन भणं मन्नन्ते अताकारादिति । अताकारादिति। इति चारितादिति । न तु लक्षणवशसंपन्नमालं, तथाहि सति वक्ष्यमाणज्ञापकेन तस्य वैकल्पिकतया लाघवार्थम् ‘अष्टभ्य औश्’ इत्येव व्रूयादिति भावः ॥—इदमिति । श्रुतमनुमितं चेत्यर्थः ॥—अष्टनो दीर्घादिति । दीर्घान्तादष्टनः परा असर्वना-मस्थानविभक्तिरुदात्ता स्यात् । अष्टाभिः । दीर्घात्किम् । अष्टभिः । मध्योदात्तमिदम् । ‘षट्त्रिचतुभ्यो हलादिः’ इति वाधिला ‘झल्युपोत्तमम्’ इत्यस्य प्रवृत्तेः । षट्त्रिचतुभ्यो या झलादिविभक्तिरुदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं स्यादिति तदर्थः ॥ न तु प्रियाष्ट्रेत्यादौ विभक्तेरुदात्तलनिवारणाय दीर्घप्रहणमिहावश्यकमिति कथमस्यात् विकल्पज्ञापकतेति चेत् । अत्राहुः । ‘अष्टनो दीर्घात्’ इत्यत्रान्तोदात्तादित्यनुवर्त्यान्तोदात्तादष्टनः परेत्यादिव्याख्यानादष्टाभिरित्यादौ विभक्तेरुदात्तलं सिध्यति । घृतादित्वेनाष्टनोऽन्तोदात्तलात् । प्रियाष्ट्र इत्यादिबहुव्रीहौ तु पूर्वपदप्रकृतिस्वराभ्युपगमेनाष्टनोऽन्तोदात्तलाभावाद्विभक्त्युदात्तलं न प्रवर्तते इति दीर्घप्रहणं व्यर्थं सत् उक्तार्थं ज्ञापकमेवेति ॥—अष्टानामिति । नुटः पश्चादेव संनिपातपरिभाषाया अनित्यलादालं, न तु ततः प्रागिति तु मनोरमायां स्थितम् ॥ अत्र नव्याः । संनिपातपरिभाषया आलाभावेऽप्यत्र न क्षतिः, ‘नोपधायाः’ इति दीर्घे नलोपे पञ्चानां सप्तानामिति वद्रूपसिद्धेः । नच ‘अष्टनो दीर्घात्’ इति विभक्त्युदात्तलमात्व-विधेः प्रयोजनमिति वाच्यम् । ‘षट्त्रिचतुभ्यो हलादिः’ इत्यनेनैव तत्सिद्धेरिति
Bālamanoramā
अष्टन आ विभक्तौ - तस्य विशेषमाह — अष्टन आ विभक्तौ ।रायो हली॑त्यो हलीत्यपकृष्यते । तच्च विभक्तेर्विशेषणं, तदादिविधिः । तदाह — अष्टन आत्वमित्यादिना । ग्रहणकसूत्रेऽग्रहणेन वार्णसमाम्नायिकानामेव ग्रहणादाकारस्याऽनण्त्वाद्भाव्यमानत्वाच्च शुद्ध एव नकारस्य आकारः ।
aṣṭana ā vibhaktau — He states a special rule for it (aṣṭan) — aṣṭana ā
vibhaktau. From "rāyo hali" (A 7.2.85) the word "hali" is drawn down
(apakarṣa/anuvṛtti); and that ("hali") qualifies the vibhakti, applied by
the tadādi-vidhi (whereby a term as first member means "beginning with it")
— hence a hal-initial vibhakti. He states this by "aṣṭana ātvam…" and so on.
Because in the sūtra that contains a grahaṇaka only the members of the
varṇa-samāmnāya are grasped by the [rule of] non-grasping [of homogeneous
sounds], and because this ā is not an aṇ [in the relevant technical sense]
and is something to be newly brought about (bhāvyamāna), the ā that replaces
the n (nakāra) is a pure [ā].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 98 १ औशिति—नन्वत्र उडेव विधेयः, स च ङिच्चेत्यन्त्यसकारस्य स्यात् । तथाच अष्टा अउ इति स्थिते आद्रुणे वृद्धौ रूपसिद्धिरिति वाच्यम्, न इण्ङिशीनामाद्रुणः सवर्णदीर्घत्वादिति न्यायेनान्तरङ्गत्वाद्रुणात्पूर्वं सवर्णदीर्घे तत आद्रुणे च रूपासिद्धेः । २ हाहावच्चापरं हलीति—एतच्च सर्वं हरदत्तवृत्त्याधनुरोधेन । भाध्यमते तु एतेषामनभिधानादसाधुत्वेन सर्वोऽपि विचारो निष्फलः । तथाच भाध्यं ‘विभाषा आत्वं यदयमात्वभूतस्य ग्रहणं करोति अष्टाभ्य इति । अन्यथा अष्टन इत्येव ब्रूयात्—‘इत्यादि कैयटरीत्या गौणेऽप्रवृत्त्यर्थत्वाद्रुष्टुवचनस्य तदसंगतिः स्पष्टैवेति बोध्यम् । स्पष्टं चेदं वृहच्छेखरे । ३ संनिहिते इति—तत्फलं तु णिजादीनां संश्वाभावः ।
SK 372 · A 7.1.21V
अष्टाभ्य औश् ॥ ३७२ ॥
aṣṭābhya auś
aṣṭābhya auś — 7.1.21 — After aṣṭan (in its ā-substituted form, aṣṭā), auś is substituted for [the endings] jas and śas; being śit, it is a sarvādeśa (replaces the whole ending).
Rule. After aṣṭan in its ā-form, auś replaces jas and śas. Being marked with ś, the substitute au replaces the whole ending (sarvādeśa), not just its first sound.
Example.
aṣṭan + jas → final → ā → aṣṭā + jas → jas → au → aṣṭau "eight" (nominative); likewise aṣṭau (accusative); paramāṣṭau.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative / accusative | | | aṣṭau / aṣṭa |
| instrumental | | | aṣṭābhiḥ |
| dative / ablative | | | aṣṭābhyaḥ |
| genitive | | | aṣṭānām |
| locative | | | aṣṭāsu |
Applies when / blocked by. Two things are read off the wording. The rule says "after aṣṭā" where "after aṣṭa" would have sufficed; that shows that the ā of SK 371 applies before jas and śas too, although they begin with a vowel. And the ā is optional: the rule aṣṭano dīrghāt (SK 3718) speaks of "aṣṭan with a long vowel", which would be idle if the long vowel were compulsory. Without the ā the word declines like pañcan: aṣṭa, aṣṭa. As a subordinate compound-member without the ā it declines like rājan: accusative plural priyāṣṭnaḥ — with no change of n to ṇ after ṣ, because the deleted a is treated as still there for this operation, or because its deletion is an outer operation and invisible; scholars discuss which. priyāṣṭā and so on. The ā before jas and śas holds only when aṣṭan is the principal member; for priyāṣṭan the optional ā appears only before a consonant: priyāṣṭābhyām, priyāṣṭābhiḥ, priyāṣṭābhyaḥ, priyāṣṭāsu.
Bhaṭṭoji ends with a stem in dh: budh "knower". By SK 326 the b becomes bh when the dh stands at the end of a pada, then jaśtva and cartva: bhut / bhud; before vowels budhau, budhau, budhaḥ, budhā; bhudbhyām (three times), bhutsu.
Siddhānta-kaumudī
कृताकारादष्टनः परयोर्जश्शसोरौश् स्यात् । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जश्शसोर्विषये आत्वं ज्ञापयति । वैकल्पिकं चेदमष्टन आत्वम् । अष्टनो दीर्घात् SK 3718 इति सूत्रे दीर्घग्रहणाज्ज्ञापकात् । अष्टौ । अष्टौ । परमाष्टौ । परमाष्टौ । अष्टाभिः । अष्टाभ्यः । अष्टाभ्यः । अष्टानाम् । अष्टासु । आत्वाभावे । अष्ट । अष्ट । इत्यादि पञ्चवत् । गौणत्वे त्वात्वाऽभावे राजवत् । शसि प्रियाष्ट्नः । इह पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्न ष्टुत्वम् । कार्यकालपक्षे बहिरङ्गस्याल्लोपस्यासिद्धत्वाद्वा । प्रियाष्टा इत्यादि । जश्शसोरनुमीयमानमात्त्वं प्राधान्य एव न तु गौणतायाम् । तेन प्रियाष्ट्नो हलादावेव वैकल्पिकमात्त्वम् । प्रियाष्टाभ्याम् 3 । प्रियाष्टाभिः । प्रियाष्टाभ्यः 2 । प्रियाष्टासु ॥ प्रियाष्ट्नो राजवत्सर्गं हाहावञ्चापरं हलि । भष्भावः । जशत्वचर्त्वे । भुत् । भुद् । बुधौ । बुधौ । बुधः । बुधा । भुद्भ्याम् । भुद्भ्याम् । भुद्भ्याम् । भुत्सु ॥
After aṣṭan that has undergone the ā-substitution [i.e. whose final n has become
ā, giving aṣṭā], au(ś) is substituted for the following jas and śas. Although
"aṣṭabhyaḥ" (with short a) would suffice to be stated, the mention in the
already-ā-substituted form (kṛtātva-nirdeśa, "aṣṭā-") indicates (jñāpaka) that the
ā-substitution (ātva) takes place also in the domain of jas and śas. And this
ā-substitution of aṣṭan is optional (vaikalpika) — [known] from the jñāpaka,
namely the mention of "dīrgha" (long vowel) in the sūtra "aṣṭano dīrghāt" (SK
3718).
[Paradigm, with ā-substitution:] aṣṭau [nom. pl., jas]. aṣṭau [acc. pl., śas].
paramāṣṭau. paramāṣṭau [the same in the compound paramāṣṭan]. aṣṭābhiḥ [inst.
pl.]. aṣṭābhyaḥ [dat. pl.]. aṣṭābhyaḥ [abl. pl.]. aṣṭānām [gen. pl.]. aṣṭāsu [loc.
pl.]. In the absence of the ā-substitution: aṣṭa, aṣṭa, etc., [declining] like the
numeral pañcan (pañca). But when [aṣṭan is] subordinate (gauṇa) [e.g. in a
bahuvrīhi], in the absence of the ā-substitution, [it declines] like rājan.
In the śas [when subordinate, in priyāṣṭan]: priyāṣṭnaḥ. Here there is no ṣṭutva
(retroflexion of n to ṇ), because the elision of the a (al-lopa) behaves as
sthānivat (as if the elided a were still present) even for an operation on what
follows [the elided vowel]. Or [alternatively], because the al-lopa, being
bahiraṅga, is asiddha (treated as not having taken effect) [when the antaraṅga
ṣṭutva is to apply]. [Thus] priyāṣṭā, etc. The ā-substitution inferred [from the
jñāpaka] in the domain of jas and śas [operates] only when [aṣṭan] is principal
(pradhāna), not when it is subordinate. Therefore, for priyāṣṭan the optional
ā-substitution occurs only before a consonant-initial (halādi) ending:
priyāṣṭābhyām [×3, inst./dat./abl. du.]. priyāṣṭābhiḥ. priyāṣṭābhyaḥ [×2,
dat./abl. pl.]. priyāṣṭāsu.
[Memorial line:] priyāṣṭan [before a vowel declines] like rājan, with visarga;
and before a consonant (hali) there is, like hāhā, another form as well.
[Now the words ending in dh, with the example budh:] bhaṣ-bhāva [b → bh, giving
bhudh]. [Then] jaśtva [dh → d] and cartva [d → t]: bhut, bhud [nom. sg.]. budhau,
budhau [nom./acc. du.]. budhaḥ [acc./nom. pl.]. budhā [inst. sg.]. bhudbhyām,
bhudbhyām, bhudbhyām [inst./dat./abl. du.]. bhutsu [loc. pl.].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 98–99—पूर्वस्मादपीति । न चात्र ‘पूर्व-त्रासिद्धीये न स्थानिवत्’ इति निषेधः शङ्क्यः । ‘तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु’ इत्युक्तत्वादिति दिक् ॥—प्राधान्य एवेति । औश्त्वं हि लुग्नुटाविव प्राधान्य एव भवति, न तु गौणत्वे । अष्टाभ्य इति बहुवचननिर्देशात् । अन्यथा हि कृतालानुकरणेऽपि एकवचनेनैव निर्दिशेत् । ‘अष्टाऔश्’ इति ‘अष्ट’ इति वा । एतच्च ‘णान्ता षट्’ इति सूत्रे भाष्यकैर्य-टयोः स्पष्टम् । तथा चौदलविधौ कृतालनिर्देशवलेनानुमीयमानमालं प्राधान्य एवोचितमिति भावः ॥ प्रियाष्टा इति प्रथमै-कवचनम् ॥ उक्तार्थं संगृह्णाति—प्रियाष्ट्रो राजवदिति । नान्ताः ॥ ॥ भुदिति । बुध्यतेः किप् ॥ धान्ताः ॥ ॥ ऋत्विग्दधुक् ॥—किंचिदिति । ऋतावुपपदे यजेः किन् । धृष्णोतेर्द्विलमन्तोदात्तलं च । सृजेः कर्मणि किन् अमाग-मश्च । दिशेः कर्मणि किन् । उत्पूर्वात् स्निहेः किन् उपसर्गान्तलोपः षलं च । अश्वेः सुप्युपपदे किन् इत्यर्थः ॥—नि-रूपपदाद्युजेरिति । कुञ्चेरप्येवम् । नलोपाभावस्त्वधिकः ॥—कनाविताविति । इकारस्तूच्चारणार्थं इति भावः ॥—संनिहित इति । प्राचा तु वृत्तीये धात्वधिकारे इत्युक्तम् । तदसत् । ‘धातोः कर्मणः’ इति सन्निधौ धातप्रहणस्योत्तरत्रा- उच्चतरभावेनाधिकारत्रयाभावात्
Bālamanoramā
अष्टाभ्य औश् - अष्टाभ्य औश् । 'जश्शसोः शिः' इत्यतो जश्शसोरित्यनुवर्तते । अष्टाभ्य इति पञ्चमी ।तस्मादित्युत्तरस्ये॑त्युपतिष्ठते । 'अष्टा' इत्याकारान्तशब्दो विवक्षितः । तदाह — कृताकारादित्यादिना । नकारस्याऽऽत्वे कृते सति योऽष्टाशब्दास्तस्मादित्यर्थः । शित्त्वात्सर्वादेशः ।आदेः परस्ये॑ति तु नात्र प्रवर्तते,अनेकाल्शि॑दिति परेण तस्या बाधात् । औशादेशोऽयंषड्भ्यो लु॑गित्यस्यापिबादः । ननु जश्शसोः परतोऽष्टन्शब्दस्यात्वं नास्त्येव, 'अष्टन आ विभक्तौ' इति आत्वविधौ हलीत्यपकर्षस्य उक्तत्वात् । ततश्च जश्शसोरौइआधौ 'कृताकारादष्टन' इत्यनुपपन्नम् । तत्राह-अष्टभ्य इति वक्तव्य इत्यादि । भ्यसि अष्टभ्यः, अष्टाभ्य इति रूपद्वये सत्यपि औइआधौ लाघवादष्टभ्य इत्येव निर्देश उचितः, आकारनिर्देशात्तु जश्शसोरचि परतोऽप्यात्वं विज्ञायत इत्यर्थः । ननु 'अष्टन आ विभक्तौ' इति हलादिविभक्तौ अष्टनो नित्यमात्वविधानादष्टाभ्य इत्येव निर्देष्टव्यं, प्रामाणिकगौरवस्याऽदोषत्वात् । ततश्च औइआधौ 'अष्टाभ्य' इति निर्देशो जश्शसोरष्टनः कथमात्वं ज्ञापयेदित्यत आह — वैकल्पिकं चेदमिति । ज्ञापकादिति ।अष्टनो दीर्घा॑दिति सूत्रे दीर्घान्तादष्टन्शब्दात्पराऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता स्यादिति तदर्थः । अष्टाभिविंकर्षयतीत्यत्र भकारादिकार उदात्तः ।अनुदात्तं पदमेकवर्ज॑मिति शिष्टमनुदात्तम् । दीर्घादिति विशेषणादष्टभिरित्यत्र आत्वाऽभावस्थले भिस उदात्तत्वं न भवति, किंतु मध्योदात्तत्वमेव,झल्युपोत्तम॑मित्यस्य प्रवृत्तेः । षट्चतुर्भ्यो या झलादिविभक्तिस्तदन्ते पदे विद्यमानमुपोत्तममुदात्तं स्यादिति तदर्थः । यदि तु अष्टन आत्वं नित्यं स्यात्तर्हि अष्टभिरिति ह्रस्वान्तव्यावृत्तये क्रियमाणं दीर्घग्रहणमनर्थकं स्यात्, व्यावर्त्त्याऽभावात् । आत्वस्य विकल्पितत्वे तु तदभावपक्षे अष्टभिरिति व्यावर्त्त्यस्य सत्त्वाद्दीर्घग्रहणमर्थवत् । अतो दीर्घग्रहणमष्टन आत्वस्य वैकल्पिकत्वे ज्ञापकमित्यर्थः । अष्टाविति । अष्टन्शब्दाज्जश्शसोरौश् । शित्त्वात्सर्वादेशः । 'अष्टाभ्य' इति निर्देशान्नकारस्यात्वं, सवर्णदीर्घः, वृद्धिरिति भावः । परमाष्टाविति ।अष्टाभ्य औ॑शित्यस्य आङ्गत्वात्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिरित्यर्थः । अष्टाभिरिति । हलादौ आत्वे सवर्णदीर्घः । अष्टानामिति । आदौ नुटि कृते सति हलादित्वादात्वम् । नच नान्तत्वप्रयुक्तषट्संज्ञकशब्दसन्निपातमुपजीव्य प्रव#ऋत्तस्य नुटस्तद्विघातकमात्वं प्रति कथं निमित्तत्वमिति वाच्यं, नहि षट्सन्निपातेन जातस्य नुट आत्वेऽपि तद्विघातकत्वं, कृतात्वेऽपि स्थानिवत्त्वेन षट्त्वसत्त्वात्शमामष्टानां दीर्घः श्यनी॑त्यादिनिर्देशेनाऽत्र सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वाश्रयणाच्चेति भावः । आत्वाऽभावे इति ।अष्टनो दीर्घा॑दिति दीर्घग्रहणेनात्वविकल्पस्य ज्ञापितत्वादिति भावः । यद्यपिअष्टनो दीर्घा॑दिति सूत्रे शसादिविभक्तिषु परतः स्वरविधायके दीर्घग्रहणं शसादिष्वेवात्वविकल्पं ज्ञापयितुं शक्नोति नतु जसि, तथापि ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वाज्जास्यप्यात्वविकल्प इति भावः । प्रिया अष्टौ यस्येति बहुव्रीहौ प्रियाष्टन्शब्दो विशेष्टनिघ्न एकद्विबहुवचनान्तः । तत्र विशेषमाह — गौणत्वे त्विति । अष्टन्शब्दार्थस्याप्राधान्ये सतीत्यर्थः । आत्वाऽभावे इति ।अष्टनो दीर्घा॑दिति दीर्घग्रहणेनात्वस्य वैकल्पिकत्वज्ञापनादिति भावः । राजवदिति ।प्रायेणे॑ति शेषः । प्रियाष्टा प्रियाष्टानौ प्रियाष्टानः । प्रियाष्टानम्, प्रियाष्टानौ । शशि प्रियाष्ट इति । 'अल्लोपोऽनः' इत्यकारलोपः । ननु कृतेऽल्लोपे नकारस्य ष्टुत्वेन णत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — इहेति । इहाऽल्लोपस्य स्थानिवद्भावान्न ष्टुत्वमित्यन्वयः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वे सति अकारव्यवहितत्वान्न ष्टुत्वमिति बावः । ननु स्थानिनि सति यत्कार्यं तदेवादेशेऽतिदेश्यते । स्थानिनि सति यत्कार्यं न भवति तदादेशे न भवति इत्येवं कार्याऽभावस्तु नातिदिश्यते । अन्यता 'नायक' इत्यादौ आयाद्यभावप्रसङ्गादिति स्थानिवत्सूत्रे स्थितम् । तस्मादल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्न ष्टुत्वमित्यनुपपन्नम् । 'अचः परस्मिन्' इति सूत्रं तु यद्यपि स्थानिनि सति यत्कार्यं न भवति तदादेशेऽपि न भवतीत्येवं कार्याऽभावस्यातिदेशकं तथापि न तस्यात्र प्रवृत्तिरस्ति । स्थानिभूतादच#ः पूर्वस्यैव विधौ तत्प्रवृत्तेः । इह च स्थानिभूतादचः परस्यैव ष्टुत्वप्रवृत्तेरित्यत आह — पूर्वस्मादपि विधाविति । स्थानिभूतादचः पूर्वस्मात्परस्यापि विधौ स्थानिवत्त्वाभ्युपगमादित्यर्थः । नचपूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिव॑दिति निषेधः शङ्क्यः, 'तस्य दोषः' इत्यत्र णत्वग्रहणं मास्त्वि॑त्युक्तं । तद्रीत्याप्याह — बहिरङ्गस्याल्लोपस्यासिद्धत्वाद्वेति । अल्लोपोऽङ्गसंज्ञासंज्ञापेक्षत्वाद्बहिरङ्गः । ष्टुत्वं तु तदपेक्षयाल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गम् । तस्मिन् कर्तव्ये बहिरङ्गस्याऽल्लोपस्यासिद्धत्वादकारव्यवहितत्वान्न ष्टुत्वमित्यर्थः । ननु यथोद्देशपक्षेअसिद्धं बहिरङ्ग॑मिति षाष्ठीं परिभाषां प्रति ष्टुत्वस्याऽसिद्धतयाऽन्तरङ्गाऽभावेन परिभाषा अप्रवृत्तेः कथमिहाऽल्लोपस्याऽसिद्धत्वमित्यत आह — कार्यकालपक्षे इति । लक्ष्यानुरोधादिह यथोद्देशपक्षो नाश्रीयते इत्यन्यत्र विस्तरः । अथ प्रियाष्टन्शब्दस्यात्वपक्षे विशेषमाह-जश्शसोरिति ।अष्टाभ्य औ॑शिति जश्शसोरौशादेशविधौ कृतात्वनिर्देशाज्ज्ञाप्यमानमात्वमष्टन्शब्दस्य प्राधान्ये सत्येव भवति, न तूपसर्जनत्वेऽपि, 'अष्टाभ्य' इति बहुवचननिर्देशात् । अन्यथा 'हाह' इति पञ्चम्यन्तवत् 'अष्ट औश्' इति निर्दिशेदिति 'ष्णान्ता षट्' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ततः किमित्यत आह — तेनेति । अष्टन्शब्दस्य गौणताया जश्शसोर्विषये आत्वाऽभावेनेत्यर्थः । हलादावेवेति । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत्र 'अष्टन' इत्येकवचननिर्देशेन अष्टन्शब्दार्थस्य प्राधान्याश्रयणे मानाऽभावादिति भावः ।गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः॑ इत्यपि नात्र प्रवर्तते, तथा सतिअष्टाभ्य औ॑रित्यत्र बहुवचनवैयथ्र्यादिति बोध्यम् । हलादावेवेत्येवकारेण जश्शसोरप्यात्वस्य पक्षेऽपि व्यावृत्तिरूर्तैवानूद्यते । औङादौ तु हलादित्वाऽभावादेव आत्वस्य न प्रसक्तिः । प्रियाष्टा इति । सौ हलि 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यात्वे रुत्वविसर्गाविति भावः । षड्भ्यो लुक् इति 'षट्चतुभ्र्य' इति च गौणतायां न प्रवर्तत इति च प्रागुक्तं न विस्मर्तव्यम् । तथा च अजादौ सर्वत्र राजवदेव रूपाणि, हलादिषु पक्षे सर्वं रूपम् । हलादिषु विभक्तिषु तु हाहाशब्दवदन्यच्च रूपम् । चकाराद्राजवदपि । तदित्थमत्र रूपाणि-प्रियाष्टाः-प्रियाष्टा, प्रियाष्टानौ, प्रियाष्टानः । प्रियाष्टानम् । प्रियाष्टानौ । प्रियाष्ट्नः । प्रियाष्ट्नः प्रियाष्टाभ्याम् — प्रियाष्टभ्याम्, प्र#इयाष्टाभ्यः — प्रियाष्टभ्यः । प्रियाष्ट्नः प्रियाष्ट्नोः प्रियाष्ट्नाम् । प्रियाष्ट्नि प्रियाष्टनि, प्रियाष्ट्नोः प्रियाष्टासु — प्रियाष्टसु । वस्तुतस्तु 'ष्णान्त षट्' इति सूत्रे भाष्ये 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत्रहली॑त्यपकर्षमुक्त्वाप्रियाष्टौ प्रियाष्टा इति न सिध्यति, प्रियष्टानौ प्रियष्टान इत्येव प्राप्नोती॑ति शङ्कितेयथालक्षणमप्रयुक्ते॑ इति समाहितम् ।नैव वा लक्षणमप्रयुक्ते प्रवर्तते, प्रयुक्तानामेवान्वाख्यानात् इति कैयटः । एवं च एषामनभिधानमेवोचितम् । अत एवअष्टाभ्य औ॑शिति सूत्रे भाष्येअष्टन आत्वमिह वैकल्पिकं यदयमात्वभूतस्य ग्रहणं करोति-अष्टाभ्य इति । अन्यथा अष्टन इत्येव ब्राऊयात् इत्युक्तम् । प्रियाष्टन्शब्दस्य लोके प्रयोगसत्त्वे तु तत्र गौणे औशादेशप्रवृत्त्यभावाय बहुवचननिर्देशस्यावश्यकत्वात्तदसङ्गतिः स्पष्टैव । तस्मात्प्रियाष्टन्शब्दप्रयोगविचारः सर्वोऽप्यभित्तिचित्रायित इति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् । इति नान्ताः । अथ धान्ताः ।बुध अवगमने॑कर्तरि क्विप् । बुध् इति धकारान्तः शब्दः । ततः सुबुत्पत्तिः । सौ विशेषमाह — भष्भाव इति । हल्भ्यादिना सुलोपे सति प्रत्ययलक्षणमाश्रित्य सकारपरकत्वाद्वा, पदान्तत्वाद्वा 'एकाचो बशः' इति बकारस्य भष=भकार इत्यर्थः । झश्त्व चर्त्वे इति । 'वाऽवसाने' इति चर्त्वविकल्प इति भावः । भ्यामादौ 'स्वादिषु' इति पदत्वाद्भष्, जश्त्वम् । भुद्भ्याम् । भुद्भिः । भुद्भ्यः । भुत्सु इति धान्ताः ।
aṣṭābhya auś — [The lemma:] aṣṭābhya auś. From "jaś-śasoḥ śiḥ," the expression
"jaś-śasoḥ" is carried forward (anuvṛtti). "aṣṭābhyaḥ" is in the ablative
(pañcamī); it is construed with "tasmād ity uttarasya" [A 1.1.67, whereby an item
stated in the ablative conditions an operation on what immediately follows it].
The word "aṣṭā," ending in ā, is what is intended [by "aṣṭābhyaḥ"]. This
(Bhaṭṭoji) states with "kṛtākārāt…" etc. The meaning is: from that word "aṣṭā"
which results once the ā-substitution of the n-kāra has been effected. Because
[auś] is śit (marked with ś), it is a sarvādeśa (replaces the whole [ending, by
"ṅic ca" / "anekāl śit sarvasya"]). "ādeḥ parasya" [A 1.1.54, whereby a substitute
replaces only the initial] does not operate here, being blocked by the later rule
"anekāl śit sarvasya" [A 1.1.55]. This auś-substitute also blocks "ṣaḍbhyo luk"
[the luk-elision of jas/śas after ṣaṭ-numerals].
Objection: There is simply no ā-substitution of aṣṭan before jas and śas, because
in the ā-substitution rule "aṣṭana ā vibhaktau" the drawing-in (apakarṣa) of
"hali" (before a consonant) has been stated [so ātva holds only before a
consonant-initial vibhakti]; and therefore, in the injunction of auś for jas/śas,
[Bhaṭṭoji's phrase] "from aṣṭan that has undergone ā (kṛtākārāt)" is unjustified.
Response: To this he says "aṣṭabhya iti vaktavye…" etc. In the bhyas [dat./abl.
pl.], although there are two forms — "aṣṭabhyaḥ" and "aṣṭābhyaḥ" — for the
injunction of auś, by economy (lāghava), the mention "aṣṭabhyaḥ" (short) would be
the proper one; but from the mention with ā (long "aṣṭā-") it is understood that
the ā-substitution occurs also before the vowel-initial (aci) jas and śas. This is
the meaning.
Objection: Since by "aṣṭana ā vibhaktau" the ā-substitution of aṣṭan before a
consonant-initial vibhakti is obligatory (nitya), "aṣṭābhyaḥ" (long) alone should
be the mention in any case — for a prolixity that is well-grounded
(prāmāṇika-gaurava) is no fault. And then, how could the mention "aṣṭābhyaḥ" in
the auś-rule indicate (jñāpaka) the ā-substitution of aṣṭan before jas/śas? To
this he says "and this [ātva] is optional (vaikalpika)" — [known] "from the
jñāpaka." The sūtra "aṣṭano dīrghāt" means: after the word aṣṭan ending in a long
[ā], a following non-sarvanāmasthāna vibhakti is udātta (acutely accented). In
"aṣṭābhir vikarṣayati," the i after the bh [i.e. in -bhiḥ] is udātta; by
"anudāttaṃ padam ekavarjam," the rest [of the pada] is anudātta. Because of the
qualification "dīrghāt" (after a long ā), in "aṣṭabhiḥ" — where there is no
ā-substitution — the -bhis does not become udātta; rather it is madhyodātta
(accented on the middle), by the operation of "jhaly upottamam" [which means: in a
pada ending in a jhal-initial vibhakti following a ṣaṭ- or catur-numeral, the
penultimate (upottama) syllable becomes udātta]. Now, if the ā-substitution of
aṣṭan were obligatory (nitya), then the mention of "dīrgha," made in order to
exclude the short-final "aṣṭabhiḥ," would be purposeless, there being nothing to
exclude. But if the ā-substitution is optional, then, since on the alternative of
its absence the form "aṣṭabhiḥ" exists to be excluded, the mention of "dīrgha" is
meaningful. Therefore the mention of "dīrgha" is a jñāpaka of the optionality of
the ā-substitution of aṣṭan. This is the meaning.
aṣṭau — After aṣṭan, auś [replaces] jas and śas; being śit, it is a
sarvādeśa. From the mention "aṣṭābhyaḥ," the ā-substitution of the n-kāra
[applies]; [then] savarṇa-dīrgha; [then] vṛddhi [aṣṭā + au → aṣṭau]. This is the
point.
paramāṣṭau — Since "aṣṭābhya auś" is an aṅga-operation (āṅga), it applies also
to a [stem] ending in [aṣṭan, i.e. paramāṣṭan]. This is the meaning.
aṣṭābhiḥ — Before the consonant-initial [-bhis], with ā-substitution [aṣṭā-],
[then] savarṇa-dīrgha.
aṣṭānām — When the augment nuṭ (n) has first been added [to ām, giving nām],
then, because [nām] is now consonant-initial (halādi), the ā-substitution
[applies: aṣṭā-nām]. Objection: It should not be said, "How can the nuṭ — which
operated depending on the coming-together (sannipāta) of a word designated ṣaṭ,
that designation being occasioned by its ending in n — be the cause (nimitta) for
the ā-substitution, which destroys that very [n-ending on which the ṣaṭ-condition
rested]?" For the nuṭ, arisen through the ṣaṭ-combination, is not destructive of
that combination even when the ā-substitution follows, because even after the
ā-substitution has been done, by sthānivadbhāva the ṣaṭ-designation still holds
(the n being sthānivat); and because, by the wording "ṣaṇṇām aṣṭānāṃ dīrghaḥ
śyani…" etc., the non-obligatoriness (anityatva) of the sannipāta-paribhāṣā is
resorted to here. This is the point.
ātvābhāve ("in the absence of the ā-substitution") — because the optionality
of the ā-substitution is indicated (jñāpita) by the mention of "dīrgha" in
"aṣṭano dīrghāt." Although the mention of "dīrgha" in "aṣṭano dīrghāt," being an
accent-injunction operative before the śas-etc. vibhaktis, can strictly indicate
the optional ā-substitution only in the śas-etc. and not in the jas, nevertheless,
because a jñāpaka relates to the general [case], there is an optional
ā-substitution in the jas as well. This is the point.
In the bahuvrīhi "one for whom the eight (aṣṭau) are dear (priya)," the word
priyāṣṭan, being dependent on its qualificand (viśeṣya-nighna), may end in
singular, dual, or plural [number]. Regarding it he states a special point:
gauṇatve tu (but when subordinate) — meaning: when the sense of aṣṭan is
non-principal (subordinate). ātvābhāve — because the optionality of the
ā-substitution is indicated by the mention of "dīrgha." rājavat (like rājan) —
[supply:] "for the most part (prāyeṇa)." [Paradigm:] priyāṣṭā, priyāṣṭānau,
priyāṣṭānaḥ; priyāṣṭānam, priyāṣṭānau. In the śas, priyāṣṭnaḥ — the elision of
the a (a-kāra) by "allopo'naḥ" [priyāṣṭan + as → priyāṣṭn-as → priyāṣṭnaḥ].
Objection: When the a-elision has been done, why should there not be ṇatva (n → ṇ)
of the n by ṣṭutva? To this he says "iha" (here): the construction is — here,
because of the sthānivadbhāva of the a-elision, there is no ṣṭutva; the point
being that, when the a-elision is sthānivat, the ṣ and n are separated by the
a-kāra [treated as present], so there is no ṣṭutva. Objection [continued]: Only
that operation which would occur when the sthānin (original) is present is
extended to the substitute [by sthānivadbhāva]; but the absence of an operation —
that an operation which does not occur when the sthānin is present [likewise does
not occur on the substitute] — is not extended; otherwise, in "nāyaka" etc., there
would wrongly follow the non-application of the āy-substitution etc. — so it is
established in [the discussion on] the sthānivat sūtra. Therefore [the claim]
"there is no ṣṭutva because of the sthānivadbhāva of the a-elision" is
unjustified. As for the sūtra "acaḥ parasmin" — although it does extend the
absence of an operation [i.e. that an operation not occurring with the sthānin
also does not occur on the substitute], nevertheless it does not operate here,
because "acaḥ parasmin" operates only for an operation on what precedes the ac
that is the sthānin, whereas here the ṣṭutva would apply to what follows the
sthānin-ac. To this he says pūrvasmād api vidhau: meaning, because
sthānivadbhāva is admitted even for an operation on what follows [not only what
precedes] the sthānin-ac. Nor should the prohibition "pūrvatrāsiddhīye na
sthānivat" be suspected [to block this], for it has been said, under "tasya
doṣaḥ," that "let there be no mention of ṇatva [in that prohibition]."
By that method too he states [an alternative]: or because the al-lopa, being
bahiraṅga, is asiddha. The a-elision, depending on the aṅga-designation, is
bahiraṅga; ṣṭutva, requiring fewer [conditions] than that, is antaraṅga. When that
[antaraṅga ṣṭutva] is to be effected, the bahiraṅga a-elision is asiddha, so the
ṣ and n are separated by the a-kāra, and there is no ṣṭutva. Objection: On the
yathoddeśa view [that a paribhāṣā is read at its stated place], with respect to
the sixth paribhāṣā "asiddhaṃ bahiraṅgam," since ṣṭutva is itself asiddha and thus
there is no antaraṅga [operation to occasion the paribhāṣā], the paribhāṣā does
not operate — so how is the al-lopa asiddha here? To this he says kāryakāla-
pakṣe (on the kāryakāla view): in deference to usage (lakṣya), the yathoddeśa
view is not adopted here; [treated] at length elsewhere.
Now, on the alternative of ā-substitution for priyāṣṭan, he states a special
point: jaś-śasoḥ. The ā-substitution indicated by the mention "aṣṭā-" (already
ā-substituted) in the auś-injunction "aṣṭābhya auś" occurs only when aṣṭan is
principal, not when it is subordinate (upasarjana), because of the plural mention
"aṣṭābhyaḥ"; otherwise [Pāṇini] would have mentioned "aṣṭa auś" [singular
ablative], like "hāha" — this is clear in the Bhāṣya on the sūtra "ṣṇāntā ṣaṭ."
"So what?" — to this he says tena (therefore): meaning, because of the absence
of ā-substitution in the domain of jas/śas when the word aṣṭan is subordinate.
halādāv eva (only before a consonant) — because, in "aṣṭana ā vibhaktau," by
the singular mention "aṣṭana," there is no ground (māna) for taking the sense of
aṣṭan as principal [so ātva there is conditioned only by halādi, regardless of
principal/subordinate]. The maxim "gauṇa-mukhyayor mukhye kārya-sampratyayaḥ"
(when a primary and a secondary sense are both available, an operation is
understood with respect to the primary) also does not operate here; for if it did,
the plural in "aṣṭābhya auś" would be purposeless. This should be understood. By
the restrictive "eva" in "halādāv eva," the exclusion [of ātva before jas/śas],
already stated [for the alternative on which ātva applies before jas/śas when
principal], is merely restated. But in the auṅ etc. [vowel-initial endings],
because they are not consonant-initial, the ā-substitution simply does not arise.
priyāṣṭā — In the su [nom. sg.], a consonant [ending], by "aṣṭana ā vibhaktau"
there is ā-substitution [priyāṣṭā-], then ru-substitution and visarga [→
priyāṣṭāḥ]. And it should not be forgotten, as stated before, that "ṣaḍbhyo luk"
and "ṣaṭ-caturbhyaḥ […]" do not operate when [aṣṭan is] subordinate. And so, in
all the vowel-initial [endings] the forms are just like rājan; in the
consonant-initial [endings], on one alternative all forms [are like rājan too],
but in the consonant-initial vibhaktis there is also another form, like the word
hāhā; and by the ca-word, also like rājan. Thus the forms here are: priyāṣṭāḥ /
priyāṣṭā, priyāṣṭānau, priyāṣṭānaḥ; priyāṣṭānam, priyāṣṭānau, priyāṣṭnaḥ; priyāṣṭnaḥ,
priyāṣṭābhyām / priyāṣṭabhyām, priyāṣṭābhyaḥ / priyāṣṭabhyaḥ; priyāṣṭnaḥ, priyāṣṭnoḥ,
priyāṣṭnām; priyāṣṭni / priyāṣṭani, priyāṣṭnoḥ, priyāṣṭāsu / priyāṣṭasu.
In truth, in the Bhāṣya on "ṣṇāntā ṣaṭ," after stating the drawing-in of "hali" in
"aṣṭana ā vibhaktau," it was doubted: "priyāṣṭau, priyāṣṭā are not established;
rather priyaṣṭānau, priyaṣṭānaḥ alone result" — and it was resolved by
"yathālakṣaṇam aprayukte" (an unused form follows the rule as it stands). "Or
rather, a rule does not operate at all upon an unused [form], since only used
[forms] are being taught" — thus Kaiyaṭa. And so the non-denotation (anabhidhāna,
i.e. non-currency) of these [forms] is the proper [conclusion]. For this very
reason, in the Bhāṣya on "aṣṭābhya auś" it is said: "The ā-substitution of aṣṭan
here is optional, since he (Pāṇini) makes mention of the ā-substituted form —
'aṣṭābhyaḥ'; otherwise he would have said just 'aṣṭanaḥ'." But if the word
priyāṣṭan had actual usage in the world, then, since the plural mention would be
necessary to prevent the auś-substitute from operating in that subordinate [case],
its incongruity [with the Bhāṣya's reasoning] would be plain. Therefore all the
discussion of the usage of the word priyāṣṭan is like a picture without a wall
(a-bhitti-citra, i.e. baseless) — as elaborated in the Śabdenduśekhara. Thus the
words ending in n.
Now the words ending in dh. "budh, in the sense of knowing (avagamana)" — [with]
the kṛt affix kvip in the agentive (kartari) sense; "budh," a word ending in
dh-kāra. Then the sup endings are introduced. In the su [nom. sg.] he states a
special point: bhaṣ-bhāva. When the s of su is elided by "halbhyām…"
(hal-ṅyāb…), then — either by resort to pratyaya-lakṣaṇa (treating [the stem] as
having an s following), or because [budh] is now word-final (padānta) — by "ekāco
baśaḥ" the b-kāra becomes bhaṣ = bh-kāra [budh → bhudh]. This is the meaning.
jaśtva-cartva — the optionality of cartva is by "vā'vasāne" [bhudh → jaśtva →
bhud; → cartva → bhut]. This is the point. In the bhyām etc., because [the stem]
is a pada by "svādiṣv asarvanāmasthāne," there is bhaṣ [b → bh] and jaśtva [dh →
d]. bhudbhyām. bhudbhiḥ. bhudbhyaḥ. bhutsu. Thus the words ending in dh.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 99 १ प्रत्ययस्येति—प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यादतद्गुणसंविज्ञानो बहुम्रीहिरयम् । नच तदभावे वस्य कुत्वापत्तिरिति वाच्यम्, कुत्वस्य पूर्वत्रासिद्धत्वेन वलोपे कृते तदप्राप्तेः । किंच किनः कुत्वे किनो घ इत्येव वदेत् इति स्पष्टं भाष्ये कैयटे च । २ धातुपाठेति—प्रथमोपस्थितत्वाद्याख्यानाच्चेति भावः । ३ युगिति—किप्चेति किप् प्रत्ययः । किन्प्रत्ययविधायकेऽपि ‘युजेरसमासे’ इत्यत्रेव ‘युजिर् योगे’ इत्यस्यैव ग्रहणात् । ४ वसुराटोरिति—रट्धातोर्णिचि किपि निष्पन्नराट्शब्दस्य तु नेह ग्रहणम्, सुप्रसिद्धत्वेन वसुशब्दसाहचर्येण चैश्वर्यसंबन्ध्यर्थप्रतिपादकस्य राजतिनिष्पन्नस्यैव ग्रहणात् ॥ ‘आदित्यविश्ववसवः’ इत्यत्र तु विश्वशब्दस्य पूर्वपदत्वाभावान्न दीर्घः । ५ ऋत्विगिति—ऋतौ ऋतुं वा यजतीति विग्रहः । ‘वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत’ इत्यादौ तेषामपि देवतात्वदर्शनात् ।
translator notes
- textual The compressed memorial line "priyāṣṭno rājavat sargaṃ hāhāvañ cāparaṃ hali" is partly corrupt/uncertain in the digital source; the rendering follows the Bālamanoramā's own resolution of priyāṣṭan's paradigm (vowel-initial endings like rājan; consonant-initial endings optionally like hāhā). "rājavat sargaṃ" is read as "like rājan, with visarga," and "hāhāvañ ca" as "hāhāvac ca" ("and like hāhā").
- textual The quotation given as "ṣaṇṇām aṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani…" (source: śamām aṣṭānāṃ…) is cited to establish the anityatva of the sannipāta-paribhāṣā; the exact wording is uncertain in the digital source and is not securely identified with a numbered rule. The phrase rendered "already stated … is merely restated" translates "vyāvṛttir uktaiva anūdyate," where the source's "ūrtaiva" is taken as "uktaiva."
SK 373 · A 3.2.59V
ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च ॥ ३७३ ॥
ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcuyujikruñcāṃ ca
ṛtvig-dadhṛk-srag-dig-uṣṇig-añcu-yuji-kruñcāṃ ca — 3.2.59. And [the affix kvin comes] after the roots yielding ṛtvij, dadhṛś, sṛj, diś, uṣṇih, añc, yuj, and kruñc.
Rule. The affix kvin comes after the roots that yield ṛtvij "priest" (from yaj with ṛtu), dadhṛś "bold", sraj "garland" (from sṛj), diś "direction", uṣṇih (a metre), añc "to go, bend", yuj "to join", and kruñc "curlew". The k and the n of kvin are markers. Because the words are listed ready-made (nipātana), any irregularity in them that no rule accounts for is licensed by the listing. yuj takes kvin only when it has no accompanying word (upapada).
Example.
yuj + kvin → the markers k and n fall away → yuj + vi (continued under SK 375).
Siddhānta-kaumudī
एभ्यः क्विन्स्यात् । अलाक्षणिकमपि किंचित्कार्यं निपातनाल्लभ्यते । निरुपपदाद्युजेः क्विन् । कनावितौ ॥
After these [roots] kvin [comes]. Even some operation that is not rule-based
(a-lākṣaṇika) is obtained through the [irregular] listing (nipātana). After the
root yuj without an upapada, kvin. The k and n [of kvin] are the two it-markers.
Bālamanoramā
ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च - अथ जान्ताः । अथ युज्शब्दस्य व्युत्पतिंत दर्शयितुमाह-ऋत्विग्दधृक् ।धातो॑रित्यधिकृतं ।स्पृशोऽनुदके क्विन् इत्यतः क्विन्नित्यनुवर्तते । पञ्चम्यर्थे षष्ठी । तदाह-एभ्य इति । ऋतौ उपपदे यज्धातोः, धृष्धातोः, सृज्धातोः, दिश्धातोः ष्णिधातोः, अञ्चुधातोः, युज्धातोः, क्रुञ्च्धातोश्चेत्यर्थः । ननु ऋत्विक्, दधृगित्यादौ कुत्वद्वित्वादि कुत इत्यत आह — अलाक्षणिकमपीति । लक्षणानि=सूत्राणि तद्विहितं कार्यं लाक्षणिकम् । सूत्रतः प्रतय्क्षानुपदिष्टमपि कार्यं निपातनात्सिद्धरूपनिर्देशाल्लभ्यत इत्यर्थः । तत्र ऋतावुपपदेः यजेः क्विन् । तस्य कित्त्वात्वचिस्वपियजादीना॑मिति संप्रसारणं,व्रश्चे॑ति षत्वापवादः कुत्वं च । धृषेः क्विनि द्वित्वमन्तोदात्तत्वं च । सृजेः क्रमणि क्विन्, अमागमश्च । दिशेः कर्मणि क्विन् । उत्पूर्वात्स्निहेः क्विन्, उदोदलोपः, षत्वं च । अञ्चेः सुप्युपपदे क्विन् । युजे केवलात् क्विन् । क्रुञ्चेः क्विन्, नलोपाऽभावश्च निपात्यते । यद्यपि अञ्चे केवलस्यैवोपादानं तथाप्युष्णिक्शब्दसाहचर्यात्सोपपदस्यैवाञ्चेग्र्रहणमित्याहुः । निरुपपदादिति । क्विन्विधिफलं हि नुमो नस्य कुत्वमेव । नुम् च असमासे एव वक्ष्यते । समासे तु सुयुगित्यादौ जस्यचोः कु॑रिति कुत्वेनैव सिद्धतया क्विनि क्विपि च विशेषाऽभावादिति भावः । कनाविताविति । 'लशक्वतद्धिते' इति हलन्त्य॑मिति च सूत्राभ्या॑मिति शेषः । वकारादिकारस्तूच्चारणार्थः ।
ṛtvig-dadhṛk-srag-dig-uṣṇig-añcu-yuji-kruñcāṃ ca — Now the [words] ending in j.
To exhibit the derivation (vyutpatti) of the word yuj he cites: ṛtvig-dadhṛk.
"dhātoḥ" (from a root) is the governing (adhikāra) term. From "spṛśo'nudake kvin"
the affix kvin is carried forward (anuvṛtti). The genitive [in the sūtra] has the
force of the ablative (pañcamī). This he states by "ebhyaḥ" (after these). The
meaning: from the root yaj with ṛtu as upapada, [and] from the roots dhṛṣ, sṛj,
diś, ṣṇih, añcu, yuj, and kruñc.
Objection: In ṛtvik, dadhṛk etc., whence the guttural substitution (kutva), the
reduplication (dvitva), and so on? To this he says "a-lākṣaṇikam api": "lakṣaṇas"
are the sūtras, and an operation enjoined by them is "lākṣaṇika"; the meaning is
that even an operation not directly taught by a sūtra is obtained through the
nipātana, by the very specification of the finished forms. There: [1] with ṛtu as
upapada, kvin after yaj; since it is kit, saṃprasāraṇa by "vaci-svapi-yajādīnām",
and — as an exception to the ṣatva enjoined by "vraśca…" — the kutva [yielding
ṛtvij → ṛtvik]. [2] After dhṛṣ, kvin, with reduplication (dvitva) and final-acute
accent (antodāttatva). [3] After sṛj in the sense of "stepping / going" (kramaṇa),
kvin, and the am-augment. [4] After diś in the sense of the object (karman), kvin.
[5] After snih preceded by ut, kvin, elision of the ut's d (ud-o dlopa), and ṣatva.
[6] After añc with a sup-form as upapada, kvin. [7] After yuj alone (kevala), kvin.
[8] After kruñc, kvin, and the non-elision of n (na-lopābhāva) is irregularly listed
(nipātyate). Although for añc only the bare (kevala) root is mentioned, still, by
association (sāhacarya) with the word uṣṇih, it is only añc with an upapada that is
taken — so they say.
"nirupapadāt" (without an upapada): for the fruit of enjoining kvin is precisely
the kutva of the n of the num [augment], and the num will be prescribed only where
there is no compound (asamāse); but in a compound, as in "su-yuj" etc., since the
kutva is already established by "coḥ kuḥ", there is no difference between kvin and
kvip [there]. This is the intent. "The k and n are the two it-markers" — the
remainder to be supplied: [they are it] by the two sūtras "laśaku ataddhite" and
"halantyam". The i-kāra after the v is merely for ease of pronunciation
(uccāraṇārtha).
SK 374 · A 3.1.93कृत्संज्ञा
कृदतिङ् ॥ ३७४ ॥
kṛdatiṅ
kṛdatiṅ — A pratyaya [enjoined under the dhātu-adhikāra] other than a tiṅ receives the designation kṛt.
Rule. A saṃjñā: an affix prescribed under the heading "after a root" (the dhātu-adhikāra), other than a verb-ending (tiṅ), is named kṛt. So kvin and kvip are kṛt affixes, and what they form is a nominal stem.
Example.
yuj + vi → vi was prescribed after a root and is not a tiṅ → vi is a kṛt affix.
Siddhānta-kaumudī
संनिहिते धात्वधिकारे तिङ्भिन्नः प्रत्ययः कृत्संज्ञः स्यात् ॥
When the dhātu-adhikāra is at hand (sannihita dhātv-adhikāra), a pratyaya other
than a tiṅ receives the designation kṛt.
Bālamanoramā
कृदतिङ् - अथ क्विन्नन्तस्यकृत्तद्धिते॑ति प्रातिपदिकत्वं वक्तुं क्विनः कृत्संज्ञां दर्शयति — कदतिङ् ।धातो॑रित्यधिकृतं, 'प्रत्यय' इति च ।धातो॑रिति च विहितविशेषणम् । तेन धातोर्विहितः प्रत्यय इत्यर्थो लभ्यते ।धातो॑रित्यधिकृत्य विहित इति यावत् । तदाह — संनिहिते इति । तेन णिजादिनिरासः । युज् व् इति स्थिते ।
kṛdatiṅ — Now, in order to state that a stem ending in kvin is a prātipadika
by "kṛttaddhita[samāsāś ca]," he shows the kṛt-designation of kvin: "kṛdatiṅ."
"dhātoḥ" is in force as an adhikāra, and "pratyaya" too. And "dhātoḥ" is a
qualifier of what is enjoined (vihita-viśeṣaṇa); thereby the sense "a pratyaya
enjoined [as coming] after a dhātu" is obtained — i.e. "enjoined under the heading
dhātoḥ." Hence he says "sannihite" (when [the dhātu-adhikāra] is at hand).
Thereby ṇic and the like [affixes taught prior to the dhātu-adhikāra] are excluded
(nirāsa). When "yuj v" stands [i.e. √yuj + kvin reduced to v]…
SK 375 · A 6.1.67V
वेरपृक्तस्य ॥ ३७५ ॥
verapṛktasya
verapṛktasya — There is elision (lopa) of vi (the affix v) when it is apṛkta (a single-phoneme affix).
Rule. The affix vi, when it is apṛkta — reduced to a single sound, its i being a marker — is deleted. What remains, a root plus a kṛt affix, is a nominal stem (prātipadika) by kṛt-taddhita-samāsāś ca (SK 179), and so takes the case-endings su and the rest.
Example.
yuj + vi → v is apṛkta → deleted → yuj → a prātipadika → yuj + su (continued under SK 376).
Siddhānta-kaumudī
अपृक्तस्य वेर्लोपः स्यात् । कृत्तद्धित SK 179 इति प्रातिपदिकत्वात्स्वादयः ॥
There is elision (lopa) of vi when it is apṛkta (reduced to a single sound). By
"kṛttaddhita[samāsāś ca]" (SK 179), because [the resulting form] is a prātipadika,
the sup endings (svādayaḥ) [follow].
Bālamanoramā
वेरपृक्तस्य - वेरपृक्तस्य । लोपो व्योः॑ इत्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । उत्सृष्टानुबन्धाः । सरक्वे क्विबादयोवे॑रित्यनेन गृह्यन्ते । इकार उच्चारणार्षथः, अपृक्तग्रहणात्, तदाह — अपृक्तस्य वस्येति । अपृक्तस्येति किम् । जागृविः । क्विनः कृत्संज्ञायाः प्रयोजनमाह — कृत्तद्धितेति ।
verapṛktasya — "verapṛktasya." From "lopo vyoḥ [vali]," "lopa" (elision) is
carried forward (anuvṛtti). With their anubandhas cast off (utsṛṣṭa-anubandhāḥ),
kvip and the rest — those [affixes] with s, r, and k [as markers] — are grasped by
"veḥ" [i.e. here "vi" denotes affixes reduced to v]. The i-kāra [of "ver"] is for
the sake of pronunciation (uccāraṇārtha), because of the mention of "apṛkta";
hence he says "of the v that is apṛkta."
Why "apṛktasya"? [Consider] jāgṛviḥ [where the affix vi is not a single
phoneme, hence not elided]. He states the purpose of the kṛt-designation of kvin:
"kṛttaddhita…"
SK 376 · A 7.1.71V
युजेरसमासे ॥ ३७६ ॥
yujerasamāse
yujerasamāse (7.1.71) — √yuj takes the augment num in a sarvanāmasthāna, provided it is not in a compound (asamāsa).
Rule. The root yuj takes the augment num before a strong ending, provided it is not in a compound. Then su is deleted, and the final of the cluster is deleted (SK 54).
Example.
yuj + su → num after the last vowel → yunj + su → su deleted → yunj → the cluster nj loses its j → yun (continued under SK 377).
Siddhānta-kaumudī
युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः । संयोगान्तस्य लोपः SK 54 ॥
√yuj takes the augment num in a sarvanāmasthāna, when not in a compound (asamāsa).
[Then] su-lopa, and elision of the conjunct-final (saṃyogānta-lopa, SK 54) [giving
yuṅ].
Tattvabodhinī
NSP p. 99—युजेरसमासे । ‘उगिदचाम्’—इत्यतः सर्वनामस्थान इत्यनुवर्तते । ‘इदितो नुम् धातोः’ इत्यतो नुम् चेत्याशयेनाह—सर्वनामस्थाने नुम् स्यादिति
Bālamanoramā
युजेरसमासे - औङः श्याम् 'आच्छीनद्योः' इति विकल्पे प्राप्त — शप्श्यनोर्नित्यम् । 'आच्छीनद्योर्नुम्' इत्यनुवर्तते । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इत्यतः शतुरित्यनुवर्तते । अवयव इति चाध्याह्यियते । तदाह — शप्श्यनोरादित्यादिना । पचन्ती इति । औङः श्यां नुमि रूपम् । पचन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमि रूपम् । दीव्यदिति । दिवुधातोर्लटः शतरि श्यन् ।हलि चे॑ति दीर्घः दीव्यच्छब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । दीव्यन्ती इति । औङः श्यां नुमि रूपम् । 'शप्श्यनोः' इति नित्यं नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । इति तान्ताः । अथ पान्ताः । स्वबिति । सु=शोभनाः आपो यस्मिन् सरसीति बहुव्रीहिः । 'ऋक्पूरब्धूः' इति समासान्तस्तु न भवति, ' न पूजनात्' इति निषेधात् ।द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई॑दिति न भवति, तत्र 'अप' इति कृतसमासान्तग्रहणात् । स्वप्शब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । स्वपी इति । औङः श्यां रूपम् । असर्वनामस्थानत्वान्न नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ सर्वनामस्थानत्वान्नुमिति भावः । इति तान्ताः । अथ पान्ताः । स्वबिति । सु=शोभनाः आपो यस्मिन् सरसीति बहुव्रीहिः । 'ऋक्पूरब्धूः' इति समासान्तस्त#उ न भवति, 'न पूजनात्' इति निषेधात् ।द्व्यन्तरूपसर्गेभ्योऽप ई॑दिति न भवति, तत्र 'अप' इति कृतसमासान्तग्रहणात् । स्वप्शब्दात्स्वमोर्लुगिति भावः । स्वपी इति । औङः श्यां रूपम् । असर्वनामस्थानत्वान्न नुमिति भावः । दीव्यन्तीति । जश्शसोः शौ स्वप् इ इति स्थिते, अप्तृन् इति दीर्घे, झलन्तलक्षङणनुमि, अनुस्वारे, परसवर्णे, स्वाम्पीति वक्ष्यते । तत्र 'अप्तृन्' इति दीर्घं बाधित्वा परत्वान्नित्यत्वाच्च नुमि कृते ।ञकारस्य उपधात्वाऽभावात्कथं दीर्घ इत्यत आह — नित्यादित्यादि । प्रतिपदोक्तत्वादिति । 'अपतृन्' इति दीर्घस्य अप्शब्दमुच्चार्य विहितत्वादित्यर्थः । ननु निरवकाशत्वं प्रतिपदोक्तत्वमितिछदिरुपधिबलेर्ढ॑ञिति सूत्रेशेषाद्विभाषे॑ति सूत्रे च भाष्ये स्थितम् । 'अप्तृन्' इति दीर्घस्तु न निरवकाशः, 'आप' इत्यत्र सावकाशत्वात् । अतोऽत्र नित्यत्वात्परत्वाच्चा पूर्वं नुमागमे कथं दीर्घ इत्याशङ्क्य इष्टापत्त्या परिहरति — निरवकाशत्वमित्यादि । स्वम्पीति । दीर्घं बाधित्वा नुमि अनुस्वारपरसवर्णाविति भावः ।केचित्तु 'अपतृन्' इति दीर्घस्य निरवकाशत्वरूपप्रतिपदोक्तत्वाऽभावेऽपि प्रतिपदविधित्वेन शीघ्रोपस्थितिकतया प्रथमं प्रवृत्तौस्वाम्पो॑त्येव युक्तमित्याहुः । इति पान्ताः । अथ षान्ताः । धनुश्शब्दं व्युत्पादयति — धनेरिति । 'जनेरुसिः' इत्यत उसिरित्यनुवर्तमानेअर्तिपृवपियजितनिधनितपिभ्यो नित् इत्यौणादिकसूत्रेण 'धन धान्ये' इत्यस्माद्धातोरुस्प्रत्यय इत्यर्थः । प्रत्ययावयत्वात्सस्य षत्वे धनुष्शब्दः । तस्मात्स्वमोर्लुक् । तत्र षकारस्य कथं रुत्वमित्यत आह-षत्वस्येति । धनुरिति । 'र्वोरुपधायाः' इति दीर्घस्तु न, रेफान्तस्याधातुत्वात् । धनूंषीति ।नस्चे॑त्यनुस्वारः । एवं चक्षुर्हविरादय इति । 'चक्षेश्शिच्च' इत्युसिः । शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् ख्शाञादेशो न 'अर्चिशुचिहुसृपि' इत्यादिना हुधातोरिस्,सार्वधातुकार्धधातुकयोः॑ इति गुणः, अवादेशः । आदिना सर्पिरादयो ग्राह्राः । पिपठिषतेः क्विबिति ।पठ व्यक्तायां वाचि॑ सन्, इट् द्वित्वं, हलादि शेषः , अभ्यासाऽकारस्य इत्त्वं, प्रत्ययावयवत्वात् षत्वं, 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वम् । पिपठिष इत्यस्मात् क्विप् अतो लोपः, पिपठिष् इत्यस्मात् स्वमोर्लुक्, षत्वस्याऽसिद्धत्वाद्रुत्वम् । एतावत्सिद्धवत्कृत्य आह — र्वोरिति दीर्घे इति । पिपठिषी इति । औङः श्यां रूपम् । सौ विशेषमाह-अल्ल#ओपस्येति । बेभिच्छब्दनिरूपणे व्याख्यातमेतदनुपदमेव प्राक् । इति षान्तां । अथ सान्ताः । पय इति ।पयः क्षीरं पयोऽम्बु चे॑त्यमरः । पयांसीति । शौ नुम् ।सान्ते॑ति दीर्घः, अनुस्वार इति भावः । पयोभ्यामिति । रुत्वे,हशि चे॑त्युत्त्वे, गुण इति भावः ।सुपुमिति । सु=शोभनः पुमान् यस्य गृहस्येति बहुव्रीहौ, सुपुंस्शब्दात्स्वमोर्लुक्, संयोगान्तलोपः । संपुंसी इति । औङः श्यां रूपम् । सुपुमांसीति । शेःसर्वनामस्थानत्वात् 'पुसोऽसुङ्' इत्यसुङ् । सुपुम्स् इ इति स्थिते, झलन्तलक्षणनुमि, 'सान्तमहतः' इति दीर्घः ,नश्चे॑त्यनुस्वारश्चेति भावः । अद इति । अदस्शब्दात् स्वमोर्लुक्, रुत्वविसर्गौ, सान्तत्वान्न मुत्वम्, लुका लुप्तत्वात्त्यदाद्यत्वं नेति भावः । औङादावाह — विभक्तिकार्यमिति । त्यदाद्यत्वादिकमित्यर्थः । उत्वमत्वे इति ।पूर्वत्रासिद्धिमि॑ति विभक्तिकार्योत्तरमुत्वमत्वे इत्यर्थः । अमू इति । औङः शी, त्यदाद्यत्वं, पररूपं, गुणः, ऊत्वमत्वे इति भावः । अमूनीति । ञ्जश्शसोश्शिः, त्यदाद्यत्वं, पररूपम् । अजन्तत्वात् नुम्, उपधादीर्घः, ऊत्वमत्वे इति भावः । इति सान्ताः ।इति बालमनोरमायां हलन्ता नपुंसकलिङ्गाः । — — — — — — — — — — — — — — -अथ हल्सन्धिप्रकरणम् ।
yujerasamāse — [The following runs through the consonant-ending neuters
(halantā napuṃsakāḥ).] When śī is substituted for auṅ, and the optional num by
"ācchīnadyoḥ [num]" is obtained, [there is instead] obligatory num by "śap-śyanor
nityam." "ācchīnadyor num" is carried forward (anuvṛtti); from "nābhyastāc chatuḥ,"
"śatuḥ" (of the śatṛ) is carried forward; and "avayava" (member) is supplied by
adhyāhāra. He states this by "śap-śyanoḥ..." etc.
[t-ending neuters:] "pacantī" — the form [in the neuter dual] with śī for auṅ and
num added. "pacanti" — [neuter plural:] since śi (the substitute for jas and śas by
"jaśśasoḥ śiḥ") is a sarvanāmasthāna, the form results with num. "dīvyat" — from the
dhātu "divu," in laṭ, with śatṛ, [there is] the vikaraṇa śyan; the long vowel by
"hali ca"; from the word "dīvyat," luk of su and am [in the neuter nom./acc.
singular]. That is the purport. "dīvyantī" — the form [dual] with śī for auṅ and
num; the num is obligatory by "śap-śyanoḥ." "dīvyanti" — [plural:] since śi (for jas,
śas) is a sarvanāmasthāna, num [is added]. Thus the t-ending [neuters].
[p-ending neuters:] "svap" — in the bahuvrīhi "su = excellent; [a lake] in which are
the excellent waters (āpaḥ)" [su-ap, having good water]. The samāsānta by
"ṛk-pūr-abdhūḥ [samāsāntaḥ]" does not occur, because of the prohibition "na pūjanāt"
[su denoting praise]; and the "īt" by "dvy-antar-upasargebhyo'pa īt" does not occur,
because there "apa" refers to [ap with] the samāsānta already effected (kṛta-
samāsānta-grahaṇa). From the word "svap," luk of su and am. That is the purport.
"svapī" — the form [dual] with śī for auṅ; since [śī] is not a sarvanāmasthāna, there
is no num. That is the purport.
[Locative singular of svap:] when "svap i" stands, and the dīrgha by "aptṛn" [would
give svāp], the num conditioned by [the aṅga being] jhal-ending, then anusvāra and
parasavarṇa — the form "svampi" will [thus] be stated. There, overriding the dīrgha
by "aptṛn," since num is para and nitya, num being done — [Objection:] since the num
(the ña-kāra) is not the penult (upadhā), how is there dīrgha? To this he says
"nitya..." etc. "pratipadoktatvāt" — meaning: the dīrgha by "aptṛn" is enjoined by
explicitly uttering the word "ap" (pratipadokta). Objection: "pratipadoktatva" means
"having no [other] scope" (niravakāśatva), as is stated in the Bhāṣya on the sūtra
"chadir-upadhi-baler ḍhañ" and on the sūtra "śeṣād vibhāṣā." But the dīrgha by
"aptṛn" is not without scope, since it has scope in "āpaḥ." Hence [it is objected:]
here, since [num] is nitya and para, when the num-augment is done first, how is there
dīrgha? Raising this, he resolves it by accepting the consequence (iṣṭāpatti):
"niravakāśatva..." etc. "svampi" — overriding the dīrgha, once num is done, [there
are] anusvāra and parasavarṇa. That is the purport. But some say: even though the
dīrgha by "aptṛn" lacks pratipadoktatva in the sense of niravakāśatva, since it is a
pratipada-vidhi (an explicitly worded rule) it presents itself sooner, so upon its
applying first, "svāmpi" [with the dīrgha] alone is proper. Thus the p-ending
[neuters].
[ṣ-ending neuters:] Now the ṣ-ending [neuters]. He derives the word "dhanus":
"dhaneḥ." Meaning: while "usi" is carried forward from "janer usiḥ," by the Uṇādi
sūtra "arti-pṝ-vap-yaji-tani-dhani-tapibhyo nit" the suffix "us" is added to the
dhātu "dhana" (in the sense 'grain, wealth,' "dhan dhānye"). Since [the s] is a member
of the suffix, by ṣatva of the s, the word "dhanuṣ." From that, luk of su and am. —
[Objection:] there, how is there ru-tva of the ṣa-kāra? To this he says "ṣatvasya..."
[being asiddha, the underlying s takes ru-tva]. "dhanuḥ" — but there is no dīrgha by
"r-vor upadhāyāḥ," because [the word], ending in ra, is not a dhātu. "dhanūṃṣi" — the
anusvāra [of the num n] is by "naś ca." Similarly cakṣus, havis, etc. "cakṣus": by
"cakṣeḥ śic ca [usiḥ]" the suffix "us" [is added, and it is śit]; because it is śit it
is treated as sārvadhātuka, and so the substitution "khyāñ" does not apply. "havis":
from the dhātu "hu," the suffix "is" by "arci-śuci-hu-sṛpi[...]"; guṇa by
"sārvadhātukārdhadhātukayoḥ"; the "av" substitution. By "etc." (ādi), sarpis and the
like are to be included. "[The kvip formation] from pipaṭhiṣ": from "paṭha vyaktāyāṃ
vāci," the desiderative san, iṭ, reduplication (dvitva), retention of only the first
consonant (halādiḥ śeṣaḥ), the it-tva of the a-kāra of the reduplicant (abhyāsa),
ṣatva because [the s] is a member of the suffix, and dhātu-hood by "sanādyantāḥ." From
"pipaṭhiṣa," [the suffix] kvip; lopa of the [final] a; from "pipaṭhiṣ," luk of su and
am; ru-tva because the ṣatva is asiddha. Having taken this much as established
(siddhavat), he says: "dīrgha by 'r-voḥ [upadhāyāḥ]'" [giving pipaṭhīḥ — here it does
apply, since pipaṭhiṣ is a dhātu]. "pipaṭhiṣī" — the form [dual] with śī for auṅ. For
[the form before] su he states a special point: "al-lopasya..." This has been
explained just above in the discussion of the word "bebhid." Thus the ṣ-ending
[neuters].
[s-ending neuters:] "payas" — Amara: "payaḥ kṣīraṃ payo'mbu ca" (payas = milk; payas
= water). "payāṃsi" — before śi, num; the dīrgha by "sānta[mahataḥ]"; then anusvāra.
That is the purport. "payobhyām" — ru-tva; u-tva by "haśi ca"; guṇa. That is the
purport. "supums" — in the bahuvrīhi "su = excellent; the man (pumān) of which house
[is excellent]" [su-pums]; from the word "supums," luk of su and am, [then]
saṃyogānta-lopa. "supuṃsī" — the form [dual] with śī for auṅ. "supumāṃsi" — since śi
is a sarvanāmasthāna, the augment "asuk" by "puṃso'suk"; when "supums i" stands, num
conditioned by [the aṅga being] jhal-ending, the dīrgha by "sāntamahataḥ," and
anusvāra by "naś ca." That is the purport. "adaḥ" — from the word "adas," luk of su
and am, [then] ru-tva and visarga; because it ends in "s" (sānta) there is no mu-tva;
and since [su, am] are elided by luk, there is no tyadādyatva. That is the purport.
Regarding [the forms] beginning with auṅ, he says "vibhakti-kārya," meaning
tyadādyatva and the rest. "utva and matva" — meaning: by "pūrvatrāsiddham," u-tva and
m-tva [come] after the vibhakti-operations. "amū" — śī for auṅ, tyadādyatva, pararūpa,
guṇa, then ū-tva and m-tva. That is the purport. "amūni" — śi for jas and śas,
tyadādyatva, pararūpa; because [the aṅga] ends in a vowel (ajanta), num; upadhā-
dīrgha; then ū-tva and m-tva. That is the purport. Thus the s-ending [neuters].
Thus, in the Bālamanoramā, the consonant-ending neuters. — — Now the section on
hal-sandhi (consonant sandhi).
translator notes
- textual The source block opens with the pratīka yujerasamāse but its content is the running treatment of the consonant-ending neuters (pacat, dīvyat, svap, dhanus, cakṣus, havis, pipaṭhiṣ, payas, supums, adas), closing the halantā napuṃsakāḥ section; the lemma and this content appear misaligned in the digital source, likely a segmentation artifact.
- textual The source contains an evident dittography: the sentences from 'dīvyanti — since śi (for jas, śas) is a sarvanāmasthāna...' through 'svapī — the form with śī for auṅ; since it is not a sarvanāmasthāna, no num' are repeated (with minor corruption, e.g. 'svabiti', 'sampuṃsī'). The passage is translated once, following the coherent reading.
- translator In 'payāṃsi' the dīrgha rule is abbreviated in the source as 'sānta...'; it is the same rule 'sāntamahataḥ' cited in full a few lines later for 'supumāṃsi', and is so rendered.
SK 377 · A 8.2.62V
क्विन्प्रत्ययस्य कुः ॥ ३७७ ॥
kvinpratyayasya kuḥ
kvinpratyayasya kuḥ (8.2.62) — For [the final sound of a pada belonging to a stem] from which the affix kvin [was introduced], a guttural (ku = the kavarga class) is substituted, at the end of the pada.
Rule. For a stem after which kvin was added, the final sound at the end of a pada is replaced by the corresponding guttural (ku, the k-class). The nasal n of num becomes the guttural nasal ṅ.
Example.
yun → the stem is a kvin-stem; its final n is at the end of a pada → n → ṅ → yuṅ "joiner" (nominative singular).
yuj + au → num → yunj + au → the n before j becomes anusvāra (naś cāpadāntasya) and then the palatal nasal ñ (parasavarṇa) → yuñjau.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | yuṅ | yuñjau | yuñjaḥ |
| accusative | yuñjam | yuñjau | yujaḥ |
| instrumental | | yugbhyām | |
Applies when / blocked by. In yuñjau the ñ stands before j, a jhal, and SK 378 would turn a palatal before a jhal into a guttural. It does not, because the anusvāra and parasavarṇa are later Tripādī rules and so asiddha to SK 378. The accusative plural has no num, śas not being a strong ending: yujaḥ. Before bhyām the j becomes g (this rule): yugbhyām. Why "not in a compound"? See the next rule.
Siddhānta-kaumudī
क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेशः स्यात्पदान्ते । नस्य कुत्वेनाऽनुनासिको ङकारः । युङ् । नश्चापदान्तस्येति नुमोऽनुस्वारः । परसवर्णः । तस्याऽसिद्धत्वात् चोः कुः SK 378 इति कुत्वं न । युञ्जौ । युञ्जः । युञ्जम् । युञ्जौ । युजः । युग्भ्यामित्यादि । असमासे किम् ॥
The stem from which kvin is [the affix] — of that, a guttural (kavarga) becomes
the substitute for its final, at the end of a pada. For the n, by the
guttural-substitution (kutva), [the result is] the nasal ṅ. [Nom. sg.:] yuṅ.
[In the strong cases before a vowel, e.g. nom. du. yuñjau:] by "naś cāpadāntasya"
(8.3.24) the num becomes anusvāra; [then] parasavarṇa [the palatal ñ, homorganic
with the following j]. Because that [parasavarṇa ñ] is asiddha, the
guttural-substitution by "coḥ kuḥ" (SK 378) does not apply [to it]. [Hence:]
yuñjau; yuñjaḥ; yuñjam [acc. sg.]; yuñjau; yujaḥ [acc. pl., where there is no num,
śas not being a sarvanāmasthāna]; yugbhyām [inst. du.], and so on. Why "when not in
a compound" (asamāse)?
Tattvabodhinī
NSP p. 99—क्रिन्प्रत्ययस्य—। ‘क्रिनः कुः’ इत्युक्तेऽपि प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणात् क्रिन्नन्तस्य ग्रहणे सिद्धे प्रत्ययग्रहणं बहुत्रीहिविज्ञानार्थमित्याशयेन व्याचष्टे—क्रिन्प्रत्ययो यस्यादिति । बहुत्रीह्याश्रयणफलं तु स्पृगित्यादि स्फुटीभविष्यति ॥—सुयुगिति । सुष्ठु युनक्षीति विग्रहे ‘सत्सूद्धिष्’— इति क्रिप् ॥—तेनेह नेति । नुन्नेत्यर्थः । क्रिन्प्रत्ययस्तु स्यादेव ‘ऋत्विग्’—इत्यादिसूत्रे युजीति इका निर्देशात् ॥— खञ्जिति । खञ्जतीति खन् । ‘खजि गतिवैकल्ये’ ॥—एवं विभ्राडिति । फणादिरयम् । विशेषेण भ्राजते इति विभ्राट् ॥ देवान् यजतीति देवेद् । क्रिपि यजादित्वात्संप्रसारणे आहुणः । विश्वं सृजतीति विश्वसृद् । क्रिवन्तः । क्रिन्प्रत्ययो यस्माद् इति बहुत्रीह्याश्रयणात् कुलं कस्मात्र भवतीत्याशङ्क्याह—नेति क्लीवे वक्ष्यत इति । ‘रज्जुसृङ्भ्या’मिति भाष्यकारप्रयोगात् । यद्वा ‘त्रश्चादिसूत्रे सृजियज्योः पदान्ते षलं कुत्वापवादः’ इति वक्ष्यत इत्यर्थः ॥ परिमार्ष्टीति परिसृद्
Bālamanoramā
क्विन्प्रत्ययस्य कुः - क्विन्प्रत्ययस्य कुः ।पदस्ये॑त्यधिकृतम् । 'झलाञ्जशोऽन्ते' इत्यतेऽन्त इत्यनुवर्तते । क्विन् प्रत्ययो यस्मात् स क्विन्प्रत्ययः, तस्येति बहुव्रीहिः । क्विन्नन्तस्येति तु नार्थः, तथासतिक्विनः कु॑रित्येव ब्राऊयात्, प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया क्विन्नन्तस्येत्यर्थलाभात् । तदाह — क्विन्प्रत्ययो यस्मादित्यादिना । बहुव्रीहेः प्रयोजनं तु घृतस्पृश्शब्दानिरूपणे मूल एव वक्ष्यते । कुरिति कवर्गो गृह्रते, उदित्त्वात् । अणिदित्सूत्रे 'अप्रत्यय' इत्येतदणैव संबध्यते, नतूदिता, उदित्करणसामर्थ्यात् । तेन कुरिति विधायमानोपि सवर्णग्राहकः । ननु नकारस्य कुत्वे कखगघङा पञ्चापि पर्यायेण प्राप्नुयुः, स्थानत आन्तर्यस्य पञ्चस्वप्यभावात्, स्पृष्टप्रयत्नत आन्तर्यस्य पञ्चस्वप्यविशिष्टत्वात्, घोषसंवारनादवता अल्पप्राणवता च नकारेण गकारस्यापि आन्तर्यसत्त्वात् । अत आह — नस्येति । नासिकास्थानत आन्तर्यादिति भावः । युङिति । 'युजिर्योगे ।' रूधादिः । युनक्तीति युङ् । नुमि कृते तदीयनकारस्य 'चोः कुः' इति कुत्वं न प्रानोतीतिक्वन्प्रत्ययस्ये॑त्यारम्भः । अथ औजसादिषु विशेषमाह — नश्चेति । नुम इति । 'युजेरसमासे' इति विहितस्ये॑ति शेषः । परसवर्ण इति ।अनुस्वारस्य ययी॑ति परसवर्णो ञकारो, नासिकास्तथानत आन्तर्यादिति भावः । तेन युञ्जावित्यादि सिद्धम् । नन्विह ञकारस्य झलि जकारे परेचोः कु॑रिति कुत्वं कुतो न स्यादित्यात आह — तस्येति । परसवर्णस्येत्यर्थः । युग्भ्यामिति । 'स्वादिषु' इति पदत्वाज्जकारस्य गकार इति भावः ।
kvinpratyayasya kuḥ — "padasya" [A 8.1.16] is the governing term (adhikāra).
From "jhalāṃ jaśo 'nte" [A 8.2.39] the word "ante" (at the end) is carried forward
(anuvṛtti). "kvinpratyaya" = "that from which kvin is the affix," a bahuvrīhi;
"tasya" = "of that." It does not mean "of that which ends in kvin"; for, were that
the sense, [Pāṇini] would have said simply "kvinaḥ kuḥ," since by the paribhāṣā on
affix-mention (pratyayagrahaṇa-paribhāṣā, = "yena vidhis tadantasya" A 1.1.72) the
sense "that which ends in kvin" would already be obtained. So he [Bhaṭṭoji] says
"the stem from which kvin is [the affix]" etc. The purpose of the bahuvrīhi
[construction] will be stated in the root text (mūla) in the treatment of words
like ghṛtaspṛś.
"ku" denotes the kavarga (guttural class), because it is udit [and so, by "aṇudit
savarṇasya…" A 1.1.69, stands for its homorganic set]. In the sūtra "aṇudit
savarṇasya cāpratyayaḥ" (A 1.1.69), the [word] "apratyaya" (excluding an affix)
construes only with "aṇ," not with "udit," by the force of [Pāṇini's deliberately]
making [this ku] udit. Therefore "ku," even though it is being enjoined [here as a
substitute], denotes the homorganic sounds (savarṇas).
Objection: in the guttural-substitution of the n, all five — k, kh, g, gh, ṅ —
would be obtained in turn; for as regards proximity of place (sthānata āntarya)
none of the five is [preferable to another], and as regards the effort of contact
(spṛṣṭa prayatna) all five are alike; and even g has proximity to n, being — like
n — voiced, with saṃvāra and nāda, and of slight breath (alpaprāṇa). To this he
says "of the n": [ṅ specifically] by proximity in respect of the nasal place of
articulation (nāsikā-sthāna) — this is the idea.
On yuṅ: [from] "yujir yoge" (the root yuj, "to join"), of the rudhādi class. yuṅ =
"yunakti," one who joins. Since, once num has been made, the guttural-substitution
"coḥ kuḥ" (A 8.2.30) would NOT apply to its n-sound [the num being no palatal], the
[sūtra] "kvinpratyayasya [kuḥ]" is undertaken. [Derivation: yuj + kvin, + su; num
by "yujer asamāse" (A 7.1.71) → yunj; su elided by hal-ṅyādi-lopa; saṃyogānta-lopa
of the j → yun; the n, at pada-end and belonging to a kvin-stem, → ṅ by this sūtra
→ yuṅ.]
Now he states the peculiarity in the strong cases (au, jas, etc.) with "naś ca":
on "of the num" — supply "the num enjoined by 'yujer asamāse'." On "parasavarṇa":
by "anusvārasya yayi" (A 8.4.58) the parasavarṇa is ñ, by proximity in respect of
the nasal place — this is the idea. Thereby yuñjau etc. are established.
Objection: here, why would the guttural-substitution "coḥ kuḥ" not apply to the ñ,
since the jhal j follows? To this he says "of that": meaning, of the parasavarṇa
[ñ] — [it is asiddha, so "coḥ kuḥ" does not see it]. On yugbhyām: because of
pada-hood by "svādiṣv asarvanāmasthāne" [A 1.4.17], the j becomes g — this is the
idea.
SK 378 · A 8.2.30V
चोः कुः ॥ ३७८ ॥
coḥ kuḥ
coḥ kuḥ — In place of a cu (a palatal consonant), the corresponding ku (velar consonant) is substituted [before a jhal and at the end of a pada, these conditions being carried forward by anuvṛtti].
Rule. A palatal (cu: c, ch, j, jh, ñ) is replaced by the corresponding guttural (ku) before a jhal and at the end of a pada.
Example. The compound suyuj "joining well": in a compound there is no num (SK 376).
suyuj + su → su deleted → suyuj → j at the end of a pada → j → g → suyug → optional cartva → suyuk / suyug; suyujau, suyujaḥ.
The yuj of SK 376 is the root as read in the root-list with an i, yuji; the rule does not cover the other root yuj "to concentrate" (class 4, middle voice), so "one who concentrates" is yuk without num. A stem in ñj: khañj "limping": nominative khan (the cluster loses its j), khañjau, khañjaḥ.
Some palatal stems take ṣ instead of a guttural, by vraśca-bhrasja… (SK 294); the ṣ then becomes ḍ by jaśtva and ṭ by cartva. rāj + su → rāj → j → ṣ → rāṣ → rāḍ → rāṭ / rāḍ "king"; rājau, rājaḥ; locative plural rāṭsu / rāṭtsu. Likewise vibhrāṭ "shining"; deveṭ, devejau, devejaḥ "worshipping the gods"; viśvasṛṭ / viśvasṛḍ, viśvasṛjau, viśvasṛjaḥ "all-creator". (That the guttural does not apply to sṛj and yaj is stated in the neuter chapter.) parimṛṭ "wiping round". Of the two roots bhrāj, only ṭubhrājṛ "to shine" of the phaṇ group takes ṣ, because it is listed beside rāj; the bhrājṛ of the list ejṛ bhrejṛ bhrājṛ takes the guttural: vibhrāk / vibhrāg, vibhrāgbhyām. And parivrāj "wandering ascetic", formed by an Uṇādi rule (parau vrajeḥ ṣaḥ padānte) with kvip, a long vowel and ṣ at the end of a pada: parivrāṭ, parivrājau, parivrājaḥ.
Siddhānta-kaumudī
चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च । इति कुत्वम् । क्विन्प्रत्ययस्य SK 377 इति कुत्वस्याऽसिद्धत्वात् । सुयुक् । सुयुग् । सुयुजौ । सुयुजः । युजेरिति धातुपाठपठितेकारविशिष्टस्यानुकरणं न त्विका निर्देशः । तेनेह न । युज्यते समाधत्ते इति युक् । युज समाधौ दैवाहिक आत्मनेपदी । संयोगान्तलोपः । खन् । खञ्जौ । खञ्जः । इत्यादि । व्रश्च SK 294 इति षत्वम् । जश्त्वचर्त्वे । राट् । राड् । राजौ । राजः । राट्सु । राट्त्सु । एवं विभ्राट् । देवेट् । देवेजौ । देवेजः ॥ विश्वसृट् । विश्वसृड् । विश्वसृजौ । विश्वसृजः । इह सृजियज्योः कुत्वं नेति क्लीबे वक्ष्यते । परिमृट् । षत्वविधौ राजिसाहचर्यात् टुभ्राजृ दीप्ताविति फणादिरेव गृह्यते । यस्तु एजृभ्रेजृभ्राजृदीप्ताविति तस्य कुत्वमेव । विभ्राक् । विभ्राग् । विभ्राग्भ्यामित्यादि । परौ व्रजेः षः पदान्ते <{उ217}> । परावुपपदे व्रजेः क्विप्स्याद्दीर्घश्च पदान्तविषये षत्वं च । परित्यज्य सर्वं व्रजतीति परिव्राट् । परिव्राजौ । परिव्राजः ॥
Of a cu (palatal) the corresponding ku (velar) is substituted before a jhal
and at the end of a pada. This is kutva (velar substitution). [In su-yuj it
operates by coḥ kuḥ, and] not by "kvinpratyayasya kuḥ" (SK 377), because that
kutva is asiddha (treated as not having taken effect) [here]. [Paradigm of
su-yuj:] su-yuk. su-yug. su-yujau. su-yujaḥ. — The [reference] "yujeḥ" is an
imitation (anukaraṇa) of the root as it is read in the Dhātupāṭha, specified
with an i (yuji), and not a designation by means of the ik [pratyāhāra];
therefore [what is said of yuji] does not [apply] here [to the divādi root].
"yuk" in the sense "one who concentrates (yujyate samādhatte)" [is derived]
from "yuja samādhau," a divādi ātmanepada root. [Next, khañj:] by
saṃyogāntalopa (loss of the final of a conjunct) [khañj → khan]: khan.
khañjau. khañjaḥ. And so on. By "vraśca..." (SK 294) [vraścabhrasjasṛjamṛja...
ṣaḥ, A 8.2.36], ṣatva (substitution of ṣ); then jaśtva and cartva. [Paradigm
of rāj:] rāṭ. rāḍ. rājau. rājaḥ. rāṭsu. rāṭtsu. Likewise vibhrāṭ. deveṭ.
devejau. devejaḥ. viśvasṛṭ. viśvasṛḍ. viśvasṛjau. viśvasṛjaḥ. — That the kutva
does not [apply] to sṛji and yaji will be stated in the neuter [prakaraṇa].
parimṛṭ. In the rule enjoining ṣatva, because of its association with rāji, it
is only the root "ṭubhrājṛ dīptau," which belongs to the phaṇādi [group], that
is taken [for ṣatva]; but the root "bhrājṛ" [in the list] "ejṛ bhrejṛ bhrājṛ
dīptau" takes only kutva: [Paradigm:] vibhrāk. vibhrāg. vibhrāgbhyām, and so
on. "parau vrajeḥ ṣaḥ padānte" (Uṇādi 217): when "pari" is the upapada, kvip
is [added] to vraj, together with lengthening (dīrgha), and, in the pada-final
domain, ṣatva. "One who, giving up everything, wanders (parityajya sarvaṃ
vrajati)" = parivrāṭ. parivrājau. parivrājaḥ.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 99— परौ व्रजेः । ‘किञ्चचित्रच्छिन्नीस्तुद्धुज्वां दीर्घोऽसंप्रसारणं च’ इत्यौणादिकात्पूर्वसूत्रादिह किञ्दीर्घावनुवर्तते, तदाह ॥— क्रिप् स्यादीर्घश्चेति
Bālamanoramā
चोः कुः - युक्षु । 'असमासे' इत्यस्य व्यावर्त्त्यं सुयुज्शब्दं कथयिष्यंस्तत्र विशेषमाह — चोः कुः ।झलो झली॑त्यतोझली॑त्यनुवर्तते ।पदस्ये त्यधिकृतम् । 'स्कोः संयोगाद्योः' इत्यतोऽन्ते इत्यनुवर्तते, तदाह-चवर्गस्येति । ननु 'चोः' इत्यत्र उकारस्य उपदेशाऽभावादित्त्वाऽभावेन उदित्त्वाऽभावात्कथमिह सवर्णग्रहणमिति चेन्न, चोरित्युकारान्तग्रहणसामर्थ्यादेव तत्र उकारस्य इत्त्वाभ्यनुज्ञानात् । अन्यथा 'चः कुः' इत्येव ब्राऊयादिति । कुत्वमिति । सुयुज्शब्दे जकारस्य कुत्वं गकारः, घोषसंवारनादाल्पप्राणसाम्याद्यथासंख्यसूत्राच्चेति भावः । नन्विहक्विन्प्रत्ययस्ये॑त्येव कुत्वं कुतो न स्यात् । यद्यपि सुपूर्वाद्युजेःसत्सूदिषे॑त्यादिना क्विपि उपपदसमासे सुयुज्शब्दो न क्विन्नन्तोऽयम् । निरुपपदाद्युजेः क्विन्निति अनुपदेमेवोक्तत्वात् । तथापि क्विन् प्रत्ययो यस्मादिति बहुव्रीह्राश्रयणात्संप्रति क्विबन्तत्वेऽपि अनेनैव कुत्वमित्यत आह — क्विन्प्रत्ययस्येति कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । तथा चात्रचोः कु॑रित्येव न्याय्यमिति भावः । सुयुक्सुयुगिति । 'वाऽवसाने' इति चर्त्वविकल्पः । ननु युगित्यपि रूपमिष्टं कथं सिध्येत्, क्विनि नुम#इ युङित्येवापत्तेः । नचऋत्वि॑गित्यादिसूत्रे 'युजेरसमासे' इति सूत्रे च युजीति इकारावेशिष्टस्यैव निर्देशात् 'युज समाधौ' इति दैवादिकस्य अकारान्तस्याऽग्रहणात्ततःक्विप् चे॑ति क्विपि नुमबावे कुत्वे युगिति सिध्यतीति वाच्यम्,इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे॑ इति इक्प्रत्ययान्तत्वस्य उभयत्रापि संभवेन उभाभ्यां क्विनि नुमि युङित्येवापत्तेरित्यत आह — युजेरिति । 'युजेरसमासे' इति सूत्रे युजीति ऋत्विगादिसूत्रे युजीति च धातुपाठे 'युजिर्योगे' इतीकारविशिष्टो यः पठितस्तस्यैव रेफशिरस्कतया ग्रहणं, नत्विका निर्देशः, व्याख्यानादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह — तेनेति । 'खजि गतिवैक्लव्ये' क्विप्, इदित्त्वान्नुम् ।नश्चापदान्तस्ये॑त्यनुस्वारः, परसवर्णो ञकारः । खञ्ज्शब्दः तस्य विशेषमाहसंयोगान्तेति । हल्ङ्यादिना सुलोपे जकारस्य संयोगान्तलोपः । ततो निमित्तापायादनुस्वारपरसवर्णयोर्निवृत्तिः । खन्निति रूपमित्यर्थः ।अनिदिता॑मिति नलोपस्तु न, इदित्त्वात् । 'राजृ दीप्तौ' इत्यस्मात्क्विपि राज्शब्दः । तस्य विशेषमाह — व्रश्चेति । हल्ङ्यादिना सुलोपेव्रश्चे॑ति षत्वम् । जश्त्वेन डकारः । 'वाऽवसाने' इति चर्त्वविकल्पः । भ्यामादौ 'स्वादिषु' इति पदत्वात् षत्वं जश्त्वं च । राड्भ्यामित्यादि ।ङः सि धु॑डिति विकल्पं मत्वाह — राट्त्सु, राट्स्विति । एवं विभ्राडिति । राज्शब्दवत्षत्वादीत्यर्थः ।टु भ्राजृ दीप्तौ॑क्विप् । विशिष्ट भ्राजते इति विभ्राट् । देवान् यजतीति देवेट् । देवान् यजतीति विग्रहे क्विपि यजादित्वा॑द्वचिस्व॑पीति संप्रसारणम् ।अद्गुणः॑ । विआसृडिति ।सृज विसर्गे॑क्विपिव्रश्चे॑ति षत्वादि । ननु क्विबन्तेऽपि देवेज्शब्दे विआसृज्शब्देच क्विन् प्रत्ययो यस्मादिति बहुव्रीह्राश्रयणादृत्विक्शब्दवत्कुत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — इहेति ।सृजिदृशो॑रिति सूत्रे काम्यच्सूत्रे च विआसृज्भ्यामिति उपयट्काम्यतीति च भाष्यप्रयोगात्क्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वं नेत्यर्थः । परिमृडिति । 'मृजू शुद्धौ' क्विप् ।क्ङिति चे॑ति निषेधात्मृजेर्वृद्धि॑रिति न भवति ।व्रश्चे॑ति षत्वम् । परिमार्ष्टीति परिमृट् । अथ विभ्रागिति औणादिकसूत्रमेतत् ।क्विब्वचिप्रच्छी॑त्यादिपूर्वसूत्रात्क्विबिति दीर्घ इति चानुवर्तते । 'पदान्त' इति 'ष' इत्येनेनैव संबध्यते, नतु क्विब्दीर्घाभ्यामपि, व्याख्यानात् । तदाह — परावुपपदे इत्यादिना । षत्वं चेति । 'चोः कुः' इत्यस्यापवाद इति भावः । विआस्मिन् राजते इत्यर्थेसत्सूद्विषे॑त्यादिना क्विपि उपपदसमासे विआराज्शब्दाः ।
coḥ kuḥ — Among the yuj-forms (yukṣu): about to state the word su-yuj —
which is what [the qualification] "asamāse" [in yujer asamāse] serves to
exclude — he states a special point concerning it: coḥ kuḥ. From "jhalo jhali"
(A 8.2.26) the word "jhali" is carried forward (anuvṛtti); "padasya"
(A 8.1.16) is in effect (adhikṛta); and from "skoḥ saṃyogādyor ante ca"
(A 8.2.29) the word "ante" is carried forward — [so the operation applies
before a jhal and at the pada-end]. This he states with "cavargasya..." [i.e.
Bhaṭṭoji's "of a c-varga, a k-varga"].
Objection: In "coḥ," since the u has no upadeśa (original enunciation), it has
no it-hood, and hence the [c] is not udit (does not have u as an it-marker); so
how can there be savarṇa-grahaṇa (the grasping of homogeneous sounds, i.e. of
the whole c-varga) here? Response: No — because from the very capacity
(sāmarthya) of the u-final expression "coḥ," the it-hood of that u is
acknowledged; otherwise he would have said simply "caḥ kuḥ."
"kutvam": in the word su-yuj the kutva of the j is g — because of the sameness
of voice (ghoṣa), contraction (saṃvāra), resonance (nāda), and unaspiration
(alpaprāṇa), and by the yathāsaṃkhya sūtra ["yathāsaṃkhyam anudeśaḥ samānām,"
A 1.3.10]. This is the sense.
Objection: Why should the kutva here not [rather] be by "kvinpratyayasya"
(SK 377)? Although the word su-yuj — [derived] from yuj preceded by "su," by
kvip through "satsūdviṣa..." (A 3.2.61) in an upapada-compound — is not
kvin-final (for it has just been said that kvin comes from yuj only without an
upapada), nevertheless, by resorting to the bahuvrīhi "that from which kvin is
the pratyaya," kutva might, even in its present kvip-final state, [apply] by
that very [SK 377]. To this he replies "kvinpratyayasya... because that kutva
is asiddha": and thus here "coḥ kuḥ" alone is the proper [rule]. This is the
sense.
"su-yuk, su-yug": by "vā'vasāne" (A 8.4.56) cartva is optional. — Objection:
How is the form "yug," which is also desired, to be established, since with
kvin and num [augment] "yuṅ" alone would result? Nor can it be argued: because
in the sūtra "ṛtvik..." (A 3.2.59) and in the sūtra "yujer asamāse" the
reference is only to "yuji," specified with an i, and because the divādi
a-final root "yuja samādhau" is not grasped, therefore by "kvip ca" (A 3.2.76),
with kvip, in the absence of num, and with kutva, "yug" is established — this
cannot be argued, because by "ikśtipau dhātunirdeśe" the state of ending in the
ik-pratyaya is possible in both cases, so that from both [roots], with kvin and
num, "yuṅ" alone would result. To this he says "yujeḥ": in the sūtra "yujer
asamāse" the form "yuji," and in the ṛtvigādi sūtra the form "yuji," refer only
to that which is read in the Dhātupāṭha as "yujir yoge," specified with an i —
grasped as having a repha at its head (yuji-r) — and not as a designation by
ik; this is by way of explanation (vyākhyāna). That is the meaning.
"Then what [follows]?" To this he says "tena": [in] "khaji gativaiklavye" +
kvip, because the root is idit, num [is added]; by "naś cāpadāntasya..."
(A 8.3.24) anusvāra, then by the parasavarṇa [rule, A 8.4.58] ñ — [giving] the
word khañj. He states a special point about it with "saṃyogānta...": by
"halṅyādi..." (A 6.1.68), upon the loss of su, there is saṃyogāntalopa (loss of
the final of the conjunct) [saṃyogāntasya lopaḥ, A 8.2.23] of the j; then,
because the conditioning cause (nimitta) has disappeared, the anusvāra and the
parasavarṇa [ñ] cease — the form is khan. That is the meaning. But the na-lopa
by "anidatām..." (A 6.4.24) does not [occur], because the root is idit.
From "rājṛ dīptau" + kvip, the word rāj. He states a special point about it
with "vraśca...": by "halṅyādi..." upon the loss of su, by "vraśca..."
(A 8.2.36) ṣatva [rāj → rāṣ]; by jaśtva (A 8.2.39) ḍ [→ rāḍ]; by "vā'vasāne"
(A 8.4.56) cartva is optional [→ rāṭ]. Before "bhyām" etc., because of
pada-hood by "svādiṣv asarvanāmasthāne" (A 1.4.17), [there are] ṣatva and
jaśtva: rāḍbhyām, and so on. Taking the [augment] by "ḍaḥ si dhuṭ" (A 8.3.29)
as optional, he gives "rāṭtsu, rāṭsu." "Likewise vibhrāḍ": meaning, like the
word rāj, with ṣatva etc. "ṭubhrājṛ dīptau" + kvip; "one who shines
exceptionally (viśiṣṭaṃ bhrājate)" = vibhrāṭ. "One who worships the gods
(devān yajati)" = deveṭ: in the analysis "devān yajati," with kvip, because
[yaj] belongs to the yajādi [group], by "vaci svapi..." (A 6.1.15)
saṃprasāraṇa [of yaj], and by "ād guṇaḥ" (A 6.1.87) guṇa [giving deve-j →
deveṭ]. "viśvasṛḍ": "sṛja visarge" + kvip; by "vraśca..." ṣatva, etc.
Objection: even though they are kvip-final, in the words devej and viśvasṛj,
by resorting to the bahuvrīhi "that from which kvin is the pratyaya," why
should kutva not [apply], as in the word ṛtvik? To this he says "iha" (here):
because of the Bhāṣya usages "viśvasṛjbhyām" in the sūtra "sṛjidṛśoḥ..."
(A 6.1.58) and "upayaṭ kāmyati" in the "kāmyac" sūtra (A 3.1.9), the kutva by
"kvinpratyayasya" does not [apply]. That is the meaning.
"parimṛḍ": "mṛjū śuddhau" + kvip; because of the prohibition by "kṅiti ca"
(A 1.1.5), the vṛddhi by "mṛjer vṛddhiḥ" (A 7.2.114) does not occur; by
"vraśca..." ṣatva. "One who cleans all around (parimārṣṭi)" = parimṛṭ.
Now "vibhrāg": this is an Auṇādika sūtra. From the preceding sūtra
"kvibvacipracchi..." [Uṇādi] the words "kvip" and "dīrgha" (lengthening) are
carried forward. "padānta" is construed only with "ṣa," and not also with
"kvip" and "dīrgha" — this by way of explanation (vyākhyāna). This he states
with "parāv upapade..." [Bhaṭṭoji's gloss]. "ṣatvaṃ ca": the sense is that
this [ṣatva] is an exception (apavāda) to "coḥ kuḥ." In the sense "shines
over the universe (viśvasmin rājate)," by "satsūdviṣa..." (A 3.2.61), with
kvip, in an upapada-compound, [arise] the words viśvarāj [viśvarāṭ, etc.].
translator notes
- textual The Bālamanoramā block is heavily garbled in the digital source; the translation follows the evidently intended readings. Recurring corruptions: विआ- for viśva- (viśvasṛj, viśvarāj); दैवाहिक for daivādika (divādi) in the Kaumudī block; बाव for bhāva. The clause 'atha vibhrāg iti auṇādikasūtram etat,' labelling vibhrāg as auṇādika, sits uneasily with the discussion that follows it — the anuvṛtti of kvip/dīrgha, 'padānta'-ṣa, and Bhaṭṭoji's gloss 'parāv upapade' all concern the Uṇādi sūtra 'parau vrajeḥ ṣaḥ padānte' (parivrāṭ), so 'vibhrāg' here may be a corruption; the transmitted reading is retained.
SK 379 · A 6.3.128V
विश्वस्य वसुराटोः ॥ ३७९ ॥
viśvasya vasurāṭoḥ
viśvasya vasurāṭoḥ (A 6.3.128) — The final vowel of viśva is lengthened when vasu or rāj (in its word-final form rāṭ) follows.
Rule. The final a of viśva "all" is lengthened when vasu "wealth" or the word rāj (cited in its pada-final form rāṭ) follows.
Example.
viśva + vasu → a → ā → viśvāvasu "whose every wealth is such" (a name).
viśva + rāj + su → viśvārāṭ / viśvārāḍ "universal king"; but viśvarājau, viśvarājaḥ (no lengthening, since rāj is not in its pada-final form there); viśvārāḍbhyām.
The rāṭ of the rule only marks the pada-final shape of rāj; the ṭ of cartva is not meant literally, so viśvārāḍ is covered.
Siddhānta-kaumudī
विश्वशब्दस्य दीर्घः स्याद्वसौ राट्शब्दे च परे । विश्वं वसु यस्य स विश्वावसुः । राडिति पदान्तोपलक्षणार्थम् । चर्त्वमविवक्षितम् । विश्वाराट् । विश्वाराड् । विश्वराजौ । विश्वराजः । विश्वाराड्भ्यामित्यादि ॥
The final [a] of the word viśva is lengthened when vasu or the word rāj (rāṭ)
follows. Thus "he whose every (viśva) wealth (vasu) [is such]" = viśvāvasu. The
form "rāṭ" [in the sūtra] serves only to indicate the word-final [form of rāj
generally]; the cartva (the tenuis substitution producing ṭ) is not literally
intended. Forms: viśvārāṭ / viśvārāḍ (nom. sg.), viśvarājau (nom. du.),
viśvarājaḥ (nom. pl.), viśvārāḍbhyām, etc.
Tattvabodhinī
NSP p. 99—विश्वस्य वस्तु—। ‘दूलोपे’—इत्यतोऽनुवर्तनादाह—विश्वशब्दस्य दीर्घः स्यादिति ।
Bālamanoramā
विश्वस्य वसुराटोः - तस्य विशेषमाह — विआस्य वसु । 'ढ्रलोपे' इत्यतोदीर्घ इत्यनुवर्तते । तदाह — विआशब्दस्येति । विआवस्विति ।वसुग्र्रहेऽग्नौ योक्त्रेंऽशौ वसु तोये धने मणौ॑ इति कोशः ।विआआवसु॑रित्युदाहरणं प्रासङ्गिकम् । 'आदित्याविआवसवः' इत्यमरप्रयोगे तु न दीर्घः,नरे संज्ञाया॑मित्यतः संज्ञाग्राहणापकर्षात् । ननु राट्शब्दस्य कृतचर्त्वस्य निर्देशाज्जश्त्वे सति दीर्घो न स्यादित्यत आह — राडिति अविवक्षितमिति । व्याख्यानादिति भावः । विआआराट् विआआराडिति ।व्रश्चे॑ति षत्वम् । जश्त्वचर्त्वे । चर्त्वनिर्देशस्य पदान्तोपलक्षणत्वाज्जश्त्वपक्षेऽपि दीर्घः द्यपि त्रैपादिकंव्रश्चे॑ति षत्वंचोः कु॑रिति कुत्वात्परम्, तथापि चवर्गान्तव्रश्चादिविषये षत्वमपवादत्वान्नासिद्धम्,अपवादो वचनप्रामाण्यात् इति विआराजाविति । अपदान्तत्वान्न दीर्घ इति भावः ।भ्रस्ज पाके॑क्विप् । 'ग्राहिज्या' इति संप्रसारणं रेफस्य ऋकारः ।संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपम् । भृस्ज्शब्दः । ततः सुबुत्पत्तिः ।
viśvasya vasurāṭoḥ — He states the special case of viśva. "dīrgha"
(lengthening) is carried forward (anuvṛtti) from "ḍhralope pūrvasya dīrgho'ṇaḥ"
(A 6.3.111). He states this with "of the word viśva." — "viśvāvasu": the lexicon
[glosses] vasu [in the senses of] ray, fire, yoke-rope, share, water, wealth,
jewel. This example viśvāvasu is only incidental. But in Amara's usage "ādityā
viśvavasavaḥ" there is no lengthening, because the requirement of a proper name
(saṃjñā) is drawn back (apakarṣa) from "nare saṃjñāyām" (A 6.3.129) [so the
lengthening holds only when viśva forms a proper name].
Objection: since the word rāṭ is cited with the cartva already effected, when
jaśtva (→ ḍ) later occurs the lengthening should fail [the sūtra literally
naming rāṭ, not rāḍ]. Response ("rāṭ ... avivakṣitam"): [rāṭ] is not literally
intended — [this is settled] by interpretation (vyākhyāna).
"viśvārāṭ, viśvārāḍ": by "vraśca-bhrasja..." (A 8.2.36) the ṣ-substitution
(rāj → rāṣ); then jaśtva (→ ḍ) and cartva (→ ṭ). Since the citation with cartva
stands for the pada-final [rāj] generally, the lengthening applies on the jaśtva
alternative (viśvārāḍ) as well. Although the ṣatva by "vraśca..." is a tri-pādī
rule and follows the kutva by "coḥ kuḥ" (A 8.2.30), still, in the domain of the
vraśc-etc. stems ending in the c-series, the ṣatva, being an exception
(apavāda), is not asiddha — "an exception [prevails] by the authority of its own
statement." — "viśvarājau": since [here rāj] is not pada-final, there is no
lengthening.
[Transition to the next stem:] √bhrasj "to fry" with kvip; by "grahi-jyā-vayi-
vyadhi..." (A 6.1.16) saṃprasāraṇa — the repha becomes ṛ; by "saṃprasāraṇāc ca"
(A 6.1.108) pūrva-rūpa; [yielding] the stem bhṛsj; then the derivation with sup
[begins].
translator notes
- textual The digital Bālamanoramā garbles विश्व as विआ (and विश्वावसु, विश्वराज्) through the passage; the evident reading viśva, confirmed by the sūtra and pratīka, is followed.
SK 380 · A 8.2.29V
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ॥ ३८० ॥
skoḥ saṃyogādyorante ca
skoḥ saṃyogādyor ante ca — 8.2.29. The s or k standing first in a conjunct (saṃyoga) is elided, when a jhal follows and at the end of a pada ('lopa' being carried forward from 'saṃyogāntasya lopaḥ').
Rule. When a consonant-cluster stands at the end of a pada or before a jhal, an s or a k that begins the cluster is deleted. The word "deletion" is carried in from saṃyogāntasya lopaḥ.
Example. The root bhrasj "to fry", as the stem bhṛsj.
bhṛsj + su → su deleted → bhṛsj → the s beginning the final cluster is deleted → bhṛj → j → ṣ (SK 294) → jaśtva, cartva → bhṛṭ / bhṛḍ.
Before a vowel the cluster survives: bhṛsj + au → s beside j → ś (ścutva) → ś → j (jaśtva) → bhṛjjau, bhṛjjaḥ.
ṛtvij "priest": kvin after yaj with ṛtu as its accompanying word (SK 373); the j becomes g at the end of a pada (SK 377): ṛtvik / ṛtvig, ṛtvijau, ṛtvijaḥ. ūrj "strength": the restriction rāt sasya (SK 280) says that after r only an s is deleted from a cluster, so the j of ūrj survives and becomes a guttural: ūrk / ūrg, ūrjau, ūrjaḥ.
Now the stems in d, beginning with the pronoun tyad "that": before an ending its final d becomes a (tyadādy-atva), and that a merges with the a before it (pararūpa): tyad + su → tya + a + s → tya + s.
Siddhānta-kaumudī
पदान्ते झलि च परे यः संयोगस्तदाद्योः सकारककारयोर्लोपः स्यात् । भृट् । भृड् । सस्य श्चुत्वेन शः । तस्य जश्त्वेन जः । भृज्जौ । भृज्जः । ऋत्विग् SK 373 इत्यादिना ऋतावुपपदे यजेः क्विन् । क्विन्नन्तत्वात्कुत्वम् । ऋत्विक् । ऋत्विग् । ऋत्विजौ । ऋत्विजः । रात्सस्य SK 280 इति नियमान्न संयोगान्तलोपः । उर्क् । उर्ग् । ऊर्जौ । ऊर्जः । त्यदाद्यत्वं पररूपत्वं च ॥
When a conjunct (saṃyoga) stands at the end of a pada or before a jhal, the
s-kāra and k-kāra that are its beginning (ādi) are elided. — [Example: the root
bhrasj "to fry."] bhṛṭ / bhṛḍ [nom. sg.: bhṛsj + su → su-lopa → the s (first of
the conjunct sj) elided by this rule → bhṛj → j → ṣ by "vraśca..." → jaśtva /
cartva]. [Before a vowel] the s → ś by ścutva; that [ś] → j by jaśtva: bhṛjjau
[nom. du.], bhṛjjaḥ [nom. pl.]. — By "ṛtvig..." (SK 373) etc., with "ṛtu" as
upapada, kvin [is added] to the root yaj [→ ṛtvij "priest"]. Because it ends in
kvin, kutva [j → g] by "kvin-pratyayasya kuḥ." ṛtvik / ṛtvig [nom. sg.]. ṛtvijau
[nom. du.]. ṛtvijaḥ [nom. pl.]. — By the restriction (niyama) "rāt sasya" (SK 280)
[after r, only the s of a conjunct is elided], there is no saṃyogānta-lopa [of the
j in ūrj]. ūrk / ūrg [nom. sg. of ūrj "strength": j → g by kutva, then optional
cartva at pause]. ūrjau [nom. du.]. ūrjaḥ [nom. pl.]. — [For the d-ending stem
tyad:] tyad-ādyatva [final → a] and para-rūpa.
Tattvabodhinī
NSP p. 99–100—स्कोः—। पदस्येत्यनुवर्तते ‘झलो झलि’ इत्यतो झलीति च, संयोगेति लुप्तषष्ठीकं झलन्ताभ्यां विशेष्यते, तदेतदाह— पदान्ते झलि च परे इति । झलि किम् । अष्टा । भृजतीति भृद् । क्रिप् । ‘ग्रहिज्या’—इति संप्रसारणम् । ‘त्रश्च’ इति षलम् ॥ —ऊर्गिति । ‘ऊर्ज वलप्राणनयोः’ । अस्माचुरादिण्यन्तात् ‘भ्राजभास’—इत्यादिना क्रिपि णिलोपः, स च चोः कुत्वे न स्थानिवत्, पदान्तविधित्वात् पूर्वत्रासिद्धत्वाच्च । इह जान्तेषु—अवयाः । अवयाजौ । अवयाज इति नोदाहृतं ‘मन्त्रे श्वेतवहोक्थ’—इति प्रकृत्य ‘अवे यजः’ इति विहितस्य ण्विनस्तदपवादस्य पदान्ते डसश्छान्दसत्वेन वैदिकप्रक्रिया- यामेव वक्तुमुचितत्वात्
Bālamanoramā
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च - तत्र विशेषमाह — स्कोः संयोगाद्योः ।पदस्ये॑त्यधिकृतम् । चकारात्झलो झली॑त्यतोझली॑त्यनुवर्तते । पदस्यान्ते इति झलीति च संयोगेत्यनेन संबध्यते ।संयोगे॑ति लुप्तषष्ठीकं पृथक्पदम् । स् च क् च स्कौ, तयोरिति विग्रहः 'संयोगान्तस्य लोपः' इत्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । तदाह — पदन्ते इत्यादिना । अत्र काष्ठशक् स्थातेत्यत्र झल्परसंयोगादित्वात्ककारस्य लोपप्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थं वार्तिकं पठितं-झलीत्यपहायसङीति वक्तव्य॑मिति । सनः सकारमारभ्य आमहिङो ङकारेण प्रत्याहारः । तदिदं वार्तिकं बाष्ये प्रत्याख्यातं-॒काष्ठशगेव नास्तिकुतः काष्ठशक् स्थाते॑ ति । ककारान्तेब्यो नास्ति क्विप्, अनभिधानादित्याशयः । नच पृथक्स्थातेत्यत्र ककारस्य लोपनिवृत्तयेसङी॑ति वार्तिकमावश्यकमिति वाच्यं, तत्प्रत्याख्यानपरभाष्यप्रमाण्यादेवंजातीयकसंयोगादिलोपप्राप्तियोग्योदाहरणानामप्रयोगावगमादिति शब्देन्दुशेखरे स्पष्टम् । भृट्-भृडिति । भृस्ज् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिलोपेस्को॑रिति सकारलोपे जकारस्य व्रश्चादिना षत्वे जश्त्वचर्त्वे इति भावः । यद्यपि जकारस्य संयोगान्तलोपेऽपि सकारस्यव्रश्चे॑ति षत्वे जश्त्वचर्त्वयोर्भृट्-भृड् इति सिध्यति तथापि न्याय्यत्वादिह संयोगादिलोप एव भवति । सस्येति । भृस्ज-औ इत्यादावचि पदान्तझल्परसंयोगादित्वाऽभावान्न संयोगादिलोपः ।झलां जस् झशी॑ति जश्त्वस्या.ञसिद्धत्वात्सकारस्य श्चुत्वमिति भावः । तस्येति । शकारस्येत्यर्थः । तालुस्थानकत्वात्शकारस्य जकारः । नच जश्त्वस्यासिद्धत्वात्शकारस्य व्रश्चेति षत्वं शङ्क्यं, षत्वं प्रति श्चुत्वस्याऽसिद्धत्वात् । ब्यामादौ तु 'स्वादिषु' इति पदत्वात्संयोगादिलोपः । व्रश्चेति षत्वं, जश्त्वं च । भृड्भ्यमित्यादि । ऋत्विगित्यादिनेति । 'ऋ गतौ' औणादिकस्तुः । ऋतुः=गमनं, प्रापति, दक्षिणाद्रव्यलाभो विवक्षितः । तस्मिन्निमित्ते यजन्ति=यज्ञियव्यापारं कुर्वन्तीत्यर्थे ऋतावुपपदे यजधातोः क्विन् ।वचिस्वपी॑ति यकारस्य संप्रसारणमिकारः । पूर्वरूपम् । यणादेशश्च । ऋत्विजिति रूपम् । ततः सोर्हल्ङ्यादिलोपः । एतावत्सिद्धवत्कृत्याह — क्विन्नन्तत्वात्कुत्वमिति.॒क्विन्प्रत्ययस्येत्यनेने॑ति शेषः । एतदर्थमेव क्विन्विधानमिति भावः । नच क्विपि 'चोः कुः' इति कुत्वेनैवैतत्सिध्यतीति वाच्यं, चोः कुरिति कुत्वं हिव्रश्चे॑ति षत्वेनाऽपवादत्वाद्बाध्येत ।क्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वं तु क्विन्विधिसामर्थ्यादेव न बाध्यते । यष्टेत्यादौ षविधेश्चरितार्थत्वादिति भावः । ऊर्क ऊर्गिति ।ऊर्ज बलप्राणनयोः॑चुरादिण्यन्तात्भ्राजभासे॑त्यादिना क्विप्, णिलोपः । ऊर्जिति रूपम् । ततः सोर्हल्ङ्यादिलोपः । 'चोः कुः' इति जस्य कुत्वं गकारः । 'वाऽवसाने' इति चर्त्वविकल्पः । नच कुत्वे कर्तव्ये णिलोपस्य स्थानिवत्त्वं शङ्क्यं , पदान्तविधौ तन्निषेधात्, पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिव॑दिति वचनाच्च । इति जान्ताः । अथ दकारान्ता निरूप्यन्ते । त्यद्शब्दस्तद्शब्दपर्यायः । तस्य विशेषमाह — त्यदाद्यत्वं पररूपत्वमिति । सर्वत्र विभक्तावुत्पन्नायां 'त्यदादीनाम' इति दकारस्यान्त्यस्य अकारः, 'अतो गुणे' इति पररूपं चेत्यर्थः । तथश्चाऽदन्तवद्रूपाणीति भावः । त्य स् इति स्थिते ।
skoḥ saṃyogādyor ante ca — He states a special point there: "skoḥ
saṃyogādyoḥ." "padasya" is governing; by the "ca," from "jhalo jhali" the "jhali"
is carried forward. "at the end of a pada" and "before a jhal" are both connected
with "saṃyoga." "saṃyoga" is a separate word with an elided genitive
(lupta-ṣaṣṭhīka). "s and k are s-kau; of those two" is the analysis [a dvandva].
From "saṃyogāntasya lopaḥ" the "lopa" is carried forward. This he states with
"padānte..." etc.
Here, in "kāṣṭha-śak sthātā," because [the k of śak is] the beginning of a
conjunct followed by a jhal, the lopa of the k-kāra is obtained; to prevent that,
a vārttika was recited: "leaving aside 'jhali,' [the rule should read] 'saṅi'
(before saṅ)" — "saṅ" being a pratyāhāra from the s of "san" up to the ṅ of
"ām-hiṅ." This vārttika is refuted (pratyākhyāta) in the Bhāṣya: "there is no such
[word] 'kāṣṭha-śak' at all; whence 'kāṣṭha-śak sthātā'?" — the intent being that
there is no kvip after k-ending [roots], for want of established usage
(anabhidhāna). Nor should it be said that in "pṛthak sthātā" the vārttika "saṅi"
is necessary to prevent the lopa of the k-kāra; because, on the authority of the
Bhāṣya which refutes it, it is understood that examples of this kind — liable to
saṃyogādi-lopa — are simply not in use; this is clear in the Śabdenduśekhara.
bhṛṭ / bhṛḍ — when "bhṛsj + s" stands: halṅyādi-lopa [of su]; the s-kāra-lopa
by "skoḥ" [→ bhṛj]; the j-kāra → ṣ by "vraśca..." [vraśca-bhrasja...]; then jaśtva
and cartva. The sense. Although even by saṃyogānta-lopa of the j-kāra [instead],
with s → ṣ by "vraśca" and then jaśtva-cartva, "bhṛṭ / bhṛḍ" is [equally]
established, nevertheless, being the more regular course (nyāyya), here the
saṃyogādi-lopa [eliding the first, s] alone takes place. sasya — in "bhṛsj +
au" etc., before a vowel (aci), since it is not a saṃyogādi at pada-end or
followed by a jhal, there is no saṃyogādi-lopa; since jaśtva by "jhalāṃ jaś jhaśi"
is asiddha, the s → ś by ścutva [before j]. The sense. tasya — means "of the
ś-kāra." Because the ś-kāra is palatal (tālu-sthāna), [it →] j-kāra [by jaśtva →
bhṛjjau]. Nor should it be doubted that, jaśtva being asiddha, the ś-kāra → ṣ by
"vraśca"; because with respect to ṣatva, ścutva is asiddha. But before bhyām etc.,
because of pada-hood by "svādiṣu [asarvanāmasthāne]," there is saṃyogādi-lopa;
[then] ṣatva by "vraśca" and jaśtva. bhṛḍbhyām and so forth.
ṛtvig... — [from the root] "ṛ (gatau, to go)," the uṇādi suffix "tu" [→ ṛtu];
"ṛtu" means going, attainment — [here] the obtaining of the sacrificial fee
(dakṣiṇā-dravya-lābha) is intended. In the sense "they sacrifice — i.e. perform
sacrificial activity — on account of that (ṛtu)," with "ṛtu" as upapada, kvin [is
added] to the root yaj. By "vaci-svapi..." [vacisvapiyajādīnāṃ kiti] the y-kāra →
samprasāraṇa i-kāra; pūrva-rūpa; and yaṇ-ādeśa [ṛtu → ṛtv-]; the form is ṛtvij.
Then su → halṅyādi-lopa. Taking this much as established, he says: because it
ends in kvin, kutva — supply: "by 'kvin-pratyayasya [kuḥ]'" [j → g]. The
prescribing of kvin [rather than kvip] is precisely for this purpose. The sense.
Nor should it be said that, with kvip, this [g] would be established by kutva via
"coḥ kuḥ" itself; because the kutva by "coḥ kuḥ" would be set aside (bādha), being
an exception, by the ṣatva of "vraśca." But the kutva by "kvin-pratyayasya" is not
set aside, precisely by the force of the injunction of kvin; for the
ṣatva-injunction has its scope fulfilled (caritārtha) in "yaṣṭā" etc. The sense.
ūrk / ūrg — [from] "ūrja (bala-prāṇanayoḥ, strength / enlivening)," a curādi
root ending in ṇi, by "bhrāja-bhāsa..." kvip; ṇi-lopa; the form is ūrj. Then su →
halṅyādi-lopa; by "coḥ kuḥ" the j → guttural = g-kāra; by "vā'vasāne" the optional
cartva [g → k]. Nor should it be doubted that, when kutva is to be effected, the
ṇi-lopa has sthānivadbhāva [so that the j would not stand at pada-end]; because
that is prohibited in a pada-end operation (padānta-vidhi), and by the statement
"in the pūrvatrāsiddhīya [section] there is no sthānivat." — Thus [end] the
j-ending [stems].
Now the d-kāra-ending [stems] are examined. The word tyad is a synonym of tad. He
states a special point regarding it: tyad-ādyatva and para-rūpatva — in all
cases, when a vibhakti has arisen, by "tyadādīnām [aḥ]" the final d-kāra → a-kāra,
and by "ato guṇe" there is para-rūpa. The meaning. And thus the forms are like
those of an a-ending [stem]. The sense. When "tya + s" stands...
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 100 १ मपर्यन्तस्येति—पर्यन्तग्रहणं युष्मदसदोर्मान्तस्येति वैयधिकरण्यार्थम्, अन्यथा सामानाधिकरण्यस्योचितत्वात् किंबन्तमान्त-योर्ग्रहणं स्यात् न तु दान्तयोः, कृते तु तस्मिन् मान्तदान्तयोरुभंयोर्ग्रहणम् इति केचित् । परे तु यथा कटिपर्यन्तं वस्त्रमित्युक्तेऽपि किञ्चिदस्तीति प्रतीयते तद्ददत्र परिग्रहणे दान्तयोरेव ग्रहणं स्यात् इति मन्यन्ते । २ अन्तरङ्गत्वादिति—लिङ्गसंख्याकारकसापेक्षविभ-क्तिनिमित्तकपूर्वरूपापेक्षया जागृता किञ्च मात्रापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वादिति भावः । ३ अलिङ्गं इति—लिङ्गविशेषाभाववती इत्यर्थः ।
translator notes
- textual The nom. sg. forms of ūrj are written "urk / urg" (short u) in the source but are ūrk / ūrg (the stem ūrj shows long ū throughout the rest of the paradigm); the corrected reading is given. The transmitted reading is otherwise followed.
SK 381 · A 7.2.106V
तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ ३८१ ॥
tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ
tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ — 7.2.106. For the ta and da (tadoḥ) of the tyad-ādi pronouns — [those two] being non-final (anantyayoḥ) — s (saḥ) is substituted when su (sau) follows.
Rule. For the pronouns of the tyad list, a t or d that is not the final sound is replaced by s when su follows.
Example.
tya + s (from above) → the t is not final → t → s → sya + s → syaḥ "that (man)".
tad + su → ta + s → saḥ; tau, te. etad + su → eṣaḥ (the s after e becomes ṣ); etau, ete. yad + su → yaḥ (no t or d to change); yau, ye.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative (tyad) | syaḥ | tyau | tye |
| accusative (tyad) | tyam | tyau | tyān |
| nominative (tad) | saḥ | tau | te |
| nominative (etad) | eṣaḥ | etau | ete |
| nominative (yad) | yaḥ | yau | ye |
Applies when / blocked by. In a compound with the pronoun as final member the rule still acts: paramasaḥ, paramatau, paramate. A vārttika, cited by Bhaṭṭoji, restricts the rule to the pronouns up to dvi in the list, so yuṣmad is not touched: tvam, not svam. Used as a proper name or as a subordinate member the tyad pronouns take neither the a nor the s: tyad, tyadau, tyadaḥ; atityad, atityadau, atityadaḥ. In an anvādeśa etad takes ena (SK 351): enam, enau, enān, enena, enayoḥ.
Siddhānta-kaumudī
त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्त्ययोः सः स्यात्सौ परे । स्यः । त्यौ । त्ये । त्यम् । त्यौ । त्यान् । सः । तौ । ते । परमसः । परमतौ । परमते । द्विपर्यन्तानामित्येव । नेह । त्वम् । नच तकारोच्चारणसामर्थान्नेति वाच्यम् । अतित्वमिति गौणे चरितार्थत्वात् । संज्ञायां गौणत्वे चात्वसत्वे न । त्यद् । त्यदौ । त्यदः । अतित्यद् । अतित्यदौ । अतित्यदः । यः । यौ । ये । एषः । एतौ । एते । अन्वादेशे तु । एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः 2 ॥
Of the tyad-ādi [pronouns], for the non-final ta-kāra and da-kāra, s is
substituted when su follows. — syaḥ [tyad, nom. sg.: tyad → (ta → s) sya, +
su → syaḥ]. tyau [nom. du.], tye [nom. pl.]; tyam [acc. sg.], tyau [acc. du.],
tyān [acc. pl.]. — [Likewise tad:] saḥ, tau, te. — [In compound with parama:]
paramasaḥ, paramatau, paramate. — [The vārttika] "dvi-paryantānām" (only [the
pronouns] up to "dvi") [applies] here too. Not here [does the s-substitution
apply]: tvam [yuṣmad, nom. sg.]. Nor should it be said that [the s-substitution]
fails here [only] because of the independent force of pronouncing the ta-kāra [in
the rule "tvāhau sau"], since that [ta-pronunciation] finds its scope
(caritārthatva) in a secondary (gauṇa) use such as "atitvam." In a proper name
(saṃjñā) and in a secondary (gauṇa) use, neither the ā-substitution (ātva) nor the
s-substitution (satva) applies: tyad, tyadau, tyadaḥ [tyad as a name]; atityad,
atityadau, atityadaḥ [gauṇa use]. — yaḥ, yau, ye [yad: no ta, so no s]. — eṣaḥ,
etau, ete [etad]. But in anvādeśa (anaphoric reference): enam, enau, enān; enena;
enayoḥ (×2).
Tattvabodhinī
NSP p. 100—तदोः सः सावनन्त्ययोः । ‘त्यदादीनामः’ इत्यतोऽनुवर्तनादाह—त्यदादीनामिति । त्यदादीनामिति किम् । आतपः, तारकः ॥ तदोरिति किम् । यः ॥ अनन्त्ययोः किम् । हे स । अत्र परत्वात्त्यदाद्यत्वं बाधित्वा दस्य सकारे सस् इति हल्ङ्यादिना सुलोपे रुत्वविसर्गौ स्यातां, तथाच हे सः इति रूपं स्यात् । किंच स्नियां सेति रूपं न स्यात् ॥ यदा त्वन्त्यस्य सकारे जातेऽपि पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्त्यदाद्यत्वं सकारस्य स्वीक्रियते, तदा न किंचिदनिष्टमित्यनन्त्ययोरिति त्यक्तुं शक्यम् ॥ यदि तु ‘तदोः सः सौ’ इत्यस्यानन्तरम् ‘अदस औ सुलोपश्च’ इत्यत्र ‘अदसः’ इति योगं विभज्यादस एव दकारस्य सत्वं नान्यस्य दस्येति नियमः क्रियते, तदा ‘सकृद्गतौ—’ इति न्यायेनाप्यनन्त्ययोरिति त्यक्तुं शक्यम् । न चैवं द्वावात्मन इच्छति द्वीयति ततः किंचि स्व इति रूपं न स्यात् किंतु द्व इति रूपं स्यादिति फलभेदान्नियमपक्षो न संभवतीति वाच्यम् । गौणे अत्वसत्वयोरसंभवेन द्वीरित्यस्यैव रूपस्य न्याय्यत्वादिति मनोरमायामुक्तत्वात् ॥ सौ किम् । तौ ते तौ तान् ॥ ननु ‘तोः सः सौ’ इत्येव सूत्रमस्तु, किमनेन तदोरिति पृथग्प्रहणेनेति । मैवम् । अनेष इत्यत्र नकारस्य सत्वप्रसङ्गात् ‘नलोपो नञः’ ‘तस्मानुङ्मि’ इत्यजाद्युतरपदस्य एष इत्यस्य नुङ्मिधानेन त्यदादितवर्गलान्नकारस्य । नच सत्वे सति नुङ्मिधानं व्यर्थमिति वाच्यम् । अनश्च इत्यादौ सावकाशत्वात् । तथाच ‘तदोः’ इत्येव सूत्रं युक्तम् । ननु ‘तस्मानुङ्क्षि’ इति सूत्रे ‘तस्मात्’ इति पदं परित्यज्य लाघवात् ‘नुगचि’ इत्येवोच्यतां तथाच अजाद्युत्तरपदे परे नन् एव नुगागम इत्यनेष इत्यत्र नोक्तदोष इति चेत् । एवं तर्हि ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इति नलोपः स्यात् । विधान-सामर्थ्यान् भवतीति चेदेवमपि ‘इमो हस्वादचि—’ इति इमुङ् दुर्वार एव । ततश्च ‘तस्मानुङ्क्षि’ इति सूत्रे पञ्चम्यन्तमावश्य-कमेव टिदनुवन्धश्चेति ‘तदोः’ इति सूत्रे तोरिति वक्तुमशक्यमनेष इत्यत्रोक्तदोषात् ॥ अत्र कैयटः । तोरित्युक्तेष्यनेष इत्यत्र सत्वं न भवेत्, नुङागमस्य पदद्वयाश्रितत्वेन वहिरङ्गत्वादन्तरङ्गसत्त्वदृष्ट्यासिद्धत्वादिति । उत्तरपदाधिकारस्थकार्ये वहिरङ्गपरिभाषाभावस्य ‘इच एकाचोऽम्—’ इत्यत्र भाष्ये उक्तत्वादयं कैयटश्चिन्त्यः ॥—गौणे चरितार्थत्वादिति । गौणे हि अन्तर्गणकार्यत्वात्सत्वं न प्रवर्तते । ‘त्वाहौ सौ’ इत्युक्ते तु अतिस्वमिति स्यादिति भावः ॥—अत्वसत्वे नेति । तयोः सर्वाद्यन्तर्गणकार्यत्वादिति भावः ॥—अतित्यदिति । त्यमतिकान्तोऽतित्यद्
Bālamanoramā
तदोः सः सावनन्त्ययोः - तदोः सः सौ । त्यदादीनामिति । 'त्यदादीनामः' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । तकारदकारयोरिति । सूत्रे तश्च द्चेति विग्रहः । तकारादकार उच्चारणार्थ इति भावः । सः स्यादिति । आदेशेऽपि अकार उच्चारणार्थः । त्यौ इति । सावित्युक्तेर्न सत्वमिति भावः । त्ये इति । सर्वनामत्वाज्जसः शीभाव इति भावः । स्मायादीमप्युपलक्षणमिदम् । त्यं त्यौ त्यान् । त्येन त्याभ्यां त्यैः । त्यस्मै त्याभ्यां त्येभ्यः २ । त्यस्मात् । त्ययोः २ । त्येषां । त्यस्मिन् त्येषु । एवं तद्शब्दः । परमस इति । अत्वादीनामाङ्गत्वात्तदन्तेऽपि प्रवृत्तेरिति भावः । ननु युष्मच्छब्दस्यापि त्यदादित्वात्तस्य प्रथमैकवचने त्वमित्यत्र 'तदोः सः सौ' इति सत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — द्विपर्यन्तेति । 'त्यदादीनामः' इत्यत्र पठितंद्विपर्यन्तानामेवेष्यते॑ इति वार्तिकं 'तदोः सः सौ' इत्यत्राप्यनुवर्तते एवेत्यर्थः । ततः किमित्यत आह — नेहेति । इहशब्दविवक्षितमाह — त्वमिति । युष्मच्छब्दस्य द्विशब्दादुपर्येव सर्वादिगणे पाठादिति भावः । ननु 'त्वाहौ सौ' इति तकारोच्चारणसामर्थ्यादेव त्वमित्यत्र सत्वं न भवति, अन्यथा 'स्वाहौ सौ' इत्येव ब्राऊयात् । अतो द्विपर्यन्तानामित्यनुवृत्तिरिह व्यर्थेत्याशङ्क्य निराकरोति - न चेति । तकारोच्चारणसामर्थ्यादिह सत्वं नेति न वाच्यमित्यन्वयः । अतित्वमिति ।द्विपर्यन्ताना॑मित्यननुवृत्तौत्व॑मित्यत्रापि सत्वं स्यात् । न च 'त्वाहौ सौ' इति तकारोच्चारणानर्थक्यं, त्वामतिक्रान्तोऽतित्वमिति गौणे युष्मच्छब्दस्य त्वादेशे त्वाहाविति तकारोच्चारणस्य लब्धप्रयोजनत्वादित्यर्थः । नच अतित्वमित्यत्रापि सत्वप्रवृत्तेर्दुर्वारत्वात्त्वाहाविति तकारोच्चारणानर्थक्यं दुर्वारमिति वाच्यम्, सत्वस्य सर्वाद्यन्तर्गणकार्यत्वेन गौणे तस्याऽप्रवृत्तेः । अत एवाह-संज्ञायामिति । त्यदिति । कस्यचिन्नामेदम् । अतित्यदिति । त्यमतिक्रान्त इति विग्रहः । य इति । यच्छब्दस्य त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे सर्वशब्दवद्रूपाणि । तकाराऽभावान्न सत्वम् । एष इति । एतच्छब्दस्य त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे सर्ववदेव रूपाणि । सौ तु तकारस्य सत्वमिति विशेषः । अन्वादेशे त्विति ।द्वितीयाटौस्स्वेनः॑ इत्यस्य एतच्छब्देऽपि प्रवृत्तेरिति भावः ।
tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ — [Restating:] tadoḥ saḥ sau. — [Bhaṭṭoji's word]
"tyadādīnām" (of the tyad-ādi): the idea is that "tyadādīnām" is carried forward
(anuvṛtti) from "tyadādīnām aḥ" (7.2.102). "Of the ta-kāra and da-kāra": in the
sūtra, "tadoḥ" is analyzed as "ta and da" (taś ca daś ca); the a-kāra after the
ta-kāra [in "tadoḥ"] is only for the sake of pronunciation (uccāraṇārtha). "s is
substituted": in the substitute too ["sa"], the a-kāra is for pronunciation.
[The form] "tyau": the idea is that, since [the rule] says "when su follows"
(sau), there is no s-substitution [before au]. [The form] "tye": the idea is that,
because [tyad] is a pronoun (sarvanāman), the jas [nom. pl. ending] undergoes the
śī-substitution [by "jasaḥ śī," 7.1.17] → tya + ī → tye. This [example] is also an
upalakṣaṇa (representative indication) for smai [dative] and the rest [i.e. for the
pronominal declension generally]: tyaṃ, tyau, tyān; tyena, tyābhyāṃ, tyaiḥ;
tyasmai, tyābhyāṃ, tyebhyaḥ (×2); tyasmāt; tyayoḥ (×2); tyeṣāṃ; tyasmin, tyeṣu.
Likewise the word "tad." [The form] "paramasaḥ": the idea is that, because the ātva
[of "tyadādīnām aḥ"] and the rest are aṅga-operations, they apply also at the end
of [a compound ending in tad] (tadanta) [so parama-tad → paramasaḥ].
Objection (nanu): Since the word "yuṣmad" too belongs to the tyad-ādi [class], why
should the s-substitution by "tadoḥ saḥ sau" not apply in its nominative singular
"tvam"? Response: he says "dvi-paryanta." (vārttika) The vārttika "dvi-paryantānām
eveṣyate" (only [the pronouns] up to "dvi" are intended), stated under "tyadādīnām
aḥ" (7.2.102), is carried forward (anuvṛtti) into "tadoḥ saḥ sau" as well. — [To
the question] "so what?" he says "na iha" (not here). What is intended by the word
"here" he states: "tvam." The idea: because the word "yuṣmad" is listed in the
sarvādi group above [beyond] the word "dvi" [and so lies outside "dvi-paryanta"].
Objection: By "tvāhau sau" (7.2.94), the very force of pronouncing the ta-kāra [in
the "tva" substitute] entails that there is no s-substitution in "tvam"; otherwise
[Pāṇini] would have said simply "svāhau sau." Hence the anuvṛtti of
"dvi-paryantānām" here is purposeless (vyartha). Raising this doubt, he dispels it
with "na ca": the construction is that it should not be said that there is no
s-substitution here [in tvam] merely because of the force of pronouncing the
ta-kāra. [The form] "atitvam": if "dvi-paryantānām" were not carried forward, the
s-substitution would apply even in "tvam." Nor is the pronunciation of the ta-kāra
in "tvāhau sau" purposeless, because it finds its purpose (labdha-prayojana) in the
secondary (gauṇa) use "atitvam" ("one who has surpassed you," tvām atikrāntaḥ),
where the "tva" substitute for the word "yuṣmad" gives "tvāhau," so the ta-kāra
pronunciation is fruitful there. Nor should it be objected that, since the
s-substitution is hard to prevent even in "atitvam," the purposelessness of the
ta-kāra pronunciation in "tvāhau" is [equally] hard to prevent — because the
s-substitution, being an operation internal to the sarvādi group
(sarvādi-antargaṇa-kārya), does not apply in a secondary (gauṇa) use. Precisely
for this reason he says "in a proper name (saṃjñā)" [and in a gauṇa use].
[The form] "tyad": this is someone's name [as a saṃjñā, no ātva → tyad, tyadau,
tyadaḥ]. [The form] "atityad": the analysis is "one who has surpassed tya" (tyam
atikrāntaḥ) [gauṇa → no ātva/satva]. [The form] "yaḥ": when the word "yad"
undergoes the tyad-ādi ā-substitution and pararūpa, its forms are like those of
"sarva"; because there is no ta-kāra, there is no s-substitution. [The form]
"eṣaḥ": when the word "etad" undergoes the tyad-ādi ā-substitution and pararūpa,
its forms are just like those of "sarva"; the difference is that before su the
ta-kāra undergoes s-substitution → eṣaḥ. But in anvādeśa (anaphoric second
mention): the idea is that "dvitīyāṭauḥsv enaḥ" (2.4.34, the "ena" substitute for
idam/etad in the accusative, in ṭā, and in os under anvādeśa) applies to the word
"etad" as well [→ enam, enena, enayoḥ].
SK 382 · A 7.1.28V
ङे प्रथमयोरम् ॥ ३८२ ॥
ṅe prathamayoram
ṅe prathamayoram — After yuṣmad/asmad, the substitute 'am' replaces the ṅe (dative singular) and the endings of the first two cases (nominative and accusative).
Rule. After yuṣmad and asmad, am replaces the dative singular ṅe and every ending of the first two cases (the nominative su, au, jas and the accusative am, auṭ, śas).
Example.
yuṣmad + su → su → am → yuṣmad + am (continued under SK 384–385).
Siddhānta-kaumudī
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङे इत्येतस्य प्रथमाद्वितीययोश्चामादेशः स्यात् ॥
For the ṅe (dative singular) following yuṣmad and asmad, and for [the endings of]
the first (prathamā, nominative) and second (dvitīyā, accusative) [cases], the
substitute 'am' occurs.
Tattvabodhinī
NSP p. 100—ङे प्रथमयोरम् । ‘युष्मदस्मज्झां इसोऽश्’ इत्यतो युष्मदस्मद्भ्यामित्यनुवर्तते । ङे इति पृथक् पदं लुप्तषष्ठीकम् । प्रथमयोरिति द्विवचनवलेन प्रथमाशब्दः प्रथमाद्विती-योभयार्थक इत्याशयेन व्याचष्टे—युष्मदस्मज्झां परस्य ङे इत्येतस्येत्यादिना । ‘ङेसुटोः’ इति सुवचम्
Bālamanoramā
ङे प्रथमयोरम् - अथ युष्मदस्मच्छब्दयो प्रक्रियां दर्शयति — ङे प्रथमयोरम् ।युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् इत्यतोयुष्मदस्मद्भ्या॑मित्यनुवर्तते । परशब्दोऽध्याहर्तव्यः । 'ङे' इति लुप्तषष्ठीकं पृथक्पदम् । प्रथमयो॑रिति प्रतमाद्वितीयाविभक्त्योर्लाक्षणिकमिति भाष्यं । तदाह युष्मदस्मद्भ्यामित्यादिना । सोरमादेशे कृते 'न विभक्तौ' इति मस्य नेत्त्वम् । युष्मद् अम्, अस्मद् अम् इति स्थितम् । अधिकृत्येति ।कार्याणि वक्ष्यन्ते॑ इति शेषः ।
ṅe prathamayor am — Now he shows the derivational procedure (prakriyā) of the
words yuṣmad and asmad: "ṅe prathamayor am." From "yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso 'ś"
(7.1.27), "yuṣmad-asmad-bhyām" is carried forward (anuvṛtti). The word "para"
(following) must be supplied. "ṅe" is a separate pada with an elided genitive
(lupta-ṣaṣṭhīka). "prathamayoḥ" refers figuratively (lākṣaṇika) to the prathamā
and dvitīyā vibhaktis — so the Bhāṣya. Hence he states it with "yuṣmad-asmad-bhyām
..." When the 'am' substitute for su (nominative singular) has been done, by "na
vibhaktau" the 'm' [of am] is not an it-marker. "yuṣmad am, asmad am" stands.
adhikṛtya (having made [them] the topic) — supply "the operations will be
stated."
SK 383 · A 7.2.91मपर्यन्तस्य इत्यधिकारः
मपर्यन्तस्य ॥ ३८३ ॥
maparyantasya
maparyantasya — 7.2.91 — This is a governing heading (adhikāra): '[of the segment] extending up to and including the m-kāra.' In the rules that follow, the enjoined substitutions [for the yuṣmad and asmad stems] operate upon that portion of the stem which ends in its m.
Rule. An adhikāra, a heading: "of the portion up to and including the m". The substitutions of the following rules replace that part of yuṣmad / asmad which ends in its m — yuṣm and asm — and leave the tail ad to other rules.
Example. In yuṣm-ad, the substitutes tva, yuva, yūya … replace yuṣm; in asm-ad the substitutes aha, āva, vaya, ma … replace asm.
Siddhānta-kaumudī
इत्यधिकृत्य ॥
Having taken this [i.e. "maparyantasya," "of [the portion] up to the m"] as a
governing heading (adhikāra) [for the following rules] —
SK 384 · A 7.2.94V
त्वाहौ सौ ॥ ३८४ ॥
tvāhau sau
tvāhau sau (7.2.94) — tva and aha [respectively] are substituted for yuṣmad and asmad (up to the final m) before su (sau, the nominative singular).
Rule. Before su, tva replaces yuṣm and aha replaces asm.
Example.
yuṣm-ad + am → tva-ad + am; asm-ad + am → aha-ad + am (continued under SK 385).
Siddhānta-kaumudī
युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्व अह इत्येतावादेशौ स्तः सौ परे ॥
For yuṣmad and asmad, [the portion] up to the m, tva and aha respectively are the
two substitutes when su (sau, the nominative singular) follows.
Tattvabodhinī
NSP p. 100—त्वाहौ सौ । यद्यपि युष्मदः ‘लमावेकवचने’ इत्येव त्वादेशः तथापि अस्मदो अहादेशार्थमिदम् । किंच ‘त्वमौ’ इति सूत्रेण युवां युष्मान् वाऽतिकान्तोऽतित्वमिति न सिन्धति, एकार्थवाचित्वाभावाद्युष्मद इति भावः
Bālamanoramā
त्वाहौ सौ - त्वाहौ सौ । त्वश्च अहश्च त्वाहौ । मपर्यन्तस्येत्यधिकृतम् । युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतो युष्मदस्मदोरित्यनुवर्तते । तदाह — युष्मदस्मदोरित्यादिना । त्व अद् अम्, अह अद् अम् इति स्थितम् । यद्यप्यत्र 'त्वमावेकवचने' #इत्येव युष्मच्छब्दस्य त्वादेशः सिद्धतस्तथापि युष्मानतिक्रान्तोऽतित्वमित्यत्र त्वादेशार्थमिह युष्मदस्त्वविधानम् । नहि 'तत्र त्वमावेकवचने' इत्यस्य प्रवृत्तिरिति, अत्र युष्मच्छब्दस्य बुहुत्वविशिष्टे वृत्तेः । एकवचनशब्दो हि तत्र एकत्वविशिष्टवृत्तिवाची, नतु एकवचनसंज्ञकप्रत्ययवाचीत्यनुपदमेव वक्ष्यते ।
tvāhau sau — tva and aha = tvāhau [a dvandva]. maparyantasya ("up to the m") is
in force as a governing element (adhikāra); from yuṣmadasmador anādeśe,
yuṣmadasmadoḥ is carried forward (anuvṛtti). This he states with "of yuṣmad and
asmad," etc. [Thus] tva-ad-am and aha-ad-am stand [→ tvam, aham]. Although the
tva-substitution for the word yuṣmad is here already established by tvamāv ekavacane
(A 7.2.97), nevertheless the [general] prescription of tva for yuṣmad here [in
tvāhau sau] is for the sake of the tva-substitution in [a form] like atitvam — "one
who has surpassed you-all (yuṣmān atikrāntaḥ)." For tvamāv ekavacane does not apply
there [in atitvam], because there the word yuṣmad refers to something qualified by
plurality (bahutva). For the word ekavacana there [in tvamāv ekavacane] denotes
usage referring to something qualified by singularity (ekatva), not a suffix bearing
the ekavacana-saṃjñā — as will be stated just below.
SK 385 · A 7.2.90V
शेषे लोपः ॥ ३८५ ॥
śeṣe lopaḥ
śeṣe lopaḥ — In the remainder (śeṣa) — i.e. before the vibhaktis other than those that condition the substitutions ātva and yatva — there is lopa (elision) of the final [sound of yuṣmad and asmad].
Rule. In the remaining cases — before any ending that does not call for the ā or the y substitute of SK 390–393 — the final sound of yuṣmad and asmad is deleted. What is left is finished by ato guṇe (SK 191, a + a → a) and ami pūrvaḥ (SK 194, the a before am absorbs the a of am).
Example.
tva-ad + am → the final d deleted → tva-a + am → a + a → a (SK 191) → tva + am → the a absorbs the a of am (SK 194) → tvam "you".
aha-ad + am → aham "I".
Watch out. In tvaṃ strī "you, a woman", one might expect the feminine affix ṭāp to attach to the a-final tva before am is dealt with. It does not, and Bhaṭṭoji gives two answers: yuṣmad and asmad have no gender, so there is no femininity to mark; or the deletion strikes the whole remainder ad after the m, and only after ato guṇe has acted, so no a-final stem ever stands. Compounds: paramatvam, paramāham, atitvam, atyaham.
Siddhānta-kaumudī
आत्वयत्वनिमित्तेतरविभक्तौ परतो युष्मदस्मदोरन्त्यस्य लोपः स्यात् । अतो गुणे SK 191 अमि पूर्वः SK 194 ॥ त्वम् । अहम् । ननु त्वं स्त्री अहं स्त्री इत्यत्र त्व अमह अम् इति स्थिते अमि पूर्वरूपं परमपि बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वाट्टाप् प्राप्नोति । सत्यम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । तेन स्त्रीत्वाभावान्न टाप् । यद्वा शेष इति सप्तमी स्थानिनोऽधिकरणत्वविवक्षया । तेन मपर्यन्ताच्छेषस्य अद् इत्यस्य लोपः । सच परोऽप्यन्तरङ्गे अतो गुणे SK 191 कृते प्रवर्तते । तेनादन्तत्वाऽभावान्न टाप् । परमत्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ॥
When a vibhakti other than one that conditions ātva [the substitution ā] or
yatva [the substitution ya] follows, there is lopa (elision) of the final
[sound] of yuṣmad and asmad. [Then follow] "ato guṇe" (SK 191) [ato guṇe,
A 6.1.97: pararūpa] and "ami pūrvaḥ" (SK 194) [ami pūrvaḥ, A 6.1.107]. [Results:]
tvam. aham. — Objection: In "tvaṃ strī" and "ahaṃ strī," when "tva am," "aha
am" is the state, ṭāp (the feminine suffix), being antaraṅga, would [wrongly]
present itself, blocking the [operation] by ami [ami pūrvaḥ] even though that
is para (posterior). True. [Response:] "yuṣmad and asmad are without gender
(aliṅge yuṣmadasmadī)"; therefore, since there is no feminine gender, no ṭāp.
Or else: "śeṣe" is a locative (saptamī) [employed] with the intention of
treating the sthānin (that which is to be replaced) as a locus (adhikaraṇa);
by that, there is lopa of "ad," the remainder after [the portion] ending in
"m." And that [lopa], though para, operates [only] after the antaraṅga "ato
guṇe" (SK 191) has taken effect; by that, because there is no [longer any]
a-final-ness, no ṭāp. [Examples:] paramatvam. paramāham. atitvam. atyaham.
Bālamanoramā
शेषे लोपः - शेषे लोपः । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत आविभक्तौ॑ इत्यनुवर्तते । विभक्तावित्यनुवृत्तं 'शेषे' इत्यनेनान्वेति ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑,द्वितीयायां च॑,प्रतमायाश्च द्विवचने भाषायां॑,योऽची॑त्यात्वयत्वयोः प्रागुक्तत्वात्तद्विषयातिरिक्तविभक्तिरिह 'शेष' शब्दार्थः ।युष्मदस्मदो॑रिति चानुवृत्तन्तदाह-आत्वयत्वेति । अन्त्यस्येति । अलोऽन्त्यपरिभाषालभ्यम् । शेषग्रहणमिह विभक्तिविशेषणं स्पष्टार्थमेव, विशेषविहिताभ्यामात्वयत्वाभ्यां स्वविषये बाधसंभवादिति प्रकृतसूत्रे,युष्मदस्मद्भ्यां ङ्सोऽश् इति सूत्रे च भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । अतो गुणे इति । पूर्वयोरकारयोः पररूपमिति बावः । त्व अम्, अह अम् इत्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घमाशङ्कमाह-अमि पूर्व इति । अत्र शङ्कतेनन्विति ।ननु च स्याद्विरोधोक्तौ॑ इत्यमरः । शङ्कायामिति यावत् । अन्तरङ्गत्वादिति । 'अजाद्यतः' इति टापः परनिमित्तानपेक्षतया पररूपादन्तरङ्गत्वं बोध्यम् । अर्धाङ्गीकारेण परिहरति — सत्यमिति । पररूपादन्तरङ्गष्टावित्यङ्गीक्रियते । इह प्रवृत्तिस्तु तस्य नाङ्गीक्रियते इत्यर्थः । अलिङ्गे युष्मदस्मदी इति ।साम आक॑मिति सूत्रे भाष्ये पठितमेतत् ।युष्मदस्मदी॑इत#इ शब्दस्वरूपपरत्वान्नपुंसके । शब्दस्वरूपपरत्वादेव चत्यदादीनि सर्वैर्नित्य॑मित्येकशेषोऽपि न, अत एव भाष्यप्रयोगात् । तेनेति । अलिङ्गत्वेनेत्यर्थः । ननु 'ङे प्रथमयोः' इति सूत्रे भाष्ये पुंसि युष्मानस्मानित्यत्रतस्माच्छसो न पुंसी॑ति नत्वस्य सिद्धत्वात्शसो ने॑ति नत्वविधिवैयथ्र्यमाशङ्क्य स्त्रियां नपुंसके च युष्मान्ब्राआहृणीः पश्य, अस्मान्ब्राआहृणीः पश्य, युष्मान्ब्राआहृणकुलानि पश्य, असमान्ब्राआहृणकुलानि पश्ये॑त्यत्र नत्वार्थंशसो ने॑ति नत्वाविधानमित्यादि स्थितम् । किंच स्वमोर्नपुंसकादित्यधिकारेनेतराच्छन्दसी॑ति सूत्रेनपुंसकादेशेब्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा विप्रतिषेधेने॑ति वार्तिकतद्भाष्ययोः शिशीलुङ्नुम्भिर्नपुंसकविहितैस्त्वाहादियुष्मदस्मदादेशानां विप्रतिषेध उपन्यस्तः । अतो युष्मदस्मदोरलिङ्गत्वमनुपपन्नम् ।साम आम॑मिति सूत्रेअलिङ्गे युष्मदस्मदी॑ इति भाष्यं तु पुंस्त्रीनपुंसकलिङ्गपदान्तरसमभिव्याहारं विना लिङ्गविशेषो युष्मदस्मच्छब्दाभ्यां न प्रतीयते इत्येवंपरमिति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । एवंच युष्मदस्मदोः स्त्रीलिङ्गसत्त्वाट्टाब्दुर्वार इत्यस्वरसादाह-यद्वेति । अधिकरणत्वविवक्षयेति ।विवक्षातः कारकाणि भवती॑ति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । यदि हि शेषे इति विभक्ति विशेषणं स्यात्तर्हि व्यर्थमेव स्यात्, आत्वयत्वाभ्यां विशेषविहिताभ्यां स्वविषये लोपस्य बाधसंभवात् । अतः शेषस्य स्थाने इत्यर्थ आस्थेयः । ततः किमित्यत आह-तेनेति । शेषस्य स्थाने इत्यर्थाश्रयणेनेत्यर्थः । मपर्यन्तादिति । मपर्यन्तस्येत्यपकृष्टं पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यत इति भावः । एतच्च 'त्यदादीनामः' इति सूत्रेटिलोपष्टाबभावार्थः कर्तव्य इति स स्मृतः । अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते ।॑ इति वार्तिकतद्भाष्ययोः स्पष्टम् । नच मपर्यन्तस्य त्व इति अह इति चादेशे कृते शिष्टस्य अदित्यस्य मपर्यन्तात्परत्वं नास्तीति वाच्यं, त्वाहादेशयोः कृतयोरदो लोपप्रवृत्तिवेलायां मपर्यन्ताच्छेषत्वाऽभावेऽपि त्वाहादेशप्रवृत्तेः पूर्वकालिकमपर्यन्ताच्छेषस्य अद्शब्दस्य लोपस्तथापि त्व अद् अम्, अह अद् अम् इति स्थिते पररूपापेक्षया परत्वाददो लोपे अदन्तत्वाट्टाब्दुर्वार इत्यत आह-स चेति । शेषे लोप इत्यर्थः । अन्तरङ्गे इति । 'अतो गुणे' इत्यस्य बहिर्भूतविभक्त्यपेक्षलोपापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वं बोध्यम् । अदन्तत्वाभावादिति । त्व अद् , अह अद् इत्यत्र पररूपे सति त्वद् अहद् इति स्थिते अदो लोपे त्व् अह् इत्यनयोरदन्तत्वाऽभावान्न टाबित्यर्थः । परमत्वमिति । 'ङे प्रथमयोः' इत्यादीनामाङ्गत्वात्तदन्तविधिरिति भावः । अतित्वमिति ।ङे प्रथमयो॑रित्यादीनां गौणेऽप्रवृत्तौ मानाऽभावादिति भावः ।
śeṣe lopaḥ — śeṣe lopaḥ. From "aṣṭana ā vibhaktau" (A 7.2.84), "ā
vibhaktau" is carried forward (anuvṛtti); the carried-forward "vibhaktau"
construes with "śeṣe." Because ātva and yatva have already been stated earlier
by "yuṣmadasmador anādeśe" (A 7.2.86), "dvitīyāyāṃ ca" (A 7.2.87), "prathamāyāś
ca dvivacane bhāṣāyām" (A 7.2.88), and "yo 'ci" (A 7.2.89), the vibhaktis apart
from their domains are here the meaning of the word "śeṣa" (remainder). And
"yuṣmadasmadoḥ" is also carried forward; this he states with "ātvayatva...".
"antyasya" (of the final): this is obtained by the paribhāṣā "alo 'ntyasya"
(A 1.1.52). The mention of "śeṣa" here, as a qualifier of vibhakti, is merely
for clarity (spaṣṭārtha) — because ātva and yatva, being specially enjoined,
can [anyway] block [lopa] in their own domains; this is clear in the Bhāṣya
and Kaiyaṭa on the present sūtra and on the sūtra "yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso 'ś."
"ato guṇe": the sense is that of the two preceding a's there is pararūpa. In
"tva am," "aha am," anticipating a pūrva-savarṇa-dīrgha (a long homogeneous
vowel), he says "ami pūrvaḥ." Here he raises a doubt with "nanu": "nanu is
[used] in objection or contradiction," says Amara [the Amarakośa] — that is,
in [the sense of] a doubt. "antaraṅgatvāt" (because it is antaraṅga): the ṭāp
by "ajādyataḥ ṭāp" (A 4.1.4), not depending on a following condition
(paranimitta), is to be understood as antaraṅga relative to the pararūpa. He
resolves [the doubt] by half-accepting it, with "satyam" (true): it is
accepted that ṭāp is antaraṅga relative to pararūpa, but its operation here is
not accepted. That is the meaning. "yuṣmad and asmad are without gender
(aliṅge yuṣmadasmadī)": this is read in the Bhāṣya on the sūtra "sāma ākam."
"yuṣmadasmadī" [is in the neuter dual] because it refers to the word-forms
themselves (śabdasvarūpaparatva), [hence] neuter; and precisely because it
refers to the word-forms, there is also no ekaśeṣa [such as would be enjoined
by] "tyadādīni sarvair nityam" (A 1.2.72) — for this very reason, [it is so] by
the usage of the Bhāṣya. "tena" (therefore): meaning, because of being without
gender.
Objection: In the Bhāṣya on the sūtra "ṅe prathamayoḥ" (A 7.1.28), with regard
to the masculine "yuṣmān," "asmān," since the natva (n-substitution) is already
established by "tasmāc chaso na puṃsi," the natva-injunction "śaso na..." would
be purposeless — having raised this doubt, it is settled that, for the sake of
natva in the feminine and neuter — "yuṣmān brāhmaṇīḥ paśya," "asmān brāhmaṇīḥ
paśya," "yuṣmān brāhmaṇakulāni paśya," "asmān brāhmaṇakulāni paśya" — the
natva-injunction "śaso na..." is [nevertheless] enjoined, and so forth.
Moreover, under the adhikāra "svamor napuṃsakāt" (A 7.1.23), in the sūtra
"netarāc chandasi," in the vārttika "napuṃsakādeśebhyo yuṣmadasmador
vibhaktyādeśā vipratiṣedhena" and its Bhāṣya, a conflict (vipratiṣedha) is set
up between the neuter-enjoined "śi," "śī," "luk," "num" [substitutions] and the
yuṣmad/asmad substitutions such as "tvā," "aha," etc. Therefore the
genderlessness of yuṣmad and asmad is untenable. — [Response:] But the Bhāṣya
"aliṅge yuṣmadasmadī" on the sūtra "sāma ākam" has this purport: that no
gender-distinction is understood from the words yuṣmad and asmad by themselves,
without the co-mention of another word [expressing] masculine, feminine, or
neuter gender; this is clear in that very Bhāṣya.
And thus, being dissatisfied [with the first solution] because — since yuṣmad
and asmad can have feminine gender — ṭāp is hard to ward off, he states [an
alternative] with "yadvā" (or else). "adhikaraṇatvavivakṣayā" (by the intention
of treating [the sthānin] as a locus): the sense is that it will be stated
[later] that "kārakas arise from the speaker's intention (vivakṣā)." For if
"śeṣe" were a qualifier of vibhakti, it would be entirely purposeless, since
lopa can [anyway] be blocked in their own domains by the specially-enjoined
ātva and yatva; therefore the meaning "in place of the remainder (śeṣasya
sthāne)" must be adopted. "Then what [follows]?" To this he says "tena":
meaning, by adopting the sense "in place of the remainder." "maparyantāt"
(from that ending in m): the sense is that "[of that] ending in m," drawn [from
context], is transformed into an ablative (pañcamī). And this [ablative
reading] is remembered [in the tradition] as one that must be adopted, in the
sūtra "tyadādīnām aḥ" (A 7.2.102), for the sake of the ṭi-lopa and the
non-application of ṭāp. Or else: "by a śeṣa-locative the lopa is enjoined in
the remainder" — this is clear in the vārttika and its Bhāṣya.
Nor can it be objected that, once the substitutes "tva" and "aha" have been
made for [the portion] ending in m, the remaining "ad" is not posterior to
[something] ending in m [so that "maparyantāt" fails]: for although, at the
time the lopa of "ad" operates — the "tva"/"aha" substitutes having already
been made — there is no [longer] the state of being the remainder after that
ending in m, still the lopa is of the word "ad" which was the remainder after
that ending in m at the time prior to the operation of the "tva"/"aha"
substitution. [Objection continues:] when "tva ad am," "aha ad am" is the
state, since the lopa of "ad" is posterior relative to the pararūpa, upon the
lopa of "ad" ṭāp is hard to ward off because of a-final-ness. To this he says
"sa ca": meaning, "the lopa in the remainder (śeṣe lopa)." "antaraṅge": the
antaraṅga-ness of "ato guṇe" is to be understood relative to the lopa, which
depends on the external vibhakti. "adantatvābhāvāt" (because of the absence of
a-final-ness): in "tva ad," "aha ad," when pararūpa has taken place [giving]
"tvad," "ahad," then upon the lopa of "ad" these become "tv," "ah," which are
not a-final; hence no ṭāp. That is the meaning. "paramatvam": because "ṅe
prathamayoḥ" (A 7.1.28) etc. are aṅga-[operations], the tadanta-vidhi
[applies]. This is the sense. "atitvam": because there is no authority (māna)
for the non-application of "ṅe prathamayoḥ" etc. in the secondary (gauṇa)
[sense]. This is the sense.
translator notes
- textual The block is garbled in the digital source; the translation follows the evidently intended readings. Recurring: बाव for bhāva; ब्राआहृणीः/ब्राआहृणकुलानि for brāhmaṇīḥ/brāhmaṇakulāni; असमान् for asmān. The Bhāṣya-sūtra is cited once as 'sāma ākam' and once as 'sāma āmam'; both are rendered by the first reading. Sūtra numbers are supplied only where identification is secure; 'tasmāc chaso na puṃsi,' 'śaso na...,' and 'netarāc chandasi' are left unnumbered.
SK 386 · A 7.2.92V
युवावौ द्विवचने ॥ ३८६ ॥
yuvāvau dvivacane
yuvāvau dvivacane (7.2.92) — For yuṣmad and asmad (the portion up to the final m), yuva and āva respectively are the substitutes when [a case-ending] expressing the dual (dvivacana) obtains.
Rule. When two are meant, yuva replaces yuṣm and āva replaces asm, before a case-ending.
Example.
yuṣm-ad + au → yuva-ad + au; asm-ad + au → āva-ad + au (continued under SK 387).
Siddhānta-kaumudī
द्वियोरुक्तौ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य युवावौ स्तो विभक्तौ ॥
When two are denoted, yuva and āva respectively become the substitutes for the
part of yuṣmad and asmad up to the m (maparyanta), when a vibhakti [case-ending]
is present.
Bālamanoramā
युवावौ द्विवचने - ॒युष्मद्-औ, अस्मद्-औ, इति स्थितेङे प्रथमयो॑रित्यमि कृते युष्मद्-अम्, अस्मद्-अम् इति स्थिते-युवावौ द्विवचने ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्ययो युष्मदस्मदोरित्यनुवर्तते । मपर्यन्तस्येत्यदिकृतम् । उक्तिर्वचनम् । द्वयोर्वचनं द्विवचनम् । तत्र समर्थयोरित्यर्थः । द्वित्वविशिष्टार्थवाचिनोरिति यावत् । नतु द्विवचनसंज्ञके प्रत्यये परे इत्यर्थः, वचनग्रहणसामर्थ्यात् । अन्यथा 'द्वित्वे' इत्येव ब्राऊयात् । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यते विभक्तावित्यस्यानुवृत्तौ सत्यां द्वित्वे या विभक्तिस्तस्यां परत इत्यर्थलाभात् । तदाह — द्वयोरुक्तावित्यादिना । द्वयोरुक्तावित्याश्रयणस्य फलमग्रे मूल एव स्पष्टीभविष्यति ।
yuvāvau dvivacane — When yuṣmad-au and asmad-au stand [i.e. with the dual
ending au], and am has been substituted [for that ending] by ṅe prathamayoḥ, so
that yuṣmad-am and asmad-am stand, [then applies] yuvāvau dvivacane. From
yuṣmadasmador anādeśe the expression yuṣmadasmadoḥ is carried forward (anuvṛtti);
maparyantasya ("the portion up to the m") is in force as a governing element
(adhikāra). Ukti [in dvivacana] means "expression" (vacana); the expression of two
is dvivacana. The sense is: with respect to the two [words] that are competent [to
denote] that [dual], i.e. the two [words] denoting a meaning qualified by duality.
It does NOT mean "when a suffix bearing the dvivacana-saṃjñā follows" — this by
the force of [Pāṇini's] mentioning the word vacana; otherwise he would simply have
said dvitve ("in the dual"). For, given the anuvṛtti of vibhaktau from aṣṭana ā
vibhaktau, the sense "when the vibhakti which occurs in the dual follows" would
already be obtained. This he states with "when two are denoted," etc. The purpose
of adopting the [interpretation] "when two are denoted" will become clear later in
the base text (mūla) itself.
SK 387 · A 7.2.88V
प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् ॥ ३८७ ॥
prathamāyāśca dvivacane bhāṣāyām
prathamāyāś ca dvivacane bhāṣāyām — And [for yuṣmad and asmad, ā is the substitute for the final] in the dual of the prathamā (nominative), in the spoken language (bhāṣā, i.e. non-Vedic usage).
Rule. And in the nominative dual, in the ordinary language (bhāṣā), the final of yuṣmad / asmad is replaced by ā.
Example.
yuva-ad + au → au → am (SK 382) → yuva-ad + am → final d → ā → yuva-a-ā + am → the vowels merge → yuvā + am → yuvām "you two"; likewise āvām "we two".
Applies when / blocked by. "In the ordinary language" excludes the Veda: yuvaṃ vastrāṇi has the short form. Bhaṭṭoji remarks that "before auṭ" would have been a simpler wording, since the accusative dual needs the same ā (SK 390). The heading "up to the m" (SK 383) is what makes the akac-forms come out right: yuvakām, āvakām, yuvakābhyām, āvakābhyām; and it keeps the instrumental as tvayā, mayā, not tvyā, myā.
Siddhānta-kaumudī
इह युष्मदस्मदोराकारोऽन्तादेशः स्यात् । औङीत्येव सुवचम् । भाषायां किम् । युवं वस्त्राणि । युवाम् । आवाम् । मपर्यन्तस्य किम् । साकच्कस्य माभूत् । युवकाम् । आवकाम् । त्वया मयेत्यत्र त्व्या म्येति माभूत् । युवकाभ्यामावकाभ्यामिति च न सिद्ध्येत् ॥
Here [by this rule] the ā-kāra is the substitute for the final (antādeśa) of
yuṣmad and asmad. — It would have been simpler to state [the condition] as
"before auṬ" [the nominative/accusative-dual ending], [since ā is wanted in the
accusative dual as well].
Why "in the bhāṣā (spoken language)"? [To exclude the Veda:] yuvaṃ vastrāṇi
["you two, the garments" — a Vedic nominative dual where ā does not apply].
yuvām, āvām [the nominative-dual forms of yuṣmad and asmad in the bhāṣā].
Why "[of the portion] up to the m" (ma-paryantasya) [in the yuva/āva
substitution]? So that [the wrong result] should not arise for the form with
the akaC augment (sākacka): [the correct] yuvakām, āvakām [must be obtained].
And in tvayā, mayā [instrumental singular], so that the wrong tvyā, myā should
not result; and yuvakābhyām, āvakābhyām too would not be correctly derived
[without that restriction].
Bālamanoramā
प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् - युव-अद्, आव-अदिति स्थिते 'शेषे लोपः' इति प्राप्ते — प्रथमायाश्च द्विवचने । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत आग्रहणमनुवर्तते ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतो युष्मदस्मदोरिति च । तदाह — इहेति । भाषायां प्रथमाद्विवचने परे इत्यर्थः । बाषायामित्यस्य तु लोकिकव्यवहारे इत्यर्थः । युवाम् । आवामिति । युव अद् अम्, आव् अद् अम् इत्यत्र दकारस्य आत्वे पूर्वयोरकारयोः पररूपे ततः सवर्णदीर्घे 'अमि पूर्वः' इति भावः । औङीत्येव सुवचमिति । द्वितीयाद्विचनेऽप्यात्वस्य इष्टत्वादिति भावः । युवं वस्त्राणीति । युष्मद्-औ इति स्थिते मपर्यन्तस्य युवादेशे सति शेषलोपे रूपम् । मपर्यन्तस्य किमिति । युष्मदस्मदोः समस्तयोरेव युवावादेशयोः कृतयोरपि आत्वे पूर्वरूपे च युवामावामिति सिद्धेरिति प्रश्नः । साकच्कस्येति ।अव्यवसर्वनाम्ना॑मिति टेः प्रागकचियुष्मकद्-औ अस्मकद्-औ इति स्थितेङे प्रथमयो॑रित्यमि 'युवावौ द्विवचने' इति समस्तयोः साकच्कयोस्तन्मधय्पतितन्यायेन युवावादेशयोःप्रथमायाश्चे॑ति दकारस्य आत्वे अमि पूर्वे च युवामावामित्येव स्यात्, ककारो न श्रूयेत, तो मपर्यन्तस्येति वचनमित्यर्थः । ननु समुदायादेशत्वेऽपिओकारसकारभकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकचि युवकामावकामिति सिध्यत्येव, अत्र साकच्कयोर्युवावादेशाप्रसक्तेरित्यस्वरसादाह — त्वया मयेति । यदि मपर्यन्तस्येति न स्यात्तदा 'त्वमावेकवचने' इति त्वमादेशौ समस्तयोः स्याताम् । ततश्च तृतीयैकवचने युष्मद् आ, अस्मद् आ इति स्थिते समस्तयोः स्थाने त्वमादेशयोः त्व-आ, म-आ इति स्थिते 'योऽचि' इत्यकारस्य यत्वे त्व्या म्या इति स्यात् । अतोमपर्यन्तस्ये॑ति वचनम् । सति तस्मिन्मपर्यन्तस्य त्वमादेशयोः कृतयोः-त्व अद् आ, म अद् आ इति स्थिते अकारयो पररूपे दकारस्य यत्वे च त्वया मया इति सिध्यतीत्यर्थः । ननुयोऽची॑ति सूत्रस्थाने 'अच्ये' इति सूत्रमस्तु । अजादिविभक्तौ युष्मदस्मदोरन्त्यस्य एकारः स्यादिति तदर्थः । तथाच त्वमयोः समस्तादेशत्वेऽपि तदन्त्यस्याकारस्य एत्त्वे अयादेशे च कृते त्वया मयेति सिध्यतीत्यस्वसादाह — युवकाभ्यामावकाभ्यामिति च न सिध्येदिति । 'असति मपर्यन्तवचने' इति शेषः ।ओकारसकारे॑त्यादिवचनेन भ्यामि टेः प्रागकचि तन्मध्यपतितन्यायेन साकच्कयोः स्थाने युवावादेशयोः युवाभ्यावावाभ्यामित्येव स्यात् । ककारो न श्रूयेत । युष्मकद् अस्मकद् इत्यत्र मपर्यन्तस्यैव युवावादेशयोस्तुयुष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यात्वे युवकाभ्यामावकाभ्यामिति निर्बाधमित्यर्थः ।
prathamāyāś ca dvivacane bhāṣāyām — When "yuva-ad, āva-ad" stands [after
yuva/āva have replaced yuṣmad/asmad, leaving the ad portion], and "śeṣe lopaḥ"
[A 7.2.90, elision of the ad in the remaining cases] would apply — [instead,]
"prathamāyāś ca dvivacane." From "aṣṭana ā vibhaktau" [A 7.2.84] the word "ā"
(ā-grahaṇa) is carried forward (anuvṛtti), and from "yuṣmad-asmador anādeśe"
[A 7.2.86] "yuṣmad-asmadoḥ" [is carried forward]. He states this with "iha."
The meaning is: when the nominative dual [ending] of the bhāṣā follows; and
"bhāṣāyām" means "in worldly (laukika) usage" [as opposed to Vedic].
"yuvām, āvām": in "yuva-ad-am, āva-ad-am," the da-kāra becomes ā (ātva, by this
rule); then the two preceding a-kāras undergo pararūpa (single-vowel
substitution); then savarṇa-dīrgha (homogeneous lengthening); then "ami pūrvaḥ"
[A 6.1.107, the prior vowel as single substitute before am] — this is the idea
[yielding yuvām, āvām].
"auṅ ity eva suvacam": the idea is that, since the ātva (ā-substitution) is
desired in the accusative dual as well, [it would have been easier to condition
the rule on the ending auṬ, which covers both nominative and accusative dual].
"yuvaṃ vastrāṇi": when "yuṣmad-au" stands, the form results after the
yuva-substitution of the portion up to m (ma-paryanta) and śeṣa-lopa [a Vedic
nominative dual yuvam; ā does not apply, since bhāṣāyām excludes the Veda].
"Why 'up to m' (ma-paryantasya kim)": the question is — even if the yuva/āva
substitutions were made for the entire (samasta) yuṣmad/asmad, still, with ātva
and pūrvarūpa, "yuvām, āvām" would be established [so why restrict the
substitution to the portion up to m?].
"sākackasya": [Answer:] by "avyaya-sarvanāmnām akac prāk ṭeḥ" [A 5.3.71] the
akaC augment comes before the ṭi, giving "yuṣmakad-au, asmakad-au"; then, [with]
am [for the ending] by "ṅe prathamayoḥ" [A 7.1.28]; and by "yuvāvau dvivacane,"
if the substitution were of the entire sākacka forms, then by the
tan-madhya-patita principle [the maxim that an operation on a whole reaches a
part enclosed within it] the yuva/āva substitutions [would swallow the akaC],
and by "prathamāyāś ca" (ātva of the da-kāra) and "ami pūrvaḥ" it would come out
only as "yuvām, āvām," and the ka-kāra would not be heard. Therefore the
statement "ma-paryantasya" — that is the meaning.
Objection: Even granting the whole-substitution (samudāyādeśatva), when a sup
beginning with o, s, or bh follows, since the akaC comes before the ṭi of the
sarvanāman, "yuvakām, āvakām" would still be established, because there the
yuva/āva substitution of the sākacka forms does not arise. Out of dissatisfaction
with this [i.e. that 'ma-paryanta' still seems unnecessary], he says "tvayā mayā":
if "ma-paryantasya" were not [stated], then by "tvamāv ekavacane" [A 7.2.97] the
tva/ma substitutions would take the entire (samasta) [forms]. And then, in the
instrumental singular, when "yuṣmad ā, asmad ā" stands, with the tva/ma
substitutions in place of the whole, giving "tva-ā, ma-ā," then by "yo 'ci"
[A 7.2.89] the a-kāra would become y (yatva), yielding the wrong "tvyā, myā."
Therefore the statement "ma-paryantasya." When that is present, the tva/ma
substitutions being made [only] up to m, "tva-ad-ā, ma-ad-ā" stands; then by
pararūpa of the a-kāras and yatva of the da-kāra [d → y by "yo 'ci"], "tvayā,
mayā" is correctly established — that is the meaning.
Objection: Instead of the sūtra "yo 'ci," let the sūtra be "acy e," meaning: e
is substituted for the final of yuṣmad/asmad before a vowel-initial vibhakti.
And so, even with the whole-substitution (samastādeśatva) of tva/ma, when the
final a-kāra becomes e (ettva) and then the aya-substitution is made [ay for e
before a vowel, by "eco 'yavāyāvaḥ" A 6.1.78], "tvayā, mayā" would be established
[without needing 'ma-paryanta']. Out of dissatisfaction with this, he says:
"yuvakābhyām, āvakābhyām iti ca na sidhyet" — "[if] the statement 'ma-paryanta'
were absent" is to be supplied (śeṣa). By the statement "[before a sup beginning
with] o, s, [or bh]," when bhyām follows, the akaC coming before the ṭi, by the
tan-madhya-patita principle the yuva/āva substitutions would take the place of
the sākacka forms, and it would come out only as "yuvābhyām, āvābhyām"; the
ka-kāra would not be heard. [But] in "yuṣmakad, asmakad," if the yuva/āva
substitutions are [only] of the portion up to m, then by "yuṣmad-asmador
anādeśe" and ātva, "yuvakābhyām, āvakābhyām" is unobstructed — that is the
meaning.
translator notes
- textual The digital source carries several evident OCR slips, followed silently as the readings intended: 'bāṣāyām' for bhāṣāyām, 'asvasād āha'/'asvarasād āha' for asvārasād āha (out of dissatisfaction), 'madhya-patita' spelled 'madhy-patita', and 'to' for tataḥ.
SK 388 · A 7.2.93V
यूयवयौ जसि ॥ ३८८ ॥
yūyavayau jasi
yūyavayau jasi — Before the nominative-plural ending jas, yūya (for yuṣmad) and vaya (for asmad) are substituted for the portion up to and including the m (ma-paryanta).
Rule. Before jas, yūya replaces yuṣm and vaya replaces asm.
Example.
yuṣm-ad + jas → jas → am (SK 382) → yūya-ad + am → final d deleted (SK 385), a + a → a, am absorbed → yūyam "you (all)"; likewise vayam "we"; paramayūyam, paramavayam, atiyūyam, ativayam.
Watch out. After the deletion the stem ends in a and is a pronoun, so jas → śī (as in sarve) might seem due. It is not: once an operation on the stem has been done, no further operation on the stem is performed for the same ending (the aṅga-kārya paribhāṣā); or, on another reading of SK 382, the substitute is fixed as am with an extra m folded in and cannot be modified.
Siddhānta-kaumudī
स्पष्टम् । यूयम् । वयम् । परमयूयम् । परमवयम् । अतियूयम् । अतिवयम् । इह शेषे लोपोऽन्त्यलोप इति पक्षे जसः शी प्राप्तः । [(परिभाषा - ) अङ्गकार्ये कृते पुनर्नाङ्गकार्यम्] - इति न भवति । ङेप्रथमयोः SK 382 इत्यत्र मकारान्तरं प्रश्लिष्य अम् मान्त एवावशिष्यते नतु विक्रियत इति व्याख्यानाद्वा ॥
[The sūtra is] clear (spaṣṭam). [Forms:] yūyam; vayam; parama-yūyam;
parama-vayam; ati-yūyam; ati-vayam. — Here, on the view that "śeṣe lopaḥ"
[A 7.2.90] means deletion of the final [alone] (antya-lopa), the substitution śī
for jas [by "jasaḥ śī," A 7.1.17] would be obtained (since the stem would then
end in the vowel a and is a sarvanāman). By [the paribhāṣā] "once an
aṅga-operation has been performed, an aṅga-operation is not [performed] again"
(aṅga-kārye kṛte punar na aṅga-kāryam), it does not [occur]. — Or [it does not
occur] because of the explanation given at "ṅe-prathamayoḥ" (SK 382): by merging
in an additional m-kāra, the am remains precisely m-ending (mānta) and is not
modified [into śī].
Bālamanoramā
यूयवयौ जसि - ॒ङे प्रथमयो॑रिति जसोऽमि कृते विशेषमाह — यूववयौ जसि । स्पष्टमिति । युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य यूय वय इत्यादेशौ२ स्तौ जसि परत इति सुगममित्यर्थः । यूय अद् अम्, वय अद् अम् इति स्थिते पररूपे 'शेषे लोपः' इति मपर्यन्ताच्छेषस्य अदो लोपे परिनिष्ठितं रूपमाह — यूयं वयमिति । परमयूयमिति.यूयवयविधेराङ्गत्वात्तदन्तविधिरिति भावः । अतियूयमिति । गौणत्वेऽपि तदप्रवृत्तौ मानाऽभावादिति भावः । अत्र शीभावमाशङ्क्य परिहरति-इहेति । इहशेषे लोप इत्यन्त्यलोप॑ इति पक्षे दकारस्य लोपे सति अवर्णान्तात्सर्वनाम्नः परत्वाज्जसः शीभावः । प्राप्तो न भवतीत्यन्वयः । कुत इत्यत आह-अङ्गकार्ये इति अङ्गादिकारविहिते कार्ये कृते सति पुनरङ्गाधिकारविहितं कार्यं न भवतीत्यर्थः । तेन त्वमित्यत्र पररूपे कृते 'अमि पूर्वः' इत्यस्य नानुपपत्तिः । 'ज्यादादीयसः' इति सूत्रेज्ञाजनोर्जे॑ति सूत्रे चअङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधि॑रिति परिभाषा स्थिता । सा चाऽत्रार्थत उपनिबद्धा । नच द्वाभ्यामित्यत्र त्यदाद्यत्वे कृतेसुपि चे॑ति दीर्घो न स्यादिति वाच्यं,द्वयोरेकस्ये॑त्यादिनिर्देशेन तदनित्यत्वज्ञापनात् । प्रकृते च शेषलोपस्य आङ्गस्य प्रवृत्तत्वाद#आङ्गः शीभावो न भवतीति भावः । ननु 'अङ्गकार्ये' इति परिभाषा नात्र प्रवर्तते । शीभावस्य अङ्गाधिकारविहितत्वेऽपि अङ्गाधिकरणकत्वाऽभावात्अह्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः॑ इति परिभाषास्वारस्येन तथैव प्रतीतेः । अतोऽत्र शीभावो दुर्वार इत्यस्वरसादाह — ङे प्रतमयोरिति ।ङे प्रथमयोर॑मित्यत्र अम् म् इति मकारान्तरं प्रश्लिष्यते । अम् च म् चेति द्वन्द्वः । अन्त्यो मकारः संयोगान्तलोपेन लुप्तः । प्रश्लिष्टश्च मकारोऽमो विशेषणं, तदन्तविधिः मकारान्तोऽम् स्यादिति लभ्यते । मकारान्तस्य अमः पुनर्मान्तत्वविधानादम् मान्त एव भवति नतु तस्य विकारो भवतीति लभ्यते । अतो न शीभाव इत्यर्थः । वस्तुतस्तु मकारान्तरप्रश्लेषो बाष्येऽदर्शनादुपेक्ष्यः । संनिपातपरिभाषयैवाऽत्र शीभावो न भवति । दकारस्य शेषलोपो हि आत्वयत्वनिमित्तेतरात्मकशेषविभक्त्यात्मकस्य अमो युष्मदस्मदोश्च संनिपातमाश्रित्य प्रवृत्तः । ततः शीभावे तु आद्गुणे यूये वये इति स्यात् । तत्र एकादेशस्य पूर्वान्तत्वे प्रकृत्यनुप्रवेशात् प्रत्ययसंनिपातभङ्गः । परादित्वे तु युष्मदस्मत्संनिपातविरोध इत्यलम् ।
yūyavayau jasi — Once am has been effected for jas by "ṅe-prathamayoḥ"
[A 7.1.28], he states a special provision: yūyavayau jasi. — "spaṣṭam" (clear):
the meaning is that it is easy [to grasp]—yūya and vaya are the two substitutes
(ādeśau) for [the portion of] yuṣmad and asmad up to and including the m
(ma-paryanta) when jas follows.
When "yūya ad am" and "vaya ad am" stand, after pararūpa (single substitution in
the form of the following [vowel]), and after deletion by "śeṣe lopaḥ"
[A 7.2.90] of the "ad"—the remainder (śeṣa) after the m-ending portion—he states
the finished forms: yūyam, vayam. — "parama-yūyam": since the rule of yūya/vaya
is an aṅga-operation (āṅgatvāt), the tad-anta-vidhi [applies, so it operates on a
stem ending in yuṣmad/asmad]—this is the idea. — "ati-yūyam": the idea is that,
even in subordinate (gauṇa) use, there is no authority (māna) for its
non-application [so it still applies].
Here, having raised the doubt about the śī-substitution, he removes it with
"iha" (here). On the view that "śeṣe lopaḥ" [enjoins] deletion of the final
[alone] (antya-lopa): when the da-kāra is deleted, then—because the stem ends in
the vowel a (avarṇānta) and is a sarvanāman—the śī-substitution for jas would be
obtained, [it being] the later rule (paratvāt); [but] it does not occur. That is
the construction of "prāptaḥ … na bhavati."
To "why?" he says "aṅga-kārye": the meaning is that, when an operation enjoined
under the aṅga-adhikāra has been performed, an operation [again] enjoined under
the aṅga-adhikāra does not occur. By that [paribhāṣā], in tvam, once pararūpa has
been effected there is no failure (an-anupapatti) of "ami pūrvaḥ" [A 6.1.107].
The paribhāṣā "when [an operation] has operated upon an aṅga, there is no
[re-]enjoining upon a re-operation" (aṅga-vṛtte punar-vṛttāv avidhiḥ) is
established at the sūtra "jyā-ādā-īyasaḥ" [A 6.4.160] and at the sūtra
"jñā-jano-jaḥ" [A 7.3.79], and is here relied upon in substance (arthataḥ
upanibaddhā).
Nor should it be objected: "In dvābhyām, once tyad-ādi-tva [A 7.2.102] has been
performed, the lengthening by 'supi ca' [A 7.3.102] would not occur [because of
this paribhāṣā]"—for the non-obligatoriness (anityatva) of that [paribhāṣā] is
indicated (jñāpita) by the wording "dvayor ekasya" and the like. And in the
present case, since the śeṣa-lopa, which is an aṅga-[operation], has [already]
operated, the śī-substitution, [also] an aṅga-[operation], does not occur—this is
the idea.
Objection: The paribhāṣā "aṅga-kārye…" does not operate here. For although the
śī-substitution is enjoined under the aṅga-adhikāra, it does not have the aṅga as
its locus (aṅga-adhikaraṇakatva-abhāvāt); by the natural sense (svārasya) of the
paribhāṣā "aṅga-vṛtte punar-vṛttāv avidhiḥ," it is understood accordingly [that it
bars only a re-operation upon the same aṅga]. Hence the śī-substitution is here
hard to prevent (dur-vāra). — Out of this dissatisfaction (asvarasāt) he states
[the alternative]: "ṅe-prathamayoḥ."
In "ṅe-prathamayor am" [A 7.1.28] an additional m-kāra is merged in
(praśliṣyate), [read] as "am m." "am and m"—a dvandva compound. The final m-kāra
is elided by saṃyoga-anta-lopa [A 8.2.23]. And the merged-in m-kāra is a
qualifier of "am"; by the tad-anta-vidhi it is obtained that the am is m-ending
(makārānta). Since m-ending-ness is [again] enjoined for the already m-ending am,
it is obtained that the am remains precisely m-ending and does not undergo
modification (vikāra). Hence there is no śī-substitution—this is the meaning.
But in truth (vastutas tu), the merging in of an additional m-kāra should be
disregarded (upekṣya), since it is not seen in the Bhāṣya. By the
sannipāta-paribhāṣā alone the śī-substitution does not occur here. For the
śeṣa-lopa of the da-kāra operates by relying upon the conjunction (sannipāta) of
yuṣmad/asmad with the am—the am being the remainder-plus-vibhakti that is other
than the cause of the ā-substitution (ātva) and the ya-substitution (yatva). Now
if there were the śī-substitution, then with "ād guṇaḥ" [A 6.1.87] it would
become yūye, vaye. There, if the single substitute (ekādeśa, the e) is treated as
belonging to the preceding element (pūrvānta), then—because it enters into the
stem (prakṛti)—there is a breach of the conjunction with the pratyaya
(pratyaya-sannipāta-bhaṅga); but if it is treated as belonging to the following
element (parādi), then there is a conflict with the yuṣmad/asmad conjunction.
Enough [of this].
SK 389 · A 7.2.97V
त्वमावेकवचने ॥ ३८९ ॥
tvamāvekavacane
In the singular, tva and ma are the substitutes (for yuṣmad and asmad, the portion up to the m) when a vibhakti follows.
Rule. When one is meant, tva replaces yuṣm and ma replaces asm, before a case-ending.
Example.
yuṣm-ad + am (accusative singular) → tva-ad + am; asm-ad + am → ma-ad + am (continued under SK 390).
Siddhānta-kaumudī
एकस्योक्तौ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ स्तो विभक्तौ ॥
When one (the singular) is denoted, for yuṣmad and asmad — [each] up to the
m (maparyanta) — the two substitutes *tva* and *ma* occur, when a vibhakti
[follows].
Bālamanoramā
त्वमावेकवचने - अथ द्वितीयैकवचनस्याऽमोङे प्रथमयो॑रित्यमि कृते युष्मद् अम्, अस्मद् अम् इति स्थिते — त्वमावेकवचने ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतोयुष्मदस्मदो॑रित्यनुवर्तते ।मपर्यन्तस्ये॑त्यधिकृतम् । एकवचनशब्दो यौगिक एव, वचनग्रहणसामर्थ्यात् । तदाह — एकस्येत्यादिना ।
tvamāv ekavacane — Now, when for the accusative singular
(dvitīyā-ekavacana) *am* has been effected by "ṅeprathamayor am" (A 7.1.28 —
which substitutes *am* for the ṅe and for the first two [nominal] endings of
yuṣmad and asmad), so that "yuṣmad + am" and "asmad + am" stand — [the
present sūtra] tvamāv ekavacane [applies]. From "yuṣmadasmador anādeśe"
(A 7.2.86) the words "yuṣmadasmadoḥ" are carried forward (anuvṛtti); "[the
portion] up to the m" (maparyantasya) is in force by adhikāra. The word
*ekavacana* here is purely etymological (yaugika) — "the denotation of one"
— by the force of the [separate] mention of *vacana*. He states this by
"ekasya…" ("when one is denoted…") and so on.
SK 390 · A 7.2.87V
द्वितीयायां च ॥ ३९० ॥
dvitīyāyāṃ ca
dvitīyāyāṃ ca (7.2.87) — And in the accusative (dvitīyā), ā is substituted [for yuṣmad and asmad].
Rule. And in the accusative, the final of yuṣmad / asmad is replaced by ā.
Example.
tva-ad + am → d → ā → tvā + am → tvām "you"; ma-ad + am → mām "me"; dual yuvām, āvām.
Siddhānta-kaumudī
युष्मदस्मदोराकारः स्यात् । त्वाम् । माम् । युवाम् । आवाम् ॥
For yuṣmad and asmad, ā [ākāra] is substituted [in the accusative]. Forms: tvām.
mām. yuvām. āvām.
Bālamanoramā
द्वितीयायां च - त्व अद् अम्, म अद् अम् इति स्थिते- । द्वितीयायां च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — युष्मदस्मदोरिति ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । आकार इति । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । तथाच द्वितीयाविभक्तौ परतो युष्मदस्मदोराकारः स्यादिति फलति ।अलोऽन्त्यस्ये॑ति दकारस्य भवति । त्व अ आ अम्, म अ आ अमिति स्थिते पररूपे, सवर्णदीर्घे, अमि पूर्वरूपे च परिनिष्ठितं रूपमाह — त्वां मामिति । युवाम् । आवामिति । पूर्ववत् ।द्वितीयायां चे॑त्यात्वमिति विशेषः । प्रथमायाश्चे॑त्यस्याऽत्राप्रवृत्तेः ।
dvitīyāyāṃ ca — When tva-ad-am, ma-ad-am stand [the accusative singular forms
of yuṣmad and asmad]: dvitīyāyāṃ ca. He explains the sūtra by supplying the
elided remainder — "of yuṣmad and asmad": because that [yuṣmadasmadoḥ] is carried
forward from yuṣmadasmador anādeśe — such is the idea. On "ā": because the [ā] is
carried forward from aṣṭana ā vibhaktau — such is the idea. And so it results: when
the accusative (dvitīyā) vibhakti follows, ā is substituted for yuṣmad and asmad.
By alo 'ntyasya (A 1.1.52) it [the ā] falls upon the final sound, i.e. the d. When
tva-a-ā-am, ma-a-ā-am stand, the finished form he states — "tvām, mām" — by
pararūpa, savarṇa-dīrgha, and ami pūrvarūpa [ami pūrvaḥ, A 6.1.107]. "yuvām, āvām":
as before [like the earlier dual forms], the special point being that the
ā-substitution here is by dvitīyāyāṃ ca — since prathamāyāś ca (A 7.2.88) does not
apply here [that being for the nominative].
SK 391 · A 7.1.29V
शसो न ॥ ३९१ ॥
śaso na
śaso na — 7.1.29. After yuṣmad and asmad, na (n-kāra) is substituted for the śas ending.
Rule. After yuṣmad and asmad, na — that is, n — replaces the accusative plural śas; the na of the rule is cited without a case-ending. This is an apavāda to the am of SK 382. By ādeḥ parasya (SK 44) a substitute stated for a following element replaces only its first sound; then the final of the cluster is deleted (SK 54).
Example.
yuṣmad + śas → the n replaces the first sound of śas (as) → yuṣmad + ns → the stem-final becomes ā before the consonant, as in yuṣmābhiḥ (SK 393) → yuṣmā + ns → the cluster ns loses its s → yuṣmān "you (all)"; likewise asmān "us".
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative (yuṣmad) | tvam | yuvām | yūyam |
| accusative (yuṣmad) | tvām | yuvām | yuṣmān |
| nominative (asmad) | aham | āvām | vayam |
| accusative (asmad) | mām | āvām | asmān |
Siddhānta-kaumudī
नेत्यविभक्तिकम् । युष्मदस्मद्भ्यां परस्य शसो नकारः स्यात् । अमोपवादः । आदेः परस्य SK 44 । संयोगान्तस्य लोपः SK 54 । युष्मान् । अस्मान् ॥
"na" [in the sūtra] is without a case-ending [its nominative having been elided].
After yuṣmad and asmad, the śas [ending] becomes na (n-kāra). This is an exception
(apavāda) to [the substitute] am. [Then] "ādeḥ parasya" (SK 44); [then]
"saṃyogāntasya lopaḥ" (SK 54). Results: yuṣmān, asmān.
Bālamanoramā
शसो न - अथ शसि विशेषमाह — शसो न । 'ङे प्रथमयोः' इत्यतोऽमित्यनुवर्तते । युष्मदस्मद्भ्यामिति च । युष्मदस्मद्भ्यां परस्य शसोऽम् न स्यादिति लभ्यते । तथाच अमभावेद्वितीयायां चे॑त्यात्वे पूर्वसवर्णदीर्घेतस्माच्छस नः पुंसी॑ति नत्वे युष्मानिति यद्यपि पुंसि रूपं सिध्यति तथापि युष्मान् ब्राआहृणैइः पश्य, अस्मान्ब्राआहृणीः पश्य, युष्मान् ब्राआहृणकुलानि पस्य, असमान् ब्राआहृणकुलानि पस्येति स्त्रीनपुंसकयोर्न सिध्येत । अतो नेदं सूत्रं शसोऽम्निषेधपरं, किं तु शसो नकारोऽत्र विदीयते इत्यभिप्रेत्य — तर्हि 'शसो न' इति प्रथमा कुतो न श्रूयते इत्याशङ्क्यच आह — नेत्यविभक्तिकमिति । लुप्तप्रथमाविभक्तिकमित्यर्थः । ततस्च फलितमाह — युष्मदस्मद्भ्यामित्यादिना । अमोऽपवाद इति । 'ङे प्रथमयोः' इति प्राप्ते एव नत्वविधेस्तदपवादता । युष्मद् अस्, अस्मद् अस् इति स्थितेद्वितीयायां चे॑त्यात्वेऽनेन शसो नकारः । स चअलोऽन्त्यस्ये॑ति नान्त्यस्येत्याह — आदेः परस्येति । संयोगान्तस्येति । अकारस्य नकारे कृते सकारस्य लोप इति भावः । यद्यपि शसोऽमि कृतेऽपि अकारस्य नकारे मकारस्य संयोगान्तलोपे युष्मान् अस्मानिति सिध्यति, तथापिसत्यपि सम्भवे बाधनं भवती॑ति न्यायान्नत्वस्य अमपवादत्वमाश्रितम् । किंच अमि कृते 'ङे प्रथमयोः' इत्यत्र मकारान्तरप्रश्लेषपक्षे अकारस्य नकारे मकारस्य संयोगान्तलोपो न स्यादित्यलम् । अथ तृतीया । युष्मद् आ अस्मद् आ इति स्थिते- ।
śaso na — Now he states the special rule for the śas [ending]: śaso na. From
"ṅe prathamayoḥ", "am" is carried forward by anuvṛtti, and "yuṣmad-asmadbhyām"
likewise. So it would be obtained that the am replacing śas after yuṣmad and asmad
does not occur. But in that case (am absent), by ātva (ā-substitution) via
"dvitīyāyāṃ ca", then homogeneous lengthening (pūrva-savarṇa-dīrgha), then na
(nakāra) by "tasmāc chasa naḥ puṃsi", the masculine form yuṣmān would indeed be
established; yet in "yuṣmān brāhmaṇīḥ paśya", "asmān brāhmaṇīḥ paśya", "yuṣmān
brāhmaṇa-kulāni paśya", "asmān brāhmaṇa-kulāni paśya", the form would fail in the
feminine and neuter [since "tasmāc chasa naḥ puṃsi" is confined to the masculine].
Therefore this sūtra is not aimed at prohibiting the am of śas; rather, the na
(nakāra) of śas is [directly] prescribed here.
Intending this — [an objection:] "Then why is the nominative not heard in 'śaso na'
[i.e., why not 'naḥ']?" Anticipating this he says: "na" is without a case-ending
(avibhaktika) — i.e., its nominative ending has been elided
(lupta-prathamā-vibhaktika). He then states the upshot with "yuṣmad-asmadbhyām"
etc. "Exception to am" (amo'pavādaḥ): since the na-substitution is enjoined
precisely where "ṅe prathamayoḥ" [am] would obtain, it is an exception (apavāda) to
it. When "yuṣmad as, asmad as" stand, after ātva by "dvitīyāyāṃ ca", by this [rule]
the nakāra replaces śas. And [because] that [na], by "alo'ntyasya", would replace
only the final — [to show it does] not [replace only] the final — he says "ādeḥ
parasya". "saṃyogāntasya" — the intent is that when the nakāra replaces the a-kāra
[of śas = 'as'], the s-kāra is lost [by saṃyogānta-lopa].
Although, even if am were substituted for śas — with na replacing the a-kāra and
the m-kāra lost by saṃyogānta-lopa — yuṣmān / asmān would still be derived,
nonetheless, by the maxim "satyapi sambhave bādhanaṃ bhavati" ("blocking takes
effect even where [the general rule] could still apply"), the status of the
na-substitution as an exception (apavāda) to am is adopted. Moreover, if am were
substituted, then on the view that an additional m-kāra is fused in (praśleṣa) at
"ṅe prathamayoḥ", the saṃyogānta-lopa of the m-kāra would not occur when na
replaces the a-kāra. Enough of this.
Now the instrumental (tṛtīyā). When "yuṣmad ā, asmad ā" stand— [the discussion
continues in the following unit].
SK 392 · A 7.2.89V
योऽचि ॥ ३९२ ॥
yo'ci
yo'ci — [For yuṣmad/asmad in their non-substitute state] y is substituted [for the final] when a vowel-initial [ending] follows.
Rule. For yuṣmad and asmad, y replaces the final before a vowel-initial ending that is not itself a substitute.
Example.
yuṣm-ad + ṭā → singular, so tva for yuṣm (SK 389) → tva-ad + ā → d → y → tvayā "by you"; mayā "by me".
Siddhānta-kaumudī
अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशेऽजादो परे । त्वया । मया ॥
For these two [yuṣmad and asmad], the substitute y (ya-kāra) [replaces the final]
when a vowel-initial [ending] that is not itself a substitute (anādeśa) follows.
[Instrumental singular:] tvayā, mayā.
Bālamanoramā
योऽचि - योऽचि ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यनुवर्तते । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यतोविभक्ता॑विति चानुवर्तते ।अची॑ति विभक्तिविशेषणं । तदादि विधिस्तदाह — अनयोरिति । युष्मदस्मदोरन्त्यस्येत्यर्थः । अचि किम् , युवाभ्याम् । अनादेशे किम् , त्वत्, मत् । 'पञ्चम्या अत्' इत्यदादेशे सति न यत्वम् ।युष्मद् आ, अस्मद् आ इत्यत्र 'त्वमावेकवचने' इति मपर्यन्तस्य त्वमादेशयोर्दकारस्य यत्वे पररूपे च रूपमिति भावः ।
yo 'ci — "yo 'ci." "yuṣmad-asmador anādeśe" is carried forward (anuvṛtti).
From "aṣṭana ā vibhaktau," "vibhaktau" (before a vibhakti) also recurs. "aci"
qualifies the vibhakti [i.e. a vowel-initial vibhakti]; the operation applies to
that which begins with it (tad-ādi-vidhi). Hence he says "anayoḥ" (of these two)
= of the final [sound] of yuṣmad and asmad.
Why "aci"? [Consider] yuvābhyām [where the ending bhyām is consonant-initial,
so no y]. Why "anādeśe" (non-substitute)? [Consider] tvat, mat — in the
ablative, when the 'ad' substitute [replaces the ending] by "pañcamyā at," there
is no ya-substitution (yatva), [since the ending is now itself a substitute].
In "yuṣmad ā, asmad ā": by "tvamāv ekavacane," the substitutes tva/ma [replace]
the portion up to m; then, by the ya-substitution (yatva) of the d and the
pararūpa, the form [tvayā, mayā] results.
SK 393 · A 7.2.86V
युष्मदस्मदोरनादेशे ॥ ३९३ ॥
yuṣmadasmadoranādeśe
yuṣmadasmador anādeśe (A 7.2.86) — For yuṣmad and asmad, ā is substituted [for the final] before a consonant-initial ending that is not [otherwise] a special substitute (anādeśa).
Rule. For yuṣmad and asmad, ā replaces the final before a consonant-initial ending that is not a substitute.
Example.
yuva-ad + bhyām → d → ā → yuvābhyām; āvābhyām; yuṣmābhiḥ, asmābhiḥ (plural: no stem-substitute, so yuṣm and asm stand).
Siddhānta-kaumudī
अनयोराकारः स्यादनादेशे हलादौ परे । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्माभिः । अस्माभिः ॥
The final [letter] of these two (yuṣmad, asmad) becomes ā before an anādeśa (a
non-substituted ending) that is consonant-initial. Forms: yuvābhyām, āvābhyām;
yuṣmābhiḥ, asmābhiḥ.
Tattvabodhinī
NSP p. 100–102—युष्मदस्मदोरिति । एतच्च ‘युष्मदस्मदोरनादेशे’ इत्यतो लभ्यते ॥—शेषे—। उक्तादन्यः शेषः, आत्वयत्वं च प्रागुक्तम्, तद्विषयादन्यविभक्तिरिति शेषशब्दार्थस्तदेतद्याचष्टे—आत्वयत्वनिमित्तेतरेति ॥—अन्त्यस्येति । अलोन्त्यपरिभाषयेति भावः ॥—अतोगुण इति । नव्यास्तु ‘त्वाहौ सौ’ इत्यत्र त्वाहादेशयोरन्त्याकार उच्चारणार्थ एवास्तु किमनेन पररूपकरणप्रयासेनेत्याहुः ॥—त्वम् । अहमिति । ननु युष्मानतिकान्तः अतित्वमित्यादौ ‘त्वाहौ सौ’ इत्यस्यावकाशोऽस्ति, त्वामतिकान्तेनातित्वयेत्यादौ ‘लमावेकवचने’ इत्यस्यावकाशः, त्वमहमित्यत्र तूभयोः प्रसङ्गे ‘त्वमावेकवचने’ इत्यनेन परत्वाद्भाव्यम् । नैष दोषः । ‘त्वमा- वपि प्रवाधन्ते पूर्वविप्रतिषेधतः इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥—अधिकरणत्वविवक्षयेति । यदि तु ‘शेषे’ इति विभक्ति-विशेषणं स्यात्तर्हि व्यर्थमेतत्, आत्वयत्वाभ्यां विशेषविहिताभ्यां स्वविषये लोपस्य वाधसंभवात् । न चैवमन्यलोप इति पक्षस्य निरालम्बनतापत्त्या युष्मदसदोरन्यस्यलोपः स्यादिति ग्रन्थोऽयुक्त इति वाच्यम् । ‘साम आकम्’ इति समुद्कनिर्देशेन तस्यापि पक्षस्य ज्ञापितत्वादिति भावः ॥—अतोगुणे कृते प्रवर्तत इति । ‘वार्णादाङ्गं बलीयः’ इति तु समानाश्रय एव भवति, नतु व्याश्रये । इह तु शेषेलोपस्य विभक्तिर्निमित्तम्, पररूपस्य त्वकार इति व्याश्रयत्वमिति भावः । समा-नाश्रये उदाहरणं तु कारक इत्यादि बोध्यम् । तत्र हि यण्ड्योः प्राप्तयोर्द्विरेव भवति ॥ आङ्गत्वात्तदन्तविधिरित्याह—परमत्वमित्यादि ॥—युवावौ द्विवचने । उक्तिर्वचनं द्वयोर्वचनं द्विवचनं, तदंतदाह—द्वयोरुक्ताविति । न चात्र कृत्रिमन्यायविरोधः शङ्कः । वचनग्रहणसामर्थ्यादेव तद्वाधात् । अन्यथा द्वित्वे इत्येव व्रूयात् । ‘अष्टन आ विभक्तौ’ इत्यतो विभक्ताविलधिकारात् द्वित्वे या विभक्तिस्तस्यां परत इति व्याख्यानसंभवात् ॥—युवं वस्त्राणीति । शेषे लोपः ॥—मपर्यन्तस्य किमिति । अधिकारसूत्रं किमर्थमिति प्रश्नः ॥—युवकाम् । आवकामिति । नतु युवावयोः समुदायादेशत्वेऽपि युवकामित्यादि सिध्यति । ‘ओकारसकारभकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् अन्यत्र तु सुवन्तस्य टः प्राक्’ इति युष्मदसद्विषये व्यवस्थायास्त्वयका मयकेत्यादिसिद्धये वक्ष्यमाणत्वात्, किमनेन ‘मपर्यन्तस्य’ इत्यधिकारेणेत्यपरितोषा-दाह—त्वया मयेत्यत्रेति । नतु लमादेशयोरपि समुदायादेशत्वे लयेत्यादि साधयितुं शक्यत एव ‘योऽचि’ इति सूत्रं परि-लज्य ‘अच्ये’ इति सूत्रे कृते अजादौ विभक्तौ परतोऽन्यस्य एकारादेशे सत्ययादेशप्रवृत्तेरिति पुनरपरितोषादाह—युव-काभ्यामित्यादि ॥—अङ्गकार्य इति । एतेन ‘अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः’ इति परिभाषा अर्थत उपनिबद्धा । ‘अङ्गे अङ्गाधिकारे वृत्तं वर्तनं यस्य तदङ्गवृत्तं शास्त्रं तस्मिन्प्रवृत्ते सति पुनरन्यस्याङ्गवृत्तशास्त्रस्य प्रवृत्तौ प्राप्तायामविधिः’ इति तत्परिभाषाया अर्थः । एषा च परिभाषा ‘ज्ञाजनोर्जा’ इत्यनेन ज्ञापिता ॥ उपपत्तिस्तु मनोरमातोऽवगन्तव्या । न चैवं द्वाभ्या-मित्यत्र त्यदायत्वे कृते ‘सुपि च’ इति दीर्घो न स्यादिति वाच्यम् । ‘द्वयोरेकस्य’ इत्यादिनिर्देशेन उक्तपरिभाषाया अनित्य-लज्जापनादिति दिक् ॥—मकारान्तरमित्युपलक्षणं, ‘जसः शी’ इत्यत्र जसः स इति सकारं प्रश्निष्य सान्तस्य जस इति व्याख्यानात्, ‘अतोऽम्’ इतिसूत्रादम्प्रहणमनुवर्त्य अम् अमेवेति व्याख्यानाद्वेति बोध्यम् ॥—एकस्योक्ताविति । ‘लमा-वेकत्वे’ इति वक्तव्ये वचनग्रहणादयमर्थो लभ्यत इति भावः ॥—अविभक्तिकमिति । तथाच ‘डेप्रथमयोः’ इति पूर्व-सूत्रेण प्राप्तस्यामः प्रतिषेधोऽयमिति भाष्ये शङ्कितम् । नच तथैव किं न स्यात् ‘द्वितीयायां च’ इत्यात्वे पूर्वसवर्णादीर्घे ‘तस्माच्छसः’ इति नत्वे चेष्टसिद्धेरिति वाच्यम् । स्त्रीनुपसकयोर्नलाप्राप्त्या युष्मान्त्राह्वाणीः युष्मान्कुलानीत्यसिद्धिप्रसङ्गात् । अलिङ्गलपक्षे तु युष्मान् ब्राह्मणानित्यादेरप्यसिद्धिप्रसङ्गाच्च ॥—योऽचि । अचि किम् । युवाभ्याम् । यदि तु ‘युष्मद-सदोरनादेशे’ इत्यत्र ‘रायो हलि’ इत्यतो हलीत्यनुवर्तते तदेहाचीति मास्तु, परिशेषादेव सिद्धेः ॥—युष्मदसदोरना- देशे । अनादेशे किम् । युष्मभ्यम् । न चाभ्यम्पक्षे आदेशो हलादिनैत्यनादेशप्रहर्णं त्यक्तुं शक्यमिति वाच्यम् ॥ योऽचीत्यत्रानुवृत्त्यर्थं तस्यावश्यकत्वात् ॥—हलादौ पर इति । ‘योऽचि’ इत्यज्यहणात्परिशेषसिद्धमिदम्, ‘रायो हलि’ इत्यतोऽनुवृत्त्या लब्धं वा ॥—पक्षद्वयेऽपि साधुरिति । नन्वन्तलोपपक्षे पररूपं वाधित्वा सर्वर्णदीर्घः स्यादकारोच्चारणसामर्थ्यादिति चेत् ॥ अत्राहुः । ‘वहुवचने झल्येत्’ इत्येत्वनिवृत्त्याकारोच्चारणस्य चरितार्थत्वादिति ॥ यद्यप्यङ्गवृत्तपरिभाषया एतं सुपरिहरं, तथापि तस्यानित्यत्व इदमप्यकारोच्चारणं ज्ञापकमिति तत्त्वम्
Bālamanoramā
युष्मदस्मदोरनादेशे - युष्मदस्मदोरनादेशे । 'अष्टन आ विभक्तौ' इत्यत आ इति विभक्ताविति चानुवर्तते ।रायो हली॑त्यतो हलीत्यनुवृत्तं विभक्तिविशेषणम् । तदादिविधिः । तदाह-अनयोरिति । युष्मदस्मदोरन्त्यस्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु हलीति नानुवर्तनीयम् । 'योऽचि' इत्यजादौ यत्वविधानेन परिशेषादेव तत्सिद्धेः । युवाभ्यामावाभ्यामिति । युष्मद् भ्याम्, अस्मद् भ्यामिति स्थिते युवावादेशयोर्दकारस्य आत्वे सवर्णदीर्घ इति भावः । त्र हलीत्यनुवृत्तौयोऽची॑त्यज्ग्रहणं मास्तु । हलादावात्वस्य विशेषविहितत्वादेव यत्वनिवृत्तिसिद्धेरिति भाष्ये स्पष्टम् । युष्माभिः अस्माभिरिति ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यात्वे सवर्णदीर्घ इति भावः । अथ चतुर्थी । युष्मद् ए, अस्मद् ए इति स्थितौ 'त्वमावेकवचने' इति प्राप्ते- ।
yuṣmadasmador anādeśe — "ā" and "vibhaktau" (before a vibhakti) are carried
forward (anuvṛtti) from "aṣṭana ā vibhaktau" (A 7.2.84); "hali" (before a
consonant), carried forward from "rāyo hali" (A 7.2.85), qualifies vibhakti;
[and] it is a tad-ādi-vidhi (a rule about what begins with hal). He states this
with "anayoḥ" (of these two): i.e., of the final [letter] of yuṣmad and asmad. —
In fact, "hali" need not be carried forward: since the y-substitution (yatva) is
enjoined before a vowel by "yo'ci" (A 7.2.89), the [consonant condition] follows
for ātva by mere elimination (pariśeṣa). — "yuvābhyām, āvābhyām": when "yuṣmad +
bhyām, asmad + bhyām" stands, [there occur] the yuva / āva substitutes
[for yuṣm-/asm-, by "yuvāvau dvivacane," A 7.2.92], the ātva (ā for the d-kāra)
[by the present rule], and then savarṇa-dīrgha [a + ā → ā]. — Were "hali"
carried forward here, the mention of "ac" in "yo'ci" would be unnecessary; for,
since ātva is specifically enjoined before hal, the withdrawal (nivṛtti) of
yatva [before consonants] follows anyway — as is clear in the Bhāṣya. —
"yuṣmābhiḥ, asmābhiḥ": by "yuṣmadasmador anādeśe" the ātva, then savarṇa-dīrgha.
— Now the dative: when "yuṣmad + e, asmad + e" stands, "tvamāv ekavacane" being
applicable [transition to the next sūtra].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 101 १ अधिकरणत्वविवक्षयेति—अन्ये तु अस्य विमर्जितमित्तत्वादन्त्यलोपेऽपि सन्निपातपरिमापया टाप् न । अतएव ‘युद्धावित्यत्र टाप् न’ इति क्रुन्मेजन्तसूत्रे भाष्यकृतः । एवंच शेषस्य लोप इत्यर्थे फलाभावः, शेषग्रहणं तु भाष्ये प्रत्याख्यातमेव ‘त्यदादीनामः’ इति सूत्रस्यं भाष्यं प्रौढ्योत्तथैव, आहुरित्यनन् बोधितारुचिकं चेति वदन्ति । २ त्वमाविति—अत्रापि विभक्ताविति संबध्यते । अतएव ‘प्रत्ययोत्तर—’ इति सूत्रं सार्थकम् । तत्फलं तु त्वं मुन्दरः पुत्रो यस्येति त्रिपदे बहुत्रीहौ नादेश इति ।
NSP p. 102 १ ससुङ्गनिर्देश इति—नन्वा आकमिति आकारप्रश्लेषणैव आकारादिराकमित्यर्थं दोषाभावेन सकारनिर्देशाभाव उचित इति चेन्न । लक्षणैकचक्षुर्भिर्दुर्धेयत्वात् । केचित्तु इष्टपात्ति मन्यन्ते । ३ पूर्वेति—विप्रतिपेशे पूर्वः पूर्वविप्रतिपेश इति सुप्सुपेति समासः ।
SK 394 · A 7.2.95V
तुभ्यमह्यौ ङयि ॥ ३९४ ॥
tubhyamahyau ṅayi
tubhyamahyau ṅayi (7.2.95) — For yuṣmad and asmad (the portion up to the final m), tubhya and mahya respectively are the substitutes when ṅe [the dative singular] follows.
Rule. Before the dative singular ṅe, tubhya replaces yuṣm and mahya replaces asm. The ending is replaced by am (SK 382), and the remainder is deleted (SK 385).
Example.
yuṣm-ad + ṅe → tubhya-ad + am → tubhyam "to you"; mahyam "to me"; paramatubhyam, paramamahyam, atitubhyam, atimahyam. Dative dual: yuvābhyām, āvābhyām (SK 393).
Siddhānta-kaumudī
अनयोर्मपर्यन्तस्य तुभ्यमह्यौ स्तो ङयि । अमादेशः । शेषे लोपः SK 385 । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥
For the part of these two [yuṣmad and asmad] up to the m, tubhya and mahya
respectively become the substitutes when ṅe [dative singular] follows. The
am-substitution [applies to the ending, by ṅe prathamayoḥ]. Elision of the
remainder (SK 385). Forms: tubhyam. mahyam. paramatubhyam. paramamahyam.
atitubhyam. atimahyam. yuvābhyām. āvābhyām.
Bālamanoramā
तुभ्यमह्यौ ङयि - तुभ्यमह्रौ ङयि । 'ङे' इत्यस्य सप्तम्येकवचने ङयीति ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतो युष्मदस्मदोरित्यनुवर्तते । मपर्यन्तस्येत्यधिकृतम् । तदाह — अनयोरिति । युष्मदस्मदोरित्यर्थः । अमादेश इति ।ङे प्रथमयोरित्यनेने॑ति शेषः । शेषे लोप इति । अदो दस्य वा लोप इत्यर्थः । 'अमि पूर्वः' इति मत्वाह — तुभ्यं मह्रमिति । परमतुभ्यमिति । तुभ्यमहृविध्योराङ्गत्वात्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिरिति भावः । अतितुभ्यमिति । गौणत्वे तदप्रवृत्तौ मानाऽभावादिति भावः । युवाभ्यामावाभ्यामिति । तृतीयाद्विवचनवदिति भावः ।
tubhyamahyau ṅayi — ṅayi is the locative singular of ṅe [the dative singular
ending]. From yuṣmadasmador anādeśe the expression yuṣmadasmadoḥ is carried
forward (anuvṛtti); maparyantasya is in force as a governing element (adhikāra).
This he states with "of these two," meaning of yuṣmad and asmad. On "the
am-substitution": supply "by ṅe prathamayoḥ." On "elision of the remainder": the
meaning is the elision of the d of the [remaining] ad. Taking ami pūrvaḥ [A 6.1.107,
the single substitute for a + am being the prior] to apply, he gives "tubhyam,
mahyam." "paramatubhyam": since the rules substituting tubhya and mahya are
aṅga-operations (āṅgatva), they apply also to [a stem] ending in that [yuṣmad] —
such is the idea. "atitubhyam": because there is no evidence (māna) for the
non-application of that [substitution] when [yuṣmad] is subordinate (gauṇa) — such
is the idea. "yuvābhyām, āvābhyām": these are formed just like the instrumental dual
(tṛtīyā-dvivacana) — such is the idea.
SK 395 · A 7.1.30V
भ्यसो भ्यम् ॥ ३९५ ॥
bhyaso bhyam
bhyaso bhyam (A 7.1.30) — After yuṣmad and asmad, bhyam is substituted for the dative/ablative-plural ending bhyas.
Rule. After yuṣmad and asmad, bhyam — or abhyam — replaces the dative plural bhyas.
Example.
yuṣm-ad + bhyas → bhyas → bhyam → final d deleted (SK 385) → yuṣmabhyam "to you (all)"; asmabhyam.
Bhaṭṭoji explains the alternative. On the reading that SK 385 deletes only the final d, the stem ends in a, and bhyam is the substitute; the e that an a-stem takes before bhy (rāmebhyaḥ) does not appear, by the paribhāṣā that bars a second stem-operation. The substitute abhyam gives the right form on either reading of SK 385.
Siddhānta-kaumudī
भ्यसो भ्यमभ्यम् वा आदेशः स्यात् । आद्यः शेषे लोपस्यान्त्यलोपत्व एव । तत्राङ्गवृत्तपरिभाषया एत्वं न । अभ्यम् तु पक्षद्वयेऽपि साधुः । युष्मभ्यम् । अस्मभ्यम् ॥
The ending bhyas is optionally replaced by bhyam or by abhyam. The first
substitute (bhyam) [is available] only when the elision under "śeṣe lopaḥ"
(A 7.2.90) is construed as elision of just the final letter (antya-lopa); in
that case the substitution of e (etva, by "bahuvacane jhaly et," A 7.3.103)
does not apply, by the aṅga-vṛtta paribhāṣā. But abhyam is correct on both
alternatives. Examples: yuṣmabhyam, asmabhyam.
Bālamanoramā
भ्यसः भ्यम् - भ्यसोभ्यम् । भ्यमभ्यमिति वा छेदः । तदाद-भ्यस इति ।युष्मदस्मद्भ्यां परस्ये॑ति शेषः,युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् इत्यतस्तदनुवृत्तेः । ननु ब्यमादेशपक्षे 'शेषे लोपः' इत्यदो लोपे युष्मभ्यमस्मभ्यमिति मकारादकारो न श्रूयेतेत्यत आह — आद्य इति । लक्ष्यानुरोधादिहाऽन्त्यलोपपक्ष एवाश्रयणीयः । नन्वन्त्यलोपपक्षे दकारस्य लोपे सति 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्त्वं स्यादित्यत आह — तत्राङ्गवृत्तेति ।अङ्गवृत्तेः पुनर्वृत्तावविधि॑रिति परिभाषयेत्यर्थः । अङ्गेवृत्तं वर्तनं यस्य तत्-अङ्गवृत्तं, तस्मिन् कार्ये प्रवृत्ते सति अन्यस्य अङ्गकार्यस्य वृत्तौ प्रवृत्तिविषये अविधिः=विदिर्नास्तीत्यर्थः । प्रकृते च शेषलोपे अङ्गकार्ये प्रवृत्ते सति, अन्यत् अङ्गकार्यमेत्त्वं न भवतीति भावः । अभ्यम् त्विति । अब्यमादेशस्तु टिलोपपक्षे अन्त्यलोपपक्षे च अनुकूल इत्यर्थः । तत्र अन्त्यलोपपक्षे अभ्यमो झलादित्वाऽभावात्तस्मिन् परे एत्त्वं न । किन्तु पररूपे सति युष्मभ्यमस्मभ्यम् इति सिध्यति । टिलोपपक्षे तु अङ्गस्य अदन्तत्वाऽभावादपि एत्त्वं न ।
bhyaso bhyam — The word is split either as "bhyam" or as "abhyam" [yielding
two possible substitutes]. He states this with "bhyasaḥ ...". The remainder
"[after] yuṣmad and asmad, of the following [bhyas]" is supplied, since it is
carried forward (anuvṛtti) from "yuṣmad-asmadbhyāṃ ṅaso 'ś" (A 7.1.27).
Objection: On the bhyam-substitute alternative, if "śeṣe lopaḥ" (A 7.2.90)
elides the whole "-ad," then in yuṣmabhyam / asmabhyam the a-kāra after the
m-kāra would not be heard. Response ("ādyaḥ ..."): In conformity with the
attested form (lakṣya), here only the antya-lopa alternative — elision of just
the final letter (the d) — is to be adopted [so yuṣma + bhyam, retaining the a].
Objection: On the antya-lopa alternative, once the d-kāra is elided,
"bahuvacane jhaly et" (A 7.3.103) would produce etva (a → e). Response
("tatrāṅga-vṛtta ..."): by the paribhāṣā "aṅga-vṛtteḥ punar vṛttāv avidhiḥ" —
"aṅga-vṛtta" is that whose operation lies within the aṅga; once such an
operation has taken effect, no [further] aṅga-operation applies in the domain of
its re-application. Here, once the aṅga-operation of the śeṣa-elision [of d] has
operated, the other aṅga-operation, etva, does not occur.
"abhyam tu ...": the abhyam substitute is compatible on both the ṭi-lopa and the
antya-lopa alternatives. On the antya-lopa alternative, since abhyam is not
jhal-initial (it begins with the vowel a), etva does not apply before it;
rather, with pararūpa (single substitution as the following form, by "ato guṇe,"
A 6.1.97) yuṣmabhyam / asmabhyam is established. On the ṭi-lopa alternative,
since the aṅga [after ṭi-elision] is no longer a-ending, again etva does not
apply.
SK 396 · A 7.1.32V
एकवचनस्य च ॥ ३९६ ॥
ekavacanasya ca
ekavacanasya ca — And [for yuṣmad/asmad] the substitute 'at' replaces the singular [ending of the ablative].
Rule. And for the singular of the ablative (ṅasi) after yuṣmad and asmad, the substitute is at.
Example.
yuṣm-ad + ṅasi → tva-ad + at → tvat "from you"; mat "from me". Ablative dual: yuvābhyām, āvābhyām.
Bhaṭṭoji remarks that "ṅaseś ca" would have been a neater wording. Scholars discuss the exact steps by which the three a's of tva-ad + at reduce to one; the form is tvat.
Siddhānta-kaumudī
आभ्यां पञ्चम्येकवचनस्य अत्स्यात् । त्वत् । मत् । ङसेश्चेति सुवचम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् ॥
For these two [yuṣmad and asmad], 'at' is substituted for the singular of the
ablative (pañcamī ekavacana). [Examples:] tvat, mat. It could well have
been stated as "ṅaseś ca" ("and of the ṅasi/ablative-singular ending") — a neat
formulation. [Ablative dual:] yuvābhyām, āvābhyām.
Bālamanoramā
एकवचनस्य च - अथ पञ्चमी । एकवचनस्य च ।युष्मदस्यद्भ्यां ङसोऽश् इत्यतोयुष्मदस्मद्भ्या॑मित्यनुवर्तते, 'पञ्चम्या अत्' इति च, तदाह-आभ्यामिति । युष्मस्मद्भ्यामित्यर्थः । अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । 'न विभक्तौ' इति तस्य नेत्त्वम् । त्वत् मदिति । युष्मद् अस्, अस्मद् अस् इति स्थिते त्वमादेशयोः कृतयोः ङसेरदादेशे सति पररूपे 'शेषे लोपः' इति टिलोपः । अन्त्यलोपपक्षे दकारलोपे सति त्रायाणामकाराणां पररूपमिति भावः । सुवचमिति । लाघवादिति भावः ।
ekavacanasya ca — Now the ablative (pañcamī): "ekavacanasya ca." From
"yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso 'ś" (7.1.27), "yuṣmad-asmad-bhyām" is carried forward
(anuvṛtti), and "pañcamyā at" as well. Hence he says "ābhyām" (for these two) —
i.e. for yuṣmad and asmad. Because [the substitute 'at'] has more than one
phoneme (anekāl), it replaces the whole [ending] (sarvādeśa). By "na vibhaktau"
(1.3.4) its 't' is not an it-marker.
tvat, mat — When "yuṣmad as, asmad as" stands: the tva/ma substitutes (for
the portion up to m) being done, and the ṅasi being replaced by 'ad', then, on
the pararūpa (single substitution taking the form of the latter), by "śeṣe
lopaḥ" there is elision of the ṭi (ṭi-lopa). On the final-elision view
(antya-lopa-pakṣa): the d being elided, there is pararūpa of the three a-kāras.
suvacam ("neatly stated") — the point is [that "ṅaseś ca" would be preferable]
for brevity (lāghava).
translator notes
- translator The two accounts of how tvat/mat are reached (ṭi-lopa after pararūpa vs. final-elision followed by pararūpa of the three a-kāras) are given as the source compresses them, without supplying intermediate forms it omits.
SK 397 · A 7.1.31V
पञ्चम्या अत् ॥ ३९७ ॥
pañcamyā at
For yuṣmad and asmad, at is substituted for the ablative (pañcamī) bhyas.
Rule. After yuṣmad and asmad, at replaces the ablative plural bhyas.
Example.
yuṣmad + bhyas (ablative) → bhyas → at → yuṣmat "from you (all)"; asmat "from us".
Siddhānta-kaumudī
आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽत्स्यात् । युष्मत् । अस्मत् ॥
For these two (yuṣmad and asmad), the ablative (pañcamī) bhyas becomes
*at*. [Thus:] *yuṣmat*. *asmat*.
Bālamanoramā
पञ्चम्या अत् - पञ्चम्या अत् ।युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽ॒शित्यतो॑ युष्मदस्मद्भ्यामित्यनुवर्तते ।भ्यसोऽभ्य॑मित्यतो 'भ्यस' इति । तदाह-आभ्यामिति । युष्मदस्मद्भ्यामित्यर्थः । युष्मत् अस्मदिति । युष्मद् भ्यस्, अस्मद् भ्यसिति स्थिते भ्यसोऽदादेशः । शेषलोपश्च ।
pañcamyā at — pañcamyā at. From "yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso'ś" (A 7.1.27) the
words "yuṣmadasmadbhyām" are carried forward (anuvṛtti); from "bhyaso bhyam"
(A 7.1.30) the word "bhyasaḥ" [is carried forward]. He states this by
"ābhyām" — meaning "for yuṣmad and asmad." *yuṣmat, asmat* — when "yuṣmad +
bhyas" and "asmad + bhyas" stand, the substitute *at* [replaces] bhyas, and
the elision of the residue (śeṣa-lopa) [applies], yielding *yuṣmat* and
*asmat*.
SK 398 · A 7.2.96V
तवममौ ङसि ॥ ३९८ ॥
tavamamau ṅasi
tavamamau ṅasi — 7.2.96. tava and mama are the substitutes [for the yuṣmad and asmad stems, up to their m,] before ṅas (the genitive singular).
Rule. Before the genitive singular ṅas, tava replaces yuṣm and mama replaces asm.
Example.
yuṣm-ad + ṅas → tava-ad + ṅas; asm-ad + ṅas → mama-ad + ṅas (continued under SK 399).
Siddhānta-kaumudī
अनयोर्मपर्यन्तस्य तवममौ स्तो ङसि ॥
For these two [yuṣmad and asmad], the portion ending in m (maparyanta) has
tava and mama respectively as its substitutes before ṅas (the genitive
singular). [Hence: tava "your," mama "my."]
Bālamanoramā
तवममौ ङसि - अथ षष्ठी । तवममौ ङसि ।युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इत्यतोयुष्मदस्मदो॑रित्यनुवर्तते । मपर्यन्तस्येत्यधिकृतं । तदाह-अनयोरिति । युष्मदस्मदोरित्यर्थः । 'त्वमावेकवचने' इत्यस्यापवादः ।
tavamamau ṅasi — Now the genitive (ṣaṣṭhī). tavamamau ṅasi. From
"yuṣmadasmador anādeśe" (A 7.2.86) the words "yuṣmadasmadoḥ" are carried forward
(anuvṛtti). "maparyantasya" (of the portion ending in m) is the governing
(adhikṛta) term. This [Bhaṭṭoji] states by "anayoḥ" (of these two) — the meaning
being "of yuṣmad and asmad." [This rule] is the exception (apavāda) to
"tvamāv ekavacane" (A 7.2.97).
SK 399 · A 7.1.27V
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् ॥ ३९९ ॥
yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso'ś
yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso'ś — After yuṣmad and asmad, the substitute 'aś' replaces the ṅas (genitive singular ending).
Rule. After yuṣmad and asmad, aś — that is, a — replaces the genitive singular ṅas.
Example.
tava-ad + a → the vowels reduce to one → tava "your"; mama "my". Genitive-locative dual: yuvayoḥ, āvayoḥ (y before the vowel of os, SK 392).
Siddhānta-kaumudī
स्पष्टम् । तव । मम । युवयोः । आवयोः ॥
[The sūtra is] clear. Genitive singular: tava, mama; genitive/locative
dual: yuvayoḥ, āvayoḥ.
Tattvabodhinī
NSP p. 102–103—युष्मदस्मङ्ख्यां ङसोऽश् । शित्वं सर्वादेशार्थम् । अन्यथा हि ‘आदेः परस्य’ इति स्यात् । न चाकारस्य अकारविधाने वैयर्थ्यम् । आदेशव्यपदेशेन यत्ननिवृत्त्यर्थत्वात् । न चावयवस्यादेशे सत्यपि विभक्तेरनादेशतास्त्येवेति वाच्यम् । ‘सर्वे सर्वपदादेशाः’ इति सिद्धान्तात् । इदमेव शित्वं ज्ञापयति ‘सर्वे सर्वपदादेशाः’ इति । अर्थवत्येव स्यान्यादेशभावविश्रान्तिरित्यर्थः । सिच्चङादयस्तु वचनसामर्थ्यादनर्थकस्यापि भवन्तीति मनोरमायां स्थितम् ॥—तवममेवेति । ननु अत्रान्त्यलोपपक्षे अशः स्यादेशः स्यात्, यत्वनिवृत्त्यर्थतया अश्वचनस्य चरितार्थत्वात् । नच स्यादेशस्यापवादोऽशिति वाच्यम् । अशादेशप्रवृत्तिकाले शेषे लोपाभावेन स्यादेशस्याप्रवृत्तेः । अत्राहुः । अङ्गवृत्तपरिभाषया स्यादेशो वारणीयः । यदि तु अङ्गस्य यत्कार्यं तद्विषयिण्येव सा परिभाषा, न त्वङ्गाधिकारपरेति दुराग्रहः, तर्ह्यशिल्पत्र ‘अतो गुणे’ इति पररूपेणाकारान्तरं प्रश्लिष्य अकाररूप एवाश्च भवति, न तु विक्रियत इति व्याख्येयमिति ॥ नन्वाकमादेशात्पूर्वमनादेशलात् ‘योऽचि’ इति यत्वेन भाव्यं, ततश्च शेषे लो-पाभावादवर्णान्तादिति विधीयमानस्य सुडागमस्याप्रसक्त्या साम इति संसुद्रकनिर्देशो व्यर्थं इत्यत आह—भाविन इति । कृते हि शेषेलोपे अकारान्तलात् प्राप्तः सुद् संसुद्रकस्य स्थानित्वेन निर्देशसामर्थ्यान्निवर्तत इति भावः । ‘शेषे लोपष्टिलोपः’ इति पक्षे तु सुद्रभूहणं व्यर्थमेव ॥ आकमिति दीर्घोच्चारणं सवर्णदीर्घार्थम् । अन्यथा पररूपं स्यात् । न चाकारोच्चारणसा-मर्थ्यम् । एलनिवृत्त्याऽभ्यम इव चरितार्थलात् ॥ इह ‘युवावौ द्विवचने’ ‘लमावेकवचने’ इति सूत्रद्वयेऽपि द्विवचनैकवचन-शब्दावर्थपरौ, नतु प्रत्ययपराविति व्याख्यातं तत्फलं दर्शयति—समस्यमान इत्यादिना ॥—द्योकत्ववाचिनी इति । पञ्चकं प्रातिपदिकार्थं इति पक्षाभिप्रायेणेदमुक्तम् । अस्मिन्नु पक्षे संख्याया अपि प्रातिपदिकार्थत्वात् । त्रिकपक्षे तु द्योकार्थवाचिन इति पाठ्यम् । संख्याया विभक्त्यर्थत्वेऽपि संख्येयस्य प्रातिपदिकार्थलानपायात् ॥—अन्यसंख्यश्चेदिति । युष्मदस्मदर्थगतसंख्येतरसंख्यायुक्तश्चेदित्यर्थः ॥—स्त इति । अर्थपरलाश्रयणसामर्थ्यादेव भूतगतेरपि स्वीकाराद्युवावौ ल-मावपि स्तः । प्रत्ययपरत्वे तु न स्यातामित्यव्याप्तिः स्यादिति भावः । एवं चतुर्थश्लोकेऽपि न युवावौ लमौ न चेत्युक्त्या प्रत्ययपरत्वेऽतिव्याप्तिर्ध्वनिता । एवं चाव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहारायार्थपरलमाश्रितमिति फलितम् ॥ नन्वेवं सुजस्डेङस्त्वपि युष्मदस्मदोर्द्यर्थत्वे युवावौ स्यातामेकार्थत्वे तु लमावित्याशङ्कायामाह—सुजस्डेङस्सु परत इति । के ते आदेशा इत्यत आह—त्वाहौ यूयवयावित्यादि । अस्त्वेवं लाहादिभिर्युवावयोर्वाधस्त्वमौ तु तेभ्यः परौ कथं तैर्वाध्येतामित्यत आह—त्वमावपीति । ‘विप्रतिषेधे परम्’ इत्यत्र परशब्दस्येष्टवाचिलादिति भावः ॥—अतित्वामिति । त्वां मां वा अतिक्रान्ताविति विग्रहः ॥ अतियूयम् । अतिवयमिति । त्वां मां वा अतिक्रान्ता इति विग्रहः । एवमग्रेऽप्यूहम्
Bālamanoramā
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् - युष्मदस्माद्भ्यां ङसोऽश् । स्पष्टमिति । युष्मदस्मद्भ्यां परस्य ङसोऽश् स्यादिति सुगममित्यर्थः । सित्त्वात्सर्वादेशः । तव ममेति । युष्मद् अस्, अस्मद् असितिस्थिते मपर्यन्तस्य तवममादेशयोः कृतयोरशादेशे दकारात्पूर्वयोरकारयोः पररूपेऽदो लोपः । अन्त्यलोपपक्षे दकारलोपः, त्रयाणामकाराणां पररूपमिति भावः । युवयोः आवयोरिति । युष्मद् ओस्, अस्मद् ओस् इति स्थिते मपर्यन्तस्य युवावादेशयोःयोऽची॑ति दस्य यत्वे पररूपमिति भावः ।
yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso 'ś — "spaṣṭam" (clear): the sense is that 'aś' is
substituted for the ṅas (genitive singular) following yuṣmad and asmad — this is
easy. Because [aś] carries the it-marker ś (śit), it replaces the entire [ending]
(sarvādeśa, by anekāl-śit-sarvasya).
tava, mama — When "yuṣmad as, asmad as" stands, the substitutes tava and
mama (for the portion up to m) are done and the aś-substitute is done; then there
is pararūpa (single substitution taking the form of the latter) of the two
a-kāras preceding the d, and elision of "ad" (ado lopa). On the final-elision
view (antya-lopa-pakṣa): there is elision of the d, and pararūpa of the three
a-kāras.
yuvayoḥ, āvayoḥ — When "yuṣmad os, asmad os" stands (os = genitive/locative
dual ending), the substitutes yuva and āva (for the portion up to m) are done;
then, by "yo 'ci" (7.2.89), there is the ya-substitution (yatva) of the d, and
pararūpa [yielding yuvayoḥ, āvayoḥ].
translator notes
- translator The two derivational views (pararūpa-then-elision vs. final-elision-then-pararūpa of the three a-kāras) are rendered exactly as the Bālamanoramā compresses them; no intermediate forms are supplied beyond those the source states.
SK 400 · A 7.1.33V
साम आकम् ॥ ४०० ॥
sāma ākam
sāma ākam (on A 7.1.33) — In place of sām — that is, ām (the genitive-plural ending) together with its suṭ-augment (s), i.e. the sasuṭka ām — the substitute ākam occurs after yuṣmad and asmad.
Rule. After yuṣmad and asmad, ākam replaces sām — the genitive plural ām together with the augment suṭ (s) that a pronoun's ām takes (sarveṣām). The rule names the ending with its suṭ so that no suṭ is added afterwards.
Example.
yuṣmad + ām → the pronoun's sām → ākam → final d deleted (SK 385) → yuṣmākam "of you (all)"; asmākam "our". Locative singular tvayi, mayi (SK 392); dual yuvayoḥ, āvayoḥ; plural yuṣmāsu, asmāsu (SK 393).
| singular | dual | plural |
|---|
| instrumental | tvayā / mayā | yuvābhyām / āvābhyām | yuṣmābhiḥ / asmābhiḥ |
| dative | tubhyam / mahyam | yuvābhyām / āvābhyām | yuṣmabhyam / asmabhyam |
| ablative | tvat / mat | yuvābhyām / āvābhyām | yuṣmat / asmat |
| genitive | tava / mama | yuvayoḥ / āvayoḥ | yuṣmākam / asmākam |
| locative | tvayi / mayi | yuvayoḥ / āvayoḥ | yuṣmāsu / asmāsu |
Bhaṭṭoji sums up the interplay of the substitutes in four verses. (1) When yuṣmad or asmad is compounded and, inside the compound, means two or one, then yuva / āva and tva / ma apply even if the compound as a whole has another number. (2) Before su, jas, ṅe and ṅas the substitutes tva / aha, yūya / vaya, tubhya / mahya and tava / mama always come. (3) Being the later rules, these block yuva / āva in their own domain, and they block tva / ma too, by the rule of prior conflict. (4) When the compound means two or one but yuṣmad / asmad inside it means many, neither yuva / āva nor tva / ma applies.
He then declines three compounds with ati "surpassing". Inner singular, "one who has surpassed you (tvām) / me (mām)":
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | atitvam / atyaham | atitvām / atimām | atiyūyam / ativayam |
| accusative | atitvām / atimām | atitvām / atimām | atitvān / atimān |
| instrumental | atitvayā / atimayā | atitvābhyām / atimābhyām | atitvābhiḥ / atimābhiḥ |
| dative | atitubhyam / atimahyam | atitvābhyām / atimābhyām | atitvabhyam / atimabhyam |
| ablative | atitvat / atimat | atitvābhyām / atimābhyām | atitvat / atimat |
| genitive | atitava / atimama | atitvayoḥ / atimayoḥ | atitvākam / atimākam |
| locative | atitvayi / atimayi | atitvayoḥ / atimayoḥ | atitvāsu / atimāsu |
Inner dual, "one who has surpassed you two (yuvām) / us two (āvām)": before su, jas, ṅe, ṅas as for the plain pronoun (atitvam, atiyūyam, atitubhyam, atitava; atyaham …); the rest:
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | (as above) | atiyuvām / atyāvām | (as above) |
| accusative | atiyuvām / atyāvām | atiyuvām / atyāvām | atiyuvān / atyāvān |
| instrumental | atiyuvayā / atyāvayā | atiyuvābhyām / atyāvābhyām | atiyuvābhiḥ / atyāvābhiḥ |
| dative | (as above) | atiyuvābhyām / atyāvābhyām | atiyuvabhyam / atyāvabhyam |
| ablative | atiyuvat / atyāvat | atiyuvābhyām / atyāvābhyām | atiyuvat / atyāvat |
| genitive | (as above) | atiyuvayoḥ / atyāvayoḥ | atiyuvākam / atyāvākam |
| locative | atiyuvayi / atyāvayi | atiyuvayoḥ / atyāvayoḥ | atiyuvāsu / atyāvāsu |
Inner plural, "one who has surpassed you all (yuṣmān) / us all (asmān)": again su, jas, ṅe, ṅas as for the plain pronoun; the rest:
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | (as above) | atiyuṣmām / atyasmām | (as above) |
| accusative | atiyuṣmām / atyasmām | atiyuṣmām / atyasmām | atiyuṣmān / atyasmān |
| instrumental | atiyuṣmayā / atyasmayā | atiyuṣmābhyām / atyasmābhyām | atiyuṣmābhiḥ / atyasmābhiḥ |
| dative | (as above) | atiyuṣmābhyām / atyasmābhyām | atiyuṣmabhyam / atyasmabhyam |
| ablative | atiyuṣmat / atyasmat | atiyuṣmābhyām / atyasmābhyām | atiyuṣmat / atyasmat |
| genitive | (as above) | atiyuṣmayoḥ / atyasmayoḥ | atiyuṣmākam / atyasmākam |
| locative | atiyuṣmayi / atyasmayi | atiyuṣmayoḥ / atyasmayoḥ | atiyuṣmāsu / atyasmāsu |
Siddhānta-kaumudī
आभ्यां परस्य साम आकम् स्यात् । भाविनः सुटो निवृत्त्यर्थं ससुट्कनिर्देशः । युष्माकम् । अस्माकम् । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । युष्मासु । अस्मासु ॥ समस्यमाने द्व्येकत्ववाचिनी युष्मदस्मदी । समासार्थोऽन्यसङ्ख्यश्येत्स्तो युवावौ त्वमावपि ॥ 1 ॥ सुजस्ङेङस्सु परत आदेशाः स्युः सदैव ते । त्वाहौ यूयवयौ तुभ्यमह्यौ तवममावपि ॥ 2 ॥ एते परत्वाद्बाधन्ते युवावौ विषये स्वके । त्वमावपि प्रबाधन्ते पूर्वविप्रतिषेधतः ॥ 3 ॥ द्व्येकसङ्ख्यः समासार्थो बह्वर्थे युष्मदस्मदी । तयोरद्व्येकतार्थत्वान्न युवावौ त्वमौ न च ॥ 4 ॥ त्वां मां वा अतिक्रान्त इति विग्रहे । अतित्वम् । अत्यहम् । अतित्वाम् । अतिमाम् । अतियूयम् । अतिवयम् । अतित्वाम् 2 । अतिमाम् 2 । अतित्वान् । अतिमान् । अतित्वया । अतिमया । अतित्वाभ्याम् । अतिमाभ्याम् । अतित्वाभिः । अतिमाभिः । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । अतित्वाभ्याम् । अतिमाभ्याम् । अतित्वभ्यम् । अतिमभ्यम् । ङसिङ्यसोः । अतित्वत् 2 । अतिमत् 2 । भ्यामि प्राग्वत् । अतितव । अतिमम । अतित्वयोः । अतिमयोः । अतित्वाकम् । अतिमाकम् । अतित्वयि । अतिमयि । अतित्वयोः । अतिमयोः । अतित्वासु । अतिमासु ॥ युवामावां वा अतिक्रान्त इति विग्रहे सुजस्ङेङस्सु प्राग्वत् । औअमौट्सु । अतियुवाम् 3 । अत्यावाम् 3 । अतियुवान् । अत्यावान् । अतियुवया । अत्यावया । अतियुवाभ्याम् 3 । अत्यावाभ्याम् 3 । अतियुवाभिः । अत्यावाभिः । भ्यसि । अतियुवभ्यम् । अत्यावभ्यम् । ङसिभ्यसोः । अतियुवत् 2 । अत्यावत् 2 । ओसि । अतियुवयोः 2 । अत्यावयोः 2 । अतियुवाकम् । अत्यावाकम् । अतियुवयि । अत्यावयि । अतियुवासु । अत्यावासु । युष्मानस्मान्वेति विग्रहे सुजस्ङेङस्सु प्राग्वत् । औअमौट्सु । अतियुष्माम् 3 । अत्यस्माम् 3 । अतियुष्मान् । अत्यस्मान् । अतियुष्मया । अत्यस्मया । अतियुष्माभ्याम् 3 । अत्यस्माभ्याम् 3 । अतियुष्माभिः । अत्यस्माभिः । भ्यसि । अतियुष्मभ्यम् । अत्यस्मभ्यम् । ङसिभ्यसोः । अतियुष्मत् 2 । अत्यस्मत् 2 । ओसि । अतियुष्मयोः 2 । अत्यस्मयोः 2 । अतियुष्माकम् । अत्यस्माकम् । अतियुष्मयि । अत्यस्मयि । अतियुष्मासु । अत्यस्मासु ॥
After these two [yuṣmad, asmad], ākam is the substitute for sām. The
reference to "with the suṭ" (sasuṭka) [i.e. to ām together with the s-augment]
is made in order to preclude a suṭ that would otherwise arise as a future
operation (bhāvin). [Examples of ākam:] yuṣmākam, asmākam (gen. pl.). [And,
from the same paradigm:] tvayi, mayi (loc. sg.); yuvayoḥ, āvayoḥ (gen./loc.
du.); yuṣmāsu, asmāsu (loc. pl.).
[Four summary verses:]
1. When, being compounded, yuṣmad and asmad denote duality or singularity,
then even though the compound-referent be of a different number, both yuvāva
(yuva/āva) and tvamau (tva/ma) occur.
2. Before su, jas, ṅe, ṅas, those substitutes always occur: tvāha (tvā/aha),
yūyavaya (yūya/vaya), tubhyamahya (tubhya/mahya), and tavamama (tava/mama).
3. By virtue of being later (paratva) these [tvāha, etc.] block yuvāva in
their own domain; and they block tvamau too, by prior-conflict-resolution
(pūrva-vipratiṣedha).
4. When the compound-referent is of dual or singular number but yuṣmad/asmad
denote plurality, then—since those two do not denote a dual or singular
referent—neither yuvāva nor tvamau occur.
[Paradigm I — inner singular.] In the analysis "one who has surpassed you
(tvām, sg.) or me (mām)" [the compound atitvad / atyasmad]:
nom. sg. atitvam / atyaham; nom. du. atitvām / atimām; nom. pl. atiyūyam /
ativayam; acc. sg. atitvām / atimām; acc. du. atitvām / atimām [same form
repeated]; acc. pl. atitvān / atimān; ins. sg. atitvayā / atimayā; ins. du.
atitvābhyām / atimābhyām; ins. pl. atitvābhiḥ / atimābhiḥ; dat. sg. atitubhyam
/ atimahyam; dat. du. atitvābhyām / atimābhyām; dat. pl. atitvabhyam /
atimabhyam. For ṅasi (abl. sg.) and bhyas (abl. pl.): atitvat / atimat [one
form for both]; abl. du. as before (prāgvat) [atitvābhyām / atimābhyām]. gen.
sg. atitava / atimama; gen. du. atitvayoḥ / atimayoḥ; gen. pl. atitvākam /
atimākam; loc. sg. atitvayi / atimayi; loc. du. atitvayoḥ / atimayoḥ; loc. pl.
atitvāsu / atimāsu.
[Paradigm II — inner dual.] In the analysis "one who has surpassed you-two
(yuvām) or us-two (āvām)": for su, jas, ṅe, ṅas, as before (prāgvat) [= like
plain yuṣmad/asmad]. Before au (nom. du.), am (acc. sg.), and auṭ (acc. du.):
atiyuvām / atyāvām [one form for these three slots]; acc. pl. atiyuvān /
atyāvān; ins. sg. atiyuvayā / atyāvayā; and before bhyām (ins./dat./abl. du.,
the three slots): atiyuvābhyām / atyāvābhyām; ins. pl. atiyuvābhiḥ /
atyāvābhiḥ. Before bhyas (dat. pl.): atiyuvabhyam / atyāvabhyam. For ṅasi and
bhyas (abl. sg. and pl.): atiyuvat / atyāvat [one form for both]. Before os
(gen./loc. du.): atiyuvayoḥ / atyāvayoḥ [one form for both]; gen. pl.
atiyuvākam / atyāvākam; loc. sg. atiyuvayi / atyāvayi; loc. pl. atiyuvāsu /
atyāvāsu.
[Paradigm III — inner plural.] In the analysis "you-all (yuṣmān) or us-all
(asmān)": for su, jas, ṅe, ṅas, as before (prāgvat). Before au, am, auṭ:
atiyuṣmām / atyasmām [these three slots]; acc. pl. atiyuṣmān / atyasmān; ins.
sg. atiyuṣmayā / atyasmayā; before bhyām (three slots): atiyuṣmābhyām /
atyasmābhyām; ins. pl. atiyuṣmābhiḥ / atyasmābhiḥ. Before bhyas: atiyuṣmabhyam
/ atyasmabhyam. For ṅasi and bhyas: atiyuṣmat / atyasmat [both]. Before os:
atiyuṣmayoḥ / atyasmayoḥ [both]; gen. pl. atiyuṣmākam / atyasmākam; loc. sg.
atiyuṣmayi / atyasmayi; loc. pl. atiyuṣmāsu / atyasmāsu.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 103— अतित्वाकम् । अतिमाकमिति । अत्रान्त्यलोपक्षे त्वङ्गवृत्तपरिभाषया नुडागमो निर्वायः । ‘हस्वनद्यापः’ इत्यत्र हस्वान्ताद्विहितस्यामो नुडिति व्याख्यानाद्वा ॥ नन्वेवं भिन्नविषयतया सुटो नुडपवादत्वाभावेनावर्णान्तसर्वनामभ्यो विहितस्यामो नुडेव परत्वात् स्यात्, ननु सुडागमस्तस्य येषां केषामित्यादौ सावकाशत्वादिति चेत् ॥ अत्राहुः । ‘त्यदादेरामि सुट्’ इति वक्तव्ये ‘आमि सर्वनाम्नः’ इति सर्वनामग्रहणसामर्थ्यात् ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यादिनिर्देशाच्चावर्णान्तसर्वनामभ्योऽप्यामः सुडेव भवति, ननु नुट् । ‘शस्प्रभृतिषु’ इति च विषयसप्तमी, तेन पदादिष्वप्यामि न नुडिति । एवं च साम इति ससुङ्गनिर्देशेन युष्माकमस्माकमित्यत्र सुडागमाभावेऽपि नुडागमो दुर्वार इत्याशङ्काया अपि निरवकाश एवेति बोध्यम् ॥ यत्तु वदन्ति । ‘साम आकम्’ इत्यत्र यद्यपि सुट्प्रहणं न स्थानिविशेषणं वाधात् तथापि उपलक्षणं नु भवति । तेन यस्यामः सुडग्रे भावी तस्यैवाम आकमा भवितव्यं, न चैतद्गौणत्वे संभवतीत्याकम् प्रवर्तते, तथाच अतित्वयामतिमयामित्येव रूपं, न त्वतित्वाकमतिमाकमिति ॥ तदसत् । आकमापहतस्यामः सुडन्वयाभावात् । आकमः सुड् भावीति चेत्तर्हि तमेवोपलक्षयेत् । आदेशद्वारकेण परम्परासंबन्धेन स्थानिनमुपलक्षयति चेदेवं तर्हि युष्माकमित्यादौ सुट् श्रूयेत ॥ साम इति निर्देशसामर्थ्यान्न श्रूयेतेति चेन्न । निर्देशस्य गौणव्यावृत्त्या चरितार्थत्वेन सामर्थ्याभावादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ गुणभूतयोर्युष्मदसदोरेकार्थत्वे उदाहरणान्युक्त्वा संप्रति ब्राह्मणवाचित्वे उदाहरति—युवामावां वा अतिक्रान्त इत्यादिना । बह्वर्थयोस्तु उदाहरति—युष्मानस्मान्वेति
Bālamanoramā
साम आकम् - साम आकम् । आभ्यामिति ।युष्मदस्मद्भ्यां ङसो॑शित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । साम इति । सकारेण सहित आम्-साम्, तस्येत्यर्थः, ससुट्कस्य आम इति यावत् । ननु युष्मद् आम्, अस्मद् आमिति स्थिते अवर्णात्परत्वाऽभावात्सुटो न प्रसक्तिः । नच 'शेषे लोपः' इति तस्य लोपे कृते ।ञवर्णात्परत्वमस्तीति वाच्यम्, आकमादेशात्प्रागनादेशतया शेषेलोपस्यैवात्राऽप्रसक्तेः ससुट्कनिर्देशोऽनुपपन्नो व्यर्थश्चेत्यत आह — भाविन इति । भविष्यत इत्यर्थः । यदि तु 'आम आकम्' इत्येवोच्येत, तर्हि आम आकमादेशे कृते दकारस्य शेषेलोपे सति स्थानिवत्त्वेन आकमादेशस्य आम्त्वात्तस्य चाऽवर्णात्परत्वात्सुडागमः स्यात् । तत एत्वषत्वयोर्युष्मेषाकम्, अस्मेषाकमिति स्यादतः ससुट्कनिर्देशः । यद्यपि आकमादेशप्रवृत्तकाले सुटो न प्रसक्तिस्तथापि आकमादेशोत्तरं दकारलोपे कृते स्थानिवत्त्वेन यः सुट भविष्यति, तस्यापि स्थानषष्ठआ स्वीकरणान्निवृत्तिर्भवति । अन्यता ससुट्कनिर्देशवैयथ्र्यादिति भावः । यदि तु शेषस्य लोप एवाश्रीयते, तदा कृतेऽप्याकमादेशेऽदो लोपेऽवर्णात्परत्वाऽभावादेव सुटः प्रसक्त्यभावलात्ससुट् कनिर्देशो मास्तु । युष्माकमस्माकमिति । आकमादेशे कृतेऽदो लोपे रूपम् । दकारलोपे तु सवर्णदीर्घः । एतदर्थमेव दीर्घोच्चारणम् । अन्यता पररूपापत्तेः । न चाऽकारोच्चारणसामर्थ्यादेव पररूपनिरास इति वाच्यं,क॑मादेशे प्राप्तबहुवचने झल्ये॑दित्येत्त्वनिवृत्त्या चरितार्थत्वादित्यलम् । त्वयि मयीति । युष्मद् इ, अस्मद् इ इति स्थिते मपर्यन्तस्य त्वमादेशयोर्योऽची॑ति दस्य यत्वे पररूपे रूपमिति भावः । युवयोः #आवयोरिति । प्राग्वत् । युष्मासु अस्मास्विति । युष्मदस्मदोरनादेशे॑ इति दकारस्य आत्वे सवर्णदीर्घ इति भावः । 'त्वमावेकवचने' इत्यत्र 'युवावौ द्विवचने' इत्यत्र च एकवचनद्विवचनशब्दौ यौगिकौ, नतु प्रत्ययपराविति स्थितम् । तत्फलं श्लोकचतुष्टयेन सङ्गृह्णाति — समस्यमाने इति । तत्र प्रथमश्लोकेचे॑दित्यनन्तरम्अपी॑त्यध्याहार्यम् । यदि समस्यमाने युष्मदस्मदी द्व्येकत्ववाचिनी तदा समासार्थोऽन्यसङ्ख्यश्चेदपि युवावौ त्वमावपि स्त इत्यन्वयः । त्वां मां वा अतिक्रान्तः; अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति, युवामावां वा अतिक्रान्तः, अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति च विग्रहे-॒अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया॑ इति समासं लभमाने युष्मदस्मदी द्वित्वैकत्वान्यतरविशिष्टार्थवाचिनी यदा तदा समासार्थः मुख्यविशेष्यभूतोऽन्यसङ्ख्यश्चेदपि युष्मदस्मदर्थगतसङ्ख्यापेक्षया अन्यसङ्ख्याकश्चेदपि युष्मदस्मर्थगतद्वित्वे युवावौ, तदर्थगतैकत्वे त्वमौ च द्विवचनैकवचनप्रत्ययपरत्वाऽभावेऽपि युष्मदस्मदर्थगतसङ्ख्यापेक्षया अन्यसङ्ख्याकश्चेदपि युष्मदस्मर्थगतद्वित्वे युवावौ, तदर्थगतैकत्वे त्वमौ च द्विवचनैकवचनप्रत्ययपरत्वाऽभावेऽपि भवतः, युवावादेशविधौ द्विवचनशब्दस्य, त्वमादेशविधौ एकवचनशब्दस्य च यौगिकत्वाश्रयणात् । एकवचने प्रत्यये परतस्त्वमादेशौ, द्विवचने प्रत्यये परतो युवावादेशौ इत्यर्थाश्रयणे तु त्वां मां वा अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति विग्रहे अतियुष्मद्शब्दे अत्यस्मच्छब्दे च युष्मदस्मदोर्द्विवचने बहुवचने च प्रत्यये परे त्वमै न स्याताम् । तथा युवामावां वा अतिक्रान्तः, अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति विग्रहे युष्मदस्मदोरेकवचने बहुवचने च प्रत्यये परे युवावौ न स्यातामित्यव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । ननु युष्मद्समदोद्व्र्यर्थकत्वे युवावौ, एकार्थकत्वे तु त्वमौ इति किं सार्वत्रिकम् ।नेत्याह — सुजस्ङेङस्सु इति । द्वितीयश्लोकेऽस्मिन् उत्तरार्धे त्वाहावित्यादि तत्तत्सूत्रप्रतीकग्रहणम् ।इती॑त्यनन्तरं 'ये' इत्यध्याहार्यम् ।त्वाहौ सौ॑,यूयवयौ जसि॑,तुभ्यमह्रौ ङयि॑,तवममौ ङसी॑ति सुजस्ङेङस्सु ये आदेशा विहितास्ते अतियुष्मदत्यस्मच्छब्दाभ्यामेकद्विबह्वर्थवृत्तित्वेऽपि स्युरित्यर्थः । ननु तत्रापि द्व्यर्थकत्वे युवावौ एकार्थकत्वे त्वमौ कुतो नेत्यत आह-एतीति । तृतीयश्लोके पूर्वाद्र्धमेकं वाक्यम् ।एते=त्वाहादयः, स्वके=स्वीये विषये सुजसादौ, युवाबौ बाधन्ते । कुतः । परत्वात् । युवावापेक्षया एतेषां परत्वादित्यर्थः । नन्वस्त्वेवं त्वाहादिभिर्युवाबयोर्बाधः, त्वमौ तु तेभ्यः परौ कथं तैर्बाध्येतामित्यत आह — त्वमावपीति । पूर्वेति । विप्रतिषेधे सति पूर्वं पूर्वविप्रतिषेधः । 'सुप्सुपा' इति समासः । तृतीयान्तात्तसिः । विप्रतिषेधसूत्रे परशब्दस्य इष्टवाचितया क्वचिद्विप्रतिषेधे पूर्वकार्यस्य प्रवृत्त्याश्रयणादिति भावः ।प्रत्ययोत्तरण्दयोश्च॑ इति सूत्रभाष्ये तु 'त्वमावेकवचने' इति सूत्रे 'शेष' इत्यनुवत्र्यसुजस्ङेङस्भिन्नविभक्तिषु॑ इति व्याख्यातम् ।तदेवंत्वमावेकवचने॑, 'युवावौ द्विवचने' इत्यत्र एकद्विवचन्शब्दयोर्यौगिकत्वाश्रयणस्याऽव्याप्तिपरिहारार्रथत्वमुक्त्वाऽतिव्याप्तिपरिहारार्थत्वमाह-द्व्यकसङ्ख्य इति । चतुर्थश्लोकेऽस्मिन् 'यदा'तदे॑त्यध्याहार्यम् । यदा युष्मान् अस्मान्वा अतिक्रान्तौ अतिक्रान्ता इति विग्रहे समासे सति द्वित्वैकत्वविशिष्टः समासार्थः=समासस्य मुख्यविशेष्यभूतः, युष्मदस्मदी तु बह्वर्थके, तदा युवावौ त्वमौ च न स्तः, तयोः युष्मदस्मदोर्द्वित्वैकत्वविशेष्टार्थकत्वाऽभावात् । युवावविधौ त्वमविधौ च युष्मदस्मदोर्द्वित्वैकत्वविशिष्टवाचित्वे सत्येव प्रवृत्तेराश्रयणात् । द्विवचने एकवचने च प्रत्यये परत इत्यर्थाश्रयणे तत्राऽतिव्याप्तिः स्यादित्यर्थः । अत्रप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रे भाष्येत्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहण॑मिति वार्तिकव्याख्यावसरे 'युवावौ द्विवचने' 'त्वमावेकवचने' इत्यत्र द्विवचनैकवचनशब्दयोर्यौगिकत्वाश्रयणमुपक्षिप्य युवामावां वा अतिक्रान्तः, अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति विग्रहान् प्रदश्र्य, त्वा मां वा अतिक्रान्तः, अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति च विग्रहान् प्रदश्र्य, अतियुष्मदत्यस्मच्छब्दयो सुजस्ङेङस्भ्योऽन्यत्र सर्वासु विभक्तिषु एकद्विबहुवचनेषु सर्वत्र युवावादेशौ त्वमादेशौ च उदाहृत्य प्रदर्शितौ । सुजसङेङस्सु तु त्वाहौ यूयवयौ तुभ्यमह्रौ तवममौ इत्येत एवादेशा उदाहृताः । तदिदं श्लोकचतुष्टयेन संगृहीतम् । तदिदानीं तत्प्रपञ्चनपरभाष्यानुसारेणोदाहृत्य प्रदर्शयति-त्वा मां वा अतिक्रान्त इत्यादिना । अतिक्रान्तौ अतिक्रान्ता इति च विग्रहयोरुपलक्षणमिदम् । 'विग्रहे' इत्यनन्तरं 'रूपाणि वक्ष्यन्ते' इति शेषः । सुजस्ङेङस्भ्योऽन्यत्र सर्वासु विभक्तिषु एकद्विबहुवचनेषु मपर्यन्तस्य त्वमावे भवतः । अवशिष्टप्रक्रियास्तु केवलयुष्मदस्मद्वज्ज्ञेयाः । सुजस्ङेङस्सु तु त्वाहौ, यूयवयौ, तुभ्यमह्रौ, तवममौ इत्येते एवादेशाः पूर्वप्रतिषेधात्त्वमौ बाधित्वा भवन्ति । ततश्च सुजस्ङेङस्सु केवलयुष्मदस्मद्वदेनव रूपाणीति निष्कर्षः । अतित्वाकमतिमाकमिति । ननुसामः आक॑मिति ससुट्कनिर्देशाद्यत्र आमः सुट्संभवस्तत्रैवाकम्, नचात्र सुट् संभाव्यते, इह युष्मदस्मदोरुपसर्जनत्वे सर्वनामत्वाऽभावात् । सुटः सर्वनाम्नः परस्यामो विहितत्वादिति चेत्, मैवम्-ससुट्कत्वस्य संभावनामात्रविषयत्वात् । एवंच सुट् यत्र संभविष्यति तत्र सुटो निवृत्त्यर्थं ससुट्कनिर्देशः । यत्र तु सुट् न संभवति, तत्र केवलस्य आमः सुट् । अत्र चप्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति सूत्रेऽतित्वाकमतिमाकमिति भाष्ये तदुदाहरणं प्रमाणमित्यास्तां तावत् । तदेवमुपसर्जनयोः युष्मद्समदोरेकार्थवाचित्वं उदाहरणान्युक्त्वा द्व्यर्थवाचित्वे उदाहरति — युवामावां वा अतिक्रान्त इति । अतिक्रान्तौ अतिक्रान्ता इति विग्रहयोरुपलक्षणम् । अत्र युष्मदस्मदोद्वर्य्र्थृत्तित्वात्सुजस्ङेङस्भ्योऽन्यत्र सर्वासु विभक्तिषु एकद्विबहुवचनेषु मपर्यन्तस्य युवावावेव भवतः । अवसिष्टास्तु प्रक्रियाः केवलयुष्मदस्मद्वज्ज्ञेयाः । सुजस्ङेङस्सु केवलयुष्मदस्मद्वदेव रूपाणिति निष्कर्षः । अथ युष्मदस्मदोरुपसर्जनयोर्बह्वर्थवाचित्वे उदाहरणान्याह — युष्मान् अस्मान्वेति । युष्मानस्मान्वा अतिक्रान्तः, अतिक्रान्तौ, अतिक्रान्ता इति विग्रहेष्वित्यर्थः ।द्वयेकसङ्ख्यः समासार्थः॑ इति चतुर्थश्लोकस्योदाहरणान्येतानि । अत्र युष्मस्स्मदोरेकद्व्यर्थवाचित्वाऽभावात्सुजस्ङेङस्भ्योऽन्यत्र मपर्यन्तस्य क्वापि न त्वमौ, नापि युवावौ । 'ङे प्रथमयोः' इत्याद्यास्तु भवन्त्येव । सुजस्ङेङस्सु तु त्वाहौ यूयवयौ तुभ्यमह्रौ तवममौ इत्येते भवन्त्येव । तेषामेकद्व्यर्थविशेषणिबन्धनत्वाऽभावात् । प्राग्वदिति । केवलयुष्मस्मद्वदित्यर्थः । इत्यधिकृत्येति । 'विधयो वक्ष्यते' इति शेषः । अष्टमस्य प्रथमे पादे इमानि सूत्राणि पठितानि । तत्रपदस्ये॑टत्येतत्अपदान्तस्य मूर्धन्यः॑ इत्यतः प्रागधिक्रियते । 'पदात्' इत्येतत्तुकृत्सने च सुप्यगोत्रादौ॑ इत्यतः प्रागदिक्रियते ।अनुदात्तं सर्वमपादादौ॑ इति पदत्रयं तु आ पादसमाप्तेरधिक्रियते इति भाष्यादिषु स्पष्टम् ।
sāma ākam — sāma ākam. [On Bhaṭṭoji's "ābhyām" (after these two):] the
intention is that "yuṣmad and asmad" is carried forward (anuvṛtti) from [the
earlier rule] "yuṣmadasmadbhyāṃ ṅasoḥ…"; hence Bhaṭṭoji glosses "after these
two." [On "sāma":] ām combined with the letter s is "sām"; "of that" is the
sense—that is to say, of the ām that carries the suṭ (sasuṭka), the ām.
Objection: when "yuṣmad + ām," "asmad + ām" stand, since [ām] does not follow
an a-varṇa [the final of yuṣmad/asmad being d], there is no occasion for the
suṭ [which by āmi sarvanāmnaḥ suṭ (A 7.1.52) is added to ām only after a
sarvanāman ending in a-varṇa]. Nor may it be said that, once the [final d] is
elided by śeṣe lopaḥ (A 7.2.90), [ām] does follow an a-varṇa; for prior to the
ākam-substitution, [yuṣmad/asmad] not yet being the object of any substitution
(anādeśa), even śeṣe lopaḥ itself has no occasion to apply here. So [it might
be urged] the reference to "with the suṭ" is unwarranted and pointless. In
anticipation of this Bhaṭṭoji says "bhāvinaḥ" [of the suṭ that is to come],
meaning "of the future [suṭ]."
For if the rule were stated simply as "āma ākam" [ām → ākam], then, once the
ākam-substitution for ām is made and the d is elided by śeṣa-lopa, by
sthānivadbhāva [the substitute counting as its substituend] the ākam-substitute
would count as ām, and since it [now] follows an a-varṇa, the suṭ-augment would
apply. Then, with etva (e-substitution) and ṣatva (ṣ-substitution), one would
wrongly get yuṣmeṣākam, asmeṣākam; therefore the "with the suṭ" reference [is
made, to block this]. Although at the time the ākam-substitution operates the
suṭ has no scope, still the suṭ that would come after the ākam-substitution,
once the d-lopa is done, by sthānivadbhāva—that too is precluded, because it is
embraced by the genitive-of-substituend (sthāna-ṣaṣṭhī) [in "sāmaḥ", "in place
of sām"]. Otherwise the "with the suṭ" reference would be purposeless. — But
if only [the reading with] śeṣa-lopa is adopted [without sthānivadbhāva making
the ākam-substitute count as ām], then even after the ākam-substitution and the
elision of the d, precisely because [ām] does not follow an a-varṇa, the suṭ
simply has no scope; so on that view let there be no "with the suṭ" reference.
yuṣmākam, asmākam: the form results when the ākam-substitution is made and the
d [of yuṣmad/asmad] is elided. But on the [alternative] where [only] the d is
elided, there is savarṇadīrgha (homogeneous lengthening) [yuṣma + ākam →
yuṣmākam]. It is precisely for this [savarṇadīrgha] that the ā of ākam is
enunciated long; otherwise pararūpa [the single substitute taking the form of
the following] would wrongly result. Nor may it be said that the exclusion of
pararūpa follows merely from the force (sāmarthya) of enunciating the long ā;
for that long-ā enunciation is already made purposeful (caritārtha) by
precluding the etva that would otherwise come by "jhaly et" when the ākam-
substitute obtains before a plural [ending]—enough of this.
tvayi, mayi: when "yuṣmad + i," "asmad + i" [loc. sg. ṅi → i] stand, the
tvam-substitutes (tva/ma) replace the portion up to and including the m
(maparyanta); then by yo 'ci (A 7.2.89) the d becomes ya, and with pararūpa
the form results [tva + y + i → tvayi]. yuvayoḥ, āvayoḥ: as before (prāgvat).
yuṣmāsu, asmāsu: by yuṣmadasmador anādeśe (A 7.2.86) the d becomes ā, and then
savarṇadīrgha [yuṣma + ā + su → yuṣmāsu].
In "tvamāv ekavacane" (A 7.2.97) and "yuvāvau dvivacane" (A 7.2.92), the words
"ekavacana" and "dvivacana" are yaugika [taken in their etymological sense:
"denoting singular / dual number"], not [as meaning] "before the singular /
dual suffix (pratyaya-para)"—so it is settled. He sums up the consequence of
this in four verses: "samasyamāne," etc. In the first verse, after "cet" the
word "api" is to be supplied. Construction: if, being compounded, yuṣmad and
asmad denote duality or singularity, then, even though the compound-referent
be of a different number, both yuvāva and tvamau occur.
In the analyses "one/two/many who surpassed you (sg.)/me," and "one/two/many
who surpassed you-two/us-two," where the compound is obtained by [the vārttika]
"atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā" [ati- and the rest compound with a
second-case word in the sense of "surpassing," etc.]: when yuṣmad/asmad denote
a referent qualified by duality or singularity, then, even though the
compound-referent (the principal qualificand, mukhya-viśeṣya) be of a number
other than the number inherent in the sense of yuṣmad/asmad—still, when the
sense of yuṣmad/asmad carries duality, yuvāva occur, and when it carries
singularity, tvamau occur, even in the absence of their being "before a dual /
singular suffix"; for in the rule prescribing yuvāva the word "dvivacana," and
in the rule prescribing tvam the word "ekavacana," are taken as yaugika. But
if instead one adopts the sense "the tvam-substitutes [come] before a singular
suffix, the yuvāva-substitutes before a dual suffix" (the pratyaya-para view),
then—in the analysis "one/two/many who surpassed you (sg.)/me," in the words
atiyuṣmad, atyasmad, when a dual or plural suffix follows yuṣmad/asmad—tvamau
would not occur; and likewise, in "one/two/many who surpassed you-two/us-two,"
when a singular or plural suffix follows, yuvāva would not occur; so there
would be under-application (avyāpti).
Objection: is it universal (sārvatrika) that "when yuṣmad/asmad denote
duality, yuvāva; when singularity, tvamau"? "No," he says: "sujasṅeṅassu"
[verse 2]. In the second half of this verse, "tvāhau," etc., are citations of
the pratīkas of the respective sūtras. After "iti" the word "ye" [which] is to
be supplied. The meaning: the substitutes prescribed for su, jas, ṅe, ṅas—
namely "tvāhau [before] sau" (A 7.2.94), "yūyavayau [before] jasi" (A 7.2.93),
"tubhyamahyau [before] ṅayi" (A 7.2.95), "tavamamau [before] ṅasi" (A 7.2.96)—
occur for the words atiyuṣmad and atyasmad even when they function in the
singular, dual, or plural sense.
Objection: there too, why not yuvāva when [yuṣmad/asmad] are dual in sense and
tvamau when singular? To this he says "ete" [verse 3]. In the third verse the
first half is one sentence: "ete" = tvāha and the rest; "in their own domain
(svake viṣaye)" = in su, jas, etc.; they block yuvāva. Why? By virtue of being
later (paratva)—that is, these [tvāha, etc.] are subsequent (para) relative to
yuvāva. Objection: granted that tvāha etc. block yuvāva in this way; but tvamau
are subsequent to them—how could they be blocked by them? To this he says
"tvamāv api" [tvamau too]. "pūrva-": where there is conflict (vipratiṣedha),
the prior [operation prevails]—this is pūrva-vipratiṣedha. The compound
[pūrvavipratiṣedha] is formed by sup supā (A 2.1.4); the affix -tas (tasi) [in
"pūrvavipratiṣedhataḥ"] is added to a word ending in the third (instrumental)
case. The intention: since in the vipratiṣedha-rule [vipratiṣedhe paraṃ kāryam,
A 1.4.2] the word "para" is taken as denoting "what is desired (iṣṭa)," in
certain conflicts one resorts to the operation of the prior (pūrva-kārya). But
in the Bhāṣya on the sūtra "pratyayottarapadayoś ca" (A 7.2.98), on the sūtra
"tvamāv ekavacane," carrying forward "śeṣa" [the residue], it is explained as
"in the vibhaktis other than su, jas, ṅe, ṅas."
Thus, having stated that adopting the yaugika sense of "ekavacana"/"dvivacana"
in "tvamāv ekavacane" and "yuvāvau dvivacane" serves to remove under-application
(avyāpti), he now states that it serves also to remove over-application
(ativyāpti): "dvyekasaṅkhya" [verse 4]. In this fourth verse "yadā" and "tadā"
are to be supplied. When, in the analysis "two/many who surpassed you-all
(yuṣmān) or us-all (asmān)," a compound being formed, the compound-referent
(the principal qualificand) is qualified by duality or singularity, but
yuṣmad/asmad themselves denote plurality (bahu-artha)—then yuvāva and tvamau
do NOT occur, because those two, yuṣmad/asmad, do not denote a referent
qualified by duality/singularity; for it is accepted that the yuvāva-rule and
the tvam-rule operate only when yuṣmad/asmad denote something qualified by
duality/singularity. Were one to adopt the sense "before a dual / singular
suffix," there would be over-application (ativyāpti) there.
Here, in the Bhāṣya on the sūtra "pratyayottarapadayoś ca," in the course of
explaining the vārttika "tri-catur-yuṣmad-asmad-grahaṇeṣv arthagrahaṇam" [in
the mentions of tri, catur, yuṣmad, asmad, the sense (artha) is intended],
having introduced the adoption of the yaugika sense of "dvivacana"/"ekavacana"
in "yuvāvau dvivacane" and "tvamāv ekavacane," and having displayed the
analyses "one/two/many who surpassed you-two/us-two" and the analyses
"one/two/many who surpassed you (sg.)/me," the yuvāva-substitutes and the
tvam-substitutes are illustrated and shown for atiyuṣmad and atyasmad in all
vibhaktis other than su, jas, ṅe, ṅas, throughout singular, dual, and plural.
But in su, jas, ṅe, ṅas only these substitutes are illustrated: tvāhau,
yūyavayau, tubhyamahyau, tavamamau. All this is summed up in the four verses.
Now, following the Bhāṣya that elaborates this, he illustrates and displays it
with "one who surpassed you (sg.)/me," etc. This [singular analysis] is
representative (upalakṣaṇa) also of the analyses "atikrāntau" (dual) and
"atikrāntā" (plural). After "in the analysis" supply "the forms will be
stated." In all vibhaktis other than su, jas, ṅe, ṅas, in singular, dual, and
plural, the tvam-substitutes (tva/ma) replace the portion up to the m
(maparyanta). The remaining procedure is to be understood exactly as for plain
(kevala) yuṣmad/asmad. But in su, jas, ṅe, ṅas these very substitutes—tvāhau,
yūyavayau, tubhyamahyau, tavamamau—occur, blocking tvamau by prior-conflict-
resolution (pūrva-vipratiṣedha). Hence the upshot: in su, jas, ṅe, ṅas the
forms are exactly as for plain yuṣmad/asmad.
atitvākam, atimākam: Objection—since "sāmaḥ ākam" makes the reference to "with
the suṭ" (sasuṭka), ākam should occur only where the suṭ of ām is possible; but
here no suṭ is possible, because when yuṣmad/asmad are subordinate members
(upasarjana) [of the compound] they are not sarvanāman [and the suṭ by āmi
sarvanāmnaḥ suṭ requires a sarvanāman]. If [you object]: "the suṭ is prescribed
for the ām that follows a sarvanāman"—[reply:] not so, because the
sasuṭka-character is a matter of mere possibility (saṃbhāvanā-mātra). And so,
where the suṭ would be possible, the "with the suṭ" reference serves to
preclude the suṭ; but where the suṭ is not possible, [ākam substitutes] for the
plain ām. And here, in the Bhāṣya on "pratyayottarapadayoś ca," the
illustration "atitvākam, atimākam" is the authority for this—but let this
suffice.
Thus, having given examples of yuṣmad/asmad as subordinate members denoting a
single referent, he now gives examples of their denoting a dual referent: "one
who surpassed you-two or us-two." [This] is representative also of the analyses
atikrāntau (dual) and atikrāntā (plural). Here, since yuṣmad/asmad function in
the dual sense, in all vibhaktis other than su, jas, ṅe, ṅas, in singular,
dual, and plural, the yuvāva-substitutes alone replace the portion up to the m.
The remaining procedures are to be understood as for plain yuṣmad/asmad; and in
su, jas, ṅe, ṅas the forms are exactly as for plain yuṣmad/asmad—such is the
upshot.
Next he gives examples of the subordinate yuṣmad/asmad denoting a plural
referent: "you-all (yuṣmān) or us-all (asmān)"—the meaning being, in the
analyses "one/two/many who surpassed you-all or us-all." These are the examples
of the fourth verse, "dvyekasaṅkhyaḥ samāsārthaḥ." Here, since yuṣmad/asmad do
not denote a singular or dual referent, in [vibhaktis] other than su, jas, ṅe,
ṅas the portion up to the m is nowhere replaced by tvamau, nor by yuvāva. But
[operations] such as "ṅe prathamayoḥ" do indeed occur. And in su, jas, ṅe, ṅas,
tvāhau, yūyavayau, tubhyamahyau, tavamamau do indeed occur, because they are
not conditioned upon the singular/dual sense. "prāgvat" means: as for plain
yuṣmad/asmad.
"ity adhikṛtya" [having taken as governing heading…]: supply "the rules will be
stated." These sūtras are recited in the first pāda of the eighth [adhyāya].
Among them, "padasya" (A 8.1.16) governs (adhikāra) up to [but not including]
"apadāntasya mūrdhanyaḥ" (A 8.3.55); "padāt" (A 8.1.17) governs up to [but not
including] "kṛtsne ca supy agotrādau" (A 8.1.27); and the three-word [adhikāra]
"anudāttaṃ sarvam apādādau" (A 8.1.18) governs up to the end of the pāda—as is
clear in the Bhāṣya and elsewhere.
translator notes
- translator In the paradigm tables the digital source marks a numeral (2 or 3) after a form to indicate that the same form serves that many consecutive sup-slots (e.g. atitvām 2 = accusative singular and dual identical; atiyuvām 3 = the au/am/auṭ slots identical; atitvat 2 = ablative sg. and pl. identical). These have been resolved inline as case labels.
- textual Paradigm I's rubric for the ablative reads ṅasiṅyasoḥ in the source, evidently a corruption of ṅasibhyasoḥ (ablative sg. ṅasi + pl. bhyas), which is the reading in the parallel rubrics of Paradigms II and III; the translation follows ṅasibhyasoḥ.
- textual The BM block is garbled in several places in the digital source (stray Vedic-accent signs used as quotation marks; a dittography in which the clause 'yuṣmadasmadarthagatasaṅkhyāpekṣayā anyasaṅkhyākaś ced api… dvivacanaikavacanapratyayaparatvābhāve 'pi' is repeated); the translation follows the evidently intended reading and renders the doubled clause once. The Bālamanoramā runs on past this unit's own vārttika into the padasya/padāt adhikāra material (the closing paragraph), whose separate units (sk.401, sk.402) carry no text of their own.
- translator sāma ākam is treated by the Bālamanoramā as the operative provision here; its precise status (Pāṇinian sūtra vs. vārttika under the neighbouring sūtra) is not marked in the source, so it is left unlabelled. The numbered Pāṇinian references supplied (tvāhau sau A 7.2.94, yūyavayau jasi A 7.2.93, tubhyamahyau ṅayi A 7.2.95, tavamamau ṅasi A 7.2.96, tvamāv ekavacane A 7.2.97, yuvāvau dvivacane A 7.2.92, etc.) are secure identifications of pratīkas the commentary itself quotes.
SK 401 · A 8.1.16पदस्य इत्यधिकारः
पदस्य ॥ ४०१ ॥
padasya
padasya (A 8.1.16) — 'Of a pada.' A governing heading (adhikāra): in the rules that follow, the operation enjoined is understood to apply to a pada (i.e., to that which bears the technical designation pada).
Rule. An adhikāra: "of a pada". In the rules that follow, the operation enjoined applies to a finished word.
Example. The substitution te for tava is an operation on the pada tava, a finished word, not on the stem yuṣmad.
Tattvabodhinī
NSP p. 103–104—पदस्य । ‘अपदान्तस्य मूर्धन्यः’ इति विरोधनिर्देशात् प्राक् पदस्येत्ययमधिकारः । तेन राजा राजभ्यामित्यादौ ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ इति नलोपः सिध्यति । न नु राजानौ राजान इत्यत्र । तथा गोमान् यवमानित्यादौ संयोगान्तलोपो, ननु गोमन्तौ यवमन्तावित्यादौ । तथा ‘मो नो धातोः’ इति नत्वं प्रशान्भ्यामित्यादौ भवति न नु प्रशामौ प्रशाम इत्यत्र । तथा हरिं वन्दे इत्यादौ ‘मोऽनुस्वारः’ प्रवर्तते, ननु गम्यत इत्यादौ न च ‘उजि च पदे’ इत्यतः पदे इत्यधिकारात्पदे परतो मस्यानुस्वारः स्यात्, न नु गम्यत इत्यत्रेति किमिह पदस्येत्यधिकारेणेति वाच्यम् । पुंस्तिति रूपासिद्धिप्रसङ्गात् । तस्मात् ‘मोऽनुस्वारः’ इत्यत्र पदस्येत्यनुवर्तनीयमेव, पदे इत्यस्योत्तरसूत्रेऽनुपयोगो नास्तीति ‘उजि च पदे’ इत्यत्रावोचाम । इह पदस्येति संबन्धसामान्ये षष्ठी, सा तूतरेषु यथायोगं संबन्धविशेषे अवतिष्ठते । क्वचित् स्थानेषष्ठी, क्वचित् अवयवषष्ठीति । तत्र ‘संयोगान्तस्य लोपः’ ‘मो नो धातोः’ ‘मोऽनुस्वारः’ इत्यादौ पदस्येति स्थानेषष्ठी, अवयवषष्ठ्या तूकातिप्रसङ्गात् । ‘मादुपधायाः’ इत्यादौ त्ववयवषष्ठी । अन्यथा वृक्षवानित्यत्रैव मनुषो मस्य वत्त्वं स्यान्न नु वृक्षवन्तौ वृक्षवन्त इत्यत्र । एतच्चानुपदमेवोपपादयिष्यते ॥ यद्यपि ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इति परिभाषया ‘पदस्य’ इत्यत्र स्थानेषष्ठ्येव लभ्यते, न त्ववयवषष्ठी । तथापि नलोपसूत्रे अन्तस्येति ग्रहणाज्ज्ञापकादवयवषष्ठ्यपि लभ्यते । यदि पदस्येति स्थानेषष्ठ्येव स्यात्तर्हि नान्तस्य पदस्य लोपो भवन्नलोऽन्तस्य स्यादिति अन्तग्रहणमनर्थकं स्यात् । अवयवषष्ठ्यङ्गीकारे नु अन्तस्येति ग्रहणं सार्थकम् । तद्यथा नलोपसूत्रे प्रातिपदिकान्तस्येत्यसमासनिर्देशः । प्रातिपदिकसंज्ञकस्य पदस्य अन्तावयवो यो नकारस्तस्य लोप इति सूत्रार्थं इति ॥ नन्वेवमन्तस्येतिग्रहणमवयवषष्ठीत्वज्ञापनार्थमिति स्वीकारात्पदस्येत्यत्र कथं नाम स्थानेषष्ठीलाभः संबन्धविशेषस्य निर्धारितत्वेन स्थानेषष्ठीपरिभाषाया अनुपस्थितेः । अत्राहुः । प्रयोगमूलत्वाद्याकरणस्मृतेर्लक्ष्यानुरोधेन स्थानेषष्ठ्यपि स्वीक्रियते, ज्ञापकसिद्धा अवयवषष्ठी न सर्वत्र स्वीक्रियते, इति नलोपसूत्रे मनोरमायामन्तग्रहणं त्वर्णं शक्यमित्युक्तम् ॥ भाष्यादौ नु ‘पदस्य’ इत्यधिकृतस्यावयवषष्ठ्यन्तत्वमप्यभ्युपगम्यते न नु स्थानष्छन्तत्वमेवेति । ज्ञापनार्थमन्तग्रहणम्, तेन वृक्षवन्तौ वृक्षवन्त इत्यत्र ‘मादुपधायाः—’ इति वत्वं सिध्यति पदावयवस्य मतुपः सत्त्वात् । अन्यथा पदस्येत्यस्य विशेष्यत्वे मतुपा तदन्तविधौ मत्वन्तं यत्पदं तदवयवस्य मतुपो मादुपधायाः परस्य मस्य वत्वं भवतीत्यर्थः स्यात् । तथा च वृक्षवानित्यत्रैव स्यात्, न तु वृक्षवन्तौ वृक्षवन्त इत्यत्रेति स्थितम्
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 104 १ संवेद्याऽस्मानिति—नन्वत्र संध्यभावे नवाक्षरत्वेनानुष्टुप्पादत्वानापत्तिः, संधौ तु उभयत आश्रयणेऽन्तवद्भावाभावेन कथमादेशप्राप्तिरिति चेन्न, संवेद्य इत्येकादेशविशिष्टस्य पूर्वान्तवत्त्वेन पदत्वात् । स्मानित्यस्य चैकदेशविकृतन्यायेन द्वितीयान्तासच्छब्दत्वेन संधौ कृते तत्प्राप्तिरिति ।
SK 402 · A 8.1.17पदात् इत्यधिकारः
पदात् ॥ ४०२ ॥
padāt
padāt (A 8.1.17) — 'After a pada.' A governing heading (adhikāra): in the rules that follow, the conditioning left-context is a pada (i.e., the operation is enjoined on what follows a pada).
Rule. An adhikāra: "after a pada". The condition on the left for the rules that follow is a finished word.
Example. In dhātā te bhaktaḥ "the Creator is your devotee", te stands after the pada dhātā; at the start of a sentence, tava cannot become te (SK 407).
Tattvabodhinī
NSP p. 104—पदात् । ‘कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ’ इत्यतः प्रागयमधिकारः । यदि तु ‘कुत्सने च सुपि—इत्यत्रापि पदादित्यनुवर्तते, तदा देवदत्तः पचति पूतीत्यत्रैव निधातः स्यात् तु पचति पूतीत्यत्र
SK 403 · A 8.1.18अनुदात्तं सर्वमपादादौ इत्यधिकारः
अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ ४०३ ॥
anudāttaṃ sarvamapādādau
anudāttaṃ sarvam apādādau — 8.1.18 — This is a governing heading (adhikāra): everything (sarvam) that stands elsewhere than at the beginning of a pāda (a metrical quarter) (apādādau) is unaccented (anudātta).
Rule. An adhikāra: "everything that is not at the beginning of a pāda (a verse-quarter) is anudātta, unaccented". Read into the rules that follow, it makes each substitute unaccented and bars it from the head of a pāda.
Example. In vedair aśeṣaiḥ saṃvedyo 'smān kṛṣṇaḥ sarvadāvatu "may Kṛṣṇa, to be known through all the Vedas, always protect us", asmān opens a pāda and is therefore not replaced by naḥ (SK 407).
Siddhānta-kaumudī
इत्यधिकृत्य ॥
Having taken this [i.e. "anudāttaṃ sarvam apādādau"] as a governing heading
(adhikāra) [for the accent rules that follow] —
Tattvabodhinī
NSP p. 104—अनुदात्तं सर्वमपादादौ । इदं पदत्रयमापादपरिसमासेरधिक्रियते ॥—षष्ठीचतुर्थीति । ‘अल्पाच्चतरम्’ इति षष्ठीत्यस्य पूर्वनिपातः ॥—षष्ठ्यादिविशिष्टयोरिति । ननु युष्मदसदोरित्युक्तत्वात्तयोरेव वानावादय आदेशाः स्युः । न च ‘पदस्य’ इत्यधिकाराद्विभक्त्यन्तस्यैव पदत्वात्षष्ठ्यादिविशिष्टयोरेव स्युरिति वाच्यम् । उक्तरीत्या वलसादौ दोषाभावेऽपि भ्यामादौ परतो युष्मदसदोः पदत्वात्केवलयोर्वानावादेशप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । तथा च ‘सुखं वां नौ ददात्वीशः’ इति प्रयोगो न संगच्छेत् । नापि ‘द्वितीयास्थयोः’ इति स्थग्रहणसामर्थ्याद्विभक्तिविशिष्टयोरेव आदेशा भवेयुरिति वाच्यम् । ‘स्थग्रहणाच्छ्रयमाणविभक्तिकयोरेव’ इति वक्ष्यमाणतया तत्सामर्थ्यस्योपक्षयात् ॥ मैवम् । ‘अनुदात्तं सर्वम्’ इति सर्वग्रहणाधिकारात्सर्वस्यैव विभक्तिविशिष्टस्य आदेशा भवन्तीति आकरे स्पष्टत्वात् ॥ यदि तु ‘सर्वस्य द्वे’ इत्यतः सर्वस्येति पदमनुवर्तते, तदा सर्वग्रहणमिह त्यक्तुं शक्यमित्याहुः ॥—उक्तानादेशान्वचनकमेणोदाहरति—श्रीश इत्यादिना ॥—स्वामी ते मेऽपीति । ‘स्वामीश्वराधिपति—’ इति षष्ठीसप्तम्योर्विधानादिह षष्ठी ॥ द्विवचनान्तयोरुदाहरणमाह—पातु वामित्यादिना । वहुवचनान्तयोरुदाहरणमाह—सोऽव्याद्वो न इत्यादि
SK 404 · A 8.1.20V
युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावौ ॥ ४०४ ॥
yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayorvānnāvau
yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ vām nau — For yuṣmad and asmad standing in the genitive, dative, or accusative, [the substitutes] vām and nau [respectively] occur [when they follow a pada and do not begin a sentence].
Rule. For yuṣmad and asmad standing in the genitive, the dative or the accusative, after a pada and not at the beginning of a pāda, the substitutes are vām and nau respectively; both are unaccented. (The following rules narrow this: vām and nau are in effect the dual forms.)
Example. pātu vām api nau vibhuḥ "may the all-pervading one protect you two and us two": vām for yuvām, nau for āvām.
Siddhānta-kaumudī
पदात्परयोरपादादौ स्थितयोरनयोः षष्ठ्यादिविशिष्टयोर्वांनावित्यादेशौ स्तस्तौ चानुदात्तौ ॥
For these two [yuṣmad and asmad], when they stand after a pada (a completed
word) and not at the beginning of a pāda (a metrical quarter), and are
qualified by the genitive and the rest — that is, standing in the genitive
(ṣaṣṭhī), dative (caturthī), or accusative (dvitīyā) — the substitutes vām and
nau (vāṃnau) occur; and these two [substitutes] are anudātta (unaccented).
SK 405 · A 8.1.21V
बहुवचनस्य वस्नसौ ॥ ४०५ ॥
bahuvacanasya vasnasau
bahuvacanasya vasnasau — 8.1.21. In the plural (bahuvacana), vas and nas [respectively] are the [enclitic] substitutes [for yuṣmad and asmad].
Rule. For the same two pronouns in the plural of the genitive, dative and accusative, the substitutes are vas and nas (heard as vaḥ, naḥ). This is an apavāda to vām / nau.
Example. so 'vyād vo naḥ "may he protect you all and us all": vaḥ for yuṣmān, naḥ for asmān.
Siddhānta-kaumudī
उक्तविधयोः षष्ठ्यादिबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः । वान्नावोरपवादः ॥
For the two [pronouns yuṣmad and asmad], for which [the enclitic
substitution] was prescribed [in the preceding rules] (ukta-vidhayoḥ), when
they stand at the end of the plural (bahuvacana) of the genitive and the
cases following it (ṣaṣṭhī-ādi), vas and nas are the substitutes —
respectively (vas for yuṣmad, nas for asmad). This is the exception
(apavāda) to vām and nau.
SK 406 · A 8.1.22V
तेमयावेकवचनस्य ॥ ४०६ ॥
temayāvekavacanasya
te-mayāv ekavacanasya — te and me are the [enclitic] substitutes for the singular (of yuṣmad and asmad respectively), continuing the genitive/dative and the previously stated conditions.
Rule. For the same two pronouns in the genitive and dative singular, the substitutes are te and me.
Example. dattāt te me 'pi śarma saḥ "may he give happiness to you and to me": te for tubhyam, me for mahyam; svāmī te me 'pi sa hariḥ "that Hari is the master of you and of me": te for tava, me for mama.
Siddhānta-kaumudī
उक्तविधयोरनयोः षष्ठीचतुर्थ्येकवचनान्तयोस्ते मे एतौ स्तः ॥
For these two [words, yuṣmad and asmad], subject to the operations already
stated (ukta-vidhi, i.e. the conditions carried forward from the preceding
rules on the enclitic substitutes), when they end in the genitive or dative
singular (ṣaṣṭhī-caturthī-ekavacanānta), these two — te and me — are [the
substitutes: te for yuṣmad, me for asmad].
SK 407 · A 8.1.23V
त्वामौ द्वितीयायाः ॥ ४०७ ॥
tvāmau dvitīyāyāḥ
tvāmau dvitīyāyāḥ (8.1.23) — For yuṣmad and asmad [when following a pada in the same sentence], tvā and mā [respectively] are the substitutes in the accusative singular (dvitīyā ekavacana).
Rule. For the same two pronouns in the accusative singular, the substitutes are tvā and mā.
Example. śrīśas tvāvatu mā pīha "may the Lord of Śrī protect you and me too here": tvā for tvām, mā for mām.
| case | singular | dual | plural |
|---|
| accusative | tvā / mā | vām / nau | vaḥ / naḥ |
| dative | te / me | vām / nau | vaḥ / naḥ |
| genitive | te / me | vām / nau | vaḥ / naḥ |
Bhaṭṭoji's two illustrative verses run through the whole set: "śrīśas tvāvatu mā pīha, dattāt te me 'pi śarma saḥ; svāmī te me 'pi sa hariḥ, pātu vām api nau vibhuḥ" and "sukhaṃ vāṃ nau dadātv īśaḥ, patir vām api nau hariḥ; so 'vyād vo naḥ śivaṃ vo no, dadyāt sevyo 'tra vaḥ sa naḥ".
Applies when / blocked by. Why "after a pada"? At the start of a sentence there is no substitute: tvāṃ pātu, māṃ pātu. Why "not at the beginning of a pāda"? vedair aśeṣaiḥ saṃvedyo 'smān kṛṣṇaḥ sarvadāvatu keeps asmān. The word stha "standing in" in SK 404 means that the case-ending must actually be heard: in iti yuṣmatputro bravīti "thus says your son", the ending inside the compound has been deleted, so there is no substitute. Three vārttikas add: the substitutes, like the loss of accent on a verb (nighāta), apply only within one sentence; a sentence is what has one finite verb, so odanaṃ paca, tava bhaviṣyati "cook the rice; it will be yours" keeps tava, while śālīnāṃ te odanaṃ dāsyāmi "I shall give you rice of śāli grain" has te; and where there is no anvādeśa the substitutes are optional (dhātā te bhakto 'sti or dhātā tava bhakto 'sti), but in an anvādeśa obligatory: tasmai te namaḥ "salutation to that same you", only te.
Siddhānta-kaumudī
द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा एतौ स्तः ॥ श्रीशस्त्वाऽवतु मा पीह दत्तात्ते मेपि शर्म सः । स्वामी ते मेपि स हरिः पातुवामपि नौ विभुः ॥ 1 ॥ सुखं वां नौ ददात्वीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽव्याद्वो नः शिवं वो नो दद्यात्सेव्योऽत्र वः स नः ॥ 2 ॥ पदात्परयोः किम् । वाक्यादौ माभूत् । त्वां पातु । मां पातु । अपादादौ किम् ॥ वेदैरशेषैः संवेद्योऽस्मान्कृष्णः सर्वदाऽवतु ॥ स्थग्रहणाच्छ्रूयमाणविभक्तिकयोरेव । नेह । इति युष्मत्पुत्रो ब्रवीति । इत्यस्मत्पुत्रो ब्रवीति ॥
For [yuṣmad and asmad] ending in the accusative singular, these two — tvā and mā —
[are substituted].
[Illustrative verses, running through accusative, dative, and genitive in the
order singular, dual, plural:]
(1) śrīśas tvā avatu mā pi iha, dattāt te me 'pi śarma saḥ | svāmī te me 'pi sa
hariḥ, pātu vām api nau vibhuḥ || — "May Śrīśa (the Lord of Śrī = Viṣṇu) protect
you (tvā) and me (mā) here; may He grant happiness (śarma) to you (te) and to me
(me) too. May that Hari, master of you (te) and of me (me), the all-pervading
(vibhu), protect both of you (vām) and both of us (nau) too." [Here: tvā, mā = acc.
sg.; te, me = dat. sg. and gen. sg.; vām, nau = acc. du.]
(2) sukhaṃ vāṃ nau dadātu īśaḥ, patir vām api nau hariḥ | so 'vyād vo naḥ śivaṃ vo
no, dadyāt sevyo 'tra vaḥ sa naḥ || — "May the Lord grant happiness to you-two
(vām) and us-two (nau); may Hari, the protector of you-two (vām) and us-two (nau).
May He protect you-all (vaḥ) and us-all (naḥ); may He grant welfare (śiva) to
you-all (vaḥ) and us-all (naḥ); that Hari is here to be served by you-all (vaḥ) and
us-all (naḥ)." [Here: vām, nau = dat. du. and gen. du.; vaḥ, naḥ = acc. pl., dat.
pl., and gen. pl.]
Why "when following a pada" (padāt parayoḥ)? So that [the substitution] should not
occur at the beginning of a sentence (vākyādau): tvāṃ pātu, māṃ pātu ["may he
protect you / me" — no substitution, since here they open the sentence].
Why "when not at the beginning of a pāda" (apādādau)? [Counter-example:] vedair
aśeṣaiḥ saṃvedyo 'smān kṛṣṇaḥ sarvadā avatu ["May Kṛṣṇa, who is to be known through
the Vedas entire, always protect us" — asmān is not replaced by naḥ, standing at
the head of a pāda].
From the inclusion of "stha" [in the governing sūtra], [the substitution occurs]
only for the two whose case-ending is actually heard (śrūyamāṇa-vibhaktika). Not
here: iti yuṣmatputro bravīti; ity asmatputro bravīti ["thus speaks the son of
you-all / of us-all" — the case-ending is luk-elided in the compound, hence not
heard].
vārttikaसमानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः
(vārttika) The nighāta (accent-loss) and the yuṣmad–asmad substitutes should be
stated [to apply only] within the same sentence (samāna-vākye).
vārttikaएकतिङ्वाक्यम्
(vārttika) A "sentence" (vākya) is [defined as] that which has a single finite verb
(eka-tiṅ).
(वार्तिकम्) ॥ तेनेह न । ओदनं पच तव भविष्यति । इह तु स्यादेव । शालीनां ते ओदनं दास्यामीति ।
(Closing the vārttika.) Therefore not here: odanaṃ paca tava bhaviṣyati ["cook
rice; it will be yours" — two sentences, so tava is not replaced by te]. But here it
does [apply]: śālīnāṃ te odanaṃ dāsyāmi ["I shall give you rice of śāli grains" —
one sentence, hence te].
vārttikaएते वांनावादय आदेशा अनन्वादेशे वा वक्तव्याः
(vārttika) These substitutes vām, nau, and the rest should be stated [to apply]
optionally (vā) when there is no anvādeśa (subsequent re-mention).
(वार्तिकम्) ॥ अन्वादेसे तु नित्यं स्युः । धाता ते भक्तोऽस्ति । धाता तव भक्तोऽस्तीति वा । तस्मै ते नम इत्येव ॥
(Closing the vārttika.) But in an anvādeśa they [apply] obligatorily (nityam):
dhātā te bhakto 'sti, or dhātā tava bhakto 'sti ["the Creator is your devotee" —
optional, no anvādeśa]. tasmai te namaḥ ["salutation to that same you" — only [te],
obligatorily, this being an anvādeśa].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 104–105—सेव्योऽत्र वः स न इति । ‘अर्हे कृत्यतृच्छ्र’ इति प्यत्, ‘कृत्यानां कर्तरि वा’ इति षष्ठी ॥—वेदैरशेषैरिति । ‘युष्मान् रक्षतु गोविन्दः’ इति प्राचः पाठस्तूपेक्षितः, युष्मानित्यस्य तु पदात्परत्वाभावादेवाप्राप्तेः । अस्मानित्यस्य तु पदात्परत्वेऽपि समानवाक्यस्थपदात्परत्वाभावात् ॥ ननु ‘युष्मदसदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयानाम्’ इति सूत्र्यतां, विशेषणेन तदन्तविधौ षष्ठ्याद्यन्तयोर्युष्मदसदोः पर्यवस्यति । न च स्थग्रहणाभावे युष्मदसदोः संबन्धिनीनां षष्ठीचतुर्थीद्वितीयानामित्यर्थः स्यादिति वाच्यम् । ‘सर्वस्य’ ‘पदस्य’ इत्यनुवर्तनादतो व्याचष्टे—स्थग्रहणादिति । तिष्ठतिरिहाहानौ वर्तते । यथा ‘समये तिष्ठ सुप्रीव’ इति समयं मा हासीरिति गम्यते । तेन षष्ठ्यादीनविजहतोरेव युष्मदसदोरादेशा इत्यर्थः ॥—इति युष्मत्पुत्र इति । युवयोः पुत्रो युष्माकं पुत्र इति वा विग्रहः, न तु तव पुत्र इति । तथा हि सति त्वत्पुत्र इत्येव स्यात् । एवमस्मत्पुत्र इत्यत्राप्यूह्यम् ॥ पदात्परत्वं संपादयितुमिति शब्दः ॥ ननु राज्ञोः पुरुषो राज्ञां पुरुष इति विग्रहे राजपुरुष इति नेष्यत इति सिद्धान्तविरोधाद्युष्मत्पुत्रोऽस्मत्पुत्र इत्यत्र युवयोर्युष्माकमित्यादिविग्रहो न संभवतीति चेत् । अत्राहुः । यत्र वृत्तौ संख्याविशेषवोधकं प्रमाणं नास्ति तत्रैवैकत्वसंख्याऽऽश्रीयते यथा राजपुरुष इति ॥ न हि राजपुरुष इत्यत्र विभक्तौ निवृत्तायां राजपदार्थे द्वित्वादिप्रत्यायकं किञ्चिदस्ति । यत्र पुनः संख्याभेदगमकमर्थप्रकरणाद्यस्ति, भवति तत्र द्विवचनवहुवचनयोरपि वृत्तिः । प्रकृते त्वेकवचनान्तेन विग्रहे ‘प्रत्ययोत्तरपदयोश्च’ इति त्वमादेशप्रसङ्गादर्थाद्विवचनवहुवचनान्तेनेति विग्रहे वृत्तिर्भविष्यतीति ॥ अर्थः सामर्थ्यम् अर्थाद्यथा, सुद्भैः कीतो मौद्रिकः । न ह्येकेन सुद्रेन द्वाभ्यां वा सुद्राभ्यां क्रयणं संभवति ॥ प्रकरणाद्यथा—भवद्विरामवसरप्रदानाय वचांसि नः’ । भवतोर्गिरामिति तत्र ह्यर्थः ॥—समानवाक्य इति । ‘देवदत्त अस्त्ययं दण्डो—देवदत्त हरानेन’ इत्यत्र दण्ड इत्येतत्पूर्ववाक्यस्थमिति समानवाक्यस्थत्वाभावादामन्त्रितनिघातो न भवति ॥—एकतिङ्किति । एकं तिङन्तं यंप्रेति बहुत्रीहिः । ननु ओदनस्त्वया पक्तव्यस्त्व भविष्यतीत्यत्रातिप्रसङ्गः पक्तव्योऽस्तीत्यथाहारेण भिन्नवाक्यतासमर्थनेऽपि पश्य मृगो धावतीत्यादावेकवाक्यत्वव्यवहारो न स्यात् । सत्यम् । प्रकृतोपयोगित्वेनेदमुक्तं, पश्य मृग इत्यादौ तु ‘अर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद्विभागे स्यात्’ इति शास्त्रान्तरप्रसिद्धत्वमेवेत्येके ॥ अन्ये तु ‘आख्यातं सविशेषणं वाक्यम्’ इति वार्तिककारवचनपर्यालोचनया ‘एकतिङ्’ इत्यत्र तिङन्तं विशेष्यसमर्पकं विवक्षितं, ततश्च पश्य मृगो धावतीत्यत्र तिङन्तद्वये सत्यपि पश्येत्यस्यैव विशेष्यसमर्पकत्वान्नोक्तदोष इत्याहुः ॥ एकशब्दः समानवचनो न तु संख्यावाची, बहुत्रीहिश्चायम् । तेन ‘बृहिमूहि देवदत्त’ इत्यत्र वाक्यत्वादामन्त्रितनिघातः सिध्यतीति समर्थसूत्रे कैयटः ॥ ‘युष्मदस्सदोर्विभाषा अनन्वादेशे’ इति वार्तिकमर्थतः पठति—एते वांनावादय इति । यद्यपि ‘सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा’ इत्यत्रैतत् पठ्यते तथाप्यविशेषेण विकल्पोऽयं विधीयते इत्याशयेन सपूर्वत्वाभावेऽपि विकल्पमुदाहरति—धाता ते भक्त इति । अन्वादेशे तु नित्यमुदाहरति—तस्मै ते नम इत्येवेति । ‘तुल्यार्थैः’ इत्यादिवत् ‘न चवाहारैवैः’ इति तृतीयानिर्देशेनापि युक्तार्थलाभे युक्तग्रहणमनर्थकमित्यत आह—युक्तग्रहणादिति । यत्र युष्मदस्सदर्थगतान् समुच्चयादीन् चादयो द्योतयन्ति तदा चादिभिः सहार्थद्वारा युष्मदस्सदोः साक्षाद्योगः, तत्रायं निषेध इत्यर्थः
Bālamanoramā
त्वामौ द्वितीयायाः - त्वामौ द्वितीयायाः । त्वाश्च माश्चेति विग्रहः । एकवचनस्येत्यनुवर्तते । तदाह-द्वितीयेत्यादिना ।अथ विभक्तिक्रमकॢप्तद्वितीयाचतुर्थीषष्ठीक्रमेण एकद्विबहुवचनक्रमेण चोदाहरति-श्रीश इत्यादि ।तत्रश्रीशस्त्वावतु मापीहे॑ति प्रथमः पादः । श्रिया ईशः==पतिः — विष्णुः, त्वा मा अपि पातु इत्यन्वयः । अत्र त्वां, मामिति द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ । दत्तात्ते मेऽपि शर्म स इति । स श्रीशः ते मेऽपि शर्म सुखं दत्तादित्यन्वयः । 'डु दाञ् दाने' आशिषि लोटि दत्तादिति रूपम् ।दद्या॑दिति क्वचित्पाठः । अत्र तुभ्यं मह्रमिति चतुर्थ्येकवचनान्तयोस्ते मे इत्यादेशौ । स्वामी ते मेऽपि स हरिरिति । अत्र तव मम इति षष्ठएकवचनान्तयोस्ते मे आदेशौ । पातु वामपि नौ विभुरिति । विभुः=सर्वव्यापको वां नौ अपि पातु इत्यन्वयः । अत्र युवामावाम् इति द्वितीयाद्विवचनयोर्वां नौ इत्यादेशौ । सुखं वां नौ ददात्वीश इति । 'नौ' इत्यनन्तरमपिशब्दोऽध्याहार्यः । अत् युवाभ्यामावाभ्याम् इति चतुर्थीद्विवचनान्तयोर्वांनावौ । पतिर्वामपि नौ हरिरिति । अत्र युवयोरावयोरिति षष्ठीद्विवचनान्तयोर्वांनावौ । सोऽव्याद्वो न इति । सः=हरि वः नः अपि अव्यात्=रक्षतादित्यर्थः । अत्र युष्मान् अस्मान् इति द्वितीयाबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ । शिवं वो नो दद्यादिति । शिवमिति शुभमुच्यते । 'न' इत्यनन्तरम्अपी॑त्यध्याहार्यम् । अत्र युष्मभ्यम्, अस्मभ्यम् इति चतुर्थीबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ । सेव्योऽत्र वः स न इति । स हरिः वः नः-अपि सेव्यः=भजनीयः इत्यर्थः ।कृत्यानां कर्तरि वा॑ इति षष्ठी । अत्र युष्माकम्, अस्माकम् इति षष्ठीबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ । त्वां पातु मां पात्विति । अत्र युष्मदस्मोः पदात्परत्वाऽभावात्त्वामौ द्वितीयायाः॑ इति न भवतीत्यर्थः । अद्यप्यत्र अस्मच्छब्दस्य पात्विति पदात्परत्वमस्ति, तथापि भिन्नकालं वाक्यद्वयमिह विवक्षितमित्यदोषः । संवेद्योऽस्मानिति । अत्राऽस्मच्छब्दस्य पादादौ स्थितत्वान्नादेशः । यद्यप्यनुष्टुप्छन्दस्कोऽयं श्लोकः, तत्र एकैकः पाटोऽष्टाक्षर इति स्थितिः । तत्र सन्ध्यभावेअस्मान्कृष्णः सर्वदाऽवतु #इत्यस्य नवाक्षरत्वान्न पादत्वम् । कृते तु सन्धौ ओकारस्य परादित्वे सति अष्टाक्षरत्व व्याघातः । 'संवेद्य' इत्यस्य पदत्वाऽभावादस्मदः पदात्परत्वाऽभावश्च । पूर्वान्तत्वे तुस्मा॑नित्यस्य पादादिस्थितस्य नास्मच्छब्दरूपता, तथापि 'संवेद्यो' इत्येकादेशविशिष्टस्य पूर्वान्तत्वात्पदत्वम् ।स्मानित्यस्य तु एकदेशविकृतन्यायेन द्वितीयान्तास्मच्छब्दरूपत्वम् । वस्स्तुतस्तु ओकारस्य पूर्वान्तत्वात्संवेद्यो इत्यस्य पदत्वम्, स्मानित्यादेरष्टाक्षरत्वं च । परादित्वाच्चास्मच्छब्दरूपता ।उभयत आश्रयणे नान्तादिव॑दिति तु नास्तीतीण्धातौ निरूपयिष्यामः । केचित्तुअपदादौ किं, युष्मान् रक्षतु गोविन्दोऽस्मान् कृष्णस्सर्वदावतु॑ इति प्रत्युदाहरन्ति । तन्नि, युष्मानित्यस्य पदात्परत्वाऽभावादेवाऽप्राप्तेः । अस्मानित्यस्य तु पदात्परत्वेऽपि समानवाक्यस्थपदात्परत्वाऽभावात् । ननुयुष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयान्तयोः॑ इत्येव सूत्र्यतां, कि स्थग्रहणेन । स्थग्रहणे ।ञपि कथञ्चित्तस्यैवार्थस्य लामादित्यत आह — हासीरिति गम्यते । ततश्च षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्तिष्ठतः=न परित्यजत इति व्युत्पत्तिर्विवक्षिता । षष्ठआदिविभक्तीरपरित्यजतोरित्यर्थः । अलुप्तषष्ठआदिविभक्तिविशिष्ठयोरिति फलतीति भावः । इति युष्मत्पुत्र इति । पदात्परत्वं सम्पादयितुम् 'इति' शब्दः । युवयोर्युष्माकं वा पुत्रः, आवयोरस्माकं वा पुत्र इति विग्रहः । अत्र विभक्तेर्लुका लुप्तत्वात्श्रूयमाणविभक्तिकत्वाऽभावान्नादेशप्रवृत्तिः । तव पुत्रो मम पुत्र इति विग्रहस्तु न,प्रत्ययोत्तरपदयोश्चे॑ति तत्र त्वमादेशयोर्वक्ष्यमाणत्वात् । समानवाक्ये #इति । निमित्तनिमित्तिनोरेकवाक्यस्थत्वे इत्यर्थः । निघातशब्दोऽनुदात्तवाची । एकतिङिति । तिङित्यनेन तिङन्तं विवक्षितम् । एकस्तिङ् यस्येति विग्रहः । इदं च वाक्यलक्षणमेतच्चास्त्रोपयोग्येव । तेनपश्य मृगो धावती॑त्यादौ नाऽव्याप्तिरिति समर्थसूत्रे भाष्पे स्पष्टम् । ओदनमिति.॒ओदनं पचे॑त्येकं वाक्यम् ।तव भविष्यती॑त्यपरं वाक्यम् । ततश्च तवेति युष्मच्छब्दस्य भिन्नवाक्यस्थात्पदात्परत्वाऽभावान्नादेश इति भावः । शालीनामिति । व्रीहीणामित्यर्थः । प्रकृतिविकारभावे षष्ठी ।एते वांनावादय इति । इदंच 'सपूर्वायाः' इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । धातेति । महादेवं प्रति वचनमेतत्अन्वादेशे तु नित्य॑मित्यस्योदाहरणमाह — तस्यमै ते नम इत्येवेति । अत्रयोऽग्निर्हव्यवाट् य इन्द्रो वज्रबाहुः॑ इत्यादिपूर्ववाक्यं द्रष्टव्यम् । एवंच किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं बोधयितुं पुनरूपादानादन्वादेशोऽयमिति तत्र नित्य एवादेश इति भावः ।
tvāmau dvitīyāyāḥ — "tvāmau" [is a dvandva]: the analysis is "tvā and mā."
"ekavacanasya" (of the singular) is carried forward (anuvṛtti). So he says
"[for the two] ending in the accusative [singular]…" etc.
Now he illustrates — in the order accusative, dative, genitive as fixed by the
case-sequence [of the governing sūtra], and in the order singular, dual, plural —
with "śrīśa…" etc.
There, "śrīśas tvā avatu mā pi iha" is the first quarter (pāda). śriyā īśaḥ = the
Lord = Viṣṇu; the construction is "may He protect you (tvā) and me (mā) too." Here,
for [yuṣmad/asmad] ending in accusative singular = tvām, mām, the substitutes are
tvā, mā. On "dattāt te me 'pi śarma saḥ": the construction — "may that Śrīśa grant
happiness (śarma, sukha) to you (te) and to me (me) too." From "ḍu dāñ dāne" (to
give), in the benedictive sense (āśis) with loṬ, the form "dattāt"; in some readings
"dadyāt." Here, for [the two] ending in dative singular = tubhyam, mahyam, the
substitutes are te, me. On "svāmī te me 'pi sa hariḥ": here, for [the two] ending in
genitive singular = tava, mama, the substitutes are te, me. On "pātu vām api nau
vibhuḥ": vibhu = the all-pervading; the construction is "may [He] protect both of
you (vām) and both of us (nau) too." Here, for the accusative dual = yuvām, āvām,
the substitutes are vām, nau.
On "sukhaṃ vāṃ nau dadātu īśaḥ": after "nau" the word "api" is to be supplied
(adhyāhārya). Here, for the dative dual = yuvābhyām, āvābhyām, [the substitutes are]
vām, nau. On "patir vām api nau hariḥ": here, for the genitive dual = yuvayoḥ,
āvayoḥ, [the substitutes are] vām, nau. On "so 'vyād vo naḥ": saḥ = Hari; "may [He]
protect (avyāt = rakṣatāt) you-all (vaḥ) and us-all (naḥ) too" — that is the
meaning. Here, for the accusative plural = yuṣmān, asmān, the substitutes are vas,
nas [vaḥ, naḥ]. On "śivaṃ vo no dadyāt": "śiva" means the auspicious (śubha); after
"na[ḥ]," "api" is to be supplied. Here, for the dative plural = yuṣmabhyam,
asmabhyam, the substitutes are vas, nas. On "sevyo 'tra vaḥ sa naḥ": "that Hari is
to be served (sevya = to be worshipped) by you-all (vaḥ) and us-all (naḥ) too" —
that is the meaning; the genitive is by "kṛtyānāṃ kartari vā" (A 2.3.71) [genitive
optionally for the agent of a kṛtya]. Here, for the genitive plural = yuṣmākam,
asmākam, the substitutes are vas, nas.
On "tvāṃ pātu, māṃ pātu": here, because yuṣmad and asmad do not follow a pada
(padāt-paratva absent), "tvāmau dvitīyāyāḥ" does not apply — that is the meaning.
Although here the word asmad (in "māṃ pātu") does follow the pada "pātu" [of the
preceding clause], nevertheless two sentences of different time (bhinnakāla) are
intended here, so there is no fault [they are separate sentences].
On "saṃvedyo 'smān": here, because the word asmad stands at the beginning of a pāda,
there is no substitution. Although this verse is in the anuṣṭubh metre, in which the
settled rule is that each quarter has eight syllables — there, if sandhi is not made,
"asmān kṛṣṇaḥ sarvadā avatu" has nine syllables, so it would not [count as] a pāda;
but if sandhi is made, the o[kāra] [of saṃvedyo] belonging to the following [pāda]
(parādi), the eight-syllable count would be violated. And [in that case] because
"saṃvedya" would not [then] be a [complete] pada, asmad would not follow a pada
either. If, on the other hand, the [o] belongs to the preceding pāda (pūrvānta),
then "smān," standing at the head of the pāda, would not have the form of the word
asmad; still, "saṃvedyo," characterized by the single-substitute (ekādeśa), being
pūrvānta, is a pada, while "smān," by the maxim that a thing partially altered
[remains itself] (ekadeśa-vikṛta-nyāya), has the form of asmad ending in the
accusative. But in truth, because the o belongs to the preceding pāda, "saṃvedyo" is
a pada and "smān" etc. has eight syllables; and because [smān] is parādi, it has the
form of asmad. That the maxim "antādivat," when resorted to on both sides
(ubhayataḥ), does not [hold as] "nāntādivat" [i.e. that a single-substitute is not
treated as both antya and ādi at once] — we shall examine under the root iṇ.
Some, however, give as counter-example [for "apādādau kim"]: yuṣmān rakṣatu govindo
'smān kṛṣṇaḥ sarvadā avatu ["may Govinda protect you-all; may Kṛṣṇa always protect
us-all"]. That is not [correct], because "yuṣmān" in any case does not follow a
pada, so [the substitution] is already inapplicable; and as for "asmān," although it
does follow a pada, [it still fails] because it does not follow a pada standing in
the same sentence (samāna-vākya).
Objection: let the sūtra be framed simply as "yuṣmadasmador ṣaṣṭhī-caturthī-
dvitīyāntayoḥ" — what use is the inclusion of "stha"? [Response:] Even with "stha"
included, that very sense is somehow obtained; therefore he says: "hāsīḥ" ("do not
abandon," from √sthā) is understood. And thus the intended derivation is: "[the two
words] which retain (tiṣṭhataḥ = do not abandon) the genitive, dative, and
accusative" — meaning, "of the two that do not relinquish the genitive etc.
case-endings." The upshot is: "of the two characterized by an un-elided (alupta)
genitive etc. case-ending" — this is the idea.
On "iti yuṣmatputraḥ": the word "iti" is [added] in order to make [yuṣmad] follow a
pada (to supply padāt-paratva). The analysis: "the son of you-two or of you-all,"
"the son of us-two or of us-all." Here, because the case-ending is elided by luk, and
hence there is no actually-heard case-ending (śrūyamāṇa-vibhaktika), the substitution
does not operate. The analysis "tava putraḥ, mama putraḥ" is not [what is meant]
here, because in that case the substitutes tva[m]/ma[m] by "pratyayottarapadayoś ca"
(A 7.2.98) will [separately] be stated [to apply].
On "samānavākye": meaning, when the occasioning cause (nimitta) and that which is
occasioned (nimittin) stand in one sentence. The word "nighāta" denotes the
accentless (anudātta). On "ekatiṅ": by "tiṅ," a finite verb (tiṅanta) is meant; the
analysis is "that which has a single finite verb." And this definition of "sentence"
is useful only for the [grammatical] treatise (śāstra); therefore there is no
under-application (avyāpti) in cases like "paśya mṛgo dhāvati" ["look — a deer
runs!"], as is clear in the Bhāṣya on the samartha-sūtra (2.1.1). On "odanam":
"odanaṃ paca" is one sentence, "tava bhaviṣyati" another; and thus, because "tava"
(yuṣmad) does not follow a pada standing in the same sentence — it follows a pada of
a different sentence — there is no substitution. This is the idea. On "śālīnām":
meaning "of rice-grains (vrīhi)"; the genitive is by the relation of material and
product (prakṛti-vikāra-bhāva).
On "ete vāṃnāvādayaḥ": this too is stated in the Bhāṣya on the sūtra "sapūrvāyāḥ."
On "dhātā": this is an utterance addressed to Mahādeva. As an example of "but in an
anvādeśa, obligatorily," he gives "tasmai te namaḥ" ["salutation to that same you"];
here a preceding sentence such as "yo 'gnir havyavāṭ, ya indro vajrabāhuḥ" ["he who
is Agni the oblation-bearer, who is Indra of the thunderbolt-arm"] is to be
understood. And thus, since [the pronoun], having been taken up to enjoin one
operation, is taken up again to convey a further operation, this is an anvādeśa
(re-mention); therefore the substitution is there obligatory — this is the idea.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 105 १ पञ्चकेति—समुच्चयविकल्पाद्भुतखेदावधारणार्थानां च, वा, ह, अह, एवानां पञ्चानामन्यतमेन योगे इत्यर्थः । २ चेतसेति—नन्वचाश्चपेतिपर्युदासेन बहिरिन्द्रियजन्यज्ञानार्थयोगे एव स्यादिति चेतसेत्ययुक्तमिति वाच्यम्, न, अनालोचनार्थैरित्येव सिद्धे पश्याँरित्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः । ३ संबोधने इति—ननु संबोधनप्रथमापदानुवृत्त्यैव संश्लिष्टामे सेति व्यर्थमिति चेन्न, हैहेभोइत्यादीनां विशिष्य कोशेषु संबोधने शक्तेरुक्तत्वेन तत्र प्रातिपदिकेतिसूत्रेणैव प्रथमोत्पत्तेस्तेषां संशार्थं तदावश्यकत्वात् । अन्यथा अनन्तरस्येति न्यायेन संबोधने चेति विहितप्रथमान्तस्यैव स्यात् ।
SK 408 · A 8.1.24V
न चवाहाहैवयुक्ते ॥ ४०८ ॥
na cavāhāhaivayukte
na cavāhāhaivayukte (A 8.1.24) — [The enclitic substitutes vām, nau, etc. for yuṣmad/asmad] do not occur when [the pronoun is] connected with any of ca, vā, ha, aha, eva.
Rule. The substitutes do not occur when the pronoun is joined with one of the five particles ca, vā, ha, aha, eva.
Example. haris tvāṃ māṃ ca rakṣatu "may Hari protect you and me": ca keeps the full forms. kathaṃ tvāṃ māṃ vā na rakṣet "how would he not protect you or me?"
Applies when / blocked by. The word yukta "joined" limits the block to a direct connection. Where the particle joins something else and the pronoun is only indirectly related, the substitute does apply: haro hariś ca me svāmī "Hara and Hari are my lord".
Siddhānta-kaumudī
चादिपञ्चकयोगे नैते आदेशाः स्युः । हरिस्त्वां मां च रक्षतु । कथं त्वां मां वा न रक्षेदित्यादि । युक्तग्रहणात्साक्षाद्योगेऽयं निषेधः । परम्परासंबन्धे तु आदेशः स्यादेव । हरो हरिश्च मे स्वामी ॥
When connected with the pentad beginning with ca (ca, vā, ha, aha, eva), these
substitutes do not occur. "hariḥ tvāṃ māṃ ca rakṣatu" — "May Hari protect you
and me" [tvām, mām in full form, since ca blocks the enclitics]. "kathaṃ tvāṃ
māṃ vā na rakṣet" — "How would he not protect you or me?" etc. [vā blocking].
Because of the word "yukta" (connected) [in the sūtra], this prohibition applies
only to direct connection (sākṣād-yoga); in an indirect (paramparā) relation the
substitute does indeed apply: "haro hariś ca me svāmī" — "Hara and Hari are my
lord" [here the enclitic me does apply].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 105—हरो हरिश्चेति । अत्र च- शब्दो हरहरिगतसमुच्चयमाह, हरिहराभ्यां त्वस्मदः संबन्धो, न तु समुच्चयेनेति न साक्षाद्योगः किंतु परम्परायोग इति न निषेध इति भावः
Bālamanoramā
न चवाहाहैवयुक्ते - न चवाहा । च इत्यव्ययं समुच्चये, वा इति विकल्पे, हा इत्यद्भुते, अह इति खेदे, एव इत्यवधारणे, एतेषां द्वन्द्वः युक्त इति भावे क्तः । तदाह — चादिपञ्चकयोगे इति । पञ्चानामन्यतमेन योगे इत्यर्थः । एते इति । वांनावादय इत्यर्थः ।युष्मदस्मदोः षष्ठी॑त्यादिसूत्रेभ्यस्तत्तदनुवृत्तेरिति भावः । इत्यादीति ।कृष्णो मम हा प्रसीदति॑ । अद्भुतमिदमित्यर्थः ।कृष्णो ममाऽह न प्रसीदति ॑ । अहेति खेदे । कृष्णो ममैव सेव्यः । ननु ' न चवाहाहैवैः' इत्येवास्तु, मास्तु युक्तग्रहणम् । 'वृद्धो यूना' इत्यादिवत्तृतीययैव तल्लाभादित्यत आह — युक्तग्रहणादिति । अत्र चाद्यर्थैः समुच्चयादिभिर्युष्मदस्मदर्थोः साक्षादन्वयस्तत्रैवायं निषेध इत्यर्थः । हरो हरिश्चेति । अत्र 'च' शब्दस्य हरिहरियोः साक्षादन्वयः । समुच्चितयोर्हरिहरियोः स्वामीत्यत्रान्वयः ।स्वामी॑त्यस्य मे इत्यनेनान्वयः । ततश्च चशब्दस्य अस्मच्छब्देन साक्षादन्वयाऽभावान्मेआदेशस्य निषेधो नेति भावः ।
na cavāhāhaivayukte — "ca" is the indeclinable denoting aggregation
(samuccaya); "vā," option (vikalpa); "ha," wonder (adbhuta); "aha," distress
(kheda); "eva," emphatic restriction (avadhāraṇa); [the compound is] a dvandva
of these. "yukta" — the kta suffix in the abstract sense (bhāva). He states this
with "cādi-pañcaka-yoge": connection with any one of the five. "ete" (these)
means vām, nau, and the rest, since they are carried forward by anuvṛtti from
the sūtras beginning with "yuṣmad-asmadoḥ ṣaṣṭhī..." (A 8.1.20 ff.). "ityādi":
"kṛṣṇo mama hā prasīdati" — "how wonderful, Kṛṣṇa is gracious to me" (hā =
wonder), [hence mama, not me]; "kṛṣṇo mamāha na prasīdati" (aha = distress);
"kṛṣṇo mamaiva sevyaḥ" (eva).
Objection: let the sūtra simply read "na cavāhāhaivaiḥ" (with the particles in
the instrumental) and drop the word "yukta," since the sense of connection would
be conveyed by the instrumental alone, as in "vṛddho yūnā" (A 1.2.65) etc.
Response ("yukta-grahaṇāt"): the word yukta [shows that] the prohibition holds
only where the meanings of ca etc. (aggregation, and so on) are directly
connected (sākṣād-anvaya) with the meanings of yuṣmad/asmad. In "haro hariś
ca...," the word ca is directly connected with Hara and Hari; the aggregated
pair Hara-and-Hari is connected with "svāmī," and "svāmī" with "me." Thus, since
the word ca has no direct connection with the pronoun asmad itself, the
prohibition of the "me" substitute does not apply [and me stands].
SK 409 · A 8.1.25V
पश्यार्थैश्चानालोचने ॥ ४०९ ॥
paśyārthaiścānālocane
paśyārthaiś cānālocane (A 8.1.25) — And [the enclitic substitutes do not occur] when [the pronoun is] connected with verbs meaning 'to see' (paśya), [used] in a non-visual sense (anālocana).
Rule. And the substitutes do not occur when the pronoun is construed with a verb meaning "see" used in a sense other than seeing with the eyes — mental perceiving, contemplating.
Example. cetasā tvāṃ samīkṣate "he beholds you with the mind": full tvām. bhaktas tava rūpaṃ dhyāyati "the devotee meditates on your form": full tava, even though the pronoun is related only indirectly. But with real sight, bhaktas tvā paśyati cakṣuṣā "the devotee sees you with the eye": tvā.
Siddhānta-kaumudī
अचाक्षुषज्ञानार्थैर्धातुभिर्योगे एते आदेशा न स्युः । चेतसा त्वा समीक्षते । परम्परासंबन्धेऽप्ययं निषेधः । भक्तस्तव रूपं ध्यायति । आलोचने तु-भक्तस्त्वा पश्यति चक्षुषा ॥
In construction with verbs meaning non-visual cognition, these substitutes do
not occur. "cetasā tvām samīkṣate" — "he beholds you with the mind." This
prohibition holds even in an indirect (paramparā) relation: "bhaktas tava rūpaṃ
dhyāyati" — "the devotee meditates on your form." But in the sense of [actual]
visual perception (ālocana): "bhaktas tvā paśyati cakṣuṣā" — "the devotee sees
you with the eye" [here the enclitic tvā does apply].
Tattvabodhinī
NSP p. 105—पश्यार्थैश्चाना—। अतएवं निपातनाद्भावे ‘पाघ्राध्माधेद्—’ इति शः । दर्शनं पश्यः, तच्चेह ज्ञानमात्रम् ‘अदर्शनं लोपः’ इत्यत्र यथा, न तु चाक्षुषज्ञानमेव, ‘अनालोचने’ इति निषेधात् । तदेतदाह—अचाक्षुषज्ञानार्थैरिति ॥—परम्परासंबन्धेऽपीति । पूर्वसूत्रस्थयुक्तग्रहणेन ज्ञापितमेतद्भवत्यत्र परम्परासंबन्धेऽपि निषेध इति
Bālamanoramā
पश्यार्थैश्चानालोचने - पश्यार्थैश्चानालोचने । दर्शनं पश्यः । 'दृशिर्प्रेक्षणे' इत्यस्मादत एव निपातनाद्भावे शप्रत्ययः ।पाघ्रे॑ति पश्यादेशः । पश्यः=दर्शनमर्थो येषां ते पश्यार्थाः, तैरिति विग्रहः । आलोचनं=चाक्षुषं ज्ञानं, तद्भिन्नमनालोचनम्, तत्र विद्यमानैः । दर्शनार्थकैरित्यर्थः । पश्येति दृशिना ज्ञानसामान्यं विवक्षितम्, अनालोचने इति चाक्षुषपर्युदासात् । तदाह — अचाश्रुषेत्यादिना । चेतसेति । देवेत्यध्याहार्यम् । हे देव मनसा त्वां चिन्तयतीत्यर्थः । परम्परेति ।न चवाहे॑त्यत्र युक्तग्रहणसामर्थ्यात्साक्षात्संबन्धविवक्षा युक्ता । इह तु तद्विवक्षायां मानाऽभावात्परम्परान्वयेऽपि स्यादेव निषेध इत्यर्थः । भक्तस्तवेति । देवेत्यध्याहार्यम् । इह तवेत्यस्य रूपेणान्वयो न तु साक्षाद्भ्यायतिनेति भावः । 'अनालोचने' इत्यस्य प्रयोजनमाह — आलोचना त्विति ।
paśyārthaiś cānālocane — "darśana" [seeing] is paśya; from √dṛś ("dṛśir
prekṣaṇe"), by [special] formation (nipātana) the śa suffix in the abstract
sense (bhāva), and the paśyādeśa [dṛś → paśya] by "pā-ghrā..." [A 7.3.78].
"paśyārthāḥ" is analyzed as "those whose meaning is paśya = seeing," [construed]
with the instrumental ["by them"]. "ālocana" = visual cognition; what is other
than that is "anālocana"; [the rule applies] where those [verbs] are present [in
that sense]. That is, verbs meaning "to see" [generally]. By "paśya," cognition
in general is intended through √dṛś; by "anālocana," visual [cognition] is
excluded by way of exception (paryudāsa). He states this with "acākṣuṣa..."
[non-visual...]. "cetasā": "deva" (O god) is to be supplied — "he thinks of you,
O god, with the mind." "paramparā...": in "na cava[hā]..." (A 8.1.24), the force
of the word "yukta" warrants intending a direct connection; here, however, since
there is no ground for so intending, the prohibition holds even in an indirect
connection. "bhaktas tava...": "deva" is to be supplied; here "tava" is
connected with "rūpa," not directly with the verb dhyāyati. He states the
purpose of "anālocana" with "ālocane tu..." [but in the visual sense, the
substitute does apply].
translator notes
- textual The source's first illustration reads "cetasā tvā samīkṣate" with the enclitic tvā, but this unit's rule blocks the enclitic substitutes with mental-cognition ("see" = perceive) verbs, so the full accusative tvām is required. The source's "tvā" (त्वा) is a dropped-anusvāra corruption for "tvām" (त्वाम्) — confirmed by this unit's own b1 gloss "he deva manasā tvāṃ cintayati" and by the parallel next example, which keeps the full genitive "tava" ("bhaktas tava rūpaṃ dhyāyati"). Rendered as tvām.
SK 410 · A 8.1.26V
सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ॥ ४१० ॥
sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā
sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā — 8.1.26. [The substitutes vām, nau, tvā, mā etc.] occur optionally after a nominative-case word that is preceded by an existing (present) word.
Rule. After a word in the nominative that itself has a word before it, the substitutes are optional — even in an anvādeśa, where they would otherwise be obligatory.
Example. bhaktas tvam apy ahaṃ tena hari tvāṃ trāyate sa mām "you too are a devotee, and I; therefore Hari protects you, and he protects me": after hari (preceded by tena) and after sa (preceded by trāyate), the full tvām and mām may stand, or tvā and mā.
Siddhānta-kaumudī
विद्यमानपूर्वात्प्रथमान्तात्परयोरनयोरन्वादेशेऽप्येते आदेशा स्युः । भक्तस्त्वमप्यहं तेन हरिस्त्वां त्रायते स माम् । त्वा मेति वा ॥
After a word ending in the first (nominative) case which has an existing (present)
word preceding it, these substitutes for the two [pronouns yuṣmad and asmad]
following it may [optionally] occur, even in a re-mention (anvādeśa). Example:
"bhaktas tvam apy ahaṃ tena hari tvāṃ trāyate sa mām" ("you too are devoted, and I
too; therefore Hari protects you, and he [protects] me"). Or [with the substitutes]:
"tvā", "mā".
Tattvabodhinī
NSP p. 105—सपूर्वायाः—। सहशब्दोऽत्र सलोमक इत्यत्रेव विद्यमानवचनः ‘तेन सहेति—’ इत्यत्र तुल्ययोगवचनं प्रायिकमिति वक्ष्यमाणत्वाद्विद्यमानवचनस्यापि सहस्य समासः । ‘बोपसर्जनस्य’ इति सभावः ॥ प्रथमाया इति च प्रत्ययग्रहणात्तदन्त-विधिरित्यालोच्याह—विद्यमानपूर्वादित्यादि । ‘एते वांनावादय आदेशाः’ इत्यविशेषोक्तयैव विभाषया सिद्धेः किमर्थं मिदं वचनमित्याशङ्कां परिहरन्नाह—अन्वादेशेऽपीति ॥—भक्तस्त्वमित्यादि । त्वं भक्तोऽहमपि तेन हरिस्त्वां मां च त्रायत इति संबन्धः । एवं च प्रकान्तत्वान्न यच्छब्दापेक्षा । येन कारणेन हरेस्त्वं भक्तस्तेनैव कारणेनाहमपीति व्याच-क्षाणानां तु यच्छब्दाध्याहारक्लेश इति बोध्यम् ॥ अत्र तेनेति पूर्वविद्यमानं पदं ततो हरिरिति प्रथमान्तं ततः परस्य यु-ष्मच्छब्दस्यादेशः । तथा त्रायते इत्यस्मात्परं स इति प्रथमान्तं ततः परस्यास्मच्छब्दस्यादेशः
Bālamanoramā
सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा - सपूर्वायाः । वां-नावाद्यादेशा अनन्वादेशे पाक्षिकाः, अन्वादेशे तु नित्या इत्युक्तम् । अन्वादेशेऽपि क्वचिद्विकल्पार्थमिदम् । सहशब्दोऽत्र 'सलोमक' #इत्यादिवद्विद्यमानवाची । वीद्यमानं पूर्वं यस्य इति विग्रहः,तेन सहेति तुल्ययोगे॑ इति सहस्य समासः । तुस्ययोगवचनं प्रायिकमिति वक्ष्यमाणत्वात् ।प्रथमे॑त्यनेन तदन्तं गृह्रते । तदाह — विद्यमानेत्यादिना । परयोरित्यनन्तरंयुष्मदस्मदो॑रिति शेषः । भक्तस्त्वमिति ।देवदत्ते॑त्यद्याहार्यम् । हे देवदत्त त्वमपि भक्तः, अहमपि भक्त इत्यन्वयः । तेनेति । भक्तत्वेनेत्यर्थः । त्रायते इति पालयतीत्यर्थः । अत् पूर्ववाक्योपात्तयुष्मदस्मदर्थयोरिह पुनरूपादानादन्वादेशोऽयम् । अत्र 'तेने' त्येतत् पूर्वं विद्यमानं पदं, ततः परंहरि॑रिति प्रथमान्तं, ततः परस्य युष्मच्छब्दस्यान्वादेशेऽपि त्वादेशविकल्पः । तथा 'त्रायते' इत्येतत्पूर्वं विद्यमानं पदम्, ततः परं 'सः' इति प्रतमान्तम्, ततः परस्याऽस्मच्छब्दस्यान्वादेशेऽपि मादेशविक्लपः । 'त्रायत' इत्येतन्मध्यमणिन्यायेनोभयत्र संबध्यते । तेने निमित्तनिमित्तिनोः समानवाक्यस्थत्वं, स इत्यस्य विद्यमानपूर्वत्वं च बोध्यम् ।
sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā — sapūrvāyāḥ. It has been stated that the
substitutes vām, nau etc. are optional (pākṣika) in a non-re-mention (an-anvādeśa)
context but obligatory (nitya) in a re-mention (anvādeśa). This [rule] serves to
make them optional even in a re-mention, in certain cases. The word "saha" (with)
here denotes "existing / present" (vidyamāna), like [the "sa" of] "sa-lomaka" etc.
The analysis (vigraha): "that which has an existing [word] preceding it"
(vidyamānaṃ pūrvaṃ yasya); the compounding of "saha" [to "sa"] is by "tena saheti
tulya-yoge". The specification of joint-association (tulya-yoga) is only
approximate (prāyika), as will be stated [later]. By "prathamā" (the first case),
what ends in it (tad-anta) is taken. This he states by "vidyamāna…" etc. After
"parayoḥ" (of the two following), the words "yuṣmad-asmadoḥ" (of yuṣmad and asmad)
are to be supplied.
"bhaktas tvam" — "he devadatta" (O Devadatta) etc. is to be supplied [as the
address]; the construction is: "O Devadatta, you too are devoted, and I too am
devoted." "tena" — meaning "by reason of [that] devotion". "trāyate" — meaning
"protects". Because the referents of yuṣmad and asmad, already introduced in the
earlier clause, are here taken up again (punar-upādāna), this is a re-mention
(anvādeśa). Here "tena" is the existing (present) word preceding; after it comes
"hari" ending in the nominative; and the substitution tvā for the following word
yuṣmad is optional even in a re-mention. Likewise "trāyate" is the existing word
preceding; after it comes "sa" ending in the nominative; and the substitution mā
for the following word asmad is optional even in a re-mention. The word "trāyate"
connects with both [clauses], on the maxim of the central gem (madhyama-maṇi-nyāya).
It should be understood that for "tena" the cause and its effect (nimitta and
nimittin) stand within one and the same sentence, and that "sa" [likewise] has an
existing word preceding it.
SK 411 · A 2.3.48आमन्त्रितसंज्ञा
सामन्त्रितम् ॥ ४११ ॥
sāmantritam
The prathamā (nominative) used in address (saṃbodhana) bears the saṃjñā āmantrita; and, by paribhāṣā, the word ending in it (tadanta) likewise bears that designation.
Rule. A saṃjñā: the nominative used in address (sambodhana) is named āmantrita, and by the paribhāṣā of "that which ends in it" the word ending in that nominative bears the name too.
Example. In agne naya "O Agni, lead", the word agne is an āmantrita.
Siddhānta-kaumudī
संबोधने या प्रथमा तदन्तमामान्त्रितसंज्ञं स्यात् ॥
The prathamā (nominative) that occurs in address (saṃbodhana) — the word
ending in that (tadanta) shall bear the saṃjñā *āmantrita*.
Tattvabodhinī
NSP p. 105–106—सामन्त्रितम् । ‘संबोधने च’ इत्यतः संबोधने इत्यनुवर्तते । सा इत्यनेन प्रथमा निर्दिश्यते । महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात्संज्ञाविधावपि तदन्त-प्रहणम् ॥ आमन्त्रणमामन्त्रितमुपचारात्तत्साधने वृत्तिः, विभक्त्यन्तेन चामन्त्र्यते, न तु केवलया विभक्त्येत्याशयेनाह—तदन्तमिति ॥—इहेति । ‘अमे तव’ ‘देवास्मान्’ इत्यत्र युष्मदस्मदोनं भवत्यादेशः, ‘अमे नय’ इत्यत्र ‘तिङ्कतिङः’ इति न तिङन्तनिघातः, अम इन्द्र वरुणेत्यत्र तु ‘आमच्चितस्य च’ इत्यामच्चितनिघातो नेति विवेकः
Bālamanoramā
साऽऽमन्त्रितम् - सामन्त्रितं । प्रातिपदिकार्तसूत्रोपात्ता प्रथमा 'सा' इत्यनेन परामृश्यते ।संबोधने चे॑त्यतः 'संबोधने' इत्यनुवर्तते । तदाह-संबोधने इत्यादिना ।तदन्त॑मिति प्रत्ययग्रहणपरिभाषालभ्यम् । महासंज्ञाकरणात्संज्ञाविधावपि तदन्तग्रहणम् । अत एव हे है भो इत्यादीनामपि संज्ञा सिद्धा ।
sā āmantritam — [resolving as] sā + āmantritam. The prathamā
(nominative) prescribed by the sūtra that assigns the first case in the
sense of the bare nominal stem (prātipadikārtha — A 2.3.46) is what is
referred to by the word "sā" ("that"). From "saṃbodhane ca" (A 2.3.47) the
word "saṃbodhane" ("in address") is carried forward (anuvṛtti). He states
this by "saṃbodhane…" (i.e. "the prathamā in address…") and so on. The
element "ending in that" (tadanta) is obtained from the paribhāṣā governing
the mention of a pratyaya (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā: when a pratyaya is
named, the whole word ending in it is understood). Because a "great
designation" (mahā-saṃjñā, i.e. the long term *āmantrita*) has been framed,
the taking of "that which ends in it" (tadanta-grahaṇa) applies even in the
framing of a saṃjñā. For just this reason the saṃjñā is established even for
*he*, *hai*, *bho*, and the like.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 106 १ पाद इति—अत्र पाच्छब्देन ‘संख्यासुपूर्वस्य’ इत्यादिना कृतसमासान्ताकारलोपस्य ग्रहणम्, सुपदेण्यन्तकिंवन्तस्य वा । नच द्वितीये णिलोपस्य स्थानिवर्त्त्वं शङ्कथम्, कौ लुप्तमिति निषेधात् । २ अच इति—अत्र अजिति न प्रत्याहारः, ‘आतो धातोः’ इत्यारम्भात्,. प्रतीचो यदिति निर्देशाच्च । अतप्य पचाद्यचो न ग्रहणम् । ३ अण इति—नन्वेवं कर्तृचः हर्तृचः इत्यादौ दीर्घानापत्तिः इति चेदत्र कैयटः । यदीदृशः प्रयोग उपलभ्यते तर्हि इतोऽणिति निवृत्तमिति ।
SK 412 · A 8.1.72अविद्यमानवदतिदेशः
आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ ४१२ ॥
āmantritaṃ pūrvamavidyamānavat
āmantritaṃ pūrvam avidyamānavat — 8.1.72. A prior āmantrita (vocative) is treated as though non-existent (avidyamānavat) for the accent-rules that follow.
Rule. A preceding āmantrita is treated as non-existent for the rules that follow (the accent rules, and the short pronouns which stand under them).
Example. agne tava …, devāsmān pāhi "O god, protect us", agne naya, agna indra varuṇa …: after the vocative, the pronoun is not replaced (tava stays, asmān stays), the verb does not lose its accent, and a second vocative does not lose its accent either — in each case because the vocative before it counts as absent.
Applies when / blocked by. Only the vocative is discounted; any real word before it still serves. In sarvadā rakṣa deva naḥ "always protect us, O god", deva is absent for the rule, but rakṣa before it is enough to give naḥ. In the mantra imaṃ me gaṅge yamune … the vocatives before yamune and the rest are absent, but the word me alone supports the loss of accent on all of them.
Siddhānta-kaumudī
स्पष्टम् । अग्ने॒ तव॒ … । देवास्मान्पाहि । अग्ने॒ नय॑ । अग्न॒ इन्द्र॒ वरु॑ण॒ …। इह युष्मदस्मदोरादेशस्तिङन्तनिघात आमन्त्रितनिघातश्च न । सर्वादा रक्ष देव नः इत्यत्र तु देवेत्यस्याविद्यमानवद्भावेऽपि ततः प्राचीनं रक्षेत्येतदाश्रित्यादेशः । एवं इमं मे गङ्गे यमुने इति मन्त्रे यमुन इत्यादिभ्यः प्राचीनामन्त्रिताविद्यमानवद्भावेऽपि मेशब्दमेवाश्रित्य सर्वेषां निघातः ॥
[The sūtra is] clear. [Vedic examples:] "agne tava…," "devāsmān pāhi," "agne
naya," "agna indra varuṇa…" Here [in these], the substitution for yuṣmad and
asmad, the nighāta (accentual lowering) of a finite verb (tiṅanta-nighāta), and
the āmantrita-nighāta do not occur [because the preceding vocative is treated as
non-existent]. But in "sarvadā rakṣa deva naḥ," although "deva" (the vocative) is
avidyamānavat, the substitution [naḥ for asmad] does take place, in dependence on
"rakṣa," which precedes it (prācīna). Likewise, in the mantra "imaṃ me gaṅge
yamune…," although the vocatives prior to "yamune" and the rest are
avidyamānavat, relying on the word "me" alone there is nighāta of all of them.
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 106—सर्वेषां निघात इति । अयं च निघातः पदकाले श्रूयते न तु संहिताकाले । ‘स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्’ इति संहितायामेकश्रुतिविधानात् ॥—अग्ने तेजस्विन्निति । इह पदात् परत्वात्तेजस्विन्नित्यस्य ‘आमच्चितस्य च’ इत्याष्टमिकनिघातः सर्वानुदात्तः ॥—सुपादिति । शोभनौ पादौ यस्येति वहुत्रीहिः ‘संख्यासुपूर्वस्य’ इति पादस्यान्तलोपः
Bālamanoramā
आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् - आमन्त्रितं पूर्वम् । स्पष्टमिति । अनुवर्तनीयपदान्तराऽभावादिति भावः ।अग्ने तेवेति ।अग्ने तव श्रवो वयः॑ इत्यृचि 'अग्ने' इत्यविद्यमानवत् । देवास्मानित्यत्र देवशब्दोऽविद्यमानवत् ।अग्ने नये॑त्यृचि 'अग्ने' इत्यविद्यमानवत् ।अग्न इन्द्र वरुणे॑त्यृचि 'अग्ने' इत्यविद्यमानवदिति भावः । ततः किमित्यत आह-इहेति । अग्ने तवेत्यत्र देवाऽस्मानित्यत्र च युष्मदस्मदोः ते-नसावादेशौ न भवतः, तव समानित्यनयोः पदात्परत्वाऽभावात्पादादौ स्थितत्वाच्चा ।अग्ने नये॑त्यत्रनये॑ति तिङन्तस्य 'तिङ्ङ्तिङः' इत्यनुदात्तत्वं न भवति अतिङन्तात्पदात्परं तिङन्तं निहन्यते इति हि तदर्थः । इह च 'अग्ने' इत्यतिङन्तस्याऽविद्यमानवत्त्वादतिङन्तात्परत्वाऽभावान्नानुदात्तत्वम् । अग्न इन्द्र वरुणेत्यत्र तुआमन्त्रितस्य चे॑ति सर्वानुदात्तत्वं न भवति, पदात्परमामन्त्रितं निहन्यते इति हि तदर्थः । इह च अग्नेशब्दस्याऽविद्यमानवत्त्वेन पदात्परत्वाऽभावादिन्द्रशब्दस्य नानुदात्तत्वम् । एवं वरुणशब्दस्यापि नानुदात्तत्वं, ततः प्राचीनयोरग्ने इन्द्र इत्यनयोरविद्यमानत्वात् । ननुसर्वदा रक्ष देव नः॑ इत्यत्र कथं नसादेशः, देवेत्यस्याऽविद्यमानबत्त्वादित्यत आह — सर्वदेति ।लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि॒॑प्रतापरूद्र!ते ख्याति॑रित्यादौ तु 'ते' इति विभक्ति प्रतिरूपकमव्ययं, तत्र आमन्त्रितस्याऽविद्यमानवत्त्वाद्युष्मच्छभ्दस्य पादादिस्थत्वात् । एवमिति ।इदं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रिस्तोमँ परुष्णिया॑ इति मन्त्रे सर्वेषां निघात इत्यन्वयः ।आमन्त्रितस्य चे॑त्यनुदात्तत्वमित्यर्थः । सर्वशब्दं विशिनष्टि — यमुने इत्यादिभ्यप्राचीनानामिति । इति आदिर्येशामिति विग्रहः । आदिना सरस्वतिशुतुद्रीत्यनयोग्र्रहणम् । तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । 'यमुने' 'सरस्वति' 'शुतुद्रि' इत्येतेषु एकैकस्मात्प्राचीनानां 'गङ्गे' 'यमुने' 'सरस्वति' इत्येषां सर्वेषां निघात इत्यर्थः । शुतुद्रिशब्दस्य त्वनुदात्तत्वं नेत्यविवादं, तस्य द्वितीयपादादिस्थत्वात् ।आमन्त्रितस्य चे॑त्यत्रपदस्य,पदात्,अनुदात्तं सर्वमपादादौ॑ इत्यनुवृत्तेः॑ 'इमं मे' इत्यृचो जगतीच्छन्दस्कतया सरस्वतीत्यन्तप्रथमपादस्य द्वादशाक्षरस्य समाप्ते । ननु 'गङ्गे' इत्यस्यानुदात्तत्वमुचितं, तस्य मे इति पदात्परत्वात्, यमुने, सरस्वति इत्यनयोस्तु नानुदात्तत्वसंभवः, ततः प्राचीनयोर्गङ्गे यमुन#ए इत्यनयोरविद्यमानवत्त्वे पदात्परत्वाऽभावादित्यत आह — आमन्त्रि[नाम]विद्यमानवद्भावेऽपि मेशब्दमेवाश्रित्येति । आमन्त्रितानां मध्ये गङ्गे यमुने इत्यनयोरविद्यमानवद्भावेऽपीति योजनीयम् । एवंच 'इत्यादिभ्य' इतिसर्वेषा॑मिति च बहुवचनमनुपपन्नमित्यपास्तम् । क्वचित् पुस्तकेषुयमुने इत्यादिप्राचीनाऽऽमन्त्रिताऽविद्यमानवद्भावेऽपी॑ति पाठो दृश्यते । तत्र आदिना सरस्वतीत्येतदुच्यते । यमुने सरस्वतीत्याभ्यचां प्राचीनयोरामन्त्रितयोरविद्यमानवद्भावेऽपीति सुगममेव । अयं च निघातः पदकाले स्पष्टं श्रूयते ।
āmantritaṃ pūrvam avidyamānavat — "spaṣṭam" ([it is] clear): the point is
that there is no further word to be carried forward by anuvṛtti. "agne tava": in
the ṛk "agne tava śravo vayaḥ," "agne" (vocative) is avidyamānavat. In
"devāsmān…," the word "deva" is avidyamānavat. In the ṛk "agne naya," "agne" is
avidyamānavat. In the ṛk "agna indra varuṇa…," "agne" is avidyamānavat — this is
the point. [To the question] "what follows from that?" he says "iha":
In "agne tava" and in "devāsmān," the substitutes "te" and "nas/nau" for yuṣmad
and asmad do not occur, because "tava" and "asmān" are not preceded by a pada
[the preceding vocative being non-existent] and because they stand at the
beginning of the pāda (verse-quarter). In "agne naya," the finite verb "naya"
does not receive anudātta by "tiṅ-ṅtiṅaḥ" (A 8.1.28) — for the sense of that rule
is: "a finite verb following a pada that is not itself finite is made nighāta
(anudātta)"; and here, since "agne," a non-finite [pada], is avidyamānavat,
[naya] does not follow a non-finite pada, so there is no anudātta. But in "agna
indra varuṇa," the total anudātta (sarvānudātta) by "āmantritasya ca" (A 8.1.19)
does not occur — for the sense of that rule is: "a vocative following a pada is
made nighāta"; and here, since the word "agne" is avidyamānavat, "indra" is not
preceded by a pada and so does not receive anudātta. Likewise "varuṇa" too does
not receive anudātta, because the two preceding it, "agne" and "indra," are
non-existent (avidyamāna).
Objection: In "sarvadā rakṣa deva naḥ," how does the "nas" substitution [naḥ, for
asmad] occur, since "deva" is avidyamānavat? Anticipating this he says "sarvadā…"
[answering, as in the Kaumudī, that it relies on the preceding "rakṣa"]. But in
[instances] such as "lakṣmīpate te'ṅghri-yugaṃ smarāmi" and "pratāparudra! te
khyātiḥ," the "te" is an indeclinable (avyaya) that merely resembles a
case-inflection (vibhakti-pratirūpaka) [not the genuine yuṣmad-substitute te] —
[necessarily so,] because there the vocative is avidyamānavat and the
yuṣmad-word stands at the beginning of the pāda [so the true "te" substitute
could not apply].
"evam": in the mantra "idaṃ me gaṅge yamune sarasvati śutudri stomaṃ paruṣṇyā,"
the construal is that there is nighāta of all [the vocatives] — the meaning being
anudātta by "āmantritasya ca." He qualifies the word "of all (sarveṣām)": "of
those preceding yamune and the rest." The analysis [of "yamune-ādi"] is: "those
of which yamune is the first (yamune ādir yeṣām)"; by "ādi" (and the rest),
"sarasvati" and "śutudri" are included. It is a bahuvrīhi in which the qualities
are co-cognized (tadguṇasaṃvijñāna). The meaning: for each one of "yamune,"
"sarasvati," "śutudri," those preceding it — namely "gaṅge," "yamune,"
"sarasvati" — of all these there is nighāta. But that "śutudri" does not receive
anudātta is undisputed, because it stands at the beginning of the second pāda —
since in "āmantritasya ca" the conditions "of a pada (padasya)," "after a pada
(padāt)," and "all is anudātta except at the beginning of a pāda (anudāttaṃ
sarvam apādādau)" are carried forward by anuvṛtti, and because the ṛk "imaṃ me,"
being in the jagatī metre, has its first pāda — of twelve syllables, ending in
"sarasvatī" — complete at that point.
Objection: It is fitting that "gaṅge" receive anudātta, since it follows the pada
"me"; but for "yamune" and "sarasvati" anudātta is impossible, since the two
preceding them, "gaṅge" and "yamune," being avidyamānavat, [these words] are not
preceded by a pada. Anticipating this, [Bhaṭṭoji] says "even when the [prior]
vocatives are avidyamānavat, relying on the word 'me' alone." It should be
construed: "even when, among the vocatives, the two 'gaṅge' and 'yamune' are
avidyamānavat" [the nighāta of yamune and sarasvati is still obtained by relying
on "me"]. And thus the objection — that the plural in "ityādibhyaḥ" and in
"sarveṣām" is unjustified — is set aside.
In some manuscripts the reading "yamune ityādi-prācīna-āmantrita-
avidyamānavadbhāve'pi" is found; there, by "ādi," "sarasvatī" is meant, and the
sense "even when the two vocatives preceding 'yamune' and 'sarasvatī' are
avidyamānavat" is straightforward. And this nighāta is clearly heard at the time
of the pada[-pāṭha] (padakāla).
translator notes
- textual The Kaumudī cites the mantra as 'imaṃ me gaṅge yamune'; the Bālamanoramā quotes it as 'idaṃ me gaṅge yamune sarasvati śutudri stomaṃ paruṣṇyā' (RV 10.75.5). Both readings are preserved as transmitted.
SK 413 · A 8.1.73V
नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ॥ ४१३ ॥
nāmantrite samānādhikaraṇe sāmānyavacanam
na-āmantrite samānādhikaraṇe sāmānya-vacanam — 8.1.73. A general (qualificand-conveying) word (sāmānya-vacana) is NOT treated as non-existent when a co-referential (samānādhikaraṇa) vocative (āmantrita) follows.
Rule. A word that names the thing qualified (the viśeṣya, the general term) is not treated as non-existent when an āmantrita that refers to the same thing (samānādhikaraṇa, co-referential) follows it.
Example. hare dayālo naḥ pāhi "O Hari, O merciful one, protect us": hare is the thing qualified and dayālo its co-referential vocative, so hare is not absent, and naḥ stands. agne tejasvin "O Agni, O radiant one".
Applies when / blocked by. For vibhāṣitaṃ viśeṣa-vacane (SK 3655) the Bhāṣya says "I shall say bahuvacanam": a qualified word in the plural, followed by a co-referential vocative, is optionally present. So yūyaṃ prabhavo devāḥ śaraṇyāḥ "you are mighty, O gods worthy of refuge"; and yuṣmān bhaje, devāḥ śaraṇyāḥ or vo bhaje "I worship you". Here even in an anvādeśa the substitutes are optional.
Bhaṭṭoji opens the stem in d, supād "having good feet": supāt / supād (d → t by cartva at a pause), supādau, supādaḥ, supādam, supādau. Its weak forms need the next group.
Siddhānta-kaumudī
विशेष्यं समानाधिकरणे आमन्त्रिते परे नाविद्यमानवत्स्यात् । हरे दयालो नः पाहि । अग्ने तेजस्विन् । विभाषितं विशेषवचने SK 3655 अत्र भाष्यम् -बहुवचनमिति वक्ष्यामीति । बहुवचनान्तं विशेष्यं समानाधिकरणे आमन्त्रिते विशेषणे परेविद्यमानवद्वा । यूयं प्रभवः । देवाः शरण्याः । युष्मान् भजे । देवाः शरण्याः । वो भजे इति वा । इहान्वादेशेऽपि वैकल्पिका आदेशाः । सुपात् । सुपाद् । सुपादौ । सुपादः । सुपादम् । सुपादौ ॥
The qualificand (viśeṣya) is NOT treated as non-existent (aviyamānavat) when a
co-referential (samānādhikaraṇa) vocative follows. Examples: "hare dayālo naḥ
pāhi" ("O Hari, O compassionate one, protect us"); "agne tejasvin" ("O Agni, O
radiant one"). [By] "vibhāṣitaṃ viśeṣa-vacane" (SK 3655) — here the Bhāṣya [says]:
"I shall state 'bahuvacanam' (the plural)." A qualificand ending in the plural,
when a co-referential vocative qualifier follows, is optionally treated as existent
(vidyamānavat). Examples: "yūyaṃ prabhavaḥ / devāḥ śaraṇyāḥ" ("you are mighty / O
gods, worthy of refuge"); "yuṣmān bhaje / devāḥ śaraṇyāḥ", or "vo bhaje" ("I
worship you", with "vaḥ"). Here too, in a re-mention (anvādeśa), the substitutes
are optional. Paradigm [of su-pād]: supāt, supād; supādau; supādaḥ; supādam;
supādau.
Bālamanoramā
नामन्त्रिते समानाधिकरणे (सामान्यवचनम्) - नामन्त्रिते । आमन्त्रितमविद्यमानवदित्यनुवर्तते ।॒सामान्यवचन॑मित्यनेन विशेष्यसमर्पकः शब्दो विवक्षितः । विशेष्यस्य विशेषणापेक्षया सामान्यरूपत्वात् । तेन च विशेषणमाक्षिप्यते । समानाधिकरणे इति तत्रान्वेति । समानमधिकरणं यस्येति विग्रहः । समानशब्द एकत्वपरः । विशेष्यबोधकशब्देन अभेदसंसर्गेण एकार्थवृत्तित्वं विवक्षितमित्याशयेनाह-विशेष्यमित्यादिना । हरे दयालो इति । अत्र 'दयालो' इति समानाधिकरणविशेषणे परे हरिशब्दो नाऽविद्यमानवत् । ततश्च 'दयालो' इत्यस्याऽविद्यमानवत्त्वेऽपि 'हरे' इति पदात्परत्वान्नसादेश इति भावः । अग्ने तेजस्विन्निति । इह तेजस्वि॑न्निति विशेषणे परे 'अग्ने' इत्यस्य अविद्यमानवत्त्वाऽभावात्पदात्परत्वात्तेजस्विन्नित्यस्य निघात इति भावः ।
na-āmantrite samānādhikaraṇe (sāmānya-vacanam) — na-āmantrite. "āmantritam
aviyamānavat" [a vocative is treated as non-existent] is carried forward by
anuvṛtti. By "sāmānya-vacana" the word conveying the qualificand (viśeṣya) is
intended, because the qualificand, relative to its qualifier (viśeṣaṇa), is of a
general form (sāmānya-rūpa); and thereby the qualifier is implied (ākṣipyate).
"samānādhikaraṇe" construes there. The analysis (vigraha): "that which has the same
locus (samānam adhikaraṇam yasya)". The word "samāna" here means "oneness"
(ekatva); what is intended is co-occurrence in a single referent (ekārtha-vṛttitva)
with the word denoting the qualificand, through the relation of non-difference
(abheda-saṃsarga). With this intent he says "viśeṣyam" etc.
"hare dayālo" — here, when the co-referential qualifier "dayālo" follows, the word
hari is NOT treated as non-existent; and consequently, although "dayālo" is
[itself] treated as non-existent, because [the pronoun asmad in "naḥ"] follows the
pada "hare" [which 8.1.73 keeps present], there is nas-substitution [naḥ]. This is
the intent. "agne tejasvin" — here,
when the qualifier "tejasvin" follows, since "agne" is not treated as non-existent,
"tejasvin" — following a pada — undergoes nighāta (loss of accent). This is the
intent.
SK 414 · A 6.4.130V
पादः पत् ॥ ४१४ ॥
pādaḥ pat
For an aṅga in the bha-state ending in the word pād, 'pad' is substituted (for that pād-portion).
Rule. For a stem that ends in the word pād "foot" and is bha, pad is substituted for that pād.
Example.
supād + śas → the stem is bha → pād → pad → supadaḥ; supadā; supadbhyām and so on.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | supāt / supād | supādau | supādaḥ |
| accusative | supādam | supādau | supadaḥ |
| instrumental | supadā | supadbhyām | |
A stem in th: agnimath "fire-kindler", from "he churns the fire": agnimat / agnimad (th → d by jaśtva, t by cartva), agnimathau, agnimathaḥ, agnimadbhyām. The rule SK 373 gives kvin to añc when a case-inflected word accompanies it; the stems of that root follow.
Siddhānta-kaumudī
पाच्छब्दान्तं यदङ्गं भं तदवयवस्य पाच्छब्दस्य पदादेशः स्यात् । सुपदः । सुपदा । सुपद्भ्यामित्यादि ॥ अग्निं मन्थतीत्यग्निमत् । अग्निमद् । अग्निमथौ । अग्निमथः । अग्निमद्भ्यामित्यादि । ऋत्विग् SK 373 इत्यादिसूत्रेणाञ्चेः सुप्युपपदे क्विन् ॥
For the aṅga in the bha-state that ends in the word *pād* (pāc-chabda), its
component the word *pād* receives the substitute *pad*. [Examples:]
*supadaḥ*. *supadā*. *supadbhyām*, and so on. [A further example:] "agniṃ
manthati" ("one who kindles the fire") → *agnimat*. *agnimad*. *agnimathau*.
*agnimathaḥ*. *agnimadbhyām*, and so on. By the sūtra "ṛtvig-…" (SK 373) and
the like, the affix *kvin* [is added] to añc when a sup-ending word
(upapada) is in composition.
Tattvabodhinī
NSP p. 106—पादः पत् ।—तदवयवस्येति । एतच्च ‘निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति’ इति परिभाषया लभ्यते । इयं च परिभाषा ‘षष्ठी स्थाने योगा’ इत्यनेन ज्ञापिता । तथाहि ‘अस्तेर्भूः’ ‘इको यणचि’ इत्यादौ सामीप्यादिसंवन्धप्रसङ्गेऽपि लक्ष्यानुरोधेन व्याख्यानादन्तरङ्गत्वात् ‘स्थानिवदादेशः’— इति ज्ञापकाच्च स्थानेयोगत्वे सिद्धेऽप्यारभ्यमाणेन ‘षष्ठी स्थानेयोगा’ इत्यनेन षष्ठ्यन्तमुच्चार्यमाणमेव स्थानेन युज्यते न तु प्रतीयमानमित्यर्थो लभ्यते । तथाच ‘निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति’ इति सिद्धम् ॥ ‘अलोऽन्त्यस्य’ ‘आदेः परस्य’ इति योगौ तु आरम्भसामर्थ्यान्निर्दिश्यमानपरिभाषाया वाधकौ, तेन ‘पुमः खय्यम्परे’ ‘उदः स्थास्तम्भोः’— इत्यादौ न दोष इति दिक् ॥ दान्ताः ॥ ॥ अग्निमदिति । मध्यातेर्मन्थतेश्च क्रिपि एतदेव रूपम् ॥ इदितस्तु नलोपाभावादमिमन् अग्निमन्थौ । अग्निमन्थः ॥ थान्ताः ॥ ॥ अनिदिताम्— इद् हस्वेकार इत्संज्ञको येषां तानि इदिन्ति न इदिन्ति अनिदिन्ति तेषामनिदिताम् । एतच्च अङ्गस्य विशेषणं, हल इत्यपि, तदाह—हलन्तानामनिदितामिति ।—उपधाया नस्येति । ‘भ्रान्नलोपः’ इति सूत्रान्नेति लुप्तषष्टीकं पदमनुवर्तते तच्चोपधायामहणेन विशेष्यत इति भावः ॥ अनिदितामिति किम् । वन्द्यते । हलः किम् । नीयते । उपधायाः किम् । हन्यते ॥—अच्चः । ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यतोऽल्लोप इत्यनुवर्तते ‘भस्य’ इति च । तदाह—भस्याकारस्य लोपः स्यादिति । अत्र नव्याः । यद्यत्राच्चतेर्भस्येति सामानाधिकरण्येनान्वयः स्वीक्रियते तर्हि प्रतीचः प्रतीचेत्यादि न सिध्येत् । उपसर्गसहितस्यैव भत्वेन केवलस्याच्चतेर्भलाभावात् । भस्यावयवस्याच्चतेरिति वैयधिकरण्येनान्वये तु प्रत्यगात्मनेत्यादावच्चतेरकारस्य लोपः स्यात् । अच्चत्यन्तस्य भस्याकारलोप इति व्याख्यायां प्राचः प्राचेति प्रशब्दाकारस्यापि लोपः स्यात् । तन्त्रावृत्त्यादिनाच्चत्यन्तस्य भस्याच्चतेरकारस्येति व्याख्यानेऽपि प्रत्यच्चमच्चति प्रत्यङ् । ततः शसादिषु प्रत्यक्चः प्रत्यक्चेत्यादावतिप्रसङ्ग एव । तस्मात् ‘अल्लोपोऽनः’ इत्यत्रेवात्रापि अङ्गावयवोऽसर्वेनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽच्चतिस्तस्याकारस्य लोपः स्यादिति व्याख्येयम् । द्युप्रागपागुदक्प्रतीचः—इति निर्देशश्चेह व्याख्याने लिङ्गमित्याहुः
SK 415 · A 6.4.24V
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ॥ ४१५ ॥
aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti
aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti — 6.4.24. For aṅgas that end in a consonant (hal) and are not marked with the it-marker short i (anidit), the penultimate (upadhā) nasal n is elided before an affix marked with k or ṅ (kṅit).
Rule. For a stem that ends in a consonant and is not marked with the marker i (anidit), the penultimate n is deleted before an affix marked with k or ṅ (kṅit). kvin is marked with k.
Example.
pra + añc + kvin → the penultimate n of añc deleted → pra + ac → prāc (the two a merge) — the base of all the weak forms.
prāc + su → añc has lost its n, so it takes num before a strong ending (SK 361) → prānc + su → su deleted → the cluster nc loses its c (SK 54) → prān → the n of num becomes ṅ at the end of a kvin-stem (SK 377) → prāṅ "eastern" (nominative singular).
prāc + au → num → prānc + au → n → anusvāra → ñ → prāñcau; prāñcaḥ, prāñcam, prāñcau.
Siddhānta-kaumudī
हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः स्यात्किति ङिति च । उगिदचाम् SK 361इति नुम् । संयोगान्तस्य लोपः SK 54 । नुमो नकारस्य क्विन्प्रत्ययस्य कुः SK 377 इति कुत्वेन ङकारः । प्राङ् । अनुस्वारपरसवर्णो । प्राञ्चौ । प्राञ्चः । प्राञ्चम् । प्राञ्चौ ॥
For aṅgas that end in a consonant (halanta) and are anidit (not having a
short i as it-marker), there is elision (lopa) of the penultimate n
(upadhā-nakāra) before a kit or a ṅit affix.
Derivation of prāṅ (from pra + añc): By "ugidacām..." (SK 361) the augment
num [is added, since a sarvanāmasthāna follows]. By "saṃyogāntasya lopaḥ"
(SK 54) there is elision of the final [consonant] of the conjunct. By
"kvinpratyayasya kuḥ" (SK 377), through kutva (velar substitution), the
n-kāra of the num becomes ṅ-kāra: prāṅ (nominative singular).
[Now] by anusvāra and its parasavarṇa [substitute]: prāñcau (nom. du.),
prāñcaḥ (nom. pl.), prāñcam (acc. sg.), prāñcau (acc. du.).
Bālamanoramā
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति - प्र-अन्च् इति स्थिते — अनिदिताम् ।अङ्गस्ये॑त्यधिकृतं बहुवचनेन विपरिणम्यते । हल इति तद्विशेषणम् । तदन्तविधिः ।अनिदिता॑मित्यपि तद्विशेषणम् । इत्=ह्रस्व इकारः, इत्ित्संक्षको येषां तानि इदिन्ति, न इदिन्ति, अनिदिन्ति, तेषामिति विग्रहः । अवयवषष्ठन्तमेततदुपधाया इत्यत्रान्वेति । 'उपधाया' इत्यप्यवयवषष्ठन्तम् । तश्च 'श्नान्न लोपः' इत्यतो नेत्यनुवृत्ते लुप्तषष्ठीके अन्वेति । क् च ङ् च क्ङौ, तौ इतौ यस्येति विग्रहः । तदाह — हलन्तानामित्यादिना । इति चकारात्पूर्वस्य नकारस्य लोपः । प्र अच् प्राच् इति स्थितम् । तस्मात्सुबुत्पत्तिः । सुटि विशेषमाह — उगिदचामिति नुमिति । सौ विशेषमाह — संयोगान्तस्य लोप इति ।हल्ङ्यादिना सुलोपे सती॑ति शेषः । कुत्वेन ङकार इति । नासिकास्थानसाम्यादिति भावः । अनुस्वारपरसवर्णाविति । प्राच् औ इति स्थिते-अचः । अच इत्यन्चुधातोःअनिदिता॑मिति लुप्तनकारस्यानुस्वार ।अनुस्वारस्य यी॑ति तस्य परसवर्णो ञकारः । नस्य श्चुत्वं तु न भवति, अनुस्वारं प्रति तस्याऽसिद्धत्वादित्यर्थः ।
aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti — When "pra-anc" (pra + anc) stands:
[gloss of the sūtra-words:] "aniditām" — the governing term "aṅgasya"
[6.4.1, genitive singular] is transformed (vipariṇāma) into the plural;
"halaḥ" is its qualifier, whence a tadanta-vidhi (the rule holds of an aṅga
ending in a hal); and "aniditām" is likewise a qualifier of it. Here "it" =
the short i-kāra [that bears the it-designation]; those [aṅgas] that have a
short i as their it-marker are "idit," those that are not are "anidit," and
"aniditām" means "of those anidit ones" — such is the analysis (vigraha).
This [aniditām], being a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī), construes with
"upadhāyāḥ." "upadhāyāḥ" is also a partitive genitive, and it construes with
the "na" (the n-kāra, its genitive ending elided) that is carried forward
(anuvṛtti) from "śnān na lopaḥ" [6.4.23]. "kṅiti": k and ṅ are the two
"kṅau"; that which has these two as it-markers [is kṅit] — such is the
analysis. This Bhaṭṭoji states by "halantānām..." etc.
Thus there is elision of the n-kāra that precedes the c-kāra: "pra ac" →
prāc [by savarṇa-dīrgha] stands. From that, the sup affix is introduced.
Concerning the suṭ [i.e. the sarvanāmasthāna affixes], he notes the special
point "ugidacām iti num" — num [is added] by "ugidacām" (SK 361).
Concerning su [nom. sg.] specifically, he says "saṃyogāntasya lopaḥ" (SK 54)
— elision of the final of the conjunct; the remainder to be supplied is
"once su has been elided by 'hal-ṅyādi...' [6.1.68]." "The ṅ-kāra by kutva":
the idea is that [ṅ results] because of the sameness of nasal place of
articulation (nāsikā-sthāna-sāmya) [ṅ being the velar nasal].
"anusvāra and its parasavarṇa": when "prāc au" stands, [num is added; then]
"acaḥ" — here "ac" denotes the añcu-dhātu — there is anusvāra of the n-kāra
(the num, which restores the n elided under "aniditām..."); and by
"anusvārasya yayi [parasavarṇaḥ]" that anusvāra becomes its parasavarṇa,
the ñ-kāra [before c]. But ś-cutva (palatal substitution) does not apply to
the n; the meaning is that, with respect to the [rule producing] anusvāra,
that [ś-cutva] is asiddha [and so the ñ here comes only through the
anusvāra route].
translator notes
- translator In the dual, the compressed BM sentence 'acaḥ ... aniditāmiti luptanakārasya anusvāraḥ' is read here as: the num n (restoring the nasal that 6.4.24 had removed) becomes anusvāra, which then becomes the parasavarṇa ñ before c; the exact referent of the elided n is left terse in the source.
SK 416 · A 6.4.138V
अचः ॥ ४१६ ॥
acaḥ
acaḥ — 6.4.138. [Before a bha ending, the a] of [añc whose na-kāra has been elided] is elided. (The sūtra states only 'acaḥ'; 'lopaḥ,' 'bhasya,' and the reference to añc are supplied by anuvṛtti and adhikāra.)
Rule. The a of añc — of the añc whose n has been deleted — is deleted when the stem is bha. The rule states only "of the a"; "deletion", "of a bha" and the reference to añc come from the surrounding rules.
Example.
prāc + śas → the stem is bha → the a of ac deleted → pra + c + as (continued under SK 417).
Siddhānta-kaumudī
लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भस्याकारस्य लोपः स्यात् ॥
There is elision (lopa) of the a-vowel of añcati (√añc) — [specifically] of the
one whose na-kāra has [already] been elided — when it bears the bha designation.
Bālamanoramā
टेः - डकार इत् । कतर अदिति स्थिते — टेः । 'अल्लोपोऽन' इत्यस्माल्लोप इतिति विंशतेर्ङिती॑त्यतो डितीति चानुवर्तते । भस्येत्यधिकृतं । तदाह-डितीत्यादिना । कतर अदित्यत्र रेफादकारस्य लोपः । चर्त्वविकल्पं स्मारयति-वावसाने इति । ननु पररूपेणकतर॑दिति सिद्धेरद्डो डित्करणस्य किं प्रयोजनमित्यत आह — टेर्लुप्तत्वादिति । टेर्लुप्तत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घो न भवतीत्यन्वयः । डित्त्वाऽभावेटे॑रिति लोपस्याऽप्राप्त्या पररूपं बाधित्वा पूर्वसवर्णदीर्घः प्रसज्येतेति भावः ।ननु पूर्वसवर्णदीर्घाऽभावाय दकार एवादेशः क्रियतामित्यत आह-एङ्ह्रस्वादित्यादि । सोर्दकारादेशे सति तस्य स्थानिवत्त्वेन संबुद्धित्वाद्ध्रस्वान्तादङ्गात्परत्वाच्च लोपः प्रसज्येत । अद्डादेशे तु टिलोपे सति कतरित्यङ्गं,न तद्ध्रस्वान्तम् । यत्तु ह्रस्वान्तं 'कतर' इति न तदङ्गं, रेफादकारस्य प्रत्ययावयवत्वेन तदन्तस्य प्रत्ययपरकत्वाऽभावेन अङ्गत्वाऽभावात् । अतष्टिलोपप्रवृत्तयेऽद्डादेशविधिरिति भावः । पुनस्तद्वदिति । प्रथमावद्द्वितीयेत्यर्थः । शेषं पुंवदिति । सर्ववदित्यर्थः । अन्यतमशब्दस्य त्विति । तस्याऽव्युत्पन्नप्रातिपतिकत्वेन डतमप्रत्ययान्तत्वाऽभावेन तत्राद्डादेशो नेत्यर्थः ।एकाच्च प्राचा॑मिति डतरजन्तादेकतरशब्दात्स्वमोरद्डादेशे प्राप्ते आह-एकतरादिति । एकतरशब्दात्परयोः स्वमोरद्डादेशप्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । अविद्यमाना जरा यस्य कुलस्येति विग्रहेनञोऽस्त्यर्थना॑मिति बहुव्रीहौ विद्यमानपदलोपेगोस्त्रियो॑रिति ह्रस्वत्वेऽजरशब्दः । तस्य प्रक्रियां दर्शयति — सोरिति । सोरमादेशे कृतेऽजरमित्यन्वयः । जरसादेशमाशङ्क्याह — संनिपातेति । अदन्तसंनिपाताश्रयस्य अमोऽदन्तत्वविघातकजरसादेशं प्रति निमित्तत्वाऽयोगादिति भावः । अजरसी इति ।नपुंसकाच्चे॑ति शीभावे जरसादेशे रूपम् । अजरे इति । जरसादेशाऽभावे रूपम् । जसि रूपं दर्शयितुमाह — परत्वादिति । अजर-सिति स्थिते 'जश्शसोः शिः' इति शिभावात् परत्वाज्जरसि कृते ततः शिभावे झलन्तत्वान्नुमित्यर्थ इति केचित् । तदेतत्जराया जरसि॑ति सूत्रे अजरांसीत्यत्रनुम्जरसोः प्राप्तयोर्विप्रतिषेधेन जरसि॑ति भाष्यविरुद्धत्वादुपेक्ष्यम् । शिभावात्पूर्वमेव परत्वाज्जरसः प्रवृत्तौ हि तदा जसः सर्वनामस्थानत्वाऽभावेन नुम एवाऽप्रसक्तेस्तदसङ्गतिः स्पष्टैव । पूर्वविप्रतिषेधमाश्रित्य जरसः पूर्वमेव शिभावे तु तद्भाष्यं सङ्गच्छते । एवञ्च जरसः पूर्वमेव शिभावे कृते तस्य सर्वनामस्थानत्वात्तस्मिन् परे नुम्जरसोः प्राप्तयोः नुमपेक्षया परत्वाज्जरस् । ततो झलन्तलक्षणो नुमित्येव व्याख्येयम् । यदि हि जरसादेशात्प्रागेव अजन्तलक्षणो नुम् स्यात्, तदा 'अजरन् इ' इति स्थितेनिर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती॑ति न्यायेन 'जर' इत्यस्य जरसि कृते अजरस् न इति स्थिते सान्यसंयोगाऽभावात् 'सान्त महतः' इति वक्ष्यमाणदीर्घो न स्यादित्यादि शब्देन्दुशेखरे निर्जरशब्दनिरूपणे, अत्र च प्रपञ्चितम् । उभयथापि अजरन् स् इ इति स्थिते नान्तत्वाऽभावात्सर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घे अप्राप्ते ।
ṭeḥ — [Comment on] ṭeḥ (6.4.143: before a ḍit affix, the ṭi of a bha aṅga is
elided). The ḍa-kāra [of the substitute "aḍ"] is an it-marker [so the effective
substitute is "a"]. When "katara ad" stands [katara + the substitute "aḍ," which
is ḍit], [the rule] ṭeḥ [operates]. From "allopo 'naḥ" (6.4.134) "lopa" is carried
forward (anuvṛtti), and from "viṃśater ḍiti" (6.4.142) "ḍiti" is carried forward;
"bhasya" is in force as adhikāra. This he [Bhaṭṭoji] states with "ḍiti" etc.
In "katara ad," there is elision (lopa) of the a-vowel standing after the repha
(r) — i.e. the final "a" of katara, which is the ṭi: katara → katar + ad =
katarad. He [Bhaṭṭoji] reminds [us] of the optional car-substitution (cartva)
[at pause] with "vāvasāne" (vā avasāne, 8.4.56): so, at pause, katarad / katarat.
Objection (nanu): Since "katarad" is already established by pararūpa (the single
later-form substitute), what is the purpose of marking the substitute "aḍ" with ḍ?
Response: he [Vāsudeva] says "because the ṭi has been elided (ṭer luptatvāt)." The
construction is: because the ṭi has been elided [by ṭeḥ, which is triggered only
by the ḍ-marking], the pūrva-savarṇa-dīrgha (lengthening of the preceding vowel
into a homogeneous long vowel) does not occur. The idea: in the absence of the
ḍ-marking, the elision by ṭeḥ would not be obtained; then, overriding pararūpa,
the pūrva-savarṇa-dīrgha would [wrongly] present itself. Hence the ḍ-marking is
needed so that ṭeḥ first removes the ṭi.
Objection: To avoid the pūrva-savarṇa-dīrgha, let the substitute simply be "d"
(da-kāra) alone [not "ad"]. Response: he says "eṅ hrasvāt" etc. If the substitute
"d" were made for su [the ending], then, since that [d] would by sthānivadbhāva be
[treated as] the sambuddhi [su], and since it comes after an aṅga ending in a
short vowel, the su-elision by "eṅ hrasvāt sambuddheḥ" (6.1.69) would [wrongly]
present itself. But with the "aḍ" substitute, once the ṭi-lopa has taken place,
the aṅga is "katar," and that does not end in a short vowel [it ends in r; so the
elision does not apply]. And the short-vowel-ending form "katara" is not [itself]
an aṅga, because the a after the r is a member of the affix (pratyaya-avayava) and
[that stem] is not followed by any affix (pratyaya-parakatva absent), so it lacks
aṅga-hood. The idea, therefore: the "aḍ" substitute is prescribed [with its ḍ]
precisely for the sake of the ṭi-lopa operation.
"punas tadvat" [Bhaṭṭoji]: the meaning is that the second [case, accusative] is
like the first (prathamā, nominative) [so katarad in the accusative singular too].
"śeṣaṃ puṃvat": the meaning is "like sarva," i.e. the remaining forms follow the
sarva-paradigm. "As for the word anyatama": because "anyatama" is an underived
(avyutpanna) prātipadika and hence does not end in the ḍatama affix, the "aḍ"
substitute does not apply there.
(vārttika) By "ekāc ca prācām," since the "aḍ" substitute for su and am would
present itself for the word "ekatara," which ends in the ḍataraj affix, he says
"ekatarāt": it must be stated (vaktavya) [as a vārttika] that the "aḍ" substitute
for su and am after the word "ekatara" is prohibited (pratiṣedha) [so ekatara +
su → ekataraḥ, not ekatarad].
[The word "ajara":] With the analysis "that family for which old age (jarā) is
non-existent (avidyamānā)," in a bahuvrīhi by "nañ… astyarthānām," with elision of
the [understood] word "vidyamāna," and with the shortening [of jarā's final ā to a]
by "gostriyoḥ [upasarjanasya hrasvaḥ]" (1.2.48), we obtain the word "ajara." He
[Bhaṭṭoji] shows its derivation with "soḥ" [before the ending su]: the construction
is that once the "am" substitute for su [by "ato 'm," 7.1.24, in the neuter, here
qualifying kula] is made, [we get] "ajaram." Anticipating [the possibility of] the
"jaras" substitute [for jarā], he says "sannipāta": the idea is that the "am"
[substitute], which rests upon the stem's ending in "a" (adanta-sannipāta-āśraya),
cannot be a cause (nimitta) for the "jaras" substitute that would [precisely]
destroy that ending-in-a — [by the sannipāta-paribhāṣā]. [Hence ajaram stands.]
[The form] "ajarasī": this is the form when, by "napuṃsakāc ca" (7.1.19), the
śī-substitution takes place and the "jaras" substitute [also] applies → ajarasī.
[The form] "ajare": this is the form when the "jaras" substitute does not apply →
ajare. [So the neuter dual is optionally ajarasī / ajare, jaras being optional.]
To show the form before jas [nominative plural], he says "paratvāt" (because of
posteriority). — When "ajaras" stands [ajara + jas], by "jaśśasoḥ śiḥ" (7.1.20)
the śi-substitution [applies]; because of posteriority (paratva) the "jaras"
[substitute] is done [first]; then the śi-substitution; and, since [the stem] now
ends in a jhal [the s of jaras], the augment num [is added]: so say some (kecit).
But this [view of the kecit] is to be disregarded (upekṣya), because it
contradicts the Bhāṣya on the sūtra "jarāyā jaras[anyatarasyām]," which, on the
form "ajarāṃsi," says: "when both num and jaras present themselves, by
vipratiṣedha (conflict, the later prevailing), jaras [applies]." For if jaras
operated by posteriority even before the śi-substitution, then, since jas would at
that point not [yet] be a sarvanāmasthāna, the num would not present itself at all;
so the inconsistency of that [kecit view] with the Bhāṣya is obvious [the Bhāṣya
presupposes that both num and jaras present themselves, i.e. that śi is done first].
But if, relying on pūrva-vipratiṣedha (the earlier rule prevailing), the
śi-substitution is done first, before jaras, then that Bhāṣya is coherent. And
thus, once the śi-substitution is done before jaras, since it [śi] is a
sarvanāmasthāna, when it follows both num and jaras present themselves; and because
jaras is posterior relative to num, jaras [applies first]; then the num conditioned
by [the stem's] ending in a jhal [is added] — this alone is how it should be
explained. For if the num conditioned by [the stem's] ending in a vowel (ajanta)
were [added] even before the jaras substitute, then, when "ajaran i" stands [ajara
+ num + i], by the maxim "substitutes replace [only] that which is specified
(nirdiśyamānasyādeśāḥ)," once the jaras is done for [just] "jara," "ajaras n i"
would stand; and then, because of the absence of an s-final conjunct
(sānta-saṃyoga), the lengthening (dīrgha) about to be taught by "sānta mahataḥ"
would not occur — and so on, as elaborated in the Śabdenduśekhara in the discussion
of the word "nirjara," and here [too]. In either case, when "ajaran s i" stands,
because [the stem] does not end in n, the lengthening by "sarvanāmasthāne ca
[asambuddhau]" (6.4.8) is not obtained.
translator notes
- textual Block-alignment problem, preserved and translated as transmitted (not silently reassigned). The unit is headed by the sūtra 'acaḥ' (6.4.138), and the Kaumudī block k1 glosses that rule (a-lopa of añc whose na has been elided). But the Bālamanoramā block b1 opens with the pratīka <<टेः>> and comments throughout on a DIFFERENT sūtra — 'ṭeḥ' (6.4.143), the ṭi-lopa triggered by the 'aḍ' substitute (aḍ ḍatarādibhyaḥ pañcabhyaḥ) — treating katara, the ekatarāt prohibition-vārttika, and the ajara/jaras/num paradigm. Its 'tad āha ḍitītyādinā' refers to Bhaṭṭoji text not present in k1, confirming the misattachment.
- textual The anuvṛtti source at the head reads 'विंशतेर्ङिति'; it is taken as viṃśater ḍiti (6.4.142), the ḍ/ṅ being an evident digitization confusion, and 'ḍiti' is what is carried forward. The reference for 'sānta mahataḥ' is left unnumbered (identification not secure from the pratīka alone).
SK 417 · A 6.3.138V
चौ ॥ ४१७ ॥
cau
The preceding aṇ vowel is lengthened before 'ca' (i.e. before añc that has lost its ā and its n).
Rule. Before añc that has lost both its ā and its n — that is, before the bare c — the aṇ vowel (a, i, u) that precedes is lengthened.
Example.
pra + c + as → the a of pra lengthened → prācaḥ "the eastern ones"; prācā; before a consonant the c is a guttural: prāgbhyām (SK 378).
prati + añc + kvin → n deleted (SK 415), i → y → pratyac → strong pratyaṅ, pratyañcau, pratyañcaḥ, pratyañcam, pratyañcau; bha: prati + c + as → i lengthened → pratīcaḥ, pratīcā.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative (prāñc) | prāṅ | prāñcau | prāñcaḥ |
| accusative | prāñcam | prāñcau | prācaḥ |
| instrumental | prācā | prāgbhyām | |
| nominative (pratyañc) | pratyaṅ | pratyañcau | pratyañcaḥ |
| accusative | pratyañcam | pratyañcau | pratīcaḥ |
| instrumental | pratīcā | | |
Watch out. In prati + ac one might turn the i into y before the a (yaṇ) — an inner operation, and inner operations usually go first. Here it must not, because the a is about to be deleted; the paribhāṣā akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ says that Pāṇini's followers do not perform an operation whose basis is about to disappear. Hence pratīcaḥ. Bhaṭṭoji then takes up adas + añc "going towards that": with adas + añc standing …
Siddhānta-kaumudī
लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । प्राचः । प्राचा । प्राग्भ्यामित्यादि । प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चम् । प्रत्यञ्चौ । अचेति लोपस्य विषयेऽन्तरङ्गोऽपि यण् न प्रवर्तते । अकृतव्यूहा इति परिभाषया । प्रतीचः । प्रतीचा । अमुमञ्चतीति विग्रहे अदस्-अञ्च् इति स्थिते ॥
When *añc* (añcati) — having lost its ā and its n (luptākāra-nakāra) —
follows, the preceding aṇ becomes long (dīrgha). [Examples, for prāñc:]
*prācaḥ*. *prācā*. *prāgbhyām*, and so on. [For pratyañc:] *pratyaṅ*.
*pratyañcau*. *pratyañcaḥ*. *pratyañcam*. *pratyañcau*. In the domain of the
elision [of the a of añc] prescribed by "acaḥ" (A 6.4.138), the
yaṇ-substitution, though it is antaraṅga, does not operate — by the
paribhāṣā "akṛtavyūhāḥ [pāṇinīyāḥ]" (the Pāṇinīyas do not pre-empt an
operation whose ground has not yet been established). [Hence:] *pratīcaḥ*.
*pratīcā*. In the analysis "amum añcati" ("one who moves toward that"), when
"adas-añc" stands…
Tattvabodhinī
NSP p. 106–107—चौ । ‘चजोः’ इति निर्देशाच्चवर्गप्रहणं न भवतीत्याह—लुप्ताकारनकारेऽञ्चताविति । अत्राकारलोपेन नकारलोपस्याक्षिप्तत्वात्तत्कथनं व्यर्थमेव, किंतु लुप्ताकारेऽच्चतावित्येव सुवचमित्याहुः ॥ ‘दूलोपे—इति सूत्रादणो दीर्घ इत्यस्य चानुवर्तनादाह—अणो दीर्घः स्यादिति ॥—प्राचः प्राचेति । प्रतीच इत्याद्यर्थमवश्य स्वीकार्येऽतोलोपे कृते अनेन दीर्घो विधीयत इति भावः ॥—प्रागभ्यामिति । ‘चोः कुः’ इति कुत्वं, न तु ‘क्विन्प्रत्ययस्य— इत्यनेन, तस्यासिद्धत्वात्
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 107 १ सर्वनाम्न इति—इदं च सर्वनाम्नो गौणत्वेऽपि प्रवर्तते, विधानसामर्थ्यात् । २ असान्तस्येति—सान्तग्रहणमोकाररेफयो-रप्युपलक्षणम्, ‘अदोऽनुपदेशे’ इति निर्देशात् । ३ समीति—‘समो मिङ् सम इक्’ इति च नास्त्रि, परिभाषाज्ञानगौरवपरि-हारार्थत्वात् । ४ पूजार्थस्येति—पूजारूपार्थस्य गम्यमानत्वे इत्यर्थः । अत एव ‘अधोऽनपादाने’ इति सूत्रेऽन्धाकुलं गच्छतीत्यर्थके-
SK 418 · A 6.3.92V
विष्वग्देवयोश्च टेरद्र्यञ्चतावप्रत्यये ॥ ४१८ ॥
viṣvagdevayośca ṭeradryañcatāvapratyaye
viṣvag-devayoś ca ṭer adry añcatāv apratyaye — 6.3.92 — In place of the ṭi [the final segment beginning with the last vowel] of viṣvac and deva — and (ca) of a pronoun (sarvanāman, carried forward by anuvṛtti) — the substitute adri occurs, when the root añc (añcati) that does not end in an affix (apratyaye) follows.
Rule. The ṭi of viṣvac "all-round", of deva, and — by anuvṛtti — of a pronoun (sarvanāman) is replaced by adri when the root añc follows without a further affix on it (apratyaya).
Example.
adas + añc → adas is a pronoun; its ṭi is as → as → adri → ad-adri + añc → the i of adri before the vowel → y → adadry-añc (continued under SK 419).
Siddhānta-kaumudī
अनयोः सर्वनाम्नश्च टेरद्र्यादेशः स्यादप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे । अदद्रि-अञ्चेति स्थिते यण् ॥
Of these two — viṣvac and deva — and of a pronoun (sarvanāman), the ṭi [the
final segment beginning with the last vowel] is replaced by adri, when the root
añc (añcati), not ending in an affix (apratyaya), follows. When "a-dadri-añc"
stands [i.e. the pronoun adas, its ṭi "as" replaced by adri, yielding "ad-adri,"
followed by añc], there is yaṇ [the i of adri → y before the following vowel:
→ adadry-añc].
Tattvabodhinī
NSP p. 107—विष्वग्देवयोश्च—। चकारेण ‘आ सर्वनाम्नः’ इत्यतः सर्वनाम्न इति लभ्यते इत्याह—अनयोः सर्वनाम्नश्चेति ॥—अप्रत्ययान्तेऽञ्चताविति । अविद्यमानः प्रत्ययोऽप्रत्ययः किन्किवादिः । ‘अञ्चतौ वप्रत्यये’ इति पाठे तु ‘वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ’ इति व्याख्येयम् । विष्वग्देवयोस्तदाहरणं विष्वगम्यतीति विष्वग्रह इति बोध्यम्
translator notes
- translator The running example is the pronoun adas ("amuṃ añcati," "one who goes toward yon"), carried over from the preceding unit (sk.417), which ends with "adas-añc iti sthite." Here, adas being a pronoun (sarvanāman), its ṭi "as" is replaced by adri, giving "ad-adri-añc" (the source's "adadri-añc"); the yaṇ then converts the i of adri to y before the vowel of añc.
SK 419 · A 8.2.80V
अदसोऽसेर्दादु दो मः ॥ ४१९ ॥
adaso'serdādu do maḥ
adaso'serdādu do maḥ — 8.2.80. For adas [ending in 'as', but not where 'asi' (an a in place of the s) obtains], u (short) or ū (long) is substituted for the vowel following the d, and m is substituted for the d.
Rule. For adas in its as-ending portion — and not where an a stands for its s (asi) — the vowel after a d is replaced by u or ū, and the d by m. The u of the rule is a compound of short and long u; by closest resemblance a short vowel and a consonant get short u, a long vowel gets ū.
Example.
adadry-añc → the vowel after each d → u, each d → m → amumuy-añc → strong forms with num and the guttural: amumuyaṅ, amumuyañcau, amumuyañcaḥ, amumuyañcam, amumuyañcau; bha: amumuīcaḥ, amumuīcā; amumuyagbhyām.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | amumuyaṅ | amumuyañcau | amumuyañcaḥ |
| accusative | amumuyañcam | amumuyañcau | amumuīcaḥ |
| instrumental | amumuīcā | amumuyagbhyām | |
Applies when / blocked by. In amumuīcaḥ the u before ī is not turned into v: the u is a Tripādī substitute, asiddha, invisible, to the yaṇ rule. Scholars discuss the shape: some make m only for the later d (adamuyaṅ), some only where an a stands for the s (adadyaṅ). — Why "viṣvac and deva"? Because aśvācī shows no adri. Why "añc"? viṣvagyuk has another root. Why "without an affix"? viṣvagañcanam has one. And the word "without an affix" indicates that elsewhere the mention of a root covers what begins with that root; this gives ayaskāraḥ "ironsmith", with its s by ataḥ kṛkami… (SK 160). udañc "northern": udaṅ, udañcau, udañcaḥ; the weak forms follow the deletion of a (SK 416) and the next rule.
Siddhānta-kaumudī
अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य च मः । उ इति ह्रस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वः । आन्तरतम्याद्ध्रस्वव्यञ्जनयोर्ह्रस्वो दीर्घस्य दीर्घः । अमुमुयङ् । अमुमुयञ्चौ । अमुमुयञ्चः । अमुमुयञ्चम् । अमुमुयञ्चौ । अमुमुईचः । अमुमुईचा । अमुमुयग्भ्यामित्यादि । मुत्वस्याऽसिद्धत्वान्न यण् । [(परिभाषा - ) अन्त्यबाधेऽन्त्यसदेशस्य] इति परिभाषामाश्रित्य परस्यैव मुत्वं वदतां मते अदमुयङ् । अः सेः सकारस्य स्थाने यस्य सोऽसिरिति व्याख्यानात् त्यदाद्यत्वविषय एव मुत्वं नान्यत्रेति पक्षे अदद्यङ् । उक्तं च -अदसोऽद्रेः पृथङ् मुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्येकऽसेर्हि दृश्यते । इति ॥ विष्वद्गेवयोः किम् । अश्वाची । अञ्चतौ किम् । विष्वग्युक् । अप्रत्यये किम् । विष्वगञ्चनम् । अप्रत्ययग्रहणं ज्ञापयति अन्यत्र धातुग्रहणे तदादिविधिरिति । तेनाऽयस्कारः । अतः कृकमि SK 160 इति सः । उदङ् । उदञ्चौ । उदञ्चः । शसादावचि ॥
For adas — in the portion ending in "as" — u and ū are substituted for [the
vowel] following the d (dāt para), and m for the d. "u" [in the sūtra] is a
samāhāra-dvandva of the short and the long [i.e. u together with ū]. By the
principle of closest similarity (āntaratamya), for a short [vowel] and for a
consonant the short u [is substituted], and for a long [vowel] the long ū.
Paradigm of amu- (adas + añc): amumuyaṅ (nom. sg.), amumuyañcau (nom. du.),
amumuyañcaḥ (nom. pl.), amumuyañcam (acc. sg.), amumuyañcau (acc. du.),
amumuīcaḥ (acc. pl.), amumuīcā (inst. sg.), amumuyagbhyām (inst./dat./abl.
du.), and so on. Because the m-/u-substitution (mutva) is asiddha, there is
no yaṇ.
Relying on the paribhāṣā "antya-bādhe 'ntya-sadeśasya" ("when the last
[element] cannot undergo the operation, the one adjacent to the last does"),
in the view of those who say the substitution applies only to the latter
(para) [d], the form is adamuyaṅ. In the view that — from the explanation
"'asi' is that which has an a in place of its s-kāra" — the substitution
applies only in the domain of the tyadādi a-substitution (tyadādyatva) and
nowhere else, the form is adadyaṅ. And it is said [in a verse]: "Some hold
that the m-substitution of adas — [when it takes] the adri [substitute] —
[applies] separately [to each d], like the l-substitution (latva); some
[hold it applies] to the one adjacent to the last; and some say 'no' — for
it is seen [only] where there is 'asi' (the a-for-s)."
Why [the condition] "of viṣvañc and devañc (viṣvag-deva-)"? [Because here:]
aśvācī [where no adri-substitution applies]. Why "añcati (añc)"? [Because
here:] viṣvagyuk. Why "a-pratyaya (añc not followed by an affix)"? [Because
here:] viṣvagañcanam. The mention of "apratyaya" serves as a jñāpaka
(indicator) that elsewhere, when a dhātu is mentioned [in a rule], the
tadādi-vidhi applies (the rule holds of what begins with that dhātu). By
that [jñāpaka we get] ayaskāraḥ — the s [there arising] by "ataḥ kṛkami..."
(SK 160). udaṅ (nom. sg.), udañcau (nom. du.), udañcaḥ (nom. pl.); in the
weak cases beginning with śas, [the derivation proceeds] by the "aci" [a-
elision, as shown].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 107—अदसोऽसेः—। असेरिति इकार उच्चारणार्थस्तदाह—अदसोऽसान्तस्येति । असान्तस्येति किम् । अमुमात्मन इच्छति अदस्यति । दात् परस्य किम् । अमुया अमुयोरित्यन्नान्त्ययकारस्य माभूत् ॥—हस्वव्यञ्जनयोरिति । व्यञ्जनस्य हि हस्व ईषत्सदृशो दीर्घस्तु विसदृश इति भावः । प्राञ्चस्तु हस्वदीर्घयोः समाहारद्वन्द्वमकृत्वैव ‘विधीयमानोऽप्यण् क्वचित् सवर्णान् गृह्णाति’ इति स्वीकृत्य आन्तरतम्याद् हस्वव्यञ्जनयोर्हस्यो दीर्घस्य दीर्घ इति व्याचक्षते ॥—अन्त्यवाध इति । सूत्रे अदस इति नावयवषष्ठी, किंतु स्थानेषष्ठी, एवं हि अलोन्त्यपरिभाषोपतिष्ठते । तथा च अदसो योऽन्त्यः स दात्परो न भवति दात्परो यः सोऽदसोन्त्यो न भवतीत्येवमन्त्यवाधेऽन्त्यसमीपस्य भवतीति तेषामाशयः ।—उक्तं चेति । वार्तिककृतेति शेषः । एवं च अमुग्रह इति केषांचिदुदाहरणं भाष्यानुक्तलादुपेक्ष्यमिति भावः ॥ —लत्ववदिति । चलीकृप्यत इत्यत्र ‘कृपो रो लः’ इत्युभयोर्यथा लत्वं तथेत्यर्थः ॥ नन्वप्रत्ययग्रहणाभावेऽप्युत्तरपदाधिकारस्थलाद्विष्वग्रह देवग्रह इत्यञ्चत्युत्तरपदेष्वेवाग्रादेशः स्यात् तु विष्वगम्यनमित्यत्रातो व्याचष्टे—अप्रत्ययग्रहणं ज्ञापयतीति ॥—अन्यत्रेति । ‘अतः कृकमि—’ इत्यादौ ॥—तेनेति । अन्यथा ‘नित्यं समासे—’ इत्यतोऽनुवृत्तेन समासम्हणेनोत्तरपदस्याक्षेपात् ‘अतः कृकमि—’ इति कृषातुग्रहणे कृषातूत्तरपदक एवायस्कृदित्यादौ सत्वं स्यात्, नलणन्तोत्तरपदकेऽयस्कार इत्यत्रेति भावः
Bālamanoramā
अदसोऽसेर्दादु दो मः - तदाह — अदसोऽसान्तस्येति । असेः किम् । अदस्यति । दात् किम् । अमुया । अत्रअलोऽन्त्यस्ये॑ति यकारस्य न भवति । ननु उदूताविति कथम्, उ इत्यस्यैव श्रवणादित्यत आह — उ इतीति । उश्च ऊश्च तयोः समाहार इति विग्रहे द्वन्द्वे सति, सुब्लुकि, सवर्णदीर्घेस नपुंसक॑मिति नपुंसकत्वेह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्ये॑ति ह्रस्वत्वे, समाहास्यैकत्वादेकवचननस्य सोःस्वमोर्नपुंसका॑दिति लुकि उ इति रूपमित्यर्थः । आन्तरतम्यादिति । अर्धमात्रस्य व्यञ्जनस्य ईषत्सदृशो मात्रिको ह्रस्व उकारः । ह्रस्वस्य तु मात्रिकस्य मात्रिकत्वसादृश्यादुकारो ह्रस्वः, दीर्घस्य तु द्विमात्रत्वसादृश्याद्द्विमात्र ऊकार इत्यर्थः । अमुमुयङिति । अदद्रच् स् इति स्थितेउगिदचा॑मिति नुमि, हल्ङ्यादिलोपे, चकारस्य संयोगान्तलोपे, नुमो नकारस्यक्विन्प्रत्ययस्य कुः॑ इति कुत्वे, अदद्रङिति स्थिते, प्रथमदकारस्य मत्वे, तदुत्तरस्याऽकारस्य उत्वे, द्वितीयदकारस्य मत्वे, तदुत्तरस्य रेफस्य उत्वे च कृते, अमुमुयङिति रूपमिति भावः । प्रक्रियाक्रमस्तु सूत्रपौर्वापर्यज्ञानवतां सुगमः । अमुमुयञ्चाविति । प्राञ्चावितिवद्रूपम् । उत्वमत्वे पूर्ववत् । अमुमु इ अच् औ इति स्थिते यणिति विशेषः । अमुमुईचेति । अमुमु इ अच् अस् इति स्थितेअन्तरङ्गोऽपि यण् 'अचः' इति लोपविषये न प्रवर्तते॑ इत्युक्तरीत्या अकृते यणि 'अचः' इत्यकारलोपे 'चौ' इतीकारस्यदीर्घ इति भावः । अमुमुयग्भ्यामिति । 'चोः कुः' इति कुत्वमिति विशेषः । इकारे परे मकारादुकारस्य यणमाशङ्क्य आह — मुत्वस्यासिद्धत्वादिति । अमुमुईचे । अमुमुईचः २ । अमुमुईचौः २ । अमुमुयक्षु । मतान्तरमाह — अन्त्यबाधे इति । अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्त्या अन्त्यस्य कार्याऽभावे सति अन्त्यसमीपवर्तिनः कार्यं भवतीत्यर्थः । प्रकृते च अदस इति नावयवषष्ठी, किन्तु स्थानषष्ठी । ततश्चअलोऽन्त्यस्ये॑त्युपतिष्ठते । असान्तस्य अदसोऽन्त्यस्य दात्परस्य उत्वं दस्य च म इति फलितम् । अदसश्चान्त्यवर्णः सकारो दात्परो न भवति, अद्रआदेशे कृते तु इकारोऽन्तः, सोऽपि दात्परो न भवति । ततश्च अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्त्या अन्त्यस्य आदेशबाधे सति अन्त्यसमीपवर्तिन एव दात्परस्य उत्वं, दस्य च मः, नतु ततः प्राचीनयोरपि दकारतदुत्तरवर्णयोर्मुत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सति 'णो नः' इति धात्वादेर्णकारस्य विहितं नत्वं नेता इत्यत्रैव स्यान्नमतीत्यत्र न स्यादिति चेत्, मैवम्-अलोऽन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्त्या अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोर्युगपत्प्राप्तौ अन्त्यसदेशस्यैव भवतीति परिभाषार्थ इतिष्यङः संप्रसारण॑मिति सूत्रे बाष्ये स्पष्टं प्रपञ्चितत्वात् । यद्यपिष्यङः सम्प्रसारण॑मिति सूत्रे प्रकृतसूत्रे चअनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्ये॑ति परिभाषा पठिता तथापि सैवाऽत्रार्थतः सङ्गृहीता । अन्त्यस्य विकारः-आदेशः अन्त्यविकारः । अन्त्यविकारस्याऽभावः अनन्त्यविकारः ।अर्थाभावेऽव्ययीभावेन सह नञ्तत्पुरुषो विकल्प्यते॑ इति वक्ष्यमाणत्वात्तत्पुरुषः । अव्ययीभावपक्षे तुतृतीयासप्तम्योर्बहुल॑मित्यम्भावाऽभावः । अलो ।ञन्त्यपरिभाषाया अप्रवृत्त्या अन्त्यस्य आदेशाऽभावे सतीति यावत् । अदमुयङिति । अत्र पूर्वस्य दकारस्य तदुत्तराऽकारस्य च न मुत्वमिति विशेषः । मतान्तरमाह — अः सेः सकारस्येति । सेरित्यस्य विवरणं — सकारस्येति ।असे॑रिति नायं नञ्तत्पुरुषः, किंतु अः सेर्यस्य स-असिः, त्सय असेरिति विग्रहः । सेरिति स्थानषष्ठी, इकार उच्चारणार्थः,सकारस्थानकाऽकारवत इत्यर्थः । अदस्शब्दस्य त्यदाद्यत्वे कृते सकारस्थानकाऽकारवत्त्वम् । अतस्त्यदाद्यत्ववत एवादस्शब्दस्य मुत्वं नान्यस्येति फलितम् । अतोऽद्रआदेशे सति सकारस्थानकाऽकारवत्त्वाऽभावान्न मुत्वमित्यर्थः ।तदिदं पक्षत्रयमपि भाष्यसंमतमित्याह — उक्तं चेति । अदसष्टेरद्रेर्विधौ सति अदद्रचित्यत्र प्रथमद्वितीययोर्दकारयोः पृथङ्मत्वे, तदुत्तरयोः अवर्णरेफयोरुत्वं च युगपदेव । लत्ववत् । चलीकॢप्यते इत्यत्र चरीकृप्यते इति स्थिते रेफऋकारयोर्यथा 'कृपो रो लः' इति लत्वं, तथा केचिदिच्छन्ति । हि-यतोऽसेः सकारस्थानकाकारवत एव मुत्वं दृश्यते=अः सेः यस्येति बहुव्रीहिणा प्रतीयत इति योजना । विष्वग्देवयोः किमिति । विष्वग्देवयोश्चेति किमर्थमित्यर्थः । अआआचीति । अत्र विष्वग्देवयोः सर्वनाम्नश्चाऽभावान्नाद्रआदेश इति भावः । विष्वग्देवयोश्चेति किमर्थमित्यर्थः । अआआचीति । अत्र विष्वग्देवयोः सर्वनाम्नश्चाऽभावान्नाद्यादेश इति भावः । विष्वगञ्चनमिति । अत्र 'अन' इति ल्युडादेशस्य श्रूयमाणतया अञ्चेरप्रत्ययान्तत्वं नेति भावः । ननु उत्तरपदाधिकारादञ्चुरूपे उत्तरपदे इत्यर्थाद्विष्वगञ्चनमित्यत्र आद्रआदेशस्याऽप्रसक्तेः किमप्रत्ययग्रहणेनेत्यत आह — अप्रत्ययग्रहणमिति । तेनेति । अन्यथाअतः कृकमी॑त्यत्र 'नित्यं समासे' इत्यतोऽनुवृत्तसमासग्रहणेन उत्तरपदाक्षेपात्कृधातुरूपे उत्तरपदे इत्यर्थलाभादयस्कृदित्यत्रैव सत्वं स्यात्, अयस्कार इत्यत्र न स्यादित्यर्थः । उदङिति । उत् अञ्चतीति विग्रहे क्विन्नादिरिति भावः ।
adaso 'ser dādu do maḥ — This Bhaṭṭoji states by "adaso 'sāntasya..."
Why "aseḥ [when 'asi' does not obtain]"? [Counter-instance:] adasyati. Why
"dāt [after the d]"? [Counter-instance:] amuyā — here, by "alo 'ntyasya"
[1.1.52], [the operation] does not affect the y-kāra. Objection: how [do we
get] "u and ū" (udūtau), since only "u" is heard [in the sūtra]?
Anticipating this he says "u iti": the meaning is that, with the analysis
"u and ū, the combination (samāhāra) of the two," once the dvandva compound
is formed — then by savarṇa-dīrgha [→ ū], by neuter gender through "sa
napuṃsakam" [2.4.17], by shortening through "hrasvo napuṃsake prātipadikasya"
[1.2.47 → u], and — the samāhāra being a unity, hence singular — by luk of
the su through "svamor napuṃsakāt" [7.1.23], the form is "u."
"āntaratamyāt": to the consonant, which is half a mora (ardha-mātra), the
short u-kāra, being of one mora, is slightly similar (īṣat-sadṛśa); but to a
short [vowel], which is one mora, the short u-kāra [corresponds] by
similarity of being one mora, and to a long [vowel] the two-mora ū-kāra
[corresponds] by similarity of being two moras.
"amumuyaṅ": when "adadrac s" stands — num by "ugidacām," hal-ṅyādi-lopa [of
su], saṃyogānta-lopa of the c-kāra, kutva of the num n-kāra by
"kvinpratyayasya kuḥ" [giving] "adadraṅ"; then m-substitution (matva) of the
first d-kāra, u-substitution (utva) of the a-kāra following it, matva of the
second d-kāra, and utva of the repha (r) following it — the form is
"amumuyaṅ." The order of the derivational procedure (prakriyā-krama) is easy
for those who know the sequence (pūrvāparya) of the sūtras. "amumuyañcau":
the form is like "prāñcau"; the u- and m-substitutions are as before, the
special point being that when "amumu i ac au" stands there is yaṇ (i → y).
"amumuīcaḥ": when "amumu i ac as" stands, by the stated principle "even the
antaraṅga yaṇ does not operate in the domain of the lopa by 'acaḥ'," the yaṇ
not being done, there is elision of the a-kāra by "acaḥ" [6.4.138], and then
lengthening (dīrgha) of the i-kāra by "cau" [6.3.138]. "amumuyagbhyām": the
special point is kutva by "coḥ kuḥ" [8.2.30]. Apprehending yaṇ of the u-kāra
(following the m-kāra) before an i-kāra, he says "because the mutva is
asiddha." amumuīce (dat. sg.), amumuīcaḥ (abl./gen. sg. — the two alike),
amumuīcoḥ (gen./loc. du. — the two alike), amumuyakṣu (loc. pl.).
He states another view (matāntara): "antya-bādhe..." — the meaning is that,
when through the non-operation of the "alo 'ntya" paribhāṣā the operation
cannot apply to the last [phoneme], it applies to the one nearest the last
(antya-samīpavartin). And in the present case "adasaḥ" is not a partitive
genitive (avayava-ṣaṣṭhī) but a genitive of substitution (sthāna-ṣaṣṭhī);
consequently "alo 'ntyasya" [1.1.52] presents itself. What results is:
u-substitution of what follows the d, and m for the d, upon the last
[phoneme] of adas ending in "as." Now the last phoneme of adas is the
s-kāra, which is not "after the d"; and when the adri-substitution
(adrādeśa) is done, the i-kāra is last, and it too is not "after the d."
Consequently, through the non-operation of the "alo 'ntya" paribhāṣā, when
the substitution upon the last is blocked, the u-substitution of what follows
the d and the m for the d apply only to [the d etc.] adjacent to the last —
not the mutva of the d-kāra and the following phoneme that lie further back
(prācīna).
Objection: If so, then the n-substitution (natva) prescribed by "ṇo naḥ" for
the ṇ-kāra at the beginning of a dhātu would apply only in "netā" and not in
"namati." Response: Not so — for it is clearly elaborated in the Bhāṣya on
"ṣyaṅaḥ saṃprasāraṇam" that the sense of the paribhāṣā is: when, through the
non-operation of the "alo 'ntya" paribhāṣā, both the one adjacent-to-the-last
and the one not-adjacent-to-the-last are simultaneously eligible, the
operation applies to the one adjacent to the last alone. Although on
"ṣyaṅaḥ saṃprasāraṇam" and on the present sūtra the paribhāṣā is stated [as]
"anantya-vikāre 'ntya-sadeśasya," it is the very same one that is here
comprehended in substance. The modification (vikāra) — i.e. substitution
(ādeśa) — of the last is "antya-vikāra"; its absence is "anantya-vikāra."
Since it will be stated [later] that "in the sense of absence (abhāva), the
nañ-tatpuruṣa is optionally [formed] alongside the avyayībhāva," [here] it
is a tatpuruṣa; but in the avyayībhāva alternative, by "tṛtīyā-saptamyor
bahulam" the am-substitution does not take place. [This "anantya-vikāra"]
amounts to: "when, through the non-operation of the 'alo 'ntya' paribhāṣā,
there is no substitution upon the last." "adamuyaṅ": the special point is
that the mutva does not apply to the earlier (pūrva) d-kāra and the a-kāra
following it.
He states another view: "aḥ seḥ sakārasya..." The explanation of "seḥ" is
"of the s-kāra." "aseḥ" is not a nañ-tatpuruṣa here; rather the analysis is:
that which has "a" in place of its "s" (aḥ seḥ yasya saḥ) is "asi," and
"aseḥ" = "of that asi" (a bahuvrīhi). "seḥ" is a genitive of substitution
(sthāna-ṣaṣṭhī), the i-kāra being for pronunciation; the meaning is "that
which has an a in the place of its s-kāra (sakāra-sthānaka-akāravat)." When
the tyadādi a-substitution (tyadādyatva) is done to "adas," it comes to have
an a in the place of its s-kāra; hence it results that the mutva applies only
to "adas" that has undergone the tyadādi a-substitution, and to no other.
Therefore, when the adri-substitution (adrādeśa) has taken place, since [the
word] does not have an a in the place of its s-kāra, there is no mutva.
[To show] that these three views are all approved by the Bhāṣya, he says
"uktaṃ ca." When the adri-substitution for the ṭi of adas is enjoined, in
"adadrac" the m-substitution (matva) of the first and second d-kāras
separately, and the u-substitution (utva) of the a-varṇa and the repha that
follow them, [take place] simultaneously (yugapat) — "like the l-substitution
(latva)": just as in "calīkḷpyate" — when "carīkṛpyate" stands, the latva of
both the repha and the ṛ-kāra [occurs] by "kṛpo ro laḥ" [8.2.18] — so some
hold [the m-substitution applies to both d's alike]. The construction of "hi"
[in the verse]: because the m-substitution is seen only for the "asi," i.e.
for that which has an a in place of its s-kāra — which is conveyed by the
bahuvrīhi "aḥ seḥ yasya." "viṣvag-devayoḥ kim": the meaning is, what is the
purpose of [the condition] "and of viṣvañc and devañc"? "aśvācī": here,
because there is neither viṣvañc/devañc nor a sarvanāman (pronoun), there is
no adri-substitution. "viṣvagañcanam": here, since the substitute "ana" for
lyuṭ is heard, añc is not "ending without an affix" [i.e. añc is followed by
an affix]. Objection: since, by the adhikāra "uttarapada," [the rule holds]
when the latter member (uttarapada) has the form of añcu — and so in
"viṣvagañcanam" the adri-substitution does not even arise — what need is
there of the mention of "apratyaya"? Anticipating this he says
"apratyaya-grahaṇam." "tena [by that]": otherwise, in "ataḥ kṛkami..." —
through the mention of "samāsa" carried forward (anuvṛtti) from "nityaṃ
samāse," which implies the uttarapada — the sense "when the latter member
has the form of the root kṛ" would be obtained, so the s-substitution (satva)
would apply only in "ayaskṛt" and not in "ayaskāra." "udaṅ": with the
analysis "ut añcati" (that which faces upward), the affix is kvin, etc.
translator notes
- textual The digital source duplicates the 'viṣvag-devayoḥ kim ... aśvācī ... nādrādeśaḥ' passage (with OCR variants 'viṣvadgevayoḥ', 'aśvācī/aāācī', 'adrādeśa/adyādeśa'); the coherent reading is translated once.
SK 420 · A 6.4.139V
उद ईत् ॥ ४२० ॥
uda īt
After the word ud, the a of añc (in the bha-state, having lost its n) becomes ī.
Rule. After the word ud, the a of the añc that has lost its n and is bha is replaced by ī.
Example.
ud + añc + śas → n deleted → ud + ac + as → bha → a → ī → udīcaḥ; udīcā; before a consonant udagbhyām.
Siddhānta-kaumudī
उच्छब्दात्परस्य लुप्तनकारस्याञ्चतेर्भसायकारस्य ईत्स्यात् । उदीचः । उदीचा । उदग्भायामित्यादि ॥
For the a-vowel (akāra) of *añc* — which has lost its n (luptanakāra) and
stands in the bha-state — following the word *ud*, ī-substitution (īt)
occurs. [Examples:] *udīcaḥ*. *udīcā*. *udagbhyām*, and so on.
Tattvabodhinī
NSP p. 107—उद ईत् । अचः, इत्यस्यापवादः ॥ इह अच इत्यनुवर्तते भस्येति च तदाह—उच्छव्दात्परस्य लुप्तनकारस्येत्यादि । भस्येति किम् । उदञ्चौ । उदञ्चः । उदग्भ्याम् । लुप्तनकारस्येति किम् । पूजायाम् उदञ्चः, उदञ्चेति यथा स्यादिति
Bālamanoramā
उद ईत् - शसादौ 'अचः' इति लोपे प्राप्ते — उद ईत् । 'अचः' इति सूत्रमनुवर्तते, 'अल्लोप' इत्यतः 'अत्' इति च ।भस्ये॑त्यधिकृतं, तदाह — उच्छब्दादित्यादिना । समञ्चतीति विग्रहे क्विन्नादि ।
uda īt — When, before śas and the following [weak endings], the elision
[of the a of añc] by "acaḥ" (A 6.4.138) would be obtained — [there comes
instead] uda īt. The sūtra "acaḥ" is carried forward (anuvṛtti), and from
the sūtra containing "al-lopa" the word "at" (the short a operated upon) is
[carried forward] as well; "bhasya" (A 6.4.129) is in force by adhikāra. He
states this by "ucchabdāt…" and so on. In the analysis "samañcati," the
affix kvin and the rest [are added].
translator notes
- textual The source's illustrative analysis reads samañcati, but given the lemma ud (udañc) one would expect udañcati here; the transmitted reading is preserved, not emended.
SK 421 · A 6.3.93V
समः समि ॥ ४२१ ॥
samaḥ sami
For sam, 'sami' is substituted before añc (that ends in the v-affix).
Rule. sami replaces sam before añc ending in the affix v (that is, kvin reduced to its v, then to nothing). Scholars discuss whether the condition is instead "before añc with no further affix".
Example.
sam + añc → sam → sami → sami + añc → i → y → samyañc → samyaṅ "right, correct", samyañcau, samyañcaḥ; bha: sami + c → i lengthened (SK 417) → samīcaḥ, samīcā.
Siddhānta-kaumudī
वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे । सम्यङ् । सम्यञ्चौ । सम्यञ्चः । समीचः । समीचा ॥
When *añc* that ends in the v-affix (va-pratyaya) follows [the substitute
*sami* replaces sam]. [Examples:] *samyaṅ*. *samyañcau*. *samyañcaḥ*.
*samīcaḥ*. *samīcā*.
Tattvabodhinī
NSP p. 107–108—समः समि । समीत्यविभक्तिको निर्देशः । एवं ‘तिरसस्तिरि—’ इत्यपि । संगतमञ्चतीति सम्यङ् ॥—समीच इति । अल्लोपे ‘चौ’ इति दीर्घः ॥ सह अञ्चतीति सम्यङ् । भविषये अल्लोपदीर्घौ । सप्रीच इत्यादि ॥—तिरसः—। न विद्यते लोपः यस्य सः अलोप इति बहुव्रीहिः । अञ्चतावित्यनुवर्तमानमन्यपदार्थः । अवयवद्वारकश्च लोपः समुदाये उपचर्यत इत्यभिप्रेत्याह—अलुप्ताकार इत्यादि । अंकारलोपे सतीति नोक्तं, व्याख्यानात् । अप्रत्ययान्ते किम् । तिरोऽञ्चनमित्यादौ मा भूत् ॥—तिरश्च इति । लुप्ताकारत्वात्तिर्यादेशाभावे सत्य श्रुत्वेन शः । न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् श्रुत्वं न स्यादिति वाच्यम् । पूर्वत्रासिद्धे तदभावाद्वपदान्तविधित्वाच्च ॥—नाश्चेः—। नुमैव सिद्धे प्राच्चः प्राच्चेत्यादौ नुमोऽभावेऽपि नकारः श्रवणार्थः ॥—प्राङ्किति । प्रकर्षेणाच्चति पूजयतीति पूजार्थादेश्चः क्विन् ।—प्राङ्किति । ‘इणोः कुरुदुक्-’ इति वा कुरु, ‘चयो द्वितीयाः-’ इति पक्षे खकारोऽपि बोध्यः ॥—एवमिति । शसादिषु प्रत्यच्चः । प्रत्यङ्भ्याम् । अमुमुयच्चः । अमुमुयङ्भ्याम् । उदच्चः । उदङ्भ्यामित्यादि ज्ञेयम् ॥ कुच्चतीति कुङ् ॥—सलोप इति । ध्रुवस्यासिद्धत्वादिति भावः । सुष्टु वृक्षतीति सुवृद् । क्विपि ‘प्रहिज्या-’ इति संप्रसारणम् ॥—सुवृद्धत्विति । चर्त्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं ‘डः सि-’ इति वा धुद् ततश्चर्त्वम् ॥ चान्ताः ॥ ॥ निपात्यन्त इति । ‘पृषु सेचने’ । ‘वृह वृद्धौ’ । अत्र गुणाभावः । महेः कर्मणि प्रत्ययः । अतएव मह्यते पूज्यते स महानिति व्याचष्टे । गमेस्तु जगादेशः । चत्वारोऽप्यतिप्रत्ययान्ताः । एतच्च उणादिषु स्फुटीकरिष्यते
Bālamanoramā
समः समि - समः समि ।समी॑ति लुप्तप्रथमाकम् । 'अञ्चतावप्रत्यये' इत्यनुवर्तते । तदभिप्रेत्य शेषपूरणेन सूत्रे व्याचष्टे — अप्रत्ययेति । समीचेति । 'अचः' इति लोपे 'चौ' इति दीर्घः ।
samaḥ sami — samaḥ sami. "sami" is [an item] with its first-case ending
elided (lupta-prathamāka) [i.e. it is the substitute, stated in the
nominative]. "añcatāv apratyaye" is carried forward (anuvṛtti). Intending
this, [Vāsudeva/Bhaṭṭoji] explains the sūtra by supplying the remainder —
"apratyaye." *samīca* — when there is elision [of the a of añc] by "acaḥ"
(A 6.4.138), [then] lengthening by "cau" (A 6.3.138).
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 108 १ धीमानिति—ननु अत्वसन्तस्येति सूत्रे मतोर्ध्रहणं न स्यात् , एकानुबन्धकपरिभाषाविरोधात् । न चान्यस्यासंभवः; अब्युत्पत्तिपक्षे भवतोः संभवात् इति चेन्न । यदपदेशप्रयुक्ता यस्येत्संज्ञा तस्य तदनुबन्धत्वस्यैव स्वीकारात् पकारादेः समुदायानुबन्धत्वेऽपि अतोर्ध्यनुबन्धकत्वाभावात् इति दिक् ।
translator notes
- textual The Kaumudī gloss reads vapratyayānte añcatau ('when añc ending in the v-affix follows'), whereas the Bālamanoramā (b1) carries and glosses the condition as apratyaye ('when añc is without [a further] affix'). The two readings differ; both are preserved as transmitted rather than harmonized.
SK 422 · A 6.3.95V
सहस्य सध्रिः ॥ ४२२ ॥
sahasya sadhriḥ
sahasya sadhriḥ — 6.3.95. sadhri is substituted for saha [in a compound] when añcu (añc) ending in the va-suffix (va-pratyaya) follows.
Rule. sadhri replaces saha "together" before añc ending in the affix v.
Example.
saha + añc → sadhri + añc → i → y → sadhryaṅ "going together".
Siddhānta-kaumudī
वप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे । सध्र्यङ् ॥
When añcu (añc) ending in the va-pratyaya follows, [sadhri is the substitute
for saha]. [The resulting form:] sadhryaṅ.
Bālamanoramā
सहस्य सध्रिः - सहस्य सध्रिः ।सहस्य सध्रिः स्यादप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे इति व्याख्यानं सुगमत्वादुपेक्षितम् । सध्र्यङिति । सह अञ्चतीति विग्रहे क्विन्नादि पूर्ववत् । सहस्य सध्र्यादेशे यण् ।
sahasya sadhriḥ — sahasya sadhriḥ. The full explanation — "sadhri is the
substitute for saha when añcu ending in the va-suffix (va-pratyayānta) follows" —
is passed over [by Bhaṭṭoji] because it is easy [to supply]. As for [the form]
sadhryaṅ: in the analysis (vigraha) "saha añcati" ("that which goes along
together"), the kvin[-suffix] and the rest [of the derivation] proceed as before
(pūrvavat). When sadhri is substituted for saha (sadhry-ādeśa), there is yaṇ (the
i of sadhri becomes y before the following vowel): [sadhri + aṅ → sadhryaṅ].
translator notes
- textual The digital source reads 'syād apratyayānte'; the Kaumudī (k1) and the sense require 'syād vapratyayānte' (when añc ending in the va-pratyaya follows). Rendered as va-pratyayānta.
SK 423 · A 6.3.94V
तिरसस्तिर्यलोपे ॥ ४२३ ॥
tirasastiryalope
tirasastiryalope — For tiras, the substitute 'tiri' occurs [before añc ending in the affix v] when the a [of añc] is not elided (a-lope).
Rule. tiri replaces tiras "across" before añc ending in the affix v, when the a of añc is not deleted — that is, in the strong forms and before consonant-endings, not in the bha forms.
Example.
tiras + añc + su → tiras → tiri, i → y → tiryaṅ "going across, animal"; tiryañcau, tiryañcaḥ, tiryañcam, tiryañcau; tiryagbhyām.
tiras + añc + śas → bha, the a is deleted → tiras stays → tiras + c + as → s → ś before c (ścutva) → tiraścaḥ; tiraścā.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | tiryaṅ | tiryañcau | tiryañcaḥ |
| accusative | tiryañcam | tiryañcau | tiraścaḥ |
| instrumental | tiraścā | tiryagbhyām | |
Siddhānta-kaumudī
अलुप्ताकारेऽञ्चतौ वप्रत्ययान्ते परे तिरसस्तिर्यादेशः स्यात् । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ । तिर्यञ्चः । तिर्यञ्चम् । तिर्यञ्चौ । तिरश्चः । तिरश्चा । तिर्यग्भ्यामित्यादि ॥
When añcati (the root añc) ending in the affix v (i.e. kvin), with its 'a' not
elided (aluptākāra), follows, the substitute "tiri" [→ "tiry-"] is substituted for
tiras. [Paradigm:] tiryaṅ [nom. sg.], tiryañcau [nom. dual], tiryañcaḥ
[nom. pl.], tiryañcam [acc. sg.], tiryañcau [acc. dual], tiraścaḥ [acc.
pl.], tiraścā [instr. sg.], tiryagbhyām [instr./dat./abl. dual], and so on.
Bālamanoramā
तिरसस्तिर्यलोपे - तिरसस्तिर्यलोपे । 'तिरि' इति लुप्तप्रथमाकम् । '॒अञ्चतावप्रत्यये' इत्यनुवर्तते । न विद्यते 'अचः' इत्यल्लोपो यस्य सअलोपः॑, तस्मिन्निति विग्रहः । तदाह — अलुप्तेत्यादिना । तिर्यङिति । तिरः-अञ्चतीति विग्रहे क्विन्नादि । तिरसस्तिर्यादेशे यण् । तिरश्चेति । शसादावचि 'अचः' इत्यल्लोपसत्त्वान्नतिर्यादेशः । सस्य श्चुत्वेन श इति भावः ।
tirasastiryalope — "tirasas tir yalope." "tiri" [in the sūtra] has its
nominative ending elided (lupta-prathamāka). "añcatāv apratyaye" recurs (anuvṛtti).
The analysis (vigraha): "a-lopa" = that in which there is no al-lopa by "acaḥ" [no
elision of the 'a' of añc]; "in that [condition]." Hence he says "aluptā[kāre]…"
tiryaṅ — in the analysis "tiraḥ añcati" ("goes crookedly/across"), with kvin
etc. [added], there is the substitute "tiri" for tiras, then yaṇ [i→y]. tiraśc[aḥ]
— because, before a vowel-[ending] beginning with śas, the al-lopa by "acaḥ" is
present, there is no "tiri" substitute; and by ścutva the s becomes ś. That is the
idea.
SK 424 · A 6.4.30V
नाञ्चेः पूजायाम् ॥ ४२४ ॥
nāñceḥ pūjāyām
nāñceḥ pūjāyām (6.4.30) — The [penultimate] n of añc is not [elided] when pūjā (honoring) is [the sense conveyed].
Rule. The penultimate n of añc is not deleted when añc means honour (pūjā). Since the n is never lost, there is no num either (SK 361 gives num only to the añc that has lost its n), and no deletion of the a (SK 416 speaks of the n-less añc).
Example. prāñc "honoured, preceding" in the honorific sense.
pra + añc + su → the n stays → su deleted, c dropped from the cluster, n → ṅ → prāṅ; prāñcau, prāñcaḥ; bha with the a kept: prāñcaḥ, prāñcā; prāṅbhyām; locative plural prāṅkṣu / prāṅṣu.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | prāṅ | prāñcau | prāñcaḥ |
| accusative | | | prāñcaḥ |
| instrumental | prāñcā | prāṅbhyām | |
| locative | | | prāṅkṣu / prāṅṣu |
So too pratyañc and the rest in the honorific sense. The root kruñc "to be crooked, to shrink" keeps its n by the listing in SK 373: kruṅ "curlew", kruñcau, kruñcaḥ, kruṅbhyām.
Bhaṭṭoji adds three more stems here. payomuc "cloud" (releasing water), with the guttural of SK 378: payomuk / payomug, payomucau, payomucaḥ. suvṛśc "cutting well", from vraśc with kvip: ṣ for the c (SK 294), deletion of the s that begins the cluster (SK 380), jaśtva, cartva: suvṛṭ / suvṛḍ; suvṛścau, suvṛścaḥ, suvṛścā; suvṛṭsu / suvṛṭtsu. And the stems in t: by the Uṇādi rule pṛṣan-mahad-bṛhaj-jagac-chatṛvac ca (Uṇādi 2.84) the words pṛṣat, mahat, bṛhat, jagat are formed ready-made in the present sense and behave like a stem in the participle affix śatṛ. śatṛ is ugit, so num comes before a strong ending (SK 361), and sāntamahataḥ (SK 317) lengthens the vowel: mahān "great", mahāntau, mahāntaḥ; weak mahataḥ, mahatā, mahadbhyām.
Siddhānta-kaumudī
पूजार्थस्याञ्चतेरुपधाया नस्य लोपो न स्यात् । अलुप्तनकारत्वान्न नुम् । प्राङ् । प्राञ्चौ । प्राञ्चः । नलोपाभावादकारलोपो न । प्राञ्चः । प्राञ्चा । प्राङ्भ्याम् । प्राङ्क्षु । प्राङ्षु । एवं पूजार्थे प्रत्याङ्ङादयः । क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः । अस्य ऋत्विग् SK 373आदिना नलोपाभावोऽपि निपात्यते । क्रुङ् । क्रुञ्चौ । क्रुञ्चः । क्रुङ्भ्यामित्यादि ॥ चोः कुः SK 378 ॥ पयोमुक् । पयोमुग् । पयोमुचौ । पयोमुचः । व्रश्च SK 294 इति षत्वम् । स्कोः SK 380 इति सलोपः । जश्त्वचर्त्वे । सुवृट् । सुवृड् । सुवृश्चौ । सुवृश्चः । सुवृश्चा । सुवृट्सु । सुवृट्त्सु ॥ वर्तमाने पृषन्महद्बृहज्जगच्छतृवच्च (उणादिः-2.084) एते निपात्यन्ते शतृवच्चैषां कार्यं स्यात् । उगित्त्वान्नुम् । सान्तमहत SK 317 इति दीर्घः । मह्यते पूज्यते इति महान् । महान्तौ । महान्तः । महतः । महता । महद्भ्यामित्यादि ॥
For añc (añcati) in the sense of pūjā, the n which is its upadhā (penult) does not
undergo lopa. Because the n is not elided (aluptanakāratva), num does not [apply
either, since the num of "ugidacām" A 7.1.70 attaches only to the n-losing añc].
[Paradigm of prāñc "facing forward," pra + añc + kvin, pūjā-sense:] prāṅ [nom. sg.];
prāñcau; prāñcaḥ. Because there is no n-lopa, the a-lopa [by "acaḥ" A 6.4.138] does
not occur [either]: prāñcaḥ [acc. pl.]. prāñcā [inst. sg.]; prāṅbhyām [inst. du.];
prāṅkṣu / prāṅṣu [loc. pl.]. In the same way, in the pūjā-sense, pratyañc and the
rest.
[The root:] "krunc," in the senses of crookedness (kauṭilya) and diminution
(alpībhāva). For this [root], by "ṛtvig…" (SK 373) etc., the absence of n-lopa too
is irregularly established (nipātyate). kruṅ; kruñcau; kruñcaḥ; kruṅbhyām, and so on.
coḥ kuḥ (SK 378). [Words in which the final palatal → guttural:] payomuk / payomug
[nom. sg. of payomuc, "releasing water," muc + kvip]; payomucau; payomucaḥ.
[For suvṛśc, su + vraśc "to cut" + kvip, with saṃprasāraṇa:] by "vraśca…" (SK 294,
= "vraścabhrasja…" A 8.2.36) there is ṣ-substitution (ṣatva); by "skoḥ…" (SK 380,
= A 8.2.29) there is s-lopa; then jaśtva and cartva [apply]. suvṛṭ / suvṛḍ; suvṛścau;
suvṛścaḥ; suvṛścā; suvṛṭsu / suvṛṭtsu [loc. pl.].
[The t-ending stems.] In the present sense (vartamāne), by the Uṇādi sūtra
"pṛṣan-mahad-bṛhaj-jagac-chatṛvac ca" (Uṇādi 2.84) these [pṛṣat, mahat, bṛhat,
jagat] are irregularly formed (nipātyante), and their operations are to be like
those of a word ending in śatṛ (śatṛvat). Because [śatṛ] is ugit, num [is added, by
"ugidacām" A 7.1.70]; and by "sāntamahataḥ" (SK 317, = A 6.4.10) there is dīrgha
(lengthening). mahān = "one who is magnified, honored" (mahyate, pūjyate). mahāntau;
mahāntaḥ; mahataḥ [acc. pl., no dīrgha, being non-sarvanāmasthāna]; mahatā;
mahadbhyām, and so on.
Bālamanoramā
नाञ्चेः पूजायाम् - पूजार्थादञ्चुधातोः क्विनिअनिदिता॑मिति नलोपे प्राप्ते — नाऽञ्चेः ।अनिदिता॑मिति सूत्रात् 'उपधायाः'क्ङिती॑त्यनुवर्तते । 'श्नान्न लोपः' इत्यतो 'नलोप' इत्यनुवर्तते ।ने॑ति लुप्तषष्ठीकम् । तदाह — पूजार्थस्येत्यादिना । पूजाया गम्यत्वे सतीत्यर्थः, न त्वत्राञ्चुधातोः पूजार्थत्वमेवेह विवक्षितम् । अत एवअञ्चितं गच्छती॑त्यत्र नलोपो न । अञ्चतेरत्र समाधानमर्थः । समाहितो भूत्वा गच्छतीति गम्यते । समाधानं च अव्याकुलत्वम्, अव्याकुलं गच्छतीत्यर्थः । अव्याकुलगमने च पूजा गम्यते, नत्वञ्चतेरेव सोऽर्थ इति 'अञ्चोनपादाने' इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् । प्राङिति । प्रपूर्वादञ्चतेः क्विन् । प्रकर्षेण पूजनमञ्चेरर्थः । नलोपाऽभावे प्राञ्च इत्यतः सुबुत्पत्तिः । हल्ङ्यादिलोपः, संयोगान्तलोपः, ततोऽनुस्वारपरसवर्णनिवृत्तौ नकारस्यक्विन्प्रत्ययस्य कुः॑ इति कुत्वेन ङकार इति भावः । प्राञ्चाविति । स्वाभाविकनकारस्य अनुस्वारपरसवर्णाविति भावः । अलुप्तेति ।उगिदचा॑मित्यत्र नलोपिनोऽञ्चेतेरेव ग्रहणान्नुम्न । ततश्च नकारद्वयश्रवणं न शङ्क्यमिति भावः । नलोपाऽभावादिति । शसादावचि 'अचः' इति लोपो न भवति । सुप्तनकारस्यैवाऽञ्चतेस्तत्र ग्रहणादिति भावः । प्राञ्चेति । प्र अञ्च् अस् इति स्थिते सवर्णदीर्घे रूपमिति भावः ।नाञ्चेः पूजाया॑मित्यनारम्भे सुटि नुमैव रूपसिद्धावपि शसादावचि नकारश्रवणं न स्यात्,अनिदिता॑मिति लोपप्रसङ्गात् । असर्वनामस्थानतयाउगिदचा॑मिति नुमश्चाऽप्रसक्तेरिति बोध्यम् । प्राङ्भ्यामिति । 'स्वादिषु' इति पदत्वाच्चकारस्य संयोगान्तलोपेऽनुस्वारपरसवर्णनिवृत्तौ नकारस्यक्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वेन ङकार इति भावः । इत्यादीति । प्राङ्भिः । प्राञ्चे, प्राङ्भ्याम्, प्राङ्भ्यः । प्राञ्चः, प्राञ्चोः, प्राञ्चाम् । प्राञ्चि, प्राञ्चोः । प्राङ्ख्ष्विति । 'ङ्णोः कुक्टुक्' इति वा कुक् । 'चयो द्वितीयाः' इति पक्षे खश्च बोध्यः । एवमिति । सुटि पूर्ववदेव रूपाणि । शसादावचि-प्रत्ययः । प्रत्यञ्चा । प्रत्यङ्भ्याम् । अमुमुयञ्चः । अमुमुयङ्भ्याम् । उदञ्चः । उदङ्भ्यामित्यादि ज्ञेयम् । क्रुञ्च कौटिल्येति । नलोपाभावोऽपीति ।अनिदिता॑मिति नलोपाऽभावः, निरुपपदात्क्विन्नपि निपात्यत इत्यर्थः । सति तु नलोपे नकारो न श्रूयेत ।उगिदचा॑मिति नुमः सर्वनामस्थानेऽप्यप्रवृत्तेः । वस्तुतस्तु स्वाभाविकञोपधस्यैव धातुपाठे निर्द#एशान्नलोपस्याऽत्र प्रसक्तिरेव नास्ति । अत एव 'परेश्च घाङ्कयोः' इति सूत्रे भाष्येक्रुञ्चे॑त्यत्र चकारे परे 'चो कुः' इति कुत्वमाशङ्क्य ऋत्विगित्यादि सूत्रे क्रुञ्चेति निपातनात्कुत्वं नेत्युक्तं सङ्गच्छते । यदि तु नस्यानुस्वारपरसवर्णाभ्यां ञकारो निर्दिश्येत, तर्हि तस्य 'चो कुः' इति कुत्वप्रसक्तिरेव नास्तीति तदसङ्गतिः स्यात्, कुत्वे कर्तव्ये परसवर्णस्याऽसिद्धत्वादित्यास्तां तावत् । नोपधत्वमभ्युपेत्य आह — क्रुङिति । हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तलोपे नकारस्यक्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वम् । क्रुङ्भ्यामिति । संयोगान्तलोपे नकारस्य कुत्वं ङकारः । अत्र प्रथमैकवचने भ्यामादावपि कुत्वं निपातनादेव न भवति, चवर्गपञ्चमञकार एव सर्वत्रेति 'परेश्च घाङ्कयोः' इति सूत्रभाष्यकैयटस्वरसः । पयोमुगिति ।मुच्लृ मोक्षणे॑क्विप् । सुपूर्वात् 'ओ व्रस्चू छेदने' इति धातोः क्विपिग्राहिज्ये॑ति सम्प्रसारणे सुवृश्च्शब्दः । तस्य विशेषमाह-षत्वमिति । हल्ङ्यादिना सुलोपे कृते चकारस्य षत्वमित्यर्थः । सलोप इति । धातुपाठे व्रस्चू इति सस्य श्चुत्वे कृते 'व्रश्चू' इति निर्देशः । तत्र श्चुत्वस्याऽसिद्धत्वात् 'स्कोः' इति सकारस्य लोप इत्यर्थः । 'वावसाने' इति चर्त्वे षस्य टः । तदभावे जश्त्वेन ड इत्यर्थः । सुवृट्त्स्विति । चर्त्वस्याऽसिद्धत्वात्पूर्वंडः सी॑ति वा धुट् । ततस्चर्त्वमिति भावः । इति चान्ताः । अथ तान्ताः । अछ महच्छब्दे विशेषं वक्तुमाह — वर्तमाने । उणादिसूत्रमेतत् । निपात्यन्ते इति । तत्र 'पृषु सेचने' 'बृह वृद्धौ' अनयोर्गुणाऽभावः, महेः कर्मणि अतिप्रत्ययः,गमेर्जगादेशश्चेति विशेषः । शतृवदिति । शतृप्रत्ययान्तवदित्यर्थः । उगित्त्वादिति । शतृवद्भावेन सुटि उगित्त्वान्नुमित्यर्थः । सान्तेति । सुटि महन्त स् औ इत्यादिस्थितौ नकारात्पूर्वस्य अकारस्य दीर्घ इत्यर्थः । मह्रते इति । कर्तरि कृत् इति कत्र्रर्थं बाधित्वा निपातनात् 'मह पूजायाम्' इति धातोः कर्मणि अतिप्रत्यय इति भावः । महानिति । नुमि दीर्घे सुलोपे संयोगान्तलोप इति भावः । महान्ताविति । नुमि दीर्घे अनुस्वारपरसवर्णाविति भावः । हे महन्निति । असंबुद्धावित्यनुवृत्तेः 'सान्तमहतः' इति दीर्घो नेति भावः । महत इति । असर्वनामस्थानत्वाच्छसादौ न दीर्घः । धीरस्यास्तीत्यर्थे धीशब्दान्मतुप्, पकार इत्, उकार उच्चारणार्थः । तद्धितान्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात्सुबुत्पत्तिः ।
nāñceḥ pūjāyām — When, for the root añc (añcu) in the sense of pūjā, before
kvin, the n-lopa by "aniditām…" (A 6.4.24) is [about to be] obtained, [the sūtra]
"na añceḥ" [prohibits it]. From the sūtra "aniditām…" (A 6.4.24) the words
"upadhāyāḥ" and "kṅiti" are carried forward (anuvṛtti); from "śnān nalopaḥ" (A
6.4.23) "nalopa" is carried forward. In [the inherited] "na[-lopa]," "na" [= the
letter n] stands with an elided genitive [= "of the n"]. So he [Bhaṭṭoji] states with
"pūjārthasya…" etc. The meaning is: when pūjā is [merely] conveyed (gamyatva) — it
is not that añc's own denoting of pūjā is intended here. Precisely for this reason,
in "añcitaṃ gacchati" there is no n-lopa: for añc here has the sense of composure
(samādhāna) — it is understood as "having become composed (samāhita), he goes"; and
samādhāna is being unperturbed (avyākulatva), so the sense is "he goes unperturbed,"
and in unperturbed going pūjā is [merely] conveyed, that not being the very meaning
of añc — as is clear in the Bhāṣya and Kaiyaṭa on the sūtra "añco 'napādāne."
On prāṅ: kvin after añc preceded by pra; the sense of añc [here] is "honoring
intensely (prakarṣeṇa pūjana)." In the absence of n-lopa, from the [stem] prāñc the
sup-derivation [proceeds]: hal-ṅyādi-lopa [of su], saṃyogānta-lopa [of the c], then,
the anusvāra-and-parasavarṇa having been set aside, the n becomes ṅ by
guttural-substitution "kvinpratyayasya kuḥ" (A 8.2.62) — this is the idea. On
prāñcau: the natural n [of the stem] undergoes anusvāra and parasavarṇa [→ ñ before
c] — this is the idea. On "alupta[nakāratva]": in "ugidacām…" (A 7.1.70) only the
añc that undergoes n-lopa is taken up, so no num [here]; and consequently the hearing
of two n-sounds [a retained n plus a num-n] is not to be feared. On "because of the
absence of n-lopa": before a vowel-affix such as śas, the [a-]lopa by "acaḥ" (A
6.4.138) does not occur, because only the añc whose n has been elided (supta-nakāra)
is taken up there. On prāñc[aḥ, acc. pl.]: when "pra añc as" stands, the form results
by savarṇa-dīrgha [pra-a + a-ñc → prā] — this is the idea.
Were the sūtra "nāñceḥ pūjāyām" not undertaken, then, although in the suṬ [strong
cases] the form would be secured by num alone, before a vowel-affix like śas the n
would not be heard — because n-lopa by "aniditām" (A 6.4.24) would then apply — and,
[śas] being non-sarvanāmasthāna, the num by "ugidacām" (A 7.1.70) would not apply
there either. This should be understood. On prāṅbhyām: because of pada-hood by
"svādiṣv [asarvanāmasthāne]" (A 1.4.17), the c undergoes saṃyogānta-lopa; the
anusvāra-and-parasavarṇa being set aside, the n becomes ṅ by guttural-substitution
"kvinpratyayasya [kuḥ]" — this is the idea. On "etc.": [the remaining forms:]
prāṅbhiḥ [inst. pl.]; prāñce, prāṅbhyām, prāṅbhyaḥ [dat. sg./du./pl.]; prāñcaḥ,
prāñcoḥ, prāñcām [abl. sg., abl./gen. du., gen. pl.]; prāñci, prāñcoḥ [loc. sg./du.].
On prāṅkṣu: by "ṅṇoḥ kuk ṭuk…" (A 8.3.28) there is optionally the kuk augment; and on
the alternative by "cayo dvitīyāḥ" [the aspirate kh] is also to be understood. On
"evam" (in the same way): in the suṬ [strong cases] the forms are just as before,
and before a vowel-affix like śas [the c and n are retained]: pratyañcā;
pratyaṅbhyām; amumuyañcaḥ; amumuyaṅbhyām; udañcaḥ;
udaṅbhyām, and so on, are to be understood.
On "krunc kauṭilye": On "the absence of n-lopa too": [it means] the absence of the
n-lopa [that would come] by "aniditām" (A 6.4.24), and that kvin, even without an
upapada (nirupapada), is here irregularly formed (nipātyate) — that is the sense.
Were n-lopa to occur, the n would not be heard, and num by "ugidacām" (A 7.1.70)
would not operate even in the sarvanāmasthāna [for krunc]. But in truth, since in the
Dhātupāṭha [krunc] is specified with a natural ñ as its penult (svābhāvika-ñ-opadha),
n-lopa has no scope here at all. Precisely for this reason, [the following] is
consistent: in the Bhāṣya on the sūtra "pareś ca ghāṅkayoḥ," having raised the doubt
whether, in "krunc," with the following c, the guttural-substitution "coḥ kuḥ"
[would apply], it was said that, because of the irregular formation (nipātana)
"krunc" in the sūtra "ṛtvig…" etc., the guttural-substitution does not occur. If, on
the other hand, the ñ were [held to be] specified [as arising] from n via anusvāra
and parasavarṇa, then there would be no scope at all for "coḥ kuḥ" guttural-
substitution for it — so that [Bhāṣya statement] would be pointless, since, when the
guttural-substitution is to be done, the parasavarṇa is asiddha. But let this rest
(āstāṃ tāvat). Conceding [for argument] that [krunc] has n as its penult, he says
"kruṅ": with hal-ṅyādi-lopa [of su] and saṃyogānta-lopa [of the c], the n undergoes
guttural-substitution by "kvinpratyayasya [kuḥ]" [→ ṅ]. On kruṅbhyām: with
saṃyogānta-lopa [of the c], the guttural-substitution of the n is ṅ. Here in the
nominative singular, and before bhyām etc. as well, the guttural-substitution [of the
c] does not occur — solely by nipātana; [rather] it is the palatal-class nasal ñ
throughout — such is the tenor (svarasa) of Kaiyaṭa on the Bhāṣya of the sūtra
"pareś ca ghāṅkayoḥ."
On payomug: [from] "mucḷ mokṣaṇe" (to release), with kvip. From the root "o vraścū
chedane" (to cut) preceded by su, with kvip and saṃprasāraṇa by "grahijyā…" (A
6.1.16), the word suvṛśc [results]. He states its peculiarity with "ṣatva": when su
has been elided by hal-ṅyādi[-lopa], the c undergoes ṣ-substitution — that is the
meaning. On "s-lopa": in the Dhātupāṭha, in "vrascū," with ścutva done to the s, the
specification [reads] "vraścū"; there, because ścutva is asiddha, the s undergoes
lopa by "skoḥ…" (A 8.2.29) — that is the meaning. By "vāvasāne" (A 8.4.56), with
cartva, the ṣ becomes ṭ [suvṛṭ]; in its absence [without cartva], by jaśtva [it
becomes] ḍ [suvṛḍ] — that is the meaning. On suvṛṭtsu: because cartva is asiddha,
first, by "ḍaḥ si…" (A 8.3.29) there is optionally the dhuṬ augment, and thereafter
cartva — this is the idea. Thus the c-ending [stems].
Now the t-ending [stems]. To state the peculiarity in the word mahat, he says
"vartamāne." This is an Uṇādi sūtra. On "nipātyante": therein the peculiarities are —
for "pṛṣu secane" and "bṛha vṛddhau," the absence of guṇa; for mah, the ati-affix in
the object sense (karmaṇi); and for gam, the substitute jaga. On "śatṛvat": meaning,
like a word ending in the śatṛ affix. On "because of ugit-ness": by the śatṛvad-bhāva,
in the suṬ, because [śatṛ] is ugit, num [is added] — that is the meaning. On
"sānta[-mahataḥ]": in the suṬ, when "mahant s au" etc. stands, the a preceding the n
becomes long — that is the meaning. On "mahyate": setting aside the agent-sense [of
"kartari kṛt" A 3.4.67], by nipātana the ati-affix is in the object sense (karmaṇi)
after the root "maha pūjāyām" (to honor) — this is the idea. On mahān: with num,
dīrgha, su-lopa, and saṃyogānta-lopa [of the t] — this is the idea. On mahāntau: with
num and dīrgha, [then] anusvāra and parasavarṇa — this is the idea. On "he mahan"
[voc. sg.]: because "asaṃbuddhau" is carried forward [into "sāntamahataḥ" A 6.4.10],
the dīrgha does not occur — this is the idea. On mahataḥ: because [śas etc.] are
non-sarvanāmasthāna, there is no dīrgha before śas etc.
[Transition to the mat-up ending stems:] In the sense "he has intellect (dhīr asya
asti)," matup after the word dhī; the p is an it-marker, the u is for pronunciation.
Because [dhīmat] is a prātipadika by ending in a taddhita (taddhitānta), the
sup-derivation [proceeds].
translator notes
- textual The source's quoted sūtra title 'añco 'napādāne' (in 'the Bhāṣya and Kaiyaṭa on the sūtra añco 'napādāne') is uncertain and could not be securely matched to a numbered Pāṇinian sūtra; the transmitted reading is followed and left unnumbered.
SK 425 · A 6.4.14V
अत्वसन्तस्य चाधातोः ॥ ४२५ ॥
atvasantasya cādhātoḥ
atvasantasya cādhātoḥ — And [the penultimate (upadhā) of an aṅga] ending in 'atu' or in 'as', when it is not a dhātu (adhātoḥ), [is lengthened before a sarvanāmasthāna other than the sambuddhi, continuing 6.4.8].
Rule. And the penult of a stem ending in atu, and of a stem ending in as that is not a root, is lengthened before su when it is not the vocative. Bhaṭṭoji notes the order: num is the later and the obligatory rule, yet the lengthening goes first, for otherwise the rule would have nothing to do; then num is added.
Example.
dhīmat + su → the stem ends in atu (the u of the affix matup being a marker) → penult a → ā → dhīmāt + su → num (SK 361) → dhīmānt + su → su deleted, t dropped from the cluster → dhīmān "wise" (nominative singular).
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | dhīmān | dhīmantau | dhīmantaḥ |
| vocative | he dhīman | | |
From śas onward dhīmat declines like mahat (SK 424). Even a root ending in atu takes the lengthening: from "he desires a cow-owner" or "he acts like a cow-owner", with the affixes kyac or the kvip of behaviour and then kvip, comes a root gomat, and its nominative is gomān, gomantau, gomantaḥ. Bhaṭṭoji explains the two "root" clauses. The word "ac" in SK 361 is a restriction: if an ugit operation is to touch a root, only añc gets it; so the ugit roots sraṃs and dhvaṃs give srat, dhvat without num. And "not a root" in SK 361 still provides num for what was formerly a non-root, like gomat. bhavat "your honour", formed by the Uṇādi affix ḍavatu from bhā: bhavān, bhavantau, bhavantaḥ. But the participle bhavat "being", formed with śatṛ, does not end in atu, so there is no lengthening: bhavan.
Siddhānta-kaumudī
अत्वन्तस्योपधाया दीर्घः स्याद्धातुभिन्नासन्तस्य चासंबुद्धौ सौ परे । परं नित्यं च नुमं बाधित्वावचनसामर्थ्यादादौ दीर्घः । ततो नुम् । धीमान् । धीमन्तौ । धीमन्तः । हे धीमन् । शसादौ महद्वत् । धातोरप्यत्वन्तस्य दीर्घः । गोमन्तमिच्छति गोमानिवाचरतीति वा क्यजन्तादाचारक्विबन्ताद्वा कर्तरि क्विप् । उगिदचाम् SK 36 इति सूत्रेऽज्ग्रहणं नियमार्थं । धातोश्चेदुगित्कार्यं तर्ह्यञ्चतेरेवेति । तेन स्नत् ध्वत् इत्यादौ न । अधातोरिति तु अधातुभूतपूर्वस्यापि नुमर्थम् । गोमान् । गोमन्तौ । गोमन्तः । इत्यादि ॥ भातेर्डवतुः SK 363 । भवान् । भवन्तौ । भवन्तः । शत्रन्तस्य त्वत्वन्त्वाभावान्न दीर्घः । भवतीति भवन् ॥
The upadhā (penultimate) of [an aṅga] ending in 'atu', and of one ending in
'as' that is other than a dhātu (dhātu-bhinna), is lengthened, when the su
(nominative singular) follows and it is not the sambuddhi (asambuddhau).
Overriding the num — which is both para (later) and nitya (obligatory) — the
dīrgha (lengthening) applies first, by the force of the [rule's] very statement
(vacana-sāmarthya); then [comes] the num. [Thus:] dhīmān [nom. sg., "possessing
intellect"; dhīmat + su → dīrgha → dhīmāt → num → dhīmānt → su-lopa →
saṃyogānta-lopa → dhīmān]. dhīmantau [nom. du.]. dhīmantaḥ [nom. pl.]. he dhīman
[voc. sg.; no dīrgha, since asambuddhau]. In the śas (accusative plural) etc.,
[it is] like mahat (mahadvat). — For a dhātu too, if it ends in 'atu', there is
dīrgha. [Example:] in the sense "he desires a gomat (gomantam icchati)" [with
kyac], or "he behaves like a gomat (gomān iva ācarati)" [with the ācāra-kvip],
kvip is added in the agent (kartṛ) to the stem ending in kyac or in the
ācāra-kvip. In the sūtra "ugid-acām" (SK 36) [A 7.1.70, ugid-acāṃ sarvanāmasthāne
'dhātoḥ] the mention of "ac" (aj-grahaṇa) serves a restrictive purpose (niyama):
"if an ugit operation is to apply to a dhātu, then only to añcati." By that,
[num does] not [apply] in "srat, dhvat" etc. [ugit dhātus other than añc]. But
"adhātoḥ" serves to provide num even for what was formerly a non-dhātu
(adhātu-bhūta-pūrva). [Forms:] gomān. gomantau. gomantaḥ. and so on. — [Now
bhavat:] "bhāter ḍavatuḥ" (SK 36)³ [an Uṇādi-sūtra: the affix ḍavatu after the
root bhā]. bhavān [nom. sg.]. bhavantau. bhavantaḥ. But for [a stem] ending in
the śatṛ [present-participle affix -at], since it does not end in 'atu', there is
no dīrgha: "bhavat" in the sense "he is (bhavati)" → bhavan [nom. sg. of the
participle].
Tattvabodhinī
NSP p. 108—अत्वसन्तस्य चाधातोः । ‘दूलोपे-’ सूत्रादीर्घस्य ‘नोपधायाः’ इत्युपधाग्रहणस्य चानुवर्तनादाह—उपधाया दीर्घः स्यादिति । इह अधातोरिति योगो विभज्यते तत्सामर्थ्यादनन्तरस्यासन्तस्यैव प्रतिषेधः, नललन्तस्येति कैयटादयस्तदेतदर्शयति—धातुभिन्नासन्तस्य चेति । धात्वयवभिन्नो योस् तदन्तस्येत्यर्थः । तेन उखासत् पर्णध्वत् इत्यादि सिद्धम् । धातुभिन्नो योऽसन्तस्येति व्याख्यायां सत् ध्वत् इत्यत्र सिद्धान्ते दीर्घाभावेऽप्यत्र तु स्यादेवेति दिक् ॥ अत्र ‘सर्वनामस्थाने च-’ इति सूत्रादसंबुद्धावित्यनुवर्तते । ‘सौ च’ इत्यतः साविति च तदाह—असंबुद्धौ सौ पर इति ॥—अत्वन्तत्वाभावादिति । अतु इत्युकारानुवन्धस्यानुकरणाच्छत्रन्तस्य न भवतीत्यर्थः ॥—उभे—। शब्दरूपापेक्षया नपुंसकनिर्देशः ॥—षाष्टुद्वित्वेति । ‘अनन्तरस्य विधिर्वाभवति प्रतिषेधो वा’ इति न्यायादिति भावः ॥ द्वे इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे उभेग्रहणं समुदायप्रतिपत्त्यर्थमिति व्याचष्टे—उभे समुदिते इति । अन्यथा नेनिजतीत्यत्र ‘अभ्यस्तानामादिः-’ इत्याद्युदात्तलं प्रत्येकं पर्यायेण स्यात्
Bālamanoramā
अत्वसन्तस्य चाधातोः - धीमत् स् इति स्थिते — आत्वसन्तस्य । 'अतु' इति लुप्तषष्ठीकं पृथक्पदम् । अङ्गविशेषणत्वात्तदन्तविधिः । अधातोरित्यसन्तविशेषणम् । 'नोपधाया' इत्यत उपधाया इत्यनुवर्तते । अत्वन्तस्य धातुभिन्नाऽसन्तस्य च उपधाया इति लभ्यते ।सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ॑ इत्यतोऽसंबुद्धावितिसौ चे॑त्यतः साविति 'ढ्रलोपे' इत्यतो 'दीर्घ' इति चानुवर्तते । तदाह — अत्वन्तस्येत्यादिना । ननु कृते अकृते च दीर्घे प्रवृत्त्यर्हस्य नुमो नित्यत्वात्परत्वाच्च मकाराऽकारान्नुमि कृते अत्वन्तत्वाऽभावात्कथमिह दीर्घ इत्यत आह — परमिति । वचनसामर्थ्यादिति । अन्यथा निरवकाशत्वापत्तिरिति भावः । ततो नुमिति । दीर्घे कृते नुमित्यर्थः ।विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधित॑मिति त्वनित्यम्,पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्ध॑मित्युक्तेरिति भावः ।धीमानिति । दीर्घे नुमि हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तलोपे रूपमिति भावः । हे धीमन्निति ।असंबुद्धौ॑इत्युक्तेर्नं दीर्घ इति भावः । महद्वदिति । असर्वनामस्थानतया शसादौ नुमभावादिति भावः ।अत्वसो॑रिति वक्तव्येऽन्तग्रहणन्तु अत्वन्तमात्रग्रहणार्थम् । अन्यथोपदेशे ये अत्वन्तास्त एव गृह्रेरन्न तु मतुबादयः । नह्रेते उपदेशेऽत्वन्ता इत्याहुः । नन्वधातोरित्येतदसन्तस्येव अत्वन्तस्यापि विशेषणं कुतो नेत्यत आह — धातोरपीति । अत्वन्तस्य धातुत्वेऽपि दीर्घार्थम् । अधातोरित्येतस्य अत्वन्तविशेषणत्वं नाश्रितमित्यर्थः । ननु धातुपाठेऽत्वन्तधातुरप्रसिद्ध इत्यत आह — गोमन्तमिति ।आचरति वे॑त्यनन्तरम् 'इत्यर्थे' इति शेषः । गोमन्तमिच्छतीत्यर्थे 'सुप आत्मनः क्य' मिति क्यचि 'नः क्ये' इति नियमात्पदत्वाऽभावाज्जश्त्वाऽभावे गोमत्यशब्दात् 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्कर्तरि क्विपि 'यस्य हलः' 'अतो लोपः' इति यलोपाऽलोपयोर्गोमच्छब्दात्सुबुत्पत्तिः । गोमानिवाचरतीत्यर्थे तुसर्वाप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः॑ इति क्विपि 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्कथमस्यउगिदचा॑मिति नुमागमः, अधातोरेव उगितो नुम्विधानादित्याशङ्क्य आह — उगिदचाम#इति सूत्रे इति ।उगितः सर्वनामस्थाने॑ इत्येतावदेव सूत्रमस्तु, अञ्चतेरुगित्त्वादेव सिद्धेः । तोऽज्ग्रहणमतिरिच्यमानं नियमार्थमित्यर्थः । नियमशरीरमाह — धातोश्चेदिति । धातोश्चेदुगितः कार्यं स्यात्तर्हि अञ्चतेरेव नतु धात्वन्तरस्येति नियमार्थ॑मिति पूर्वेणान्वयः । नियमस्य फलमाह — तेनेति ।रुआन्सु ध्वन्सु गतौ॑ इत्युगितौ धातू । ताभ्यां क्विपिअनिदितां हल उपधायाः॑ इति नलोपे सुबुत्पत्तौ सोर्हल्ङ्यादिलोपेवसुरुआंसुध्वंस्वनडुहां दः॑ इति दत्वे रुआत् ध्वत् इति रूपमिष्टम् ।उगितः सर्वनामस्थाने॑ इत्युक्ते त्वत्रापि नुम् स्यात् । कृते त्वज्ग्रहणे उक्तनियमलाभादत्र नुम् न भवतीत्यर्थः । तह्र्रेतावतैव सिद्धेऽधातोरिति किमर्थमित्यत आह — अधातोरिति त्विति । अधातुः पूर्वं भूतः अधातुभूतपूर्वः । पूर्वमधातुभूतस्यापि नुमर्थमधातोरित्येतदित्यर्थः । ततस्चउगिदचां सर्वनामस्थाने॑ इत्येकं वाक्यम् । तत्र अधातोरित्यभावेऽपि अज्ग्रहणादधातोरुगित इति लाभादधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुमागमः स्यादित्यर्थः ।अधातो॑रित्यपरं वाक्यम् । उक्तोनुमागमोऽधातुभूतपूर्वस्यापि भवतीत्यर्थः । प्रकृते च क्यजाचारक्विबुत्पत्त्यनन्तरं धातुत्वे सत्यपि क्यजाद्युत्पत्तेः पूर्वमदातुत्वसत्त्वान्नुम्निर्बाध इत्यर्थः । एतत्सर्वम्उगिदचा॑मिति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अत्र क्यच्पक्षे दीर्घे नुमि च कर्तव्येऽल्लोपो न स्थानिवत्, दीर्घविधौ तन्निषेधात्,क्वौ लुप्तं न स्थानिव॑दित्युक्तेश्च । अथ भवच्छब्दे विशेषमाह — भातेर्डवतुरिति । उणादिसूत्रमेतत् । भाधातोर्डवतुः स्यादित्यर्थः । डकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः । 'भवत्' इति रूपम् । भवानिति । भवच्छब्दात्सुः ।अत्वसन्तस्ये॑त दीर्घः ।उगिदचा॑मिति नुम्, हल्ङ्यादिलोपः, संयोगान्तलोपश्चेति भावः । शत्रन्तस्य त्विति । 'लटः शतृशानचौ' इति भूधातोर्लटः शत्रादेशः । शकार इत्, ऋकार इत्, शप्, गुणः, अवादेशः , पररूपम्, भवत् इति रूपम् । तस्य तु अत्वन्तत्वाऽभावादत्वसन्तस्येति दीर्घो न भवति । तत्र उकारानुबन्धग्रहणादित्यर्थः । भवन्निति । सौ नुमि हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तलोपः । भवन्तावित्यादि तु पूर्ववदेवेति भावः । दाञ्धातोर्लटः शत्रादेशे शप् ।जुहोत्यादिभ्यः श्लुः॑ 'श्लौ' इति द्वित्वम्, अभ्यासह्रस्वः, 'श्नाभ्यस्तयोरातः' इत्याल्लोपः । दददिति रूपम् । ततः सुबुत्पत्तिः ।
atvasantasya cādhātoḥ — When "dhīmat s" [dhīmat + su] stands —
"atvasantasya." "atu" is a separate word (pṛthak-pada) with an elided genitive
ending (lupta-ṣaṣṭhīka): "of atu." Since it qualifies the aṅga, the
tad-anta-vidhi applies [the rule reaching what ends in 'atu']. "adhātoḥ" is a
qualifier of the "as-ending" (asanta) [only]. From "nopadhāyāḥ" [A 6.4.7] the
word "upadhāyāḥ" is carried forward (anuvṛtti). Thus it is obtained: "of the
upadhā of [an aṅga] ending in atu, and of one ending in as that is other than a
dhātu." From "sarvanāmasthāne cāsambuddhau" [A 6.4.8] "asambuddhau"; from "sau
ca" [A 6.4.13] "sau" (before the su); and from "ḍhralope…" [A 6.3.111] "dīrgha"
are [each] carried forward. He states this with "atv-antasya…" etc.
Objection: The num, being eligible to apply whether the dīrgha is done or not,
is nitya, and it is also para; so once num is inserted after the a that follows
the m, the stem no longer ends in 'atu' (atv-antatva is lost) — so how can the
dīrgha apply here? To this he says "param." "vacana-sāmarthyāt" (by the force of
the [rule's] statement) — because otherwise [this dīrgha rule] would have no
scope (niravakāśatva) at all. "tato num": meaning that once the dīrgha is done,
[then] num; for [the maxim] "in a conflict (vipratiṣedha), what is once set aside
stays set aside (yad bādhitaṃ tad bādhitam)" is not fixed (anitya), since it is
said "[it is] established by the recognition of renewed occasion
(punaḥ-prasaṅga-vijñāna)."
"dhīmān": the form results from dīrgha → num → hal-ṅyādi-lopa [su-elision] →
saṃyogānta-lopa. "he dhīman": because [the rule] specifies "asambuddhau," there
is no dīrgha [in the vocative]. "mahadvat" (like mahat): because in the śas etc.,
these not being sarvanāmasthāna, there is no num.
Whereas one could have said just "atvasoḥ," the mention of "anta" (anta-grahaṇa)
serves to restrict the reference to only those ending in 'atu' (atv-anta);
otherwise only those ending in 'atu' in the [original] enunciation (upadeśa)
would be taken, not [derivatives like] matUP etc., for these do not end in 'atu'
in the upadeśa — so they say.
Objection: Why is "adhātoḥ" not a qualifier of the atu-ending (atv-anta) as
well, just as it qualifies the as-ending (asanta)? To this he says "dhātor api":
[its purpose is] to provide dīrgha even when the atu-ending [stem] is a dhātu;
that is, "adhātoḥ" is not taken as a qualifier of the atu-ending.
Objection: But an atu-ending dhātu is not attested in the Dhātupāṭha. To this he
says "gomantam." After "ācarati vā" one must supply "ity arthe." In the sense
"gomantam icchati": by "supa ātmanaḥ kyac" [A 3.1.8] the kyac; by the restriction
"naḥ kye" there is no padatva, hence no jaśtva; from the stem "gomatya," by
"sanādyantā dhātavaḥ" [A 3.1.32] it becomes a dhātu; then, with kvip in the
agent, by "yasya halaḥ" [A 6.4.49] and "ato lopaḥ" [A 6.4.48] the ya-lopa and
a-lopa [occur], and from the stem "gomat" the sup is introduced. But in the sense
"gomān iva ācarati": by "sarvāprātipadikebhyaḥ kvib vā vaktavyaḥ" [a vārttika]
the kvip; by "sanādyantā dhātavaḥ" it becomes a dhātu — [objection:] how then
does the num-augment by "ugidacām" apply to it, since num is enjoined only for an
ugit that is a non-dhātu (adhātoḥ)? Raising this doubt, he says "ugidacām iti
sūtre." Let the sūtra be merely "ugitaḥ sarvanāmasthāne," since [the case of]
añcati is already accomplished by its being ugit; so the "ac"-mention
(aj-grahaṇa), being redundant, serves a restrictive purpose (niyama). He states
the substance (śarīra) of the restriction: "dhātoś ced" — "if an operation for an
ugit is to apply to a dhātu, then [only] to añcati, not to any other dhātu"; this
is the purport of the restriction, construing with the preceding.
He states the result of the restriction: "tena." "sransu, dhvansu" (in the sense
'to go/fall') are two ugit dhātus. From these, with kvip, by "aniditāṃ hala
upadhāyāḥ" [A 6.4.24] the n-lopa; the sup being introduced, the su undergoing
hal-ṅyādi-lopa; then by "vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ" [A 8.2.72] the
substitution of d (datva); the desired forms are "srat, dhvat." Had [the sūtra]
said [merely] "ugitaḥ sarvanāmasthāne," num would [wrongly] apply here too; but
since the "ac"-mention (aj-grahaṇa) is made, the said restriction is obtained,
and so num does not apply here.
[Objection:] If [everything] is accomplished by just this much, what is the
purpose of "adhātoḥ"? To this he says "adhātoḥ tu." "adhātu-bhūta-pūrva" = that
which was formerly a non-dhātu; so "adhātoḥ" serves to provide num even for what
was formerly a non-dhātu. And so "ugidacāṃ sarvanāmasthāne" is one sentence:
there, even without "adhātoḥ," from the "ac"-mention it is obtained that [num
applies to] "an ugit that is a non-dhātu"; so the num-augment applies to a
non-dhātu ugit and to añcati (which drops its n, na-lopin). "adhātoḥ" is a
separate sentence: the said num-augment applies also to what was formerly a
non-dhātu. And in the case at hand, although after the derivation of the kyac and
the ācāra-kvip there is dhātu-status, since before the derivation of the kyac
etc. there was non-dhātu status, num is unobstructed. All this is clear in the
Bhāṣya on the sūtra "ugidacām." Here, on the kyac alternative, when dīrgha and
num are to be done, the al-lopa [the deletion of the a] is not sthānivat, because
sthānivadbhāva is prohibited with respect to the dīrgha operation (dīrgha-vidhau
tan-niṣedhāt), and because it is said "kvau luptaṃ na sthānivat" [what is elided
before kvi(p) is not sthānivat].
Now he states a special point regarding the word "bhavat": "bhāter ḍavatuḥ."
This is an Uṇādi-sūtra, meaning: after the root "bhā" the affix ḍavatu [is added].
The ḍa-kāra is an it (indicatory); the u-kāra is for ease of pronunciation
(uccāraṇārtha). By the force of its being ḍit, there is lopa of the ṭi even of a
non-bha [stem]; the form is "bhavat." "bhavān": from the word "bhavat," the su;
dīrgha by "atvasantasya"; num by "ugidacām"; hal-ṅyādi-lopa; and saṃyogānta-lopa.
"śatr-antasya tu": by "laṭaḥ śatṛ-śānacau" [A 3.2.124] the śatṛ substitute for
the laṭ of the root "bhū"; the śa-kāra is it, the ṛ-kāra is it [leaving 'at'];
then śap, guṇa, the ava-substitution, pararūpa — the form is "bhavat" [present
participle]. But for that, since it does not end in 'atu' (atv-antatva absent),
the dīrgha by "atvasantasya" does not apply, because there [in 'atu'] the u-kāra
anubandha is included [in the specification]. "bhavan": with the su, num,
hal-ṅyādi-lopa, saṃyogānta-lopa. But "bhavantau" etc. are just as before. — For
the root "dā(ñ)": the śatṛ substitute for laṭ; śap; [but] by "juhotyādibhyaḥ
śluḥ" [A 2.4.75] the ślu [elision of śap]; by "ślau" [A 6.1.10] reduplication
(dvitva); shortening of the abhyāsa (abhyāsa-hrasva); by "śnābhyastayor ātaḥ"
[A 6.4.112] the ā-lopa — the form is "dadat." Then the sup is introduced.
translator notes
- textual The Kaumudī's 'snat dhvat' is followed as 'srat, dhvat': the Bālamanoramā (b1) makes the intended forms explicit, deriving them from the ugit dhātus sransu and dhvansu (kvip → n-lopa by 'aniditāṃ hala upadhāyāḥ' → d-substitution by 'vasu-sraṃsu-dhvaṃsv-anaḍuhāṃ daḥ'); 'sn' is an evident OCR slip for 'sr'.
SK 426 · A 6.1.5अभ्यस्तसंज्ञा
उभे अभ्यस्तम् ॥ ४२६ ॥
ubhe abhyastam
ubhe abhyastam — Both [reduplicative members] taken together receive the designation abhyasta.
Rule. A saṃjñā: the two members produced by the reduplication rules of the sixth book, taken together, are named abhyasta, "reduplicated".
Example. In dadat "giving" (from dā), the syllables da-da together are abhyasta.
Siddhānta-kaumudī
षाष्ठद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे स्तः ॥
The two [reduplicative members] that are enjoined in the reduplication section of
the sixth [adhyāya] (ṣāṣṭha-dvitva-prakaraṇa) — those two, taken together
(samudita), receive the designation abhyasta.
Bālamanoramā
उभे अभ्यस्तम् - ॒उगिदचा॑मिति नुमि प्राप्तेनाब्यस्ता॑दिति तन्निषेधं वक्ष्यन्नभ्यस्तसंज्ञामाह — उभे अभ्यस्तम् ।एकाचो द्वे प्रथमस्ये॑त्यतो 'द्वे' इत्यनुवर्तते ।उबे॑ग्रहणं समुदायप्रतिपत्त्यर्थम् । 'द्वे' इत्यनेन च षष्ठाध्यायविहितमेव द्वित्वं विवक्षितम्,अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा॑ इति न्यायात् । तदाह — षाष्ठेत्यादिना । समुदिते किम् । नेनिजतीत्यत्र प्रत्येकमभ्यस्तसंज्ञायाम् 'अभ्यस्तानामादिः' इत्युदात्तः प्रत्येकं स्यात् ।
ubhe abhyastam — Intending to state, by "[na] abhyastāt…," the prohibition of
the num that would be obtained by "ugidacāṃ [sarvanāmasthāne 'dhātoḥ]," he [first]
states the abhyasta-designation: "ubhe abhyastam." From "ekāco dve prathamasya"
(6.1.1), "dve" (the two) recurs (anuvṛtti). The mention of "ubhe" (both) is for
apprehending [the two] as a unitary aggregate (samudāya-pratipatti). And by "dve,"
only the doubling (dvitva) enjoined in the sixth adhyāya is intended, by the maxim
"a provision or a prohibition [refers] to what is immediately adjacent (anantarasya
vidhir vā pratiṣedho vā)." Hence he says "ṣāṣṭha[-dvitva-prakaraṇe]…"
Why "samudita" (taken together)? [If each member were separately abhyasta, then]
in "nenijati," the abhyasta-designation applying to each member individually, the
udātta accent by "abhyastānām ādiḥ" would fall on the first [syllable] of each
member individually [which would be wrong].
SK 427 · A 7.1.78V
नाभ्यस्ताच्छतुः ॥ ४२७ ॥
nābhyastācchatuḥ
nābhyastācchatuḥ (7.1.78) — num is not [added] to the śatṛ [participle] that follows a reduplicated stem (abhyasta).
Rule. The śatṛ participle that follows an abhyasta does not take num.
Example.
dadat + su → no num → su deleted → dadat / dadad (cartva at a pause); dadatau, dadataḥ.
Siddhānta-kaumudī
अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न स्यात् । ददत् । ददद् । ददतौ । ददतः ॥
num is not [inserted] into the śatṛ that follows a reduplicated stem (abhyasta).
Forms: dadat. dadad. dadatau. dadataḥ.
Tattvabodhinī
NSP p. 108—नाभ्यस्ताच्छतुः । व्यवहितोऽपि नुमेवात्र निषिध्यते अन्येषामप्रसक्तोरित्यभिप्रेत्याह—नुम्न स्यादिति ॥—दददिति । ददातीति ददत् । दानो लटः शत्रादेशः, शपः इलुः, ‘श्लौ’ इति द्वित्वमभ्यासस्य ह्रस्वः । ‘भ्राभ्यस्तयोरातः’ इत्यालोपः
Bālamanoramā
नाभ्यस्ताच्छतुः - नाभ्यस्ताच्छतुः ।इदितो नुम् धातो॑रित्यतो नुमित्यनुवर्तते । तदाह — अभ्यस्तादित्यादिना । दददिति । ददत्शब्दात्सुः । हल्ङ्यादिलोपः ।नाभ्यस्ता॑दिति निषेधात् 'उगिदचाम्' इति नुम् न । अत्वन्तत्वाऽभावाच्च न दीर्घ इति भावः ।जक्ष भक्षहसरनयोः॑,जागृ निद्राक्षये॑,दरिद्रा दुर्गतौ॑,चकासृ दीप्तौ॑, 'शासु अनुशिष्टौ'दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः॑,वेवीङ् वेतिना तुल्ये॑ इति सप्त धातवोऽदादौ पठिता सुग्विकरणाः । तेभ्यो लटः शत्रादेशे शब्लुकिं सुबुत्पत्तौ 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति निषेध इष्यते ।
nābhyastācchatuḥ — From idito num dhātoḥ (A 7.1.58) the [word] num is carried
forward (anuvṛtti). This he states with "after a reduplicated stem," etc. "dadad":
from the word dadat, [nominative singular] su; elision [of su] by the halṅyādi-lopa
(A 6.1.68); because of the prohibition nābhyastāt, the num by ugidacām... (A 7.1.70)
is [blocked]; and because [the stem] does not end in at [i.e. in nt], there is no
lengthening (dīrgha) [in the nominative singular] — such is the idea. The seven
roots — jakṣ (in the sense of eating and laughing), jāgṛ (in the sense of waking),
daridrā (in the sense of being in distress), cakās (in the sense of shining), śās
(in the sense of instructing), dīdhī (in the sense of shining and playing), and
vevī (in the sense of being equivalent to veti) — are read in the adādi class with
elision of the vikaraṇa [śap]. For them, when śatṛ is substituted for laṭ, when śap
undergoes luk, and when a sup [nominal ending] arises, the prohibition nābhyastāt
śatuḥ is intended [to apply].
translator notes
- textual The digital source reads 'sugvikaraṇāḥ' where the sense requires that these seven adādi roots take luk of the vikaraṇa (śap) — the same śap-luk that the passage explicitly names just below; the translation follows that evident sense.
SK 428 · A 6.1.6V
जक्षित्यादयः षट् ॥ ४२८ ॥
jakṣityādayaḥ ṣaṭ
jakṣity-ādayaḥ ṣaṭ — The six [roots] beginning with jakṣ [together with jakṣ itself, seven roots] receive the designation abhyasta ('reduplicated').
Rule. The root jakṣ "to eat" and six roots after it in the root-list — seven in all — are named abhyasta even without reduplication.
Example.
jakṣat + su → abhyasta, so no num → jakṣat / jakṣad; jakṣatau, jakṣataḥ. Likewise jāgrat "waking", daridrat "poor", śāsat "ruling", cakāsat "shining". The roots dīdhī and vevī are marked with ṅ and would take middle endings, but as that marking is Vedic they take active participles by interchange (vyatyaya): dīdhyat, vevyat.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | dadat / dadad | dadatau | dadataḥ |
| nominative | jakṣat / jakṣad | jakṣatau | jakṣataḥ |
A stem in p: gup "protector": gup / gub (jaśtva at the end), gupau, gupaḥ, gubbhyām.
Siddhānta-kaumudī
षड्धातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तम एतेऽभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जक्षत् । जक्षद् । जक्षतौ । जक्षतः । एवं जाग्रत् । दरिद्रत् । शासत् । चकासत् । दीधीवेव्योर्ङित्त्वेऽपि छान्दसत्वाद्व्यत्ययेन परस्मैपदम् । दीध्यत् । वेव्यत् । गुप् । गुब् । गुपौ । गुपः । गुब्भ्यामित्यादि ॥
Six other roots, and jakṣ as the seventh—these receive the designation abhyasta
(reduplicated). [Participial forms of jakṣ:] jakṣat; jakṣad; jakṣatau; jakṣataḥ.
Similarly jāgrat; daridrat; śāsat; cakāsat. — For dīdhī and vevī, although they
are ṅit (which would enjoin ātmanepada), because [their ṅit-status] is confined
to the Vedic (chāndasa), by vyatyaya (interchange) they take parasmaipada:
dīdhyat; vevyat. — [p-ending noun gup:] gup; gub; gupau; gupaḥ; gubbhyām, and so
on.
Tattvabodhinī
NSP p. 108–109—जक्षित्यादयः पद् । जक्षिति पृथक् पदम् । इतिशब्देन जक्षिरेव परामृश्यते । इति आदिर्येषामित्यतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिस्तदेतदाह— पद् धातवोऽन्ये इति । तान्ताः ॥ ॥ गोपायतीति गुप् क्विपि विवक्षिते ‘आयादय आर्धधातुके वा’ इति वैकल्पिकत्वादिहायप्रत्ययाभावः । आयप्रत्ययपक्षे त्वतोलोपे यलोपे च गोपा इति रूपं बोध्यम् ॥ पान्ताः ॥ ॥ त्यदादिषु—। क्व- ऽश्चितं गच्छतीति भाध्यप्रयोगः संगच्छते एवं चाश्तेः पूजार्थत्वे पूजाप्रयोगकार्थकत्वे च नलोपो न । एवं प्रकृष्टं गच्छतीत्यर्थके प्राञ्चशब्देऽपि न भवति नलोपः, उपसर्गाणां द्योतकत्वेनाश्वतेः पूजाप्रयोजकप्रकर्पार्थात्त्वात् । न्तस्य तूदाहरणं तादृशो यादृश इत्यादि । तच्चात्र नोक्तं, हलन्तेष्वनुपयोगात् । अनालोचने किम् । तं पश्यतीति तदर्शः । कर्मण्यण् । तादृशादयस्तु रूढिशब्दत्वादसताप्यवयवार्थेन व्युत्पाद्यन्ते । अत एवांज्ञानार्थाद् दृशेरिति संगच्छते । भाष्ये तु कर्मकर्तरे व्युत्पत्तिर्दर्शिता तमिवेमं पश्यन्ति जनाः ‘स इवायं पश्यति’ ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थादज्ञानार्थादिति तु संगच्छते । तत्र दृशेर्ज्ञानविषयत्वापत्तिमात्रवृत्तित्वेऽपि विषयीकरणावृत्तित्वात् ॥—आकारोऽन्तादेश इति । आकारादेशे सति त्वतो गुणः स्यात् । न चाकारोच्चारणसामर्थ्यादीर्घः स्यादेवेति वाच्यम् । अकारस्याविधौ हल एव श्रवणप्रसङ्गात् ॥—विडिति । ‘विश प्रवेशने’ इत्यस्मात् क्रिप्
Bālamanoramā
जक्षित्यादयः षट् - अभ्यस्तसंज्ञायाश्च द्वित्वनिबन्धनत्वादिहाऽप्राप्ताविदमारभ्यते — जक्षित्यादयः ।अभ्यस्त॑मित्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते । तत्र जक्षितिरादिर्येषामिति तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहौ सति जक्ष धातुमारभ्य षण्णामेव ग्रहणं स्यात्, वेवीङो न स्यात् । अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहौ तु जागृ इत्यारभ्य षण्णां ग्रहणं स्यान्नतु जक्षेः । अतो व्याचष्टे — षड्धातव इत्यादि । अत्र विवरणवाक्येजक्षिति॑रिति श्तिपा निर्देशः । जक्षधातुरित्यर्थः ।रुदादिभ्यः सार्वधातुके॑ इति इडागमे रूपम् । सूत्रे जक्षिति पृथक्पदम् । इतिना जक्षिः परामृश्यते । इति आदिर्येषामित्यद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिः । ततस्च 'इत्यादयः षट्' इत्यनेन जक्षधातोरन्ये जागृ इत्यारभ्य षड् धातवो विवक्षिताः । चशब्दोऽध्याहार्यः । एवं च जक्षधातुश्च, जागृधातुमारभ्य षड् धातवश्चेत्येव सप्त धातवोऽभ्यस्तसंज्ञकाः स्युरिति फलतीत्यर्थः । तदिदं भाष्ये स्पष्टम् । जक्षदिति । अभ्यस्तत्वान्नुम्निषेध इति भावः । ननु दीधीवेव्योर्ङित्त्वात् 'अनुदात्तङित' इति आत्नेपरदसंज्ञक एव लटः शानजादेशः स्यान्न तु शत्रादेश इत्यत आह — दीधीवेव्योरिति । दीधीवेव्योश्छन्दोमात्रविषयत्वं तिङन्ताधिकारे वक्ष्यते । ततश्चव्यत्ययो बहुव॑मिति छान्दसं परस्मैपदम् । अतः शानजसंभवात् शत्रादेश एवेत्यर्थः । दीध्यद्वेव्यदिति । दीधी वेवी इत्याभ्यां लटः शत्रादेशे कृते शब्लुकि यणादेशः । अभ्यस्तत्वाच्च नुम्नेति भावः । इति तान्ताः । अथ पान्ताः । गुबिति । 'गुपू रक्षणे' क्विप् ।आयादय आर्धधातुके वा॑ इति वैकल्पिकत्वादायप्रत्ययो नेति भावः । गुब्भ्यामिति । 'स्वादिषु' इति पदत्वाद्भ्यामादौ जश्त्वमिति भावः । इति पान्ताः ।
jakṣity-ādayaḥ ṣaṭ — Since the abhyasta-saṃjñā is [normally] conditioned upon
reduplication (dvitva) and so would not [otherwise] apply here, this [rule] is
undertaken: "jakṣity-ādayaḥ." "abhyastam" [carried forward from "ubhe abhyastam,"
A 6.1.5], being carried forward, is transformed (vipariṇamyate) into the
plural-ending form (abhyastāḥ). Now, if the bahuvrīhi "those which have jakṣ-iti
as their first" is taken as a tad-guṇa-saṃvijñāna-bahuvrīhi (one in which the
qualifying member is itself included), then only the six roots starting from the
root jakṣ would be taken, and vevīṄ would not [be included]; but if taken as an
a-tad-guṇa-saṃvijñāna-bahuvrīhi (one in which the qualifying member is not
included), then the six starting from jāgṛ would be taken, but not jakṣ [itself].
Therefore he [Bhaṭṭoji] explains: "ṣaḍ dhātavaḥ…" etc.
In the explanatory sentence here, "jakṣiti" is specified with śtip (the citation
marker); the meaning is "the root jakṣ." The form [jakṣiti] is [obtained] with the
iṬ-augment by "rudādibhyaḥ sārvadhātuke" [A 7.2.76]. In the sūtra, "jakṣ-iti" is a
separate word [jakṣ + the quotative iti]; by "iti," jakṣ is referred to
(parāmṛśyate). "those which have iti [= jakṣ] as their first"—[this is] a
tad-guṇa-saṃvijñāna-bahuvrīhi. And so, by "ity-ādayaḥ ṣaṭ," the six roots—other
than the root jakṣ, starting from jāgṛ—are intended. The word "ca" (and) is to be
supplied (adhyāhārya). And thus it results that seven roots—namely the root jakṣ,
and the six roots starting from jāgṛ—receive the abhyasta-saṃjñā. This is clear in
the Bhāṣya.
"jakṣad": the idea is that, because [jakṣ] is abhyasta, the num-augment (nuṃ) is
prohibited (num-niṣedha).
Objection: Since dīdhī and vevī are ṅit, by "anudāttaṅita ātmanepadam" [A 1.3.12]
only the śānac substitute for laṭ [the ātmanepada participle affix] would occur,
not the śatṛ substitute. — To this he says: "dīdhī-vevyoḥ." That dīdhī and vevī
are confined to the Vedic domain only (chando-mātra-viṣayatva) will be stated in
the tiṄanta section. And so, by "vyatyayo bahulam" [A 3.1.85], the parasmaipada is
a Vedic [feature]; hence, śānac not being possible [here], only the śatṛ substitute
[occurs]. This is the meaning. — "dīdhyat, vevyat": from dīdhī and vevī, once the
śatṛ substitute for laṭ is effected, with the luk-elision of śap [A 2.4.72] the
yaṇ-substitution [ī → y] [occurs]; and, because [they are] abhyasta, there is no
nuṃ. This is the idea. Thus [end] the t-ending [stems].
Now the p-ending [stems]. — "gub": from "√gupū (gup), to protect," kvip [is
added]. The idea is that, since "āy-ādaya ārdhadhātuke vā" [A 3.1.31] is optional
(vaikalpika), the affix āya is not [taken here]. — "gubbhyām": the idea is that,
by "svādiṣu…" [A 1.4.17] the pada-saṃjñā [applies before bhyām etc.], and so
before bhyām there is jaś-tva (p → b, by "jhalāṃ jaśo 'nte," A 8.2.39). Thus [end]
the p-ending [stems].
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 109 १ प्रत्येकमिति—व्यवायशब्दस्य प्रत्येकं संबन्धात् निसेः प्रतिपेष इति वार्तिकप्रत्याख्यानपरमाध्यप्रामाण्याच्च फलितगिदम् ।
SK 429 · A 3.2.60V
त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च ॥ ४२९ ॥
tyadādiṣu dṛśo'nālocane kañ ca
tyadādiṣu dṛśo'nālocane kañ ca — When a tyad-ādi [pronoun] is the upapada, after √dṛś in a sense other than [visual] perceiving (anālocana), the affix kañ occurs, and (ca) kvin as well.
Rule. When a pronoun of the tyad list is the accompanying word, the root dṛś "to see", in a sense other than seeing, takes the affix kañ; and, by the word "and", kvin as well.
Example.
tad + dṛś + kvin → the markers of kvin drop, the v is deleted (SK 375) → tad + dṛś "like that, such" (continued under SK 430); with kañ the stem is tādṛśa.
Siddhānta-kaumudī
त्यदादिषूपपदेष्वज्ञानार्थाद्दृशेर्धातोः कञ् स्याच्चात् क्विन् ॥
When tyad-ādi [pronouns] are the upapadas, after the root dṛś (dṛśi) in a sense
that is not [visual] cognition (ajñāna-artha), the affix kañ occurs, and by "ca"
(and), kvin [occurs too].
Bālamanoramā
त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च - अथ शान्ताः । तादृक्शब्दं व्युत्पादयितुमाह — त्यदादिषु । चकारात्स्पृशोऽनुदके क्विन् इत्यतः 'क्विन्' इत्यनुकृष्यते । आलोचनमिह ज्ञानसामान्यं विवक्षितं, तदाह — त्यदादिष्वित्यादि । अनालोचने किम् । तं पश्यति तद्दर्शः । कर्मण्यण् । कञि तु कित्त्वाद्गुणो न स्यात् । तद् शब्दे उपपदे क्विनि उपपदसमासे सुब्लुकि तद्-दृश् इति स्थिते ।
tyadādiṣu dṛśo'nālocane kañ ca — Now, [stems] ending in ś (śānta). To derive
the word tādṛś he says "tyadādiṣu." By the word "ca," "kvin" is drawn in
(anukṛṣṭa) from "spṛśo 'nudake kvin." "ālocana" here means cognition in general
(jñāna-sāmānya); hence he says "tyadādiṣu…"
Why "anālocane"? [Consider] "taṃ paśyati tad-darśaḥ" ("he sees that" → tad-darśa)
— here [in the literal seeing-sense] aṇ [is added] in the sense of the object
(karmaṇi aṇ); whereas with kañ, because it is kit, guṇa would not occur. When
"tad" is the upapada and kvin [is added], with the upapada-compound and the
elision (luk) of the sup, "tad-dṛś" stands…
SK 430 · A 6.3.91V
आ सर्वनाम्नः ॥ ४३० ॥
ā sarvanāmnaḥ
ā sarvanāmnaḥ — 6.3.91. ā is substituted for the final of a sarvanāman (pronoun) before dṛś, dṛśa, and vatu.
Rule. ā replaces the final of a pronoun before dṛś, dṛśa and vatu.
Example.
tad + dṛś → final d → ā → tādṛś + su → su deleted → tādṛś → the guttural of the kvin-stem (SK 377) is asiddha to the ṣ-rule, so first ś → ṣ (SK 294) → tādṛṣ → jaśtva → tādṛḍ → the guttural → tādṛg → optional cartva → tādṛk / tādṛg; tādṛśau, tādṛśaḥ.
Scholars discuss this derivation: on the view of Kaiyaṭa and Haradatta the guttural comes straight from ś as kh, and then only kh would be heard where cartva is not applied, not g; or the guttural may not be asiddha at all, as digādibhyo yat (SK 1429) suggests. The stem viś "settler, merchant": ś → ṣ (SK 294), jaśtva, cartva: viṭ / viḍ; viśau, viśaḥ, viśam.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative (tādṛś) | tādṛk / tādṛg | tādṛśau | tādṛśaḥ |
| nominative (viś) | viṭ / viḍ | viśau | viśaḥ |
| accusative (viś) | viśam | | |
Siddhānta-kaumudī
सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्याद्दृग्दृशवतुषु । कुत्वस्याऽसिद्धत्वात् व्रश्च SK 294 इति षः । तस्य जश्त्वेन डः । तस्य कुत्वेन गः । तस्य चर्त्वेन पक्षे कः । तादृक् । तादृग् । तादृशौ । तादृशः । षत्वापवादत्वात्कुत्वेन खकार इति कैयटहरदत्तादिमते तु चर्त्वाभावपक्षे ख एव श्रूयेत नतु गः । जश्त्वं प्रति कुत्वस्यासिद्धत्वात् । दिगादिभ्यो यत् SK 1429 इति निर्देशान्नासिद्धत्वमिति वा बोध्यम् । व्रश्च SK 294 इति षत्वम् । जश्त्वचर्त्वे । विट् । विड् । विशौ । विशः । विशम् ॥
ā is the final substitute (antādeśa) of a sarvanāman before dṛś, dṛśa, and vatu.
[In "tādṛś":] because kutva (the guttural substitution) is asiddha, ṣa [ś→ṣ]
results by "vraśca…" (SK 294); of that [ṣ], by jaśtva, ḍa; of that [ḍ], by
kutva, ga; of that [g], by cartva, optionally ka. [Hence:] tādṛk / tādṛg;
tādṛśau; tādṛśaḥ. — But on the view of Kaiyaṭa, Haradatta and others, that by
kutva [the ś becomes] kh-kāra as an exception (apavāda) to ṣatva, on the option
where cartva does not occur only kh would be heard, not g — since kutva is
asiddha with respect to jaśtva. Or else it may be understood that, from the
indication in "digādibhyo yat" (SK 1429), [kutva] is not asiddha. [Next, "viś":]
ṣatva by "vraśca" (SK 294); jaśtva and cartva. viṭ / viḍ; viśau; viśaḥ; viśam.
Bālamanoramā
आ सर्वनाम्नः - आ सर्वनाम्नः । 'आ' इत्यविभक्तिकनिर्देशः । 'दृग्दृशवतुषु' इति सूत्रमनुवर्तत । तदाह — सर्वनाम्न इति । अन्तादेश इति । अलोऽन्त्यपरिभाषालभ्यमिदम् । दकारस्य आत्वे सवर्णदीर्घः । तादृश् इति रूपम् । ततः सुबुत्पत्तिः । कुत्वस्येति । तादृश् स् इति स्थिते हल्ङ्यादिलोपे,क्विन्प्रत्ययस्य कु॑किति कुत्वस्याऽसिद्धत्वात् ।व्रश्चे॑ति ष इत्यर्थः । तस्येति ।व्रश्चे॑ति संपन्नस्य षकारस्येत्यर्थः । तस्य कुत्वेनेति । डकारस्यक्विन्प्रत्ययस्य कु॑रिति कुत्वेन गकार इत्यर्थः । तस्य चर्त्वेनेति । गकारस्य 'वावसाने' इति चर्त्वविकल्प इत्यर्थः । तादृगिति । स इव दृश्यत इति न विग्रहः,कर्तरि कृत्इति कर्तर्येव क्विन्विधानात् । किंतु कर्मकर्तरि क्विन् । स इवायं पश्यति । ज्ञानविषयो भतीत्यर्थः ।दृशेरत्र ज्ञानविषयत्वापत्तिमात्रवृत्तित्वादज्ञानार्थता॑ इति 'त्यदादिषु दृशेः' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । रूढशब्द एवायमित्यन्ये । अथात्र कैयटादिमतं दूषयति — षत्वापवादत्वादिति । यद्यपि दधृगञ्चुयुजिक्रुञ्चुषु अप्राप्ते ।ञपि व्रश्चादिषत्वेक्वन्प्रत्ययस्य कुः॑ इति कुत्वमारभ्यते । तथापि क्विपैव सिद्धेस्पृशोऽनुदके क्विन्,त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् चे॑ति क्विन्विधानंक्विन्प्रत्ययस्य कु॑रिति कुत्वार्थं क्रियमाणं घृतस्पृक्, तादृगित्यादिषु अप्रवृत्तौ निरवकाशमेव स्यात् । अतस्तद्विषये कुत्वस्य फलतः षत्वापवादत्वमिति भावः । क्विन्विधानंक्विन्प्रत्ययस्य कुः॑ इति कुत्वार्थमेवेति 'स्पृशोऽनुदके' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । अनवकाशत्वादेव च षकारविषये कुत्वस्य नाऽसिद्धत्वमपि । अन्यथास्पृशोऽनुदके क्वि॑नित्यादिना स्पृशादेः क्विन्विधिवैयथ्र्यात् । उक्तं चपूर्वत्रासिद्ध॑मित्यत्र भाष्ये — ॒अपवादो वचनप्रमाण्या॑दिति । खकार इतीति । अघोषमहाप्राणसाम्यादिति भावः । ख एवेति । #आतदृक्, तादृगिति रूपद्वयमिष्टम् । शकारस्य कुत्वेन खकारे सति तस्य 'वावसाने' इति चर्त्वपक्षे तादृगिति रूपसिद्धावपि चर्त्वाऽभावपक्षे तादृखित्येव स्यात्, ताद-गिता गकारो न श्रूयेतेत्यर्थः । नन्वस्तु शकारस्य खकारस्तथापि तस्य चर्त्वाभावपक्षे जश्त्वेन गकारो निर्बाध इत्यात आह — जश्त्वं प्रतीति । जश्त्वेन गकारे कर्तव्ये शकारस्थानकस्य कुत्वसम्पन्नखकारस्याऽसिद्धतया झलोऽभावेन जश्त्वाऽसंभवादित्यर्थः । अथ कैयटादिमते उक्तदोषं निरस्यति-दिगादिभ्यो यदितीति । 'विश प्रवेशने' क्विप्, विशिति रूपम् । तस्य विशेषमाह — व्रश्चेति षत्वमिति । विश् सिति स्थिते हङ्यादिलोपेव्रश्चे॑ति शकारस्य षकार इत्यर्थः । जश्त्वचर्त्वे इति । षस्य जश्त्वेन डः । 'वाऽवसाने' इति तस्य चर्त्वेन पक्षे ट इत्यर्थः । विड्भ्याम् । विट्त्सु विट्सु । 'णश अदर्शने' क्विप् । नश् इति रूपम् । ततः सुबुत्पत्तिः । सोर्हल्ङ्यादिलोपे व्रश्चादिना नित्यं षत्वे प्राप्ते- ।
ā sarvanāmnaḥ — "ā" is an inflectionless mention (avibhaktika-nirdeśa). The
[phrase] "dṛg-dṛśa-vatuṣu" is carried forward from the [preceding] sūtra
(anuvṛtti). This he states by "sarvanāmnaḥ." "antādeśa" (final substitute): this
is obtained by the paribhāṣā "alo'ntyasya" (A 1.1.52) [a substitute replaces the
final sound]. When ā substitutes the d-kāra [of tad], there is savarṇa-dīrgha
[a + ā → ā]; the form is "tādṛś." Then the addition of sup.
"kutvasya": when "tādṛś + s" stands, after hal-ṅyādi-lopa [su is elided], since
the kutva by "kvin-pratyayasya kuḥ" (A 8.2.62) is asiddha, by "vraśca…" there is
ṣa [ś→ṣ] — this is the meaning. "tasya" means: of the ṣa-kāra produced by
"vraśca." "tasya kutvena": of the ḍ-kāra [produced from ṣ by jaśtva], by kutva
through "kvin-pratyayasya kuḥ," a ga-kāra results. "tasya cartvena": of the
ga-kāra, by "vā'vasāne" (A 8.4.56), optional cartva [→ ka].
"tādṛg": the analysis is NOT "sa iva dṛśyate" (one who is seen like him), because
by "kartari kṛt" (A 3.4.67) the kvin is prescribed only in the agent (kartṛ)
sense; rather the kvin is in the karma-kartṛ sense — "this one appears/sees like
him," i.e., he comes to be an object of cognition (jñāna-viṣaya). That "here dṛś,
functioning merely as coming to be an object of cognition, is not in the sense of
[active] knowing" is clear in the Bhāṣya on the sūtra "tyadādiṣu dṛśeḥ"
(A 3.2.60). Others [hold] that this [tādṛś] is simply a conventional word
(rūḍha-śabda).
Now he faults the view of Kaiyaṭa and others: "ṣatvāpavādatvāt." Although the
kutva by "kvin-pratyayasya kuḥ" is undertaken where it would otherwise not be
obtained — in [the roots] "dṛś, añcu, yuji, kruñcu" and where ṣatva by "vraśca"
would apply — nevertheless, since [the bare form] is established by kvip alone,
the prescription of kvin in "spṛśo'nudake kvin" and "tyadādiṣu dṛśo'nālocane kañ
ca" — a prescription made solely for the sake of the kutva by "kvin-pratyayasya
kuḥ" — would be entirely without scope (niravakāśa) if it did not operate in
forms like "ghṛtaspṛk," "tādṛg," and the like. Hence, in that domain, kutva is
effectively (phalataḥ) an exception (apavāda) to ṣatva — this is the point. That
the prescription of kvin is solely for the sake of the kutva by "kvin-pratyayasya
kuḥ" is clear in the Bhāṣya on the sūtra "spṛśo'nudake." And precisely because it
is without scope, kutva in the domain of the ṣa-kāra is also not asiddha —
otherwise the prescription of kvin for "spṛś" etc. by "spṛśo'nudake kvin" would
be purposeless. And it is stated in the Bhāṣya on "pūrvatrāsiddham" (A 8.2.1):
"an exception operates on the authority of its [explicit] statement (apavādo
vacana-prāmāṇyāt)."
"khakāra iti": [ś becomes kh] because of the similarity in being voiceless and
aspirate (aghoṣa-mahāprāṇa) — this is the point. "kha eva": the two forms "tādṛk"
and "tādṛg" are the desired ones. When, by kutva of the ś-kāra, there is a
kh-kāra, then although on the cartva-option "tādṛk" is established, on the option
where cartva is absent only "tādṛkh" would result, and the g-kāra of [the
desired] "tādṛg" would not be heard — this is the meaning. Objection: Let the
ś-kāra become kh-kāra; even so, on the no-cartva option, the g-kāra by jaśtva is
unobstructed [kh→g]. Anticipating this he says "jaśtvaṃ prati": when the ga-kāra
is to be effected by jaśtva, since the kh-kāra produced by kutva (in place of the
ś-kāra) is asiddha [with respect to jaśtva], there is no jhal present, and hence
jaśtva is impossible — this is the meaning. Now he removes the stated fault on
Kaiyaṭa's view: "digādibhyo yat iti" [by the indication there, kutva is not
asiddha, so kh→g by jaśtva can proceed].
[The word "viś":] the root "viśa (in the sense of entering)," with kvip; the form
is "viś." He states a special point about it: "vraśca iti ṣatvam" — when "viś +
s" stands, after hal-ṅyādi-lopa, by "vraśca" the ś-kāra becomes a ṣa-kāra — this
is the meaning. "jaśtva-cartve": of the ṣa, by jaśtva, ḍa; and of that, by
"vā'vasāne," by cartva, optionally ṭa — this is the meaning. viḍbhyām; viṭtsu /
viṭsu. [Next:] the root "ṇaśa (in the sense of disappearing)," with kvip; the
form is "naś." Then the addition of sup. When, after hal-ṅyādi-lopa of su, ṣatva
is obligatorily (nityam) obtained by "vraśca" etc. — [the discussion continues in
the following unit].
translator notes
- textual The source is garbled at the clause on Kaiyaṭa's derivation: it reads 'cartvapakṣe tādṛg iti rūpasiddhāv api… tāda-gitā gakāro na śrūyeta.' The argument requires that on Kaiyaṭa's view (ś→kh directly) the cartva-option yield 'tādṛk' (not 'tādṛg') and the g never appear; rendered accordingly, and the corrupt 'tāda-gitā' read as 'tādṛg iti.'
- translator The block breaks off mid-sentence on 'naś' with ṣatva obligatorily obtained ('…nityaṃ ṣatve prāpte—'); the resolution is carried into the next unit.
SK 431 · A 8.2.63V
नशेर्वा ॥ ४३१ ॥
naśervā
naśervā (8.2.63) — For [the final of] naś, a guttural (ku) is optionally (vā) substituted at the end of a pada.
Rule. For the root naś "to perish", a guttural optionally replaces the final at the end of a pada; otherwise ṣ → ḍ → ṭ as for viś.
Example.
naś + su → naś → ś → g or ś → ṣ → ḍ → nak / nag / naṭ / naḍ; naśau, naśaḥ; nagbhyām / naḍbhyām.
Siddhānta-kaumudī
नशे कवर्गोऽन्तादेशो वा स्यात्पदान्ते । नक् । नग् । नट् । नड् । नशौ । नशः । नग्भ्याम् । नड्भ्यामित्यादि ॥
For naś, a guttural (ku, the k-series) is optionally the final substitute (antādeśa)
at the end of a pada. Forms: nak. nag. naṭ. naḍ. naśau. naśaḥ. nagbhyām. naḍbhyām,
and so on.
Tattvabodhinī
NSP p. 109—नशेर्वा । केचिदिह झलीत्यनुवर्त्य झलि पदान्ते चेति व्याचक्षते । तन्न । नष्टमित्यादावतिप्रसङ्गात् ॥—नगिति । षडगकाः प्राग्वत्
Bālamanoramā
नशेर्वा - नशेर्वा ।क्विन्प्रत्ययस्य कुः॑ इत्यतः कुरित्यनुवर्तते, 'स्कोः संयोगाद्योः' इत्यतोऽन्ते इति च ।पदस्ये॑त्यदिकृतं । तदाह — नशेरित्यादि । 'अन्तादेश' इत्यलोऽन्त्यसूत्रलभ्यम् । पक्षेव्रश्चे॑चि षत्वम् । नक् नगिति । कुत्वपक्षे जश्त्वचर्त्वाभ्यां रूपे । नट् नडिति । षत्वपक्षे जश्त्वचर्त्वाभ्यां रूपे । नग्भ्यां नढ्भ्यामिति । कुत्वपक्षे जश्त्वेन गकारः । षत्वपक्षे तु जश्त्वेन डकारः ।मस्जिनशोर्झली॑ति नुम् तु न, धातोर्विहिते प्रत्यये एव तत्प्रवृत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् ।
naśervā — From kvinpratyayasya kuḥ (A 8.2.62) the [word] ku [guttural
substitution] is carried forward (anuvṛtti); and from skoḥ saṃyogādyor ante ca
(A 8.2.29) the [word] ante ("at the end") [is carried forward]. padasya ("of a
pada") is in force as a governing element (adhikāra). This he states with "of naś,"
etc. "Final substitute (antādeśa)": this is obtained from the sūtra alo 'ntyasya
(A 1.1.52). In the [other] alternative (pakṣa), by vraścabhrasja... (A 8.2.36)
there is ṣ-substitution (ṣatva) [ś → ṣ]. "nak, nag": in the guttural alternative
(kutva-pakṣa) the two forms arise by jaśtva [word-final voicing → g] and cartva
[word-final devoicing → k]. "naṭ, naḍ": in the ṣ-substitution alternative
(ṣatva-pakṣa) the two forms arise by jaśtva [→ ḍ] and cartva [→ ṭ]. "nagbhyām,
naḍbhyām": in the guttural alternative, by jaśtva [before bhyām] the g; in the
ṣ-substitution alternative, by jaśtva the ḍ. But the num-augment by masjinaśor
jhali (A 7.1.60) does NOT [apply here], because — as will be stated [later] — its
application is [only] when a suffix prescribed after the dhātu [√naś follows], [not
to this nominal naś].
SK 432 · A 3.2.58V
स्पृशोऽनुदके क्विन् ॥ ४३२ ॥
spṛśo'nudake kvin
spṛśo 'nudake kvin — After the root spṛś, when a subanta other than 'udaka' (water) is the upapada, the suffix kvin is added.
Rule. After the root spṛś "to touch", when a case-inflected word other than udaka "water" accompanies it, the affix kvin is added.
Example.
ghṛta + spṛś + kvin → ghṛtaspṛś + su → ghṛtaspṛk / ghṛtaspṛg "touching ghee" (the kvin guttural); ghṛtaspṛśau, ghṛtaspṛśaḥ.
Bhaṭṭoji reads "the stem from which kvin comes" of SK 377 as a bahuvrīhi, so the guttural also applies to spṛś with kvip: spṛk; the sounds ṣ, ḍ, g, k arise as in tādṛk. The root ñidhṛṣā "to be bold": kvin, reduplication and final accent are all licensed by the listing of SK 373; before the guttural, jaśtva gives ḍ, then g, then k: dadhṛk / dadhṛg "bold", dadhṛṣau, dadhṛṣaḥ, dadhṛgbhyām. ratnamuṣ "jewel-thief": ratnamuṭ / ratnamuḍ, ratnamuṣau, ratnamuṣaḥ.
The numeral ṣaṣ "six": jas and śas deleted by ṣaḍbhyo luk (SK 261) → ṣaṭ / ṣaḍ; ṣaḍbhiḥ, ṣaḍbhyaḥ (dative and ablative). In the genitive plural the augment nuṭ (SK 338) follows the ḍ; the n becomes ṇ by ṣṭutva (the exception "anām" in the rule that bars ṣṭutva at the end of a pada does not cover nām), and the ḍ before the nasal, optionally nasal by yaro 'nunāsike (SK 116), is obligatorily nasal here by the vārttika "before an affix, in the ordinary language, always": ṣaṇṇām. Locative plural ṣaṭtsu / ṣaṭsu. The name ṣaṭ extends to a compound ending in the numeral: paramaṣaṭ, paramaṣaṇṇām; but as a subordinate member the word declines like ratnamuṣ: priyaṣaṣaḥ, priyaṣaṣām. Since the change to ṣ is asiddha to the ru-rule, a final ṣ that stands for s still becomes ru by sasajuṣo ruḥ (SK 162) — as in pipaṭhīḥ below.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative / accusative | | | ṣaṭ / ṣaḍ |
| instrumental | | | ṣaḍbhiḥ |
| dative / ablative | | | ṣaḍbhyaḥ |
| genitive | | | ṣaṇṇām |
| locative | | | ṣaṭtsu / ṣaṭsu |
Siddhānta-kaumudī
अनुदके सुप्युपपदे स्पृशेः क्विन्स्यात् । घृतस्पृक् । घृतस्पृग् । घृतस्पृशौ । घृतस्पृशः । क्विन् प्रत्ययो यस्मादिति बहुव्रीह्याश्रयणात् क्विप्यपि कुत्वम् । स्पृक् । षडगकाः प्राग्वत् । ञिधृषा प्रागल्भ्ये । अस्मात् ऋत्विक् SK 373आदिना क्विन् द्वित्वमन्तोदात्तत्वं च निपात्यते । कुत्वात्पूर्वं जश्त्वेन डः । गः । कः । धृष्णोतीति दधृक् । दधृग् । दधृषौ । दधृषः । दधृग्भ्यामित्यादि । रत्नानि मुष्णातीति रत्नमुट् । रत्नमुड् । रत्नमुषौ । रत्नमुषः ॥ षड्भ्यो लुक् SK 261 । षट् । षड् । षड्भिः । षड्भ्यः 2 । षट्चतुर्भ्यश्च SK 338 इति नुट् । अनामिति पर्युदासान्न ष्टुत्वनिषेधः । यरोऽनुनासिक SK 116 इति विकल्पं बाधित्वा ।
When a subanta other than "udaka" (water) is the upapada, kvin is [added] to
spṛś. [Paradigm:] ghṛtaspṛk. ghṛtaspṛg. ghṛtaspṛśau. ghṛtaspṛśaḥ. By resorting
to the bahuvrīhi "that from which kvin is the pratyaya," kutva [applies] even
with kvip: spṛk [without an upapada]. The [sounds] ṣ, ḍ, g, k [arise here] as
before [by ṣatva, jaśtva, kutva, and cartva respectively]. [Now the root]
"ñidhṛṣā prāgalbhye" [ñidhṛṣ, in the sense of boldness]: from this [root], by
"ṛtvik..." (SK 373) [ṛtvigdadhṛk..., A 3.2.59] etc., kvin, doubling (dvitva),
and final-acuteness (antodāttatva) are irregularly formed (nipātyante). Prior
to kutva, by jaśtva, ḍ; [then] g; [then] k. "One who is bold (dhṛṣṇoti)" =
dadhṛk. dadhṛg. dadhṛṣau. dadhṛṣaḥ. dadhṛgbhyām, and so on. "One who steals
jewels (ratnāni muṣṇāti)" = ratnamuṭ. ratnamuḍ. ratnamuṣau. ratnamuṣaḥ. — By
"ṣaḍbhyo luk" (SK 261) [ṣaḍbhyo luk, A 7.1.22]: ṣaṭ. ṣaḍ. ṣaḍbhiḥ. ṣaḍbhyaḥ
(dative and ablative alike). By "ṣaṭcaturbhyaś ca" (SK 338) [A 7.1.55], the
augment nuṭ [in the genitive plural]. Because of the paryudāsa (exclusion)
"anām" [in "na padāntāṭ ṭor anām," A 8.4.42], there is no prohibition of
ṣṭutva [before ām]. Blocking the option [of nasalization] given by "yaro
'nunāsike" (SK 116) [yaro 'nunāsike 'nunāsiko vā, A 8.4.45] —
vārttikaप्रत्यये भाषायां नित्यम्
(vārttika) "Before a pratyaya, in the classical language (bhāṣā), [the
anunāsika is] obligatory (nitya)."
(वार्तिकम्) ॥ इति वचनान्नित्यमनुनासिकः । षण्णाम् । षट्त्सु । षट्सु । तदन्तविधिः । परमषट् । परमषण्णाम् । गौणत्वे तु-प्रियषषः । प्रियषषाम् । रुत्वं प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात् ससजुषो रुः SK 162 इति रुत्वम् ॥
(This is a vārttika.) By its statement the anunāsika is obligatory: ṣaṇṇām.
ṣaṭtsu. ṣaṭsu. [Here applies] the tadanta-vidhi: paramaṣaṭ. paramaṣaṇṇām. But
in the secondary (gauṇa) [sense]: priyaṣaṣaḥ. priyaṣaṣām. Because ṣatva is
asiddha with respect to rutva, [there is] rutva by "sasajuṣo ruḥ" (SK 162)
[A 8.2.66].
Tattvabodhinī
NSP p. 109—स्पृशोऽनुदके क्रिन् । ककारो गुणाभावार्थः । नकारस्तु ‘क्रिन्प्रत्ययस्य कुः’ इति विशेषणार्थः । वस्तुतस्तु व्यर्थ एव सः ‘क्रिन्प्रत्ययस्य कुः’ इत्युक्तेऽपि तदनुवन्धपरिभाषया क्रिवन्तस्य कुत्वाप्रसक्तेः । न चाद्युदात्तत्वं प्रयोजनं, क्रिनः प्रकृतीनामेकाच्त्वाद्धानुखरेणापि तत्सिद्धेः । दृष्ट्वात्रित्यत्र त्वन्तोदात्तत्वनिपातनादाद्युदात्तत्वं नापेक्षितमेवेति दिक् ॥ अत्र सुपीत्यनुवर्तते कर्मणीति तु निवृत्तमित्याशयेनाह—अनुदके स्तुप्युपपदे इति । घृतस्पृगिति । घृतं घृतेन वा स्पृशतीति विग्रहः । अनुदके किम् । उदकं स्पृशतीति उदकस्पर्शः । निषेधसामर्थ्यादिह क्रिवपि न भवति । तस्मिन् हि सति क्रिन्प्रत्ययो यस्मादिति वहुत्रीह्याश्रयेण कुत्वस्यावर्जनीयतया ‘अनुदके’ इति निषेधस्य फलाभावात् ॥ केचित्तु उदकस्पृडिति प्रत्युदाहरन्ति निषेधसामर्थ्यात् कुत्वं मास्तु क्रिप् स्यादेवेति तेषामाशयः ॥ शान्ताः ॥ गौणत्वे त्विति । ‘पद्भ्यो लुक्’ ‘षदचनुभ्यश्च’ इति वहुवचननिर्देशात् षड्यर्थप्राधान्ये एव लुग्नुदौ भवत इति भावः ॥ पिपठिषतेः क्रिप्यतो लोपे कृदन्तत्वात् स्वाद्युत्पत्तौ पिपठिषस्तु इति स्थिते सोहंल्ञ्यादिलोपे प्रत्ययलक्षणेन पदान्तत्वात्सस्य रुग्भवति । न च रुत्वे कर्तव्ये अल्लोपस्य स्थानिवर्त्त्वं शङ्क्यम् । पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात्
Bālamanoramā
स्पृशोऽनुदके क्विन् - स्पृशोऽनुदके । अनुदके सुपीति । उदकशब्दबिन्ने सुबन्ते इत्यर्थः । 'सुपि स्थः' इत्यतःसपी॑त्यनुवर्तते इति भावः । घृतस्पृगिति । घृतं स्पृशतीति विग्रहे क्विन् । उपपदसमासः । सुब्लुक् । घृतस्पृशशब्दात्सुबुत्पत्तिः । सोर्हल्ङ्यादिलोपः ।क्विन्प्रत्ययस्ये॑ति कुत्वस्याऽसिद्धत्वात् पूर्वंव्रश्चे॑ति षः ।तस्य जश्त्वेन डः । तस्य कुत्वेन गः । तस्य चर्त्वाविकल्प इति भावः । घृतस्पृग्भ्याम् । घृतस्पृक्षु । अथक्विन्प्रत्ययस्य कुः॑ इत्यत्र 'क्विनः कुः' इत्यतावतैव क्विन्नन्तस्येति लब्धे प्रत्ययग्रहणं क्विन् प्रत्ययो यस्मादिति बहुव्रीहिलाभायेत्युक्तं युक्शब्दनिरूपणावसरे, तस्य प्रयोजनमाह — क्विप्यपिकुत्वमिति ।सति भवती॑ति शेषः । अनुदके सुप्युपपदे तावत् स्पृशेः क्विन् विहितः । अतो निरुपसर्गात् स्पृशेः क्विबेव । तस्य संप्रति क्विन्नन्तत्वाऽभावेऽपि कुत्वं भवत्येव, बहुव्रीह्राश्रयणेन कदाचित् क्विन्नन्तत्वमात्रेणापि क्विन्प्रत्ययान्तत्वयोग्यतालाभादिति भावः । षडगकाः प्राग्वदिति । षत्वजश्त्वकुत्वचर्त्वैरिति भावः । इति शान्ताः । अथ षान्ताः । दधृष्शब्दस्य व्युत्पतिंत दर्शयति — ञि धृषेति । 'आदिर्ञिटुडवः' इति ञिरित् । आकारस्तु 'उपदेशेऽजनुनासिक' इति इत् । ऋत्विगादिनेति । क्विन्नादित्रयं निपात्यते । क्पिनि लुप्ते धृष् इत्यस्य द्वित्वं । 'उरत्' रपरत्वम् ।हलादिः शेषः॑ । कित्त्वान्न लघूपधगुणः, दधृष् इति रूपम् । ञ्नित्यादिर्नित्य॑मित्याद्युदात्तनिवृत्त्यर्थमन्तोदात्तनिपातनम् । कुत्वात्पूर्वमिति । जश्त्वं प्रति कुत्वस्याऽसिद्धत्वात्प्रथमं जस्त्वेन षस्य डकार इत्यर्थः । गः क इति ।क्विन्प्रत्ययस्ये॑ति डस्य कुत्वेन गकारः, तस्य चर्त्वेन ककार इत्यर्थः । रत्नमुडिति ।मुष स्तेये॑क्विप्, उपपदसमासः सुब्लुक्, हल्ङ्यादिलोपः, जश्त्वचर्त्वे इति भावः । षष्शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । तस्य बहुवचनेष्वेव रूपाणि दर्शयति — षड्भ्यो लुगिति ।अनेन जश्शसोर्लुकि जश्त्वचर्त्वे॑ इति शेषः । तदन्तविधिरिति ।षड्भ्यो लुक्, षट्चतुभ्र्यश्चे॑त्यनयोराङ्गत्वादिति भावः । प्रिया षट् यस्येति बहुव्रीहौ प्रियषष्शब्दस्य एकद्विबहुवचनानि सन्ति । प्रियषट-प्रियषड्, प्रियषषौ, प्रियषष इत्यादि रत्नमुषशब्दवत् । तत्र 'षड्भ्यो लुक्' इतिषट्चतुभ्र्यश्चे॑ति च लुङ्नुटोः प्रवृत्तेरिति भावः । पठितुमिच्छतीत्यर्थेपठ व्यक्तायां वाचि॑-इति धातोः 'धातोः कर्मणः' इति सन्प्रत्यये 'सन्यङीः' इति द्वित्वे हलादिशेषे 'सन्यतः' इत्यब्यासस्य इत्त्वं, सन इट्, षत्वं, 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वम् । 'पिपठिष' इत्यस्मात् क्विप्,अतो लोपः॑, पिपठिष् इति षकारान्तम् । कृदन्तत्वात्प्रातिपदिकत्वं, ततः सुः । तत्र विशेषं दर्शयति-रुत्वं प्रतीति ।क्वौ लुप्तं न स्थानिवत् इति निषेधाद्धल्ङ्यादिलोपे कृते 'ससजुषो रुः' इति रुत्वम् । न च सकाराऽभावः शङ्क्यः, रुत्वं प्रति षत्वस्याऽसिद्धत्वादित्यर्थः ।
spṛśo 'nudake kvin — spṛśo 'nudake. "anudake supi": meaning, when the
upapada is a subanta different from the word "udaka." From "supi sthaḥ"
(A 3.2.4), "supi" is carried forward (anuvṛtti). This is the sense.
"ghṛtaspṛg": in the analysis "ghṛtaṃ spṛśati (touches ghee)," kvin; an
upapada-compound; luk of the sup [of the upapada]. From the word ghṛtaspṛś,
the production of a sup [ending]; the loss of su by "halṅyādi..." (A 6.1.68).
Because the kutva by "kvinpratyayasya" (SK 377) is asiddha, first, by
"vraśca..." (A 8.2.36), ṣ [spṛś → spṛṣ]; of that, by jaśtva, ḍ [→ spṛḍ]; of
that, by kutva, g [→ spṛg]; of that, cartva is optional [→ spṛk / spṛg]. This
is the sense. ghṛtaspṛgbhyām. ghṛtaspṛkṣu.
Now, in "kvinpratyayasya kuḥ" (SK 377), since even by just "kvinaḥ kuḥ" the
sense "of that which is kvin-final" would be obtained, the mention of
"pratyaya" is for the sake of obtaining the bahuvrīhi "that from which kvin is
the pratyaya" — as was said on the occasion of examining the word yuk; he
states its purpose with "kvipy api kutvam" (kutva even with kvip): "[when it
is present] it occurs (sati bhavati)" is to be supplied. When a subanta other
than udaka is the upapada, kvin is [indeed] enjoined for spṛś; hence, from
spṛś without an upasarga (prefix), [there is] only kvip; and even though it is
presently not kvin-final, kutva does occur, because by resorting to the
bahuvrīhi the fitness for ending in the kvin-pratyaya is obtained even by mere
[potential] kvin-final-ness. This is the sense. "ṣaḍagkāḥ prāgvat" [the sounds
ṣ, ḍ, g, k, as before]: the sense is, by ṣatva, jaśtva, kutva, and cartva.
Thus [end] the ś-final [stems]. Now the ṣ-final [stems]. He shows the
derivation of the word dadhṛṣ with "ñi dhṛṣa...": by "ādir ñiṭuḍavaḥ"
(A 1.3.5), the "ñi" is an it; but the ā [of dhṛṣā] is an it by "upadeśe 'j
anunāsika it" (A 1.3.2). "ṛtvigādinā": the triad beginning with kvin [kvin,
dvitva, antodāttatva] is irregularly formed (nipātyate). When kvin is elided,
the doubling (dvitva) of "dhṛṣ"; by "urat" [uraṇ raparaḥ, A 1.1.51] the
r-following (raparatva); "halādiḥ śeṣaḥ" (A 7.4.60). Because [kvin] is kit,
there is no laghūpadhaguṇa; the form is dadhṛṣ. The irregular final-acuteness
(antodātta-nipātana) is for the sake of setting aside the initial-acute [that
would arise] by "ñnityādir nityam" (A 6.1.197). "kutvāt pūrvam" (prior to
kutva): because kutva is asiddha with respect to jaśtva, first, by jaśtva, the
ṣ [becomes] ḍ. That is the meaning. "gaḥ kaḥ": by "kvinpratyayasya" the ḍ
[becomes] g by kutva, and that [becomes] k by cartva. That is the meaning.
"ratnamuḍ": "muṣa steye" + kvip; an upapada-compound; luk of the sup; loss
[of su] by "halṅyādi..."; jaśtva and cartva. This is the sense.
The word ṣaṣ is always plural-final (ends only in a plural ending). He shows
its forms only in the plural, with "ṣaḍbhyo luk": by this, with the luk of jas
and śas [the nom. and acc. plural endings], [there follow] jaśtva and cartva —
[this] is to be supplied. "tadantavidhiḥ": because both "ṣaḍbhyo luk" and
"ṣaṭcaturbhyaś ca" are aṅga-[operations], [the tadanta-vidhi applies]. This is
the sense. In the bahuvrīhi "one whose six [things] are dear (priyā ṣaṭ
yasya)," the word priyaṣaṣ has singular, dual, and plural [forms]: priyaṣaṭ /
priyaṣaḍ, priyaṣaṣau, priyaṣaṣaḥ, and so on, like the word ratnamuṣ — the
sense being that there the luk and nuṭ by "ṣaḍbhyo luk" and "ṣaṭcaturbhyaś ca"
do not operate.
In the sense "wishes to read (paṭhitum icchati)," from the root "paṭha
vyaktāyāṃ vāci," by "dhātoḥ karmaṇaḥ..." (A 3.1.7) the san suffix; by
"sanyaṅoḥ" (A 6.1.9) doubling; halādiśeṣa (A 7.4.60); by "sanyataḥ" (A 7.4.79)
the i-substitution of the reduplicant (abhyāsa); the iṭ of san; ṣatva; by
"sanādyantā dhātavaḥ" (A 3.1.32) the status of a dhātu. From this "pipaṭhiṣa,"
kvip; by "ato lopaḥ" (A 6.4.48) the loss of a; "pipaṭhiṣ," ending in ṣ.
Because it ends in a kṛt [suffix], it is a prātipadika; then su. He shows a
special point about it with "rutvaṃ prati": because of the prohibition "kvau
luptaṃ na sthānivat" [what is elided before kvi is not sthānivat], once the
halṅyādilopa (loss of su) has taken place, by "sasajuṣo ruḥ" (A 8.2.66),
rutva. And one should not doubt the absence of an s [as needed for rutva],
because ṣatva is asiddha with respect to rutva. That is the meaning.
translator notes
- translator The rutva remark ("because ṣatva is asiddha with respect to rutva, rutva by sasajuṣo ruḥ") is stated in the Kaumudī without an explicit example; the Bālamanoramā (b1) supplies it — the desiderative pipaṭhiṣ ("one who wishes to read") + kvip, whose nominative singular takes rutva on the ṣ (< s), the underlying s being available because ṣatva is asiddha relative to rutva.
- textual The block is garbled in the digital source; the translation follows the evidently intended readings (e.g. बिन्ने for bhinne, क्विनि/क्पिनि for kvini). At the priyaṣaṣ paradigm the source reads 'luṅnuṭoḥ pravṛtteḥ,' but the context — the forms being declined 'like ratnamuṣ' (without luk/nuṭ), and the Kaumudī's placing them under gauṇatva — requires 'apravṛtteḥ' (non-operation); the sensible reading is followed.
SK 433 · A 8.2.76V
र्वोरुपधाया दीर्घ इकः ॥ ४३३ ॥
rvorupadhāyā dīrgha ikaḥ
rvor upadhāyā dīrgha ikaḥ (A 8.2.76) — For a dhātu ending in repha (r) or in va (v), the ik vowel of the penult (upadhā) is lengthened (dīrgha) [at the end of a pada, by anuvṛtti of padasya].
Rule. For a root ending in r or v, the ik vowel that is its penult is lengthened at the end of a pada.
Example. pipaṭhis "wishing to recite" (a desiderative root with kvip); its s is ṣ by ṣatva, then ru at the end of a word.
pipaṭhis + su → su deleted → the s → ru, an r → the root now ends in r at the end of a pada → penult i → ī → pipaṭhīr → visarga → pipaṭhīḥ; before a consonant pipaṭhīrbhyām.
Before a vowel the s stays and the i is short: pipaṭhiṣau, pipaṭhiṣaḥ. By vā śari (SK 151) the visarga before a sibilant is optional.
Siddhānta-kaumudī
रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्यात्पदान्ते । पिपठीः । पिपठिषौ । पिपठिषः । पिपठीर्भ्याम् । वा शरि SK 151 इति वा विसर्जनीयः ॥
Of a dhātu ending in repha (r) or in va (v), the ik [vowel] of the penult
(upadhā) becomes long (dīrgha) at the end of a pada (padānta). [Examples:]
pipaṭhīḥ (nom. sg.). pipaṭhiṣau (nom. du.). pipaṭhiṣaḥ (nom. pl.).
pipaṭhīrbhyām (before bhyām). — The lengthening shows itself in the forms
where the r stands pada-final (pipaṭhīḥ, pipaṭhīrbhyām, with long ī), and not
where a vowel-initial ending follows (pipaṭhiṣau, pipaṭhiṣaḥ, with short i).
And by vā śari (SK 151) the visarjanīya is optional [before a śar].
SK 434 · A 8.3.58V
नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि ॥ ४३४ ॥
numvisarjanīyaśarvyavāye'pi
numvisarjanīyaśarvyavāye 'pi — [The cerebral substitute ṣ for s after iṇ or ku enjoined by the preceding rule occurs] even when there is intervention (vyavāya) by num, a visarjanīya, or a śar [sibilant].
Rule. The retroflex ṣ for an s after an iṇ vowel or a guttural (the ṣatva rule) applies even when a num, a visarga or a śar sibilant stands between — each one singly.
Example.
pipaṭhīr + su → r → visarga → pipaṭhīḥ + su → the s of su follows ī across the visarga → s → ṣ → pipaṭhīḥṣu; and by ṣṭutva the visarga's sibilant form may itself be ṣ: pipaṭhīṣṣu.
Applies when / blocked by. "Each singly" means that two intervening sounds block: in niṃssva and niṃsse an anusvāra and an s stand together between the vowel and the final s, so that s stays s. The "num" of the rule means only the anusvāra that stands in place of num. In suhinsu and puṃsu the nasal is not such an anusvāra, so there too the s of su stays s. For that same reason the mention of num is not made redundant by the mention of the sibilants. cikīrṣ "wishing to make": the s of the cluster after r is deleted by rāt sasya (SK 280) and the r becomes visarga: cikīḥ; cikīrṣau, cikīrṣaḥ; locative plural cikīrṣu, with no visarga, because SK 339 restricts the visarga before su to a ru. dos "arm", formed by damer ḍosi (SK 227): the ḍ-marker deletes the ṭi of the root; the ṣ is asiddha to the ru-rule, so ru and visarga: doḥ, doṣau, doṣaḥ; optionally doṣan by pad-dan… (SK 228): doṣṇaḥ, doṣṇā, beside doṣaḥ, doṣā. viviś "wishing to enter" (desiderative of viś with kvip): the cluster loses its final, ś → ṣ, jaśtva, cartva: viviṭ / viviḍ; vivikṣau, vivikṣaḥ. takṣ "carpenter": the k that begins the final cluster is deleted (SK 380): taṭ / taḍ; takṣau, takṣaḥ; gorakṣ "cowherd": goraṭ / goraḍ, gorakṣau, gorakṣaḥ.
For the causatives of takṣ and rakṣ with kvip, Bhaṭṭoji holds that SK 380 does not act, because the deleted causative ṇi still counts as present. A vārttika that would deny this ("in the Tripādī a deleted element does not count as present") does not apply here; but another vārttika finds a fault in that counting for the deletion of a cluster's first member, so the ordinary deletion of a cluster's final applies instead: tak / tag, gorak / gorag; likewise pipak / pipag, vivak, didhak. Scholars discuss the two routes. supis "moving well" (from pis "to move"): supīḥ, supisau, supisaḥ, supisā, supīrbhyām, supīḥṣu / supīṣṣu; likewise sutūḥ from tus "to break". The perfect participle vidvas "knowing": vidvān, vidvāṃsau, vidvāṃsaḥ; he vidvan; vidvāṃsam, vidvāṃsau.
Siddhānta-kaumudī
एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुभ्यां परस्य सस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् । ष्टुत्वेन पूर्वस्य षत्वम् । पिपठीष्षु । पिपठीःषु । प्रत्येकमिति व्याख्यानादनेकव्यवधाने षत्वं न । निंस्स्व । निंस्से । नुङ्ग्रहणं नुम्स्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थमिति व्याख्यानात् । तेनेह न । सुहिन्सु । पुंसु । अतएव न शर्ग्रहणेन गतार्थता । रात्सस्य SK 339 इति सलोपे विसर्गः । चिकीः । चिकीर्षौ । चिकीर्षः । रोः सुपि SK 339 इति नियमान्न विसर्गः । चिकीर्षु ॥ दमर्डोसिः SK 227 ॥ डित्त्वसामर्थ्याट्टिलोपः । षत्वस्यासिद्धत्वाद्रुत्वविसर्गौ । दोः । दोषौ । दोषः । पद्दन SK 228 इति वा दोषन् । दोष्णः । दोष्णा । दोषः । दोषा । विश प्रवेशने । सन्नन्तात् क्विप् । संयोगान्तलोपः । व्रश्च SK 294 इति षः । जश्त्वचर्त्वे । विविट् । विविड् । विविक्षौ । विविक्षः । स्कोः SK 380 इति कलोपः । तट् । तड् । तक्षौ । तक्षः । गोरट् । गोरड् । गोरक्षौ । गोरक्षः । तक्षिरक्षिभ्यां ण्यन्ताभ्यां क्विपि तु स्को SK 380 इति न प्रवर्तते । णिलोपस्य स्थानिवद्भावात् ॥
Even when there is intervention by each of these [num, visarjanīya, śar]
individually, the s following iṇ or ku[-varga] receives the cerebral (mūrdhanya)
substitute [ṣ]. By ṣṭutva, the preceding [sibilant] becomes ṣ: pipaṭhīṣṣu,
pipaṭhīḥṣu. Because of the explanation "individually (pratyekam)," there is no
ṣatva when the intervention is by more than one [element]: niṃssva, niṃsse — this
being so because the mention of "nu[m]" serves only to indicate (upalakṣaṇa) the
anusvāra standing in place of num. Therefore not here: suhinsu, puṃsu. For this
very reason the nuṅ-mention is not rendered redundant by the śar-mention.
By "rāt sasya" (SK 339) the s is elided and [a] visarga [appears]: cikīḥ,
cikīrṣau, cikīrṣaḥ. By the restriction "roḥ supi" (SK 339) there is no visarga:
cikīrṣu.
"damer ḍosi" (SK 227): by the force of its being ḍit there is ṭi-lopa; because
the ṣatva is asiddha, [there follow] ru and visarga: doḥ, doṣau, doṣaḥ. By
"paddan…" (SK 228), optionally, doṣan: doṣṇaḥ, doṣṇā, doṣaḥ, doṣā.
"viśa" (in the sense of entering): kvip after the desiderative (sannanta);
saṃyogānta-lopa; by "vraśca…" (SK 294) [there is] ṣ; jaśtva and cartva: viviṭ,
viviḍ, vivikṣau, vivikṣaḥ. By "skoḥ" (SK 380) there is k-elision: taṭ, taḍ,
takṣau, takṣaḥ; goraṭ, goraḍ, gorakṣau, gorakṣaḥ. But for takṣi and rakṣi, the
causatives (ṇyanta), when kvip follows, "skoḥ" (SK 380) does not operate, because
of the sthānivadbhāva of the ṇi-elision.
vārttikaपूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत्
(vārttika) "pūrvatrāsiddhīye na sthānivat" — In the domain of "pūrvatrāsiddham"
(A 8.2.1), [an elided element] is not sthānivat (does not behave as though it
stood in for its original).
(वार्तिकम्) ॥ - इति तु इह नास्ति ॥
(Labelled a vārttika.) But this [vārttika] does not obtain here.
vārttikaतस्य दोषः संयोगादलोपलत्वणत्वेषु- इति निषिद्धात्
(vārttika) "tasya doṣaḥ saṃyogādilopa-latva-ṇatveṣu" — There is a fault in [that
sthānivat treatment] in the cases of saṃyogādi-lopa (elision of the first member
of a conjunct), latva (l-substitution), and ṇatva (ṇ-substitution) — that is,
[sthānivadbhāva] is prohibited [there].
(वार्तिकम्) ॥ तस्मात्संयोगान्तलोप एव । तक् तग् । गोरक् । गोरग् । संयोगान्तलोपः । पिपक् । पिपग् । एवं विवक् । दिधक् । पिस गतौ । सुष्ठु पेसतीति सुपीः । सुपिसौ । सुपिसः । सुपिसा । सुपीर्भ्याम् । सुपीःषु । सुपीष्षु । एवं सुतूः । तुस खण्डने । विद्वान् । विद्वांसौ । विद्वांसः । हे विद्वन् । विद्वांसम् । विद्वांसौ ॥
(This too is stated with reference to the vārttika.) Therefore [in these cases]
there is indeed saṃyogānta-lopa: tak, tag; gorak, gorag — [these] by
saṃyogānta-lopa; pipak, pipag; likewise vivak; didhak.
"pisa" (in the sense of motion): "one who moves well" = supīḥ; supisau, supisaḥ,
supisā, supīrbhyām, supīḥṣu, supīṣṣu. Likewise sutūḥ, [from] "tusa" (in the sense
of breaking).
vidvān, vidvāṃsau, vidvāṃsaḥ; O vidvan; vidvāṃsam, vidvāṃsau.
Tattvabodhinī
NSP p. 109–110—नुम्विसर्जनीय—। ‘इण्कोः’ इति पञ्चमीनिर्देशाद्यवहितस्याप्राप्तौ वचनम् ॥—दृत्वेन पूर्वस्येति । सनः सस्य रुत्वविसर्गयोः कृतयोः ‘वा शरि’ इति विकल्पात् पक्षे सकारस्तेन शब्यवाये सुपः सस्य पत्वं पूर्वस्य दृत्वम् । न तु ‘आदेशप्रत्यययोः’ इति षः ‘अपदान्तस्य’ इति निषेधादिति भावः ॥ एवं स्थिते शर्प्रहणेन न प्रयोजनं किं तु ‘नुम्विसर्जनीयव्यवायेऽपि’ इत्येव सूत्रं युक्तमित्येके ॥ ‘नुम्शब्यवायेऽपि’ इत्येव युक्तं सूत्रयितुं, शर्प्रहणेन विसर्जनीयस्य लाभादित्यन्ये ॥—निस्स्वेति । आद्यसकारस्य प्रत्येकं व्यवधानेऽपि आदेशप्रत्ययावयवत्वाभावात् षत्वं न भवति । न चात्र ‘आदेशप्रत्यययोः’ इत्यनुवृत्त्यभावात् ‘नुम्विसर्जनीय—’ इत्यनेन धानुसकारस्य पत्वं स्यादिति वाच्यम् । तस्य स्वातन्त्र्येण विधायकत्वानङ्गीकारात् ॥ ‘अपदान्तस्य मूर्धन्यः’ ‘इण्कोः’ इतिवत् ‘नुम्विसर्जनीय—’ इत्यस्याप्यधिकारसूत्रत्वात् ॥ कर्तुमिच्छति चिकीर्षति । चिकीर्षतेः क्विप् प्रत्ययः । चिकीः । ‘एकाच उपदेशे—’ इति ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ इति वा सन इडभावे ‘इको झल्’ इति कित्वाद्भुणाभावे ‘अज्झनगमां सनि’ इति दीर्घे ‘ऋत इत्—’ इतीत्वे रपरत्वं ततो द्वित्वं ‘हलादिः शेषः’ ‘कुहोश्चः’ अल्लोपः सोर्हल्ल्यादिलोपे पदान्तत्वात् ‘वोरुपधायाः—’ इति दीर्घः ॥—दोरिति । दाम्यतीति दोः ॥—संयोगान्तलोप इति । न चास्मिन् कर्तव्ये वहिरङ्गत्वेनातो लोपस्यासिद्धत्वं शङ्क्यम् । वहिर्निमित्तापेक्षपदसंज्ञासापेक्षत्वेन संयोगान्तलोपस्यैव वहिरङ्गत्वादिति दिक् ॥—विविडिति । विशेः सन् ‘एकाचः—’ इतीण्निषेधे ‘हलन्ताच्च’ इति कित्वात् गुणाभावः । द्वित्वाभ्यासकार्ये ॥—तडिति । ‘तक्ष त्वक्ष तनूकरणे’ इत्यस्मात् क्विप् । गां रक्षतीति गोरद् । कर्मण्युपपदे ‘वा सरूप’ न्यायेन क्विप् ॥—कुत्वस्यासिद्धत्वादिति । इतरथा ‘स्कोः—’ इति कलोपः स्यादिति भावः ॥—पिपगिति । पक्तुमिच्छति पिपक् । वक्तुमिच्छति विवक् । ‘दादेः—’ इति घः । ‘एकाचो वशो—’ इति भष्भावः । दग्धुमिच्छति दिधक् ॥ षान्ताः ॥ ॥ सुतूरिति । सुष्टु तोसतीति सुतः । वेत्तीति विद्वान् । ‘विदेः शतुर्वसुः’ । अदादित्वाच्छपो लुक् । ‘सार्वधानुकमपित्’ इति डित्वान्नोपधागुणः । उगित्वानुम् । ‘सान्तमहतः—’ इति दीर्घः । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्नलोपो न
Bālamanoramā
नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि - नुम्विसर्जनीय ।इण्को॑रिति , 'मूर्धन्यः' इति चानुवर्तते । तदाह — एतैः प्रत्येकमित्यादिना । अत्र प्रत्येकमेव नुमादिभिव्र्यवधानं विवक्षितं, न तु अटं कुप्वा॑ङितिवद्यथासंभवं व्यवधानमिति भाष्ये स्पष्टम् । ततश्च प्रकृते विसर्जनीयपक्षे तेन व्यवधानेऽपि षत्वमिति भावः । विसर्जनीयस्य सत्वपक्षे आह — ष्टुत्वेनेति । पिपठीस्-सु इति स्थिते प्रथमसकारेण शरा व्यवायमाश्रित्य ईकारादिणः परत्वाद्द्वितीयसकारस्य षत्वे सति पूर्वस्य सकारस्य ष्टुत्वेन षकारः, नतु 'आदेशप्रत्यययोः' इति षः, तत्र अपदान्तस्य इत्यनुवृत्तेरिति भावः । एवं चनुम्शर्व्यवायेऽपी॑त्येव सिद्धे विसर्जनीयग्रहणं व्यर्थमित्याहुः । अयोगवाहानां शष्र्वपि पाठादिह विसर्जनीयग्रहणं भाष्ये प्रत्याख्यातम् । निंस्स्वेति । 'णिसि चुम्बने' लुग्विकरणः । 'णो नः' इति णस्य नः, इदत्त्वान्नुम् । अनुदात्तेत्त्वादात्मनेपदम् । लोण्मध्यमपुरुषैकवचनं थास्, 'थासः से,'सवाभ्यां वामौ॑इत्येकारस्य वत्वम् । निन्स्स्व इति स्थितेनश्चापदान्तस्ये॑त्यनुस्वारे निंस्स्वेति रूपम् । अत्र यथासंभवं व्यवधानाश्रयणे तु नुम्स्थानिकानुस्वारेण सकारेण च व्यवहितस्य द्वितीयसकारस्य षत्वं स्यादतः प्रत्येकं व्यवधानमाश्रितमिति भावः । निंस्से इति । उक्तधातोर्लण्मध्यमपुरुषैकवचनं थास् । तस्य 'थासः से' इति सेआदेशः । 'निंस्से' इत्यत्रापि द्वितीयसकारस्य षत्वं न भवति, प्रत्येकमेव व्यवधानाश्रयणादिति भावः । 'हिसि हिंसायाम्' सुपूर्वादस्मात्, क्विप्, इदित्त्वान्नुम्, ततः सप्तमीबहुवचने सुहिन्स्सु इति स्थिते प्रथमसकारस्य संयोगान्तलोपे 'सुहिन्सु' इति रूपम् । 'स्वादिषु' इति पदान्तत्वात् 'नश्चापदान्तस्य ' इत्यनुस्वारो न । किं च पुम्शब्दात् सप्तमीबहुवचने पुंस्सु इति स्थिते प्रथमसकारस्य संयोगान्तलोपे पुंसु #इति रूपम् । तत्र सुहिन्सु इत्यत्र नुमा व्यवधानात्षत्वं स्यात् । नुङ्ग्रहणस्यानुस्वारोपलक्षणार्थत्वे पुंसु इत्यत्र षत्वं स्यादित्यत आह — नुङ्ग्रहणमिति । व्याख्यानादिति । प्रकृतसूत्रे, 'हयवरट्' सूत्रे च भाष्ये तथा व्याख्यानादित्यर्थः । नुङ्ग्रहणं नुम्स्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थमित्येतत्सूत्राक्षरानुगतमित्याह — अत एवेति । नुङ्ग्रहणस्य नुम्स्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थत्वादेव शग्र्रहणेनैव सिद्धत्वात्तद्ग्रहणमनर्थकं स्यात्, अनुस्वारस्य शष्र्वपि पाठादिति भावः । चिकीरिति । कृधातोः सनि 'इको झल्' इति कित्त्वादृकारस्य गुणाऽभावेअज्झनगमां सनी॑ति दीर्घः । ततः 'ऋ इद्धातोः' इति इत्त्वम्,हलि चे॑ति दीर्घः । ततःसन्यङो॑रिति द्वित्वम् । 'हलादिः शेषः'ह्रस्वः॑ । 'कुहोश्चुः' इत्यभ्यासकककारस्य चुत्वं, सस्य षत्वम् । चिकीर्ष इति रूपम् । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्ततः क्विप् ।अतो लोपः॑ । चिकीर्ष इत्यस्मात्षकारान्तात्सुबुत्पत्तौ सोर्हल्ङ्यादिलोपे चिकीर्ष इति स्थितम् । एतावत् सिद्धवत्कृत्यरात्सस्ये॑ति नियमात्षकारस्य संयोगन्तलोपाऽभावमाह्क्य आह — रात्सस्येति । षत्वस्याऽसिद्धत्वादिति भावः । एवं चिकीभ्र्यामित्याद्यूह्रम् । विसर्गमाशङ्क्य आह — रोः सुपीति । प्रकृते रपरत्वसम्पन्नस्य रस्य रुत्वाऽभावादिति भावः । दमेर्डोसिति । औणादिकमेतत्सूत्रम् । 'दमु उपशमे' इत्येतस्माद्धातोर्डोस्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । डकार इत् । डित्त्वसामर्थायादिति । 'टेः' इति भस्य विहितष्टिलोप इह भत्वाऽभावेऽपि डित्त्वसामर्थ्याद्भवतीत्यर्थः । सकारस्य प्रत्ययावयवत्वात्षत्वं, दोषिति षकारान्तं रूपम् । ततः सोर्हल्यङ्यादिलोपः । एतावत्सिद्धवत्कृत्य-आह — षत्वस्यासिद्धत्वादिति । षत्वस्याऽसिद्धत्वाद्रुत्वे सति विसर्गः । वा दोषन्निति ।शसादा॑विति शेषः । दोष्ण इति । शसि दोषन्नादेशे 'अल्लोपोऽनः' इत्यकारलोपेरषाभ्या॑मिति णत्वमिति भावः । दोःषु दोष्षु । विविक्षशब्दं व्युत्पादयति — विशोत । सन्नन्तादिति । वेष्टुमिच्छतीति विग्रहे विशेः सन् । 'हलन्ताच्च' इति सनः कित्त्वान्न लघूपधगुणः । 'सन्यङो' इति द्वित्वम् ।हलादि शेषः॑ । शकारस्य झल्परकत्वात्व्रश्चे॑ति षः ।षढो कः कः सी॑ति षस्य कः । प्रत्ययावयवत्वात्सस्य षत्वम् । 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वत्क्विप् । 'अतो लोपः' विविक्ष् इति षकारान्तं रूपमित्यर्थः । कत्वस्येति । विविक्षित्यस्मात्सोर्हल्ङ्यादिलोपे षकारस्य संयोगान्तलोपः । 'स्कोः' इति ककारलोपस्तु न शङ्क्यः, संयोगादिलोपे कर्तव्येषढोः तः सी॑ति कत्वस्याऽसिद्धत्वादित्यर्थः । व्रश्चेति ष इति । संयोगान्तलोपे सति सकारस्य निमित्तस्य निवृत्त्या कत्वस्यापि निवृत्तौ, झल्परत्वनिवृत्त्या पूर्वप्रवृत्त्षत्वस्यापि निवृत्तौ, पदान्तत्वात्व्रश्चे॑ति शस्य ष इत्यर्थः । जश्त्वचर्त्वे इति । षस्य जश्त्वेन डः, तस्य चर्त्वविकल्प इत्यर्थः । सक्रोरिति । 'तक्षू तनूकरणे' अस्मात् क्विप् । ततस्सोर्हल्ङ्यादिलोपे 'स्कोः' इति कलोपे षस्य जश्त्वेन डः, तस्य चर्त्वविकल्प इत्यर्थः । तड्ङ्याम् । तट्त्सु-तट् सु । गोडिति । 'रक्ष पालने' इत्यस्मात् कर्मण्युपपदेऽणि प्राप्ते, वाऽसरूपन्यायेन क्विपि सुबुत्पत्तौ तक्ष्शब्दवद्रूपम् । तक्षिरक्षिभ्यामिति । इका निर्देशोऽयम् । तक्ष् रक्ष इति धातुभ्यांहेतुमति चे॑ति णिच, चकार इत् । 'चुटू' इति णकार इत् । ततः 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात् क्विपिणेरनिटी॑ति णिलोपे, क्विपि लुप्ते, तक्ष्, रक्षिति षकारान्ते रूपे । ततः सुलोपे सति संयोगान्तलोपापवादः 'स्कोः संयोगाद्योः' इति ककारस्य जश्त्वचर्त्वे इत्यभिप्रेत्य आह — तक्तग्, गोरक्गोरगिति । 'डु पचष् पाके' अस्मात् सनि 'सन्यङोः' इति द्वित्वम् ।हलादि शेषः॑ । 'सन्यतः' इत्यभ्यासाऽकारस्य इत्त्वम् । 'चोः कुः' इति चकारस्य कुत्वम् । प्रत्ययावयवत्वात्सस्य षः । पिपक्ष् इति रूपम् । ततः सोर्लोपः 'स्कोः' इति ककारस्य लोपमाशङ्क्य आह — कुत्वस्यासिद्धत्वादिति ।चकारस्थानिकस्ये॑ति शेषः । सति च षकारस्य संयोगान्तलोपे झल्परत्वनिवृत्त्या पूर्वप्रवृत्तककारस्य निवृत्तौ पदान्तत्वाकुत्वे जश्त्वचर्त्वे इत्यभिप्रेत्य आह — पिपक् पिपगिति । पिपक्षौ, पिपक्ष इत्यादि । एवं विवगिति । वक्तुमिच्छतीति विग्रहे 'वच परिभाषणे' इत्यस्माद्विवक्षशब्दवदित्यर्थः । दिधगिति । दग्धुमिच्छतीत्यर्थे 'दह भस्मीकरणे' इत्यस्मात्सनि, द्वित्वे, हलादिशेषे, अभ्यासेत्त्वे, दिदह्स इति स्थिते 'दादेर्धातोर्घः' इति हस्य घत्वे 'एकाचो बशः' इति दकारस्य धत्वे दिधघ्स इति घकारस्य चर्त्वेन ककारे प्रत्ययावयवत्वात्सस्य षत्वे ततः क्विपि अतो लोपे दिधक्षिति रूपम् । तस्मात् सुबुत्पत्तौ सोर्लोपे चर्त्वस्याऽसिद्धत्वात् 'स्कोः' इत्यभावे षकारस्यसंयोगान्तलोपे खर्परत्वाऽभावात्पूर्वप्रवृत्तककारस्य निवृत्तौ पदान्तत्वाज्जशत्वचर्त्वे इति भावः । दिधक्षौ दिधक्ष इत्यादि इति । षान्ताः । अथ सान्ताः । सुपीरिति । 'वोरुपधाया' इति दीर्घः । एवं सुतूरिति । विद्वानिति । विद ज्ञाने । अदादिः लटः शत्रादेशे 'विदेः शतुर्वसु' शित्त्वात्सार्वधातुकत्वात् शप्, लुक् । 'सार्वधातुकमपित्' इति ङित्त्वान्न लधूपधगुणः । कृदन्तत्वात् प्रातिपदिकत्वं विद्वस्शब्दः । तस्मात्सुः, उगित्त्वान्नुम्, 'सान्तमहतः' इति दीर्घः, सुलोपः, सस्य संयोगान्तलोपः, तस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो नेति भावः । सान्तत्वाऽभावात् 'वसुरुआंसु' इति दत्वं न । विद्वांसाविति । सुटि नुमि कृते 'सान्तमहतः' इति दीर्घः,नश्चे॑त्यनुस्वार इति भावः ।
numvisarjanīyaśarvyavāye 'pi — In "num-visarjanīya-[śar-vyavāye 'pi]" the
words "iṇkoḥ" [from A 8.3.57] and "mūrdhanyaḥ" are carried forward (anuvṛtti). He
states this with "etaiḥ pratyekam…" etc. Here, intervention by num and the rest
is intended only individually (pratyekam), not intervention "in whatever way is
possible" as in "aṭkupvāṅ…" [A 8.4.2] — this is clear in the Bhāṣya. Hence in the
present case, on the visarjanīya alternative, there is ṣatva even with
intervention by it — this is the sense.
On the alternative in which the visarjanīya becomes s, he says "ṣṭutvena": when
"pipaṭhīs-su" stands, taking the first s-kāra as the intervening śar, since the
second s follows the iṇ-vowel ī, that second s becomes ṣ; and then the preceding
s becomes ṣ by ṣṭutva — not by "ādeśapratyayoḥ" [A 8.3.59], because there
"apadāntasya" (of what is not pada-final) is carried forward — this is the sense.
And so, since it would be established just by "numśarvyavāye 'pi," the mention of
visarjanīya is pointless — so they say. Because the ayogavāha sounds are
enumerated among the śar as well, the mention of visarjanīya here is rejected in
the Bhāṣya.
"niṃssva": "ṇisi" (in the sense of kissing), a root whose vikaraṇa undergoes luk
[adādi class]; by "ṇo naḥ" the initial ṇ becomes n; because it is idit, num [is
added]. Because [the root] is anudāttet, it takes ātmanepada. The imperative
(loṭ) second-person singular is thās; by "thāsaḥ se" [thās → se], and by
"savābhyāṃ vāmau" the e becomes va. When "ninssva" stands, by "naś cāpadāntasya…"
there is anusvāra, giving the form niṃssva. Here, if intervention "in whatever
way is possible" were adopted, the second s — intervened by both the anusvāra
standing for num and the s-kāra — would undergo ṣatva; therefore individual
(pratyekam) intervention is adopted — this is the sense. "niṃsse": of the said
root, the present (laṭ) second-person singular is thās; of that, by "thāsaḥ se,"
the substitute se. In "niṃsse" too the second s does not undergo ṣatva, because
only individual intervention is adopted.
"hisi" (in the sense of injuring): from this preceded by su, kvip; because it is
idit, num; then in the locative plural "suhinssu" stands, and by saṃyogānta-lopa
of the first s the form suhinsu. Because by "svādiṣu…" [the stem is] pada-final,
there is no anusvāra by "naś cāpadāntasya." Moreover, from the word puṃs, in the
locative plural "puṃssu" stands, and by saṃyogānta-lopa of the first s the form
puṃsu. Now, in "suhinsu" ṣatva would occur because of intervention by num; and if
the mention of "nu[m]" served to indicate [any] anusvāra [generally], ṣatva would
occur in "puṃsu" — so he says "nuṅgrahaṇam." "vyākhyānāt" (because of the
explanation): meaning, because it is so explained in the Bhāṣya on the present
sūtra and on the "hayavaraṭ" [śivasūtra]. That the mention of "nu[m]" serves to
indicate the anusvāra standing for num is borne out by the very syllables of the
sūtra — he states this with "ata eva": precisely because the mention of "nu[m]"
serves to indicate the anusvāra standing for num — [for otherwise], since it
would be established by the mention of śar alone, that [mention] would be
purposeless, seeing that the anusvāra is enumerated among the śar too.
"cikīḥ": of the root kṛ, when san follows: because of kit-status by "iko jhal"
there is no guṇa of the ṛ; by "aj-jhana-gamāṃ sani" there is lengthening; then by
"ṛ id dhātoḥ" [ṛ → i], and by "hali ca" lengthening [→ ī]; then by "sanyaṅoḥ"
doubling (dvitva); halādiḥ śeṣaḥ; hrasva [shortening of the reduplicant]; by
"kuhoś cuḥ" the k of the reduplicant undergoes cutva [→ c], and the s [of san]
becomes ṣ — the form is cikīrṣa. Because it is a dhātu by "sanādyantāḥ," kvip
follows; "ato lopaḥ" [elision of the final a]. From this ṣ-final [stem] cikīrṣ,
on sup-derivation, with elision of su by "halṅyāb…," "cikīrṣ" stands. Taking this
much as accomplished (siddhavat), by the restriction "rāt sasya" he states the
absence of saṃyogānta-lopa of the ṣ; he says "rāt sasya": because the ṣatva is
asiddha — this is the sense. Likewise cikīrbhyām and so on are to be inferred.
Anticipating [wrongly] a visarga, he says "roḥ supi": because in the present case
the r — which arose with a following r (raparatva) — does not undergo ru — this
is the sense.
"damer ḍosi": this is an uṇādi sūtra, meaning that from the root "damu" (in the
sense of subduing) the affix ḍos [applies] — the ḍ being indicatory.
"ḍittvasāmarthyāt" (by the force of ḍit-status): meaning, the ṭi-lopa enjoined by
"ṭeḥ" for a bha[-stem] occurs here, even though there is no bha-status, by the
force of ḍit. The s, being part of the affix, undergoes ṣatva — the form doṣ,
ending in ṣ; then su undergoes "halṅyādi-lopa." Taking this much as accomplished,
he says "ṣatvasyāsiddhatvāt": because the ṣatva is asiddha, ru occurs and then
visarga [→ doḥ]. "vā doṣan": supply "śasādau" (when śas etc. follow). "doṣṇaḥ":
when śas follows, after the doṣan substitute, by "allopo 'naḥ" the a is elided,
and by "raṣābhyāṃ…" there is ṇatva — this is the sense. doḥṣu, doṣṣu.
He derives the word vivikṣa: "viśa…." "sannantāt" (from the desiderative): in the
analysis "one who wishes to enter," san after viś; because san is kit by
"halantāc ca," there is no laghūpadha-guṇa; by "sanyaṅoḥ" doubling; halādiḥ
śeṣaḥ; because the ś is followed by a jhal, by "vraśca…" [ś →] ṣ; by "ṣaḍhoḥ ka
si" the ṣ [becomes] k [before s]; the s, being part of the affix, undergoes
ṣatva; because it is a dhātu by "sanādyantāḥ," kvip; "ato lopaḥ" — the form
vivikṣ, ending in ṣ. "katvasya" [regarding the k-substitution]: from this vivikṣ,
on halṅyādi-lopa of su, there is saṃyogānta-lopa of the ṣ. But the k-elision by
"skoḥ" should not be suspected, because when saṃyogādi-lopa is to be done the
k-substitution by "ṣaḍhoḥ ka si" is asiddha — this is the sense. "vraśca… ṣa":
when saṃyogānta-lopa is done, the s (the condition) being removed, the
k-substitution too ceases; the jhal-following condition being removed, the
previously-effected ṣatva too ceases; and because [it is] pada-final, by
"vraśca…" the ś [becomes] ṣ — this is the sense. "jaśtvacartve": the ṣ, by
jaśtva, [becomes] ḍ, and of that there is optional cartva [→ ṭ] — this is the
sense.
"skoḥ": [the word] "takṣū" (in the sense of paring/making thin), from this kvip;
then, on halṅyādi-lopa of su, by "skoḥ" k-elision; the ṣ by jaśtva [→] ḍ, and of
that optional cartva — this is the sense [→ taṭ/taḍ]. taḍbhyām; taṭtsu / taṭsu.
"goraṭ": from "rakṣa" (in the sense of protecting), when aṇ is due with an object
as upapada, by the "vāsarūpa" principle kvip [is optionally used]; on
sup-derivation the form is like the word takṣ [→ goraṭ]. "takṣi-rakṣibhyām": this
is a designation made with [an added] i; from the roots takṣ and rakṣ, by
"hetumati ca" the causative ṇic [is added] — its c being indicatory; by "cuṭū"
the ṇ is indicatory; then, because it is a dhātu by "sanādyantāḥ," when kvip [is
added], by "ṇer aniṭi" there is ṇi-lopa; when kvip is elided, [there stand] the
forms takṣ and rakṣ, ending in ṣ. Then, when su is elided, as an exception to
saṃyogānta-lopa, by "skoḥ saṃyogādyoḥ" the k [is elided], and [there is]
jaśtva-cartva — intending which he says "tak/tag, gorak/gorag."
"ḍupacaṣ" (in the sense of cooking): from this with san, by "sanyaṅoḥ" doubling;
halādiḥ śeṣaḥ; by "sanyataḥ" the a of the reduplicant [→] i; by "coḥ kuḥ" the c
[→] k (kutva); the s, being part of the affix, [becomes] ṣ — the form pipakṣ.
Then su is elided; anticipating k-elision by "skoḥ," he says "kutvasyāsiddhatvāt":
supply "of the [k] standing in place of c (cakāra-sthānika)." And when
saṃyogānta-lopa of the ṣ occurs, the jhal-following condition being removed, the
previously-effected k ceases; then, being pada-final, [there is] kutva, and
jaśtva-cartva — intending which he says "pipak/pipag." pipakṣau, pipakṣaḥ, and so
on. "evaṃ vivag": in the analysis "one who wishes to speak," from "vaca" (in the
sense of speaking), like the word vivakṣa [→ vivak/vivag]. "didhag": in the sense
"one who wishes to burn," from "daha" (in the sense of reducing to ashes), with
san, doubling, halādiḥ śeṣaḥ, i-substitution of the reduplicant; when "didahs"
stands, by "dāder dhātor ghaḥ" the h [→] gh; by "ekāco baśaḥ" the d [→] dh,
giving "didhaghs"; the gh by cartva [→] k; the s, being part of the affix,
undergoes ṣatva; then kvip, ato lopa — the form didhakṣ. From that, on
sup-derivation, when su is elided, because the cartva is asiddha, "skoḥ" does not
apply; on saṃyogānta-lopa of the ṣ, since the khar-following condition is absent,
the previously-effected k ceases; and being pada-final, [there is] jaśtva-cartva
[→ didhak/didhag]. didhakṣau, didhakṣa, and so on. [Thus] the ṣ-final [stems].
Now the s-final [stems]. "supīḥ": by "vor upadhāyāḥ…" [penultimate] lengthening.
Likewise "sutūḥ." "vidvān": "vida" (in the sense of knowing), of the adādi class;
when śatṛ is substituted for laṭ, by "vider śatur vasuḥ" [śatṛ → vasu]; because
it is śit and hence sārvadhātuka, śap [is added, then its] luk; because it is ṅit
by "sārvadhātukam apit," there is no laghūpadha-guṇa; because it ends in a kṛt
[affix], it is a prātipadika — the word vidvas. From that, su; because [the stem]
is ugit, num; by "sāntamahataḥ" lengthening; su-lopa; saṃyogānta-lopa of the s;
and because that is asiddha, no n-elision — this is the sense [→ vidvān]. Because
it is not s-final [at that stage], there is no datva by "vasusraṃsu…."
"vidvāṃsau": when suṭ and num are done, by "sāntamahataḥ" lengthening, and by
"naś ca…" anusvāra — this is the sense.
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 110 सयगिन्तलोप इति—एतसात्पूर्वं पत्वस्यासिद्धत्वादिति क्वाचित्कोऽपपाठः, अफलत्वात् इति । २ पिपरिति—एतत्पूर्वं कुत्वस्यासिद्धत्वादिति केचिद्वर्णयन्ति सोऽप्युपपाठः; सनोऽह्योपस्य स्यानिवत्वेनापि स्कोरिति लोपवारणसंभवात् । विदुप इति—नच पत्वे कर्तव्ये पत्वनुकोरिति सूत्रेण एकादेशस्यासिद्धत्वात्कथमत्र पत्वमिति शङ्कयम्, पदान्तपदाद्योरेकादेशस्यैव तेनासिद्धत्वबोधनात् ।
translator notes
- textual Three lemma-citations in the source appear corrupt. (1) "laṅ" (लण्) is printed where the derivation of niṃsse (thās → se) requires the present, laṭ; rendered as laṭ. (2) "sakroḥ" (सक्रोरिति) heads the takṣū paragraph, where both the following prose and the mūla's "skoḥ iti kalopaḥ" show the intended lemma is "skoḥ"; rendered accordingly. (3) "goḍ" (गोडिति) heads the go+rakṣ paragraph, where the mūla's forms goraṭ/goraḍ show the intended lemma is "goraṭ"; rendered accordingly. The transmitted readings are followed in sense without silent emendation.
- translator Bhaṭṭoji's mūla (k1) derives the causative-based takṣi/rakṣi forms by holding that "skoḥ" does NOT operate (the ṇi-elision remaining sthānivat), and the appended vārttika material (k4–k5) then reaches the surface forms via saṃyogānta-lopa (tak/tag, gorak/gorag). Vāsudeva's b1, by contrast, treats "skoḥ saṃyogādyoḥ" as the operative exception (apavāda) to saṃyogānta-lopa for these same forms. The two derivational routes are preserved as stated and not harmonized.
SK 435 · A 6.4.131V
वसोः सम्प्रसारणम् ॥ ४३५ ॥
vasoḥ samprasāraṇam
vasoḥ samprasāraṇam — For [a bha-stem ending in the affix] vas(u), there is saṃprasāraṇa (of its v → u).
Rule. A stem ending in the affix vas(u) undergoes saṃprasāraṇa when it is bha: its v becomes u. Then pūrvarūpa (SK 330) and ṣatva follow.
Example.
vidvas + śas → v → u → vid-u-as + as → u + a → u (SK 330) → vidus + as → s → ṣ after u → viduṣaḥ; viduṣā; before a consonant, d for the final of a vasu-stem (SK 334): vidvadbhyām.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | vidvān | vidvāṃsau | vidvāṃsaḥ |
| vocative | he vidvan | | |
| accusative | vidvāṃsam | vidvāṃsau | viduṣaḥ |
| instrumental | viduṣā | vidvadbhyām | |
sedivas "having sat" (from sad): sedivān, sedivāṃsau, sedivāṃsaḥ, sedivāṃsam; in the bha forms the augment iṭ that gave the i, though an inner operation, does not act in the domain of saṃprasāraṇa (the akṛtavyūha paribhāṣā, SK 417): seduṣaḥ, seduṣā; sedivadbhyām. Bhaṭṭoji adds that the s-final cluster of sāntamahataḥ (SK 317) means a nominal stem's cluster, not a root's, because the rule pairs it with mahat; so the root-stems in s below take no lengthening. suhiṃs "striking well": suhin (the s dropped from the cluster), suhiṃsau, suhiṃsaḥ, suhinbhyām, suhintsu. dhvaṃs "falling": dhvat / dhvad (the n deleted by SK 415, d by SK 334), dhvasau, dhvasaḥ, dhvādbhyām; likewise srat.
Siddhānta-kaumudī
वस्वन्तस्य भस्य संप्रसारणं स्यात् । पूर्वरूपत्वं षत्वम् । विदुषः । विदुषा । वसुस्रुं SK 334इति दत्वम् । विद्वद्भ्यामित्यादि । सेदिवान् । सेदिवांसौ । सेदिवांसः । सेदिवांसम् । अन्तरङ्गोऽपीडागमः संप्रसारणविषये न प्रवर्तते । [(परिभाषा - ) अकृतव्यूहा] इति परिभाषया । सेदुषः । सेदुषा । सेदिवद्भ्यामित्यादि । सान्तमहतः SK 317 इत्यत्र सान्तसंयोगोऽपि प्रातिपदिकस्यैव गृह्यते नतु धातोः । महच्छब्दसाहचर्यात् । सुष्ठु हिनस्तीति सुहिन् । सुहिंसौ । सुहिंसः । सुहिन्भ्याम् । सुहिन्त्सु । ध्वत् । ध्वद् । ध्वसौ । ध्वसः । ध्वाद्भ्याम् । एवं स्रत् ॥
Of a bha-[stem] ending in vas(u) there is saṃprasāraṇa (v → u). [Then follow]
pūrvarūpa (single substitution in the form of the prior vowel) and ṣatva (s → ṣ).
Forms: viduṣaḥ, viduṣā. By "vasusraṃsu…" (SK 334) there is datva (substitution
of d): vidvadbhyām and so on.
sedivān, sedivāṃsau, sedivāṃsaḥ, sedivāṃsam. Although antaraṅga, the iṭ-augment
does not operate within the domain of saṃprasāraṇa, by the paribhāṣā
"akṛtavyūhāḥ [pāṇinīyāḥ]" (the followers of Pāṇini do not undertake an operation
that a later operation would undo): seduṣaḥ, seduṣā; sedivadbhyām and so on.
In "sāntamahataḥ" (SK 317), the s-final conjunct too is taken as belonging only
to the prātipadika, not to the dhātu, because of its association with the word
mahat.
"One who strikes well" = suhin (su + hiṃs): suhiṃsau, suhiṃsaḥ, suhinbhyām,
suhintsu. dhvat/dhvad, dhvasau, dhvasaḥ, dhvādbhyām. Likewise srat.
Tattvabodhinī
NSP p. 110—वसोः— प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमित्याह—वस्वन्तस्येति ॥—सेदिवानिति । ‘भाषायां सदवसश्रुवः’ इति लिटः क्रसुः, ‘लिटि धातोः’ इति द्वित्वम्, ‘हलादिः शेषः’ ‘अत एकहल्मध्ये—’ इत्येत्वाभ्यासलोपौ, ‘वस्वेकाजाद्वसाम्’ इतीद्, नुम्, ‘सान्त—’ इति दीर्घः ॥—सेदुष इति । ननु ‘तदनुवन्धकग्रहणे नातदनुवन्धकस्य’ इति परिभाषया ‘विदेः शतुर्वसुः’ इत्यस्यैव वसोः संप्रसारणं युक्तं, न तु क्रसोः । सत्यम् । वसोरुकारानुवन्धकरणं क्रसोः सामान्यग्रहणार्थम् । उगित्वस्य स्थानिवद्भावेनापि सिद्धेः । इह गमिप्रभृतिभ्यः क्रसुनोर्दाहतः, छान्दसत्वात् । अतएव वैदिकप्रक्रियायां तस्थिवान् जग्मिवान् इत्याद्युदाहर्तव्यं नात्रेत्याहुः ॥ कवयस्तु प्रयुज्यते—‘श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते’ । ‘तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे’ इत्यादि ॥ अत्र वदन्ति—छान्दसा अप्येते पद्नसादय इव क्वचित् भाषायां भवन्ति ‘मासश्छन्दसि’ इत्यस्य सामान्यापेक्षज्ञापकत्वाश्रयणात्कथंचित्समाधेयमिति ॥—सुहिनिति । संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्नोपधादीर्घः ॥—सुहिन्तिस्वति । ‘नश्च’ इति सस्य वा धुद् । ध्वंसत इति ध्वत् । संसत इति स्रत् । ‘संसु ध्वंसु अवसंसने’ ‘ध्वंसु गतौ याचने च’ इत्याभ्यां क्विप् । ‘अनिदिताम्—’ इति नलोपः, ‘वसुसंसु—’ इति दत्वम्
Bālamanoramā
वसोः सम्प्रसारणम् - शसादावचि विशेषमाह — वसोः संप्रसारणं । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया वसोरिति तदन्तग्रहणं भस्येत्यधिकृतं । तदाह — वस्वन्तस्येति । पूर्वेति । शसि वकारस्य उत्वे विदु अस् इति स्थिते,संप्रसारणाच्चे॑ति पूर्वरूपे, विदुस् इति स्थिते, प्रत्ययावयवत्वात्सस्य षत्वमित्यर्थः । 'षत्वतुकोरसिद्ध' इति पूर्वरूपस्याऽसिद्धत्वं न शङ्क्यं, पदान्तपदाद्योरेकादेश एव तत्प्रवृत्तेः । सुपि दत्वे चर्त्वम् । विद्वत्सु । सेदिवानिति ।षद्वलृ विशरणगत्यवसादनेषु॑धात्वादेः षः सः॑,भाषायां सदवसश्रुवः॑ इति लिटः क्वसुः, उकावितौ, 'लिटि धातोः' इति द्वित्वं, हलादिशेषः, 'अत एकहल्मध्ये' #इत्येत्त्वाभ्यासलोपौ,वस्वेकाञाद्धसा॑मिति इट् । सेदिवस्शब्दः । ततः सुः, उगित्त्वान्नुम्, 'सान्तमहतः' इति दीर्घः, सुलोपः, सस्य संयोगान्तलोपः, तस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो न । सान्तवस्वन्तत्वाऽभावान्न दत्वमिति भावः । सेदिवांसाविति । नुमि 'सान्तमहतः' इति दीर्घः । ननु उक्तरीत्या निषपन्नात्सेदिवस्शब्दाच्छसिवसोः संप्रसारण॑मिति वकारस्य उत्वे पूर्वरूपे इकारस्य यणि 'सेद्युषः' इति स्यात् । ततश्च 'सेदुषः' इति वक्ष्यमाणं रूपमयुक्तम् । नच शसि भविष्यति भविष्यत्संप्रसारणरूपकार्यं पर्यालोच्य पूर्वमेव इट् न प्रवर्तते, पदावधिकान्वाख्यानाभ्युपगमादिति वाच्यम्, एवमपि बहिर्भूतयजाद्यसर्वनामस्थानस्वादिप्रत्ययनिमित्तकभसंज्ञापेक्षतया संप्रसारणस्याङ्गस्य बहिरङ्गत्वेन इडागमस्यैवान्तरङ्गत्वात्प्रथमं प्रवृत्तेः, परादन्तरङ्गस्य बलवत्त्वादित्यत आह — अन्तरङ्गोऽपीति । अकृतेति । भविष्यता संप्रसारणेन बलादित्वस्य विनाशोन्मुखत्वादिति भावः । वस्तुतस्तु प्रथममपि सेदिवस्शब्दादेव सुबुत्पत्तिरस्तु, तथापि वकारस्य संप्रसारणे उत्वे कृते, यणि सत्यपि संप्रसारणस्य बहिरङ्गत्वेनाऽसिद्धत्वात् 'लोपो व्योः' इति लोपे 'सेदुष' इति रूपं सिद्धम् । नचनाजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रकॢप्ति॑रिति निषेधः शङ्क्यः, उत्तरकालप्रवृत्तिकेऽजानन्तर्य एव तत्प्रवृत्तेरभ्युपगमात् । इह च उत्तरकालप्रवृत्तिके वलि लोपे तदभावात् । किंच कृते इटि संप्रसारणप्रवृत्तावपि वलादित्वरूपनिमित्तनिवृत्त्या इटो निवृत्तौ 'सेदुष' इति निर्बाधं ।निमित्ताऽपाये नैमित्तिकस्याप्यपायः॑ इति न्यायात् । किंच पदावधिकान्वाख्यानेऽपि सेद्वस् अस् इति स्थिते इट्संप्रसारणयोः प्राप्तौ प्रतिपदविधित्वेन शीर्घोपस्थितिकत्वात्प्रथमं संप्रसारणे वलादित्वाऽभावादिटः प्राप्तिरेव नास्तीति 'सेदुषः' इति निर्बाधमित्याहुः । इत्यादीति । सुपि — सेदिबत्सु । 'हिसिं हिंसायाम्' इदित्त्वान्नुम्, सुपूर्वात्क्विप्, इदित्त्वान्नलोपो न,नश्चे॑त्यनुस्वारः, सुहुंस्शब्दात्सोर्लोपः, सकारस्य संयोगान्तलोपः, तस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो न । नापिसर्वनामस्थाने चे॑ति दीर्घः । निमित्तापायादनुस्वारनिवृत्तिः । सुहिन् इति सौ रूपं वक्ष्यति । तत्र 'सान्तमहतः' इति दीर्घमाशङ्क्य आह — सान्तेति । सुहिन्भ्यामिति । 'स्वादिषु' इति पदान्तत्वात्सस्य संयोगान्तलोपे निमित्ताऽपायादनुस्वारनिवृत्तिरिति भावः । सुबिन्स्विति । संयोगान्लोपेऽनुस्वारनिवृत्तिः । सुपः सकारमाश्रित्य पुनरनुस्वारस्तु न, पदान्तत्वात् । ध्वदिति । ध्वंसु अवरुआंसने कृतानुस्वारनिर्देशः । क्विप्, अनुस्वारस्याऽसिद्धत्वात् ' अनिदिताम्' इति नलोपः । सोर्लोपः । 'वसुरुआंसु' इति दत्वम् । 'वाऽसाने' इति चर्त्वविकल्प इति भावः । एवमिति । 'रुआंसु अवरुआंसने' क्विबादि पूर्ववदिति भावः । 'पूञ्पवने' अस्मात् 'पूञो डुम्सुन्' इति उणादिसूत्रेण डुम्सुन्प्रत्ययः । डकारो नकार उकारश्च इत् । डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः । पुंस्शब्दात्सुबुत्पत्तिः ।
vasoḥ samprasāraṇam — He states a special provision for when a vowel-initial
[ending] beginning with śas [the accusative plural and the rest] follows: "vasoḥ
saṃprasāraṇam." By the paribhāṣā governing the mention of an affix
(pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), "vasoḥ" denotes a [stem] ending in that affix
(tad-anta-grahaṇa); and "bhasya" (of a bha[-stem]) is carried forward as the
governing adhikāra. He states this with "vasvantasya" (of [a stem] ending in
vas). "pūrva…" [i.e. pūrvarūpa]: when śas follows, the v-kāra undergoes
saṃprasāraṇa (→ u), giving "vidu-as"; then by "saṃprasāraṇāc ca" (A 6.1.108)
there is pūrvarūpa, giving "vidus"; then the s, being part of an affix, undergoes
ṣatva — this is the sense [yielding viduṣaḥ]. One should not object that by
"ṣatvatukor asiddhaḥ" (A 6.1.86) the pūrvarūpa is asiddha [and so blocks ṣatva],
for that [asiddhatva] operates only for a single substitute (ekādeśa) falling at
the end of one pada and the beginning of the next. When a sup [consonant-initial
ending] follows, after datva there is cartva: vidvatsu.
"sedivān": [From the root] "ṣad ḷ" (in the senses of splitting, motion, and
sinking); by "dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ" the initial ṣ becomes s; by "bhāṣāyāṃ
sadavasaśruvaḥ" the affix kvasu [replaces] the perfect (liṭ) — its u and k being
indicatory letters (it); by "liṭi dhātoḥ" there is doubling (dvitva); halādiḥ
śeṣaḥ [only the initial consonant of the reduplicant remains]; by "ata
ekahalmadhye…" there is e-substitution and elision of the reduplicant; by
"vasvekājādghasām" the iṭ-augment [is added]. This yields the stem sedivas. Then
su [nom. sg.]; because the stem has an ugit indicatory element, num [is added];
by "sāntamahataḥ" there is lengthening; su is elided; there is saṃyogānta-lopa of
the s; and because that [elision] is asiddha, there is no n-elision [→ sedivān].
Since [the stem] is at that stage neither s-final nor vas-final, there is no
datva — this is the sense. "sedivāṃsau": when num is present, by "sāntamahataḥ"
there is lengthening.
Objection: from the stem sedivas formed in the manner stated, when śas follows,
by "vasoḥ saṃprasāraṇam" the v-kāra becomes u, then [there is] pūrvarūpa, then by
yaṇ-substitution of the i-kāra one would obtain "sedyuṣaḥ"; and so the form
"seduṣaḥ" about to be stated would be wrong. Nor can one say that, foreseeing the
saṃprasāraṇa operation that will occur when śas follows, the iṭ does not operate
beforehand — on the ground that word-limited derivation (padāvadhika-anvākhyāna)
is accepted. For even so, since the saṃprasāraṇa depends on the bha-designation
caused by the external, non-sarvanāmasthāna vowel-initial sup-affix (yaj-ādi),
the saṃprasāraṇa of the aṅga is bahiraṅga, while the iṭ-augment alone is
antaraṅga and therefore operates first, since an antaraṅga operation is stronger
than a later (para) one. To this he replies with "antaraṅgo 'pi" (although
antaraṅga…). "akṛta[vyūhā]": because the iṭ [imposed as antaraṅga] would be
liable to destruction by the future saṃprasāraṇa — this is the sense.
In truth, however, let the sup-derivation proceed from the stem sedivas from the
very first. Even so, once the v-kāra's saṃprasāraṇa (→ u) is done, although yaṇ
would otherwise apply, since the saṃprasāraṇa is asiddha by being bahiraṅga, by
"lopo vyoḥ" there is elision and the form "seduṣa" is established. Nor should one
object with the prohibition "na ājānantarye bahiṣṭvaprakḷptiḥ" (bahiraṅga-status
is not established when there is immediate succession of vowels), because that
[prohibition] is accepted to apply only in the case of later-operating [rules]
where there is immediate vowel-succession, whereas here, in the later-operating
elision before a val [consonant], such vowel-succession is absent. Moreover, even
if the saṃprasāraṇa operates after the iṭ has been made, since the condition for
the iṭ (namely being val-initial, valādi) ceases, the iṭ ceases, and "seduṣa"
stands unobstructed, by the maxim "when the cause is removed, the effect too is
removed" (nimittāpāye naimittikasyāpy apāyaḥ). Moreover, even on the
word-limited-derivation view: when "sedvas-as" stands and both iṭ and
saṃprasāraṇa are applicable, since [saṃprasāraṇa] is an explicit (pratipada)
injunction it presents itself sooner; so saṃprasāraṇa having applied first, and
[the stem] being then no longer val-initial, there is no occasion for iṭ at all,
and "seduṣaḥ" stands unobstructed — so they say.
"ityādi": when a sup [consonant-initial ending] follows: sedivatsu. "hisi" (in
the sense of injuring); because it is idit, num [is added]; kvip after su-;
because it is idit, there is no n-elision; by "naś ca…" there is anusvāra; from
the stem suhuṃs [suhiṃs], su is elided; saṃyogānta-lopa of the s; and because
that is asiddha, there is no n-elision. Nor is there lengthening by
"sarvanāmasthāne ca." Because the condition is removed, the anusvāra ceases. He
will state the form in su [nom. sg.] as "suhin." Anticipating there lengthening
by "sāntamahataḥ," he says "sānta…." "suhinbhyām": because by "svādiṣu…" [the
stem is] pada-final, there is saṃyogānta-lopa of the s, and the condition being
removed, the anusvāra ceases — this is the sense. "suhintsu" [suhinsu]: on
saṃyogānta-lopa the anusvāra ceases; and there is no fresh anusvāra depending on
the s of the sup, because [the n] is pada-final.
"dhvad": "dhvaṃsu" (in the sense of falling/perishing), cited with the anusvāra
already made. kvip; because the anusvāra is asiddha, by "aniditām…" there is
n-elision; su is elided; by "vasusraṃsu…" there is datva; and by "vā 'vasāne"
there is optional cartva — this is the sense [→ dhvat/dhvad]. "evam": "sraṃsu"
(in the sense of falling), with kvip and the rest as before [→ srat]. From "pūñ"
(to purify), by the uṇādi-sūtra "pūño ḍumsun" the affix ḍumsun [is added] — its
ḍ, n, and u being indicatory (it). By the force of its being ḍit, there is
ṭi-lopa even though [the stem is] not a bha. From the stem puṃs the sup-derivation
[proceeds].
SK 436 · A 7.1.89V
पुंसोऽसुङ् ॥ ४३६ ॥
puṃso'suṅ
puṃso'suṅ — For [the word] puṃs, asuṅ is substituted [when a sarvanāmasthāna is intended]. (The substitute is 'as'; being ṅit, it replaces only the final sound by 'ṅic ca' [A 1.1.53]; the u is merely for ease of pronunciation.)
Rule. When a strong ending is meant, asuṅ — that is as — replaces the final of puṃs. Being marked with ṅ, the substitute replaces only the final sound; the u is only for pronunciation. The stem puṃs itself is formed by the affix ḍumsun, whose u is a marker, so the stem is ugit and takes num (SK 361) — Bhaṭṭoji makes this point for the feminine bahupuṃsī, where the num is needed too.
Example.
puṃs + su → s → as → pum-as + su → the stem now ends in as and is not a root → penult lengthened before su (SK 425) → pumās + su → num → pumāns + su → su deleted, s dropped from the cluster → pumān "man".
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | pumān | pumāṃsau | pumāṃsaḥ |
| vocative | he puman | | |
| accusative | | | puṃsaḥ |
| instrumental | puṃsā | puṃbhyām | puṃbhiḥ |
| locative | | | puṃsu |
Other stems in as: uśanas "Uśanas" takes anaṅ in the nominative singular by r̥d-uśanas… (SK 276): uśanā, uśanasau, uśanasaḥ. A vārttika makes the anaṅ and the n-deletion optional in its vocative: he uśanan / he uśana / he uśanaḥ; uśanobhyām. anehas "time": anehā, anehasau, anehasaḥ, he anehaḥ, anehobhyām. vedhas "creator": vedhāḥ, vedhasau, vedhasaḥ, he vedhaḥ, vedhobhyām. Because SK 425 says "not a root", root-stems in as take no lengthening: suvaḥ "clothing himself well" (from vas), suvasau, suvasaḥ; piṇḍagraḥ, piṇḍaglaḥ "swallowing a lump", from gras, glas "to eat".
Siddhānta-kaumudī
सर्वनामस्थाने विवक्षिते पुंसोऽसुङ् स्यात् । उकार उच्चारणार्थः । बहुपुंसी इत्यत्र उगितश्च SK 455 इति ङीबर्थं कृतेन पूञो डुम्सुन् इति प्रत्ययस्योगित्त्वेनैव नुम्सिद्धेः । पुमान् । हे पुमन् । पुमांसौ । पुमांसः । पुंसः । पुंसा । पुंभ्याम् । पुंभिः । पुंसु । ऋदुशन SK 276 इत्यनङ् । उशना । उशनसौ । उशनसः ।
When a sarvanāmasthāna is intended (vivakṣite), asuṅ is substituted for puṃs. The u
[in asuṅ] is for ease of pronunciation (uccāraṇārtha). In "bahupuṃsī" [feminine of
the bahuvrīhi bahupuṃs], the num is established simply through the ugit-hood of the
affix ḍumsun — added to [the root] pū by "ḍumsun," an affix that was itself
prompted, for the sake of ṅīp, by "ugitaś ca" (SK 455); [so the u of asuṅ need not
be an it]. Paradigm: pumān; he puman; pumāṃsau; pumāṃsaḥ; puṃsaḥ; puṃsā; puṃbhyām;
puṃbhiḥ; puṃsu. — By "ṛd-uśanas…" (SK 276), anaṅ [is substituted in the nom. sg.]:
uśanā; uśanasau; uśanasaḥ.
vārttikaअस्य संबुद्धौ वाऽनङ्नलोपश्च वा वाच्यः
(vārttika) It should be stated that for this [uśanas etc.], in the vocative
(saṃbuddhi), anaṅ optionally [applies] and na-lopa optionally [applies].
(वार्तिकम्) ॥ हे उशनन् । हे उशन । हे उशनः । उशनोभ्यामित्यादि । अनेहा । अनेहसौ । अनेहसः । हे अनेहः । अनेहोभ्यामित्यादि । वेधाः । वेधसौ । वेधसः । हे वेधः । वेधोभ्यामित्यादि । अधातोरित्युक्तेर्न दीर्घः । सुष्ठु वस्ते सुवः । सुवसौ । सुवसः । पिण्डं ग्रसते पिण्डग्रः । पिण्डग्लः । ग्रसु ग्लसु अदने ॥
(vārttika) [Illustrations:] he uśanan; he uśana; he uśanaḥ. uśanobhyām, and so on.
anehā; anehasau; anehasaḥ; he anehaḥ; anehobhyām, and so on. vedhāḥ; vedhasau;
vedhasaḥ; he vedhaḥ; vedhobhyām, and so on. Because it is stated "a-dhātoḥ" [i.e.
"not [when the base is] a dhātu," in "atvasantasya cādhātoḥ," A 6.4.14], there is
no dīrgha [in the following]. "suvaḥ" — [one] who clothes himself well (suṣṭhu
vaste); suvasau; suvasaḥ. "piṇḍagraḥ" — [one] who swallows a lump (piṇḍaṃ grasate);
likewise piṇḍaglaḥ — from [the roots] "grasu, glasu" in the sense of "eating"
(adane).
Tattvabodhinī
NSP p. 110–111—पुंसोऽसुङ् ॥ ‘इतोऽस्तर्वनामस्थाने’ इत्यनुवर्तनादाह—सर्वनामस्थान इति ॥—विवक्षित इति । तेन परमपुमानित्यत्र परत्वादसुङि कृते समासान्तोदात्तत्वं भवदसुङ एवाकारस्य भवति । परसप्तम्यां तु नैतत्स्थिते । सर्वनामस्थानोत्पत्तेः प्रागेव पुमशब्दोकारस्योदात्तत्वे कृते संसनधर्मिणो हलः स्थाने तद्धर्मणोऽनुदात्तस्यैवादेशस्य प्रसङ्गात् । न चोकारस्य कृतोऽपि स्वरोऽनन्त्यत्वान्निवर्तयिष्यते असुङश्चान्त्यत्वात्करिष्यते इति वाच्यम् । अन्तरङ्गे स्वरे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासुङोऽसिद्धत्वादिति भावः ॥ वस्तुतस्तु अकृतव्यूहपरिभाषाया अन्तरङ्गपरिभाषापवादलात्परसप्तमीपक्षोऽपि सूपपादः । एतच्च मनोरमायां स्पष्टम् ॥—पूञ्च इति । यद्यप्युणादिषु ‘पातेङ्कम्पुन्’ इति वक्ष्यति, तथापि पाठान्तरमनुसृत्यात्रोक्तमिति वोध्यम् ॥—हे पुमन्निति । असंबुद्धावित्युक्तेः ‘सान्त्त्व’ इति न दीर्घः ॥ —पुंस्विति । संयोगान्तलोपे ‘मोऽनुस्वारः’ । नुमस्थानिकस्यैवानुस्वारस्योपलक्षणात् ‘नुम्विसर्जनीय’ इति न षलम् ॥— उशनेति । ‘वशेः कनसिः’ ‘प्रहिज्या’ इति संप्रसारणम् ॥—अस्य संबुद्धाविति । एतच्च वार्तिकम् । हरदत्तादयस्लाहुः । ‘सोङ्ग’ इति वाच्ये ‘अनङ् सौ’ वचनेन क्वचिदनङ्क्षवणस्य ज्ञापितलादेतत्सिद्धमिति ॥ यद्यपि सोङ्गे कृते ङित्त्वसामर्थ्यादिलोपे ‘सर्वनामस्थाने चासंबुद्धौ’ इति दीर्घे ‘उशाना’ इत्यनिष्ठरूपं प्रसज्येत, तथाप्यङ्गवृत्तपरिभाषया दीर्घो नेतिकृत्वा ज्ञापकलं संगच्छत इति तेषामाशयः ॥—अनेहा वेधा इति । असुन्प्रकरणे ‘नन्वि हन् एहच्’ ‘विधानो वेध च’ इति व्युत्पादनादसन्तत्वेन दीर्घः । अनेहा कालः । वेधाः विश्वस्तद्
Bālamanoramā
पुंसोऽसुङ् - तत्र सुटि विशेषमाह — पुंसोऽसुङ् ।इतोऽत्सर्वनामस्थाने॑ इत्यतः 'सर्वनामस्थाने' इत्यनुवृत्तिमभिप्रेत्य शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — सर्वनामस्थाने इति ।पुंसोऽसुङ् स्यात्सर्वनामस्थाने॑ इति फलितम् । ननु तत्पुरुषात्परमपुंस्शब्दात्सुटि असुङादेशात्प्रागेवसमासस्ये॑त्यन्तोदात्तत्वं पकारादुकारस्य स्यात् । सर्वनामस्थानोत्पत्तेः प्रागेव समासस्वरस्याऽन्तरङ्गत्वात्प्राप्तेः । इष्यते तु असुङि कृते परमपुमस् इत्यत्र मकारादकारस्य । अत आह — विवक्षिते इति । 'पुंसोऽसुङ्' इत्यत्र सर्वनामस्थान इति न परसप्तमी, किंतु 'विवक्षिते' इत्यध्याह्मत्य सर्वनामस्थाने प्रयोक्तुमिष्टे सति ततः प्रागेव असुङित्यर्थ आश्रीयते । एवं च सर्वनामस्थानोत्पत्तेः प्रागेव असुङि कृतेसमासस्ये॑त्यन्तोदात्तत्वं, परमपुमस् इत्यत्र मकारादकारस्य भवतीति न दोष इति भावः । नच परसप्तमीपक्षेऽपि सर्वनामस्थानोत्पत्तेः प्रागन्तरङ्गेऽपि समासस्वरः पकारादुकारस्य अकृतवव्यूहपरिभाषया न भवति, असुङि कृते पकारादुकारस्य समासान्ततायाः प्रनङ्क्ष्यत्त्वादिति वाच्यम्, विविक्षित इत्यर्थाश्रयणेनैव सिद्धे अकृतव्यूहपरिभाषाया अस्वीकार्यत्वादिति भावः । अत्रअसुङि उकार इत् उदित्कार्यार्थ॑ इति प्राचीनमतं दूषयितुमाह — उच्चारणार्थ इति । न त्वित्संज्ञकः । प्रयोजनाऽभावादिति भावः । ननूदित्कार्यमस्ति प्रयोजनमित्यत आह — उगित्त्वेनैवेति । ननु विनिगमनाविरह इत्यत आह-ङीबर्थमिति । बहवः पुमांसो यस्यामिति बहुव्रीहौ सुब्लुकि निमित्ताऽपायादसुङो निवृत्तौ बहुपुंस्शब्दादुगित्त्वान्ङीपि बहुपुंसीशब्दः । अत्र ङीपोऽसर्वनामस्थानत्वात्तस्मिन्विवक्षिते असुङः प्राप्तिरेव नास्ति । डुम्सुन उगित्त्वादेव ङीप् वक्तव्यः । तदर्थं डुम्सुन उगित्त्वमावश्यकं । तेनैव नुमोऽपि सिद्धत्वादसुङ उकार उच्चारणार्थ इति भावः । यद्यप्युणादिषु 'पात्तेर्डुम्सुन्' इति वक्ष्यते, तथापि पाठान्तरमिदं द्रष्टव्यम् । 'स्त्रियाम्' इति सूत्रभाष्यकैयटयोस्तु सूत्रेः सस्य पः, ऊकारस्य ह्रस्वः, म्सुन्प्रत्यय इत्युक्तम् । पुमानिति । डुंसुन् इति कृतानुस्वानिर्देशः । ततश्च पुंस्शब्दात्सौ विवक्षिते असुङ् । ङकार इत्, उकार उच्चारणार्थः ।ङिचेचे॑त्यन्तादेशः । निमित्ताऽपायादनुस्वारनिवृत्तौ पुम्स्शब्दात् सुः, उगित्त्वान्नुम्, 'सान्तमहतः' इति दीर्घः, सोर्लोपः सस्य संयोगान्तलोपः, तस्याऽसिद्धत्वान्नलोपो नेति भाव#ः । पुमांसाविति । असुङि पुमस् औ इति स्थिते नुमिसान्ते॑ति दीर्घः ।नश्चे॑ति नुमोऽनुस्वार इति भावः । पुंसः पुंसेति । शसादावसर्वनामस्थानत्वादसुङभावे रूपम् । यय्परत्वाऽभावान्न परसवर्ण इति भावः । पुम्भ्यामिति । सस्य संयोगान्तलोपे निमित्ताऽपायादनुस्वारनिवृत्तौ भकारमाश्रित्य पुनरनुस्वारे परसवर्णे रूपमिति भावः । इत्यादीति । पुंसे । पुंसः, पुंसोः । पुंसीति । अत्र यय्परत्वाऽभावान्न परसवर्णः । नुम्स्थानिकानुस्वारस्यैवोपलक्षणात्नुम्विसर्जनीये॑ति षत्वं नेति भावः । 'वश क्रान्तौ' अस्मात् 'वशेः कनसिः' इति कनसि प्रत्ययः । ककार इत् । इकार उच्चारणार्थः , ङित्त्वादन्तादेशः । उशनन्स् इति स्थिते उपधादीर्घः, हल्ङ्यादिना सुलोपः, नलोपः । उशना इति रूपमिति भवः । यद्यपि वशधातुश्चान्दस इति लुग्विकरणे वक्ष्यते, तथापि तत्प्रायिकम्, 'वष्टि वागुरिः' इत्यादिनिर्देशात्, 'उशना भार्गवः कविः' इति कोशाच्च ।अस्य संबुद्धाविति । एतच्च वृत्तौ पठितम् । वशधातौ माधवस्तुसंबोधने तूशनसरिउआरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्त॑मिति श्लोपवार्तिकमित्याह । भाष्याऽदृष्टत्वादिदमप्रामाणिकमेवेति प्रामाणिकाः । हे उशनन्निति । अनङि नलोपाऽभावे रूपम् । हे उशनेति । अनङि नलोपे रूपम् । हे उशन इति । अनङभावे रूपम् । उशनोभ्यामिति । सस्य रुत्वेहशि चे॑त्युत्त्वेआद्गुणः॑ । उशनःसु-उशनस्सु । अनेहेति ।नञि हन एह चे॑ति नञि उपपदे हनधातोरसुन्, प्रकृतेरेहादेशश्च, उपपदसमासः, 'नलोपो नञः,' 'तस्मान्नुडचि' अनेहस्शब्दः । ततः सुः, अनङ्, सुलोपः, उपधादीर्घः, नलोप इति भावः । हे अनेहः । अनेहोभ्यामित्यादि । वेधा इति ।विधञौ वेध च॑ । विपूर्वाद्धाञ्धातोरसुन्प्रकृतेर्धादेशश्च । असुनि उकार उच्चारणार्थः । उगित्वाऽभावन्न नुम्, ततः सुः, असन्तत्वाद्दीर्घः, सुलोपः, रुत्वविसर्गाविति भावः ।वस आच्छादने॑लुग्विकरणः । सुपूर्वादस्मात्क्विप्, सुवस्शब्दः । ततः सुः, हल्ङ्यादिलोपः, रुत्वविसर्गौ, 'सुव' इति रूपं वक्ष्यति । अत्रअत्वसन्तस्ये॑ति दीर्घमाशङ्क्य आह — दीर्घ इति । नच सुवस्शब्दस्य असन्तत्वादधातुत्वाच्च दीर्घो दुर्वार इति वाच्यम्, धात्ववयवभिन्नोयोऽस्तदन्तस्य दीर्घ इत्याश्रयणात् । सुवोभ्यामित्यादि । 'वस निवासे' इति भौवादिकस्य तु नेदं रूपं, तस्य यजादित्वेन संप्रसारणप्रसङ्गात् । पिण्डग्रस्शब्दः सुवस्शब्दवत् ।
puṃso'suṅ — Regarding [the word puṃs], he states a special provision for the
suṭ: "puṃso'suṅ." Intending the anuvṛtti of "sarvanāmasthāne" carried forward from
"ito't sarvanāmasthāne" [A 7.1.86], he explains the sūtra by supplying the remainder
(śeṣa-pūraṇa): "sarvanāmasthāne." The upshot is: "asuṅ is substituted for puṃs when
a sarvanāmasthāna [is intended]." Objection: In the word "parama-puṃs" [a tatpuruṣa],
in the su, even before the asuṅ substitution, the final acute (antodātta) enjoined
by "samāsasya" [A 6.1.223] would fall on the u following the p; for the samāsa
accent, being antaraṅga, is obtained even before the arising of the sarvanāmasthāna
ending. But what is desired is [the acute] on the a following the m in "parama-pumas,"
once asuṅ has been made. Therefore he says "vivakṣite" ("when intended"): in
"puṃso'suṅ," "sarvanāmasthāne" is not a para-saptamī (a locative meaning "when [X]
follows"); rather, supplying "vivakṣite," the sense adopted is "when a sarvanāmasthāna
is desired to be used, asuṅ [is substituted] even prior to it." And thus, asuṅ having
been made even before the sarvanāmasthāna arises, the antodātta by "samāsasya" falls,
in "parama-pumas," on the a after the m — so there is no fault. Nor should it be
objected that even on the para-saptamī view the samāsa accent, though antaraṅga,
would not fall on the u after p [before the sarvanāmasthāna arises] by the
akṛtavyūha-paribhāṣā ["the Pāṇinīyas do not undertake operations whose basis will be
destroyed"], since once asuṅ is made the samāsānta-finality of the u after p will be
lost — for, the result being already secured by adopting the sense "vivakṣita," the
akṛtavyūha-paribhāṣā need not be resorted to.
Here, to refute the earlier view that "in asuṅ the u is an it, for the sake of
udit-operations [num]," he says "uccāraṇārtha" — it is not an it-marker, there being
no purpose [served by so treating it]. Objection: there is a purpose, namely the
udit-operation [num]. To this he says "ugittvenaiva" — [num is obtained] from the
ugit-hood of ḍumsun alone. Objection: there is no decisive ground (vinigamanā-viraha)
[for locating num in ḍumsun rather than in asuṅ]. To this he says "ṅībartham" [the
ugit-hood of ḍumsun is needed anyway, for ṅīp]. In the bahuvrīhi "bahavaḥ pumāṃso
yasyām" ("she in whom are many men"), when the sup undergoes luk, the occasioning
cause [sarvanāmasthāna] being lost, asuṅ ceases; then, from the word "bahupuṃs,"
because of its ugit-hood, ṅīp [is added], giving "bahupuṃsī." Here, since ṅīp is not
a sarvanāmasthāna, when it is intended asuṅ has no occasion to apply at all; the ṅīp
must be obtained precisely from the ugit-hood of ḍumsun, and for that purpose the
ugit-hood of ḍumsun is necessary — since the num too is thereby established, the u
of asuṅ is [merely] for pronunciation. Although in the Uṇādi[-sūtras] it will be
given as "pātter ḍumsun," still this ["pūño ḍumsun"] is to be regarded as a variant
reading (pāṭhāntara). But in the Bhāṣya and Kaiyaṭa on the sūtra "striyām" [A 4.1.3],
it is said [that puṃs is derived] from the root "sū," with p substituted for its s,
shortening of the ū, and the affix "msun."
"pumān" — "ḍuṃsun" is a citation made with the anusvāra [= ḍumsun]; and so, from the
word puṃs, when su is intended, asuṅ [is substituted]; the ṅ is an it, the u for
pronunciation; by "ṅic ca" [A 1.1.53] it is an antādeśa (replacement of the final
letter). The occasioning [nasal] being lost, the anusvāra ceasing: from the word
"pums," su [is added]; by ugit-hood, num; by "sāntamahataḥ" [A 6.4.10], dīrgha; then
su-lopa; then saṃyogānta-lopa of the s [A 8.2.23]; and because that is asiddha,
na-lopa does not [apply] — [giving pumān]. "pumāṃsau" — asuṅ [being made], when
"pumas + au" stands, num [is inserted], and by "sāntamahataḥ" the dīrgha; the n of
num becomes anusvāra by "naś ca [āpadāntasya jhali]" [A 8.3.24]. "puṃsaḥ, puṃsā" —
in the śas and the other non-sarvanāmasthāna endings, asuṅ not applying, this is the
form; since no yay follows, there is no para-savarṇa. "puṃbhyām" — when the s
undergoes saṃyogānta-lopa, the occasioning cause being lost, the anusvāra ceases;
then, taking recourse to the bh [of bhyām], again anusvāra, and para-savarṇa — [this
gives] the form. "and so on" — puṃse; puṃsaḥ, puṃsoḥ; puṃsi. Here [in puṃsi], since
no yay follows, there is no para-savarṇa; and since [the rule's term "num"] denotes
only the anusvāra that stands in place of num, the ṣatva by "num-visarjanīya[-śarvyavāye
'pi]" [A 8.3.58] does not apply — [so it is puṃsi with dental s].
[uśanas:] From the root "vaśa" in the sense of "going/striving" (krāntau), by "vaśeḥ
kanasi" [Uṇādi] the affix "kanasi" [is added]; the k is an it, the i for
pronunciation; owing to [its] ṅit-hood it is an antādeśa. When "uśanans" stands
[uśanas + anaṅ + su]: upadhā-dīrgha; su-lopa by "hal-ṅy-ādi"; na-lopa — the form is
"uśanā." Although it will be stated under the lug-vikaraṇa [section] that the root
vaś is Vedic (chāndasa), still that is only usually so (prāyika), as shown by the
citation "vaṣṭi vāguriḥ" and by the lexicon "uśanā bhārgavaḥ kaviḥ." — "asya
saṃbuddhau" [the vārttika]: this too is read in the Vṛtti [Kāśikā]. Mādhava, on the
root vaś, cites a śloka-vārttika: "In the vocative the form of uśanas [may be]
s-ending, likewise n-ending, and also a-ending"; but since it is not found in the
Bhāṣya, the authorities (prāmāṇikāḥ) hold it to be simply unauthoritative. "he
uśanan" — the form when, anaṅ [being present], na-lopa does not occur. "he uśana" —
the form when, anaṅ [present], na-lopa occurs. "he uśanaḥ" — the form when anaṅ does
not occur. "uśanobhyām" — the s becomes ru, then u-substitution (uttva) by "haśi ca"
[A 6.1.114], then "ād guṇaḥ" [A 6.1.87]. uśanaḥsu / uśanassu.
"anehā" — by "nañi han eha ca" [Uṇādi], with nañ as upapada, the affix asun [is
added] to the root han, with substitution of "eha" for the base; upapada-samāsa; "na
lopo nañaḥ"; "tasmān nuḍ aci"; [giving] the word "anehas." Then su; anaṅ; su-lopa;
upadhā-dīrgha; na-lopa. he anehaḥ; anehobhyām, and so on. "vedhāḥ" — by "vidhañau
vedha ca" [Uṇādi]: to the root dhāñ preceded by vi, the affix asun [is added], with
substitution of "dha" for the base; in asun the u is for pronunciation; since [asun]
is not ugit, there is no num; then su; because [the base] ends in -as, dīrgha;
su-lopa; ru and visarga. — "vasa" in the sense of "covering" (ācchādane), a root
with luk of the vikaraṇa (lug-vikaraṇa): from this root preceded by "su," kvip [is
added]: the word "suvas." Then su; elision [of su] by "hal-ṅy-ādi"; ru and visarga —
the form "suvaḥ," as he will state. Here, anticipating the [objection of] dīrgha by
"atvasantasya [cādhātoḥ]" [A 6.4.14], he says "dīrghaḥ" [i.e. Bhaṭṭoji's "adhātor
ityukter na dīrghaḥ"]. Nor should it be objected that, since the word suvas ends in
-as and is not itself a dhātu, the dīrgha is hard to prevent — because it is adopted
[as the operative principle] that the dīrgha [applies only] to that which ends in an
"as" which is other than a member of a dhātu (dhātu-avayava-bhinna). suvobhyām, and
so on. But of the bhvādi root "vasa" in the sense of "dwelling" (nivāse) this is not
the form, because — it being a "yajādi" root — samprasāraṇa would [wrongly] be
occasioned. The word "piṇḍagras" [is treated] like the word "suvas."
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 111 १ वहुपुंसीति—ननु सर्वनामस्थाने इत्यस्य विषयसप्तमीत्वेन विवक्षणात् परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च ङीपं बाधित्वा पूर्वमेवाप्नुति कृते ततो ङीपि वहुपुमसीति स्यादितिचेन्न, स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकप्रयुक्तकार्याणां क्रमिकत्वस्वीकारेण पूर्वमेव ङीप् इति न कश्चिद्दोषः । २ ‘पातेर्डुम्भुन्’ इति पाठोन्यत्र । ३ अस्येति—एतच्च वृत्तिमाधवाद्यनुरोधेन, भाष्यानुकूलेनाप्रमाणत्वादुशन इत्येकं रूपमिति प्रामाणिकाः । ४ असुक इति—असुकः असुकी असुकशर्मेत्यादौ अव्युत्पन्नः । अद्भुतशून्यपर्यायोऽसुकशब्दो बोध्य इति केचित् ।
translator notes
- textual Two readings are corrupt in the digital source and rendered by evident sense: "सूत्रेः" (in the Bhāṣya/Kaiyaṭa derivation) is taken as "sūteḥ," i.e. from the root sū; and "उशनसरिउआरूपं" is taken as "uśanaso rūpaṃ," the form of uśanas, in the śloka-vārttika ascribed to Mādhava. The Uṇādi and accent references cited by the commentary are given as transmitted.
SK 437 · A 7.2.107V
अदस औ सुलोपश्च ॥ ४३७ ॥
adasa au sulopaśca
adasa au sulopaś ca — 7.2.107. For [the final of] adas the substitute is au, and there is elision of su (the nom. sg. ending), when su follows.
Rule. For adas, au replaces the final when su follows, and su is deleted. The d becomes s by SK 381.
Example.
adas + su → final s → au, su deleted → adau → the non-final d → s (SK 381) → asau "that (man) yonder".
A vārttika adds that for adas with the infix akac the au is optionally forbidden, and then u replaces the vowel after the s; the u comes only together with that prohibition: asakau / asukaḥ. In the other cases the tyad-list a replaces the final, with pararūpa; for the dual, vṛddhi: ada + au → adau; then by SK 419 the d → m and the vowel after it → ū (long, matching au): amū (nominative dual). For the plural, jas → śī (SK 214) and ād guṇaḥ (SK 69): ada + ī → ade (continued under SK 438).
Siddhānta-kaumudī
अदस औकारोन्तादेशः स्यात्सौ परे सुलोपश्च । तदोः सः सौ SK 381 इति दस्य सः । असौ ॥
For adas, au is the final substitute (antādeśa) when su follows, and there is
elision of su (su-lopa). By "tadoḥ saḥ sau" (SK 381) the d [of adas] → s. asau
[nom. sg.].
vārttikaऔत्वप्रतिषेधः साकच्कस्य वा वक्तव्यः सादुत्वं च
(vārttika) The prohibition of the au-substitution (auttva-pratiṣedha) for [adas]
furnished with the affix akac (sākacka) should be stated as optional (vā), and
[in its place] the ut-substitution (u for the vowel) after the s [should be
stated].
(वार्तिकम्) ॥ प्रतिषेधसंनियोगशिष्टमुत्वं तदभावे न प्रवर्तते । असकौ । असुकः । त्यदाद्यत्वं । पररूपत्वम् । वृद्धिः । अदसोऽसेः SK 419 इति मत्वोत्वे । अमू । जसः शी SK 214 । आद् गुणः SK 69 ॥
(vārttika) The ut, being enjoined in conjunction with the prohibition
(pratiṣedha-saṃniyoga-śiṣṭa), does not operate in the absence of that
[prohibition]. asakau / asukaḥ [the two forms of adas + akac]. [In the other
cases:] tyad-ādyatva; para-rūpatva; vṛddhi. By "adaso'seḥ" (SK 419) matva (d → m)
and utva → amū [nom. du.]. By "jasaḥ śī" (SK 214) [jas → śī]; by "ād guṇaḥ" (SK
69) [a + ī → guṇa].
Tattvabodhinī
NSP p. 111—अदस औ सुलोपश्च । अदस इति षष्ठी । ‘तदोः सः सौ’ इत्यतः सावित्यनुवर्तते तदाह—औकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ पर इति । नन्वदस इति पञ्चम्येवास्तु ततः परस्य सोरेवौकारो विधीयतां । त्यदाद्यत्वेन असाविति रूपं सिध्यति किं सुलोपविधानेन । न च स्वरे भेदः । उदात्तेन सहैकादेशे औकारस्योदात्तलात् ॥ मैवम् । असकौ स्त्री इत्यत्र टापि ‘प्रत्ययस्थात्’ इतीलप्रसङ्गात् ॥—असुक इति । औलाभावे त्यदाद्यत्वे सादुलम् । स्त्रियां तु असुकौ असुक इत्यसुकी इति च प्रयोगोऽसाधुरेव । एवममुकशर्मेत्यादिरपि । अदकःशर्मेत्यादेरेव न्याय्यलात्
Bālamanoramā
अदस औ सुलोपश्च - अदस्शब्दात्सौ त्यदाद्यत्वे प्राप्ते-अदस औ ।अदस इति षष्ठी । 'औ' इत्यविभक्तिकनिर्देशः । 'तदोः सः सौ' इत्यतःसा वित्यनुवर्तते । तदाह — अदस इति । 'अन्तादेश' इत्यलोन्त्यपरिभाषालभ्यम् । सकारस्य औत्त्वे कृते हलः परत्वाऽभावाद्धल्ङ्यादिलोपेऽप्राप्ते सुलोपविधिः । दस्य स इति । मुत्वापवाद इति भावः । असौ इति । अदस्स् इति स्थिते सकारस्य औत्त्वे, सुलोपे, दस्य सत्वे च रूपम् ।अतअव्ययसर्वनाम्ना मित्यकचि अदकस्शब्दात्सो विशेषमाह — औत्वप्रतिषेध इति ।अदस औ सुलोपश्चे॑त्यत्र अदस्शब्देन तन्मध्यपतितन्यायेन अदकस्शब्दस्यापि ग्रहणादौत्त्वे प्राप्ते विकल्पेन तत्प्रतिषेदो वक्तव्यः । 'तदोः सः सौ' इति दकारस्य सकारे कृते तस्मात्सकारात्परस्य अकारस्य उकारश्च वा वक्तव्य इत्यर्थः । ततश्च अदकस्स् इति स्थिते, औत्वाऽभावे, दसय् सत्वे सति, सकारातपरस्य अकारस्य उत्वे सति, त्यदाद्यत्वे, पररूपे, रुत्वे, विसर्गे असुक इति रूपम् । औत्वप्रतिषेधाभावपक्षे अदकस्स् इति स्थिते, सकारस्य औत्वे, सुलोपे, दस्य सत्वे, असकौ इति रूपं वक्ष्यति । तत्र औत्वप्रतिषेधाऽभावपक्षे औत्वे कृते सकारादकारस्य उत्वविकल्पः कुतो न स्यादित्यत आह — प्रतिषेधेति ।सन्नियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः॑ इति न्यायादिति भावः । 'अमुकः' 'अमुकशर्मा' इत्यादि त्वसाध्वेवेत्याहुः । केचित्तु अदस्शब्दपर्यायोऽमुकशब्दोऽव्युत्पन्न इत्याहुः । अदस् औ इति स्थिते प्रक्रियां दर्शयति — त्यदाद्यत्वमिति । पररूपमपि बोध्यम् । मत्वोत्वे इति । 'अदौ' इत्यत्र दात्परस्य औकारस्य दीर्घ ऊकारः, दस्य मत्वं चेत्यर्थः । जसि त्यदाद्यत्वं पररूपं च सिद्धवत्कृत्य आह — जसःशीति । आद्गुणे अदे इति स्थितम् ।
adasa au sulopaś ca — When, from the word adas, in the su [nom. sg.],
tyad-ādyatva (a-substitution) is obtained, [the rule] "adasa au" [applies].
"adasaḥ" is a genitive; "au" is stated without a vibhakti (avibhaktika-nirdeśa);
from "tadoḥ saḥ sau" the "sau" (before su) is carried forward. This he states:
"adasaḥ." "final substitute (antādeśa)" is obtained by the paribhāṣā "alo'ntyasya"
[a substitute replaces the final sound]. Once the au-substitution of the s-kāra is
done, since no hal follows [su], the halṅyādi-lopa is not obtained; [hence] the
[separate] injunction of su-lopa. dasya sa — [the d → s here] is an exception
to matva (d → m). The sense. asau — when "adas + s" stands: au-substitution of
the s-kāra, su-lopa, and satva of the d (d → s) — [this is] the form.
By "ato'vyaya-sarvanāmnām..." [avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ], with akac, from
the word "adakas" [adas + akac], in the su, he states a special point:
auttva-pratiṣedha — since in "adasa au sulopaś ca" the word "adas" — by the
maxim of "that which has fallen in the middle (tan-madhya-patita-nyāya)" — also
denotes the word "adakas," the au-substitution being obtained, its optional
prohibition (vikalpena pratiṣedha) must be stated; and [it must be stated that],
once the d-kāra → s by "tadoḥ saḥ sau," the a-kāra following that s-kāra optionally
→ u-kāra. The meaning. And thus, when "adakas + s" stands: in the absence of
auttva, once satva of the d (d → s), once ut of the a-kāra following the s-kāra,
tyad-ādyatva, para-rūpa, rutva, visarga — the form is "asukaḥ." On the alternative
where the auttva-prohibition is absent, when "adakas + s" stands: au-substitution
of the s-kāra, su-lopa, satva of d — he will state the form "asakau."
Objection: there, on the view where the auttva-prohibition is absent, once auttva
is done, why should there not [also] be the optional ut of the a-kāra after the
s-kāra? To this he says pratiṣedha... — by the maxim "things enjoined in
conjunction (sanniyoga-śiṣṭa) either operate together or lapse together." The
sense [so the ut goes only with the pratiṣedha; without the pratiṣedha, no ut].
But "amukaḥ," "amuka-śarmā," etc. are simply incorrect (asādhu), they say. Some,
however, say that the word "amuka," a synonym of adas, is underived (avyutpanna).
When "adas + au" [nom. du.] stands, he shows the derivation: tyad-ādyatva —
para-rūpa too should be understood. matva-utva — in "adau," the au-kāra
following the d → long ū-kāra, and the d → m (matva). The meaning [→ amū]. In the
jas [nom. pl.], taking tyad-ādyatva and para-rūpa as established, he says: jasaḥ
śī — by ād-guṇa, "ade" stands.
translator notes
- textual In the source, block k3 opens with a second vārttika ("pratiṣedha-saṃniyoga- śiṣṭam utvam...") followed by Bhaṭṭoji's paradigm prose; the vārttika is labelled as such above. The two akac forms are asakau (no au-prohibition) and asukaḥ (with the au-prohibition plus ut).
SK 438 · A 8.2.81V
एत ईद्बहुवचने ॥ ४३८ ॥
eta īdbahuvacane
eta īd bahuvacane — For the e [of adas] that follows the d, ī is substituted when the plural (bahuvacana) is expressed [and, by anuvṛtti of 'do maḥ' from A 8.2.80, the d becomes m].
Rule. For the e of adas that follows the d, ī is substituted, and the d becomes m, when the plural is meant.
Example.
ade (from SK 437) → e → ī, d → m → amī "those yonder" (nominative plural).
Because this rule and SK 419 belong to the Tripādī (pūrvatrāsiddham, SK 12), the operations on the ending come first and the u and m afterwards: ada + am → adam → amum (accusative singular), amū (accusative dual), ada + śas → adān → amūn (accusative plural). Once mu has been made, the stem ends in u and is ghi, so the instrumental ṭā becomes nā — but see the next rule.
Siddhānta-kaumudī
अदसो दात्परस्यैत ईत्स्याद्दस्य च मो बह्वर्थोक्तौ । अमी । पूर्वत्रासिद्धम् SK 12इति विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् । अमू । अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥
For the e that follows the d of adas, ī is substituted, and the d becomes m,
when the plural meaning (bahv-artha) is expressed. [Form:] amī. — By
"pūrvatrāsiddham" (SK 12) [A 8.2.1] the vibhakti-operations occur first, and the
u-substitution (utva) and m-substitution (matva) afterwards. [Forms:] amum; amū;
amūn. — When mu-substitution has been effected, the nā-substitution [ṭā → nā]
applies under the ghi-saṃjñā.
Tattvabodhinī
NSP p. 111—एत ईद्वद्वुवचने । पारिभाषिकस्य बहुवचनस्य ग्रहणे अमीभिरित्यादिसिद्धावपि जसि अमी इति न सिध्येत् । न ह्यत्र एकारस्य बहुवचनपरतास्त्यतो व्याचष्टे—बह्वर्थोक्ताविति ॥—विभक्तिकार्ये प्रागिति । ‘त्यदादीनामः’ इत्यादिसपादसप्ताध्यायां प्रति ‘अदसोऽसेः’ इति त्रैपादिकशास्त्रस्यासिद्धलादिति । अकृते तु विभक्तिकार्ये सान्तलात् उलमलयोरप्रवृत्तेश्चेति भावः । यदि तु ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ इत्यत्र कार्यासिद्धलमिष्यते, तर्हि अमू अमुमित्यादि न सिध्येत् । त्यदाद्यत्वे कृते पररूपात्प्रागेवोलमलयोः कृतयोः पश्चान्मुलकार्यस्यासिद्धतया ‘अतो गुणे’ इति पररूपे अमौ इत्यादिरूपसिद्धिप्रसङ्गात् । किंच चर्म वस्ते चर्मवः । सुष्ठु वस्ते सुवः । अत्र परलात् ‘स्कोः’ इति सलोपे तस्यासिद्धलाद्धलङ्घादिलोपे उक्तरूपं न सिध्यतीति कार्यासिद्धिपक्षो हेय एव ॥ अत्र वदन्ति । सपादसप्ताध्यायां विहितं कार्यं प्रति त्रिपाद्यां विहितमसिद्धमिति प्रक्रियाग्रन्थोक्तकार्यासिद्धिपक्षे मनोरथः, अमुमित्यादि न सिध्यतीति केचित् । तत्र । प्रक्रियाग्रन्थोक्तेर्हि कार्यं प्रति कार्ये कर्तव्ये, असिद्धं पूर्वमेव न जातमित्यर्थः । शास्त्रासिद्धत्वेऽप्येवमेव फलितोऽर्थः ॥ तदुक्तं कैयटेन—‘यच्छास्त्रमुच्चारितं तस्यासिद्धलमशक्यं कर्तुमित्यसिद्धवचनातिदेश आश्रीयते’ इति । तथा चातिदेशेन कार्याप्रवर्तकलरूपोऽसिद्धधर्मः शास्त्रेऽतिदिश्यमानः कार्यासिद्धत्व एव फलति । एवं च मनोरथ इत्यत्र उत्त्वे कर्तव्ये रेफलोपस्य पूर्वमेवाप्रवृत्तौ रोहत्वस्याप्रतीघांतान्मनोरथसिद्धिरप्रत्यूहा । तथा च अमुमित्यादिसिद्धिरिति कार्यासिद्धिपक्षे न काप्यनुपपत्तिरिति
Bālamanoramā
एत ईद्बहुवचने - तत्र दकारादेकारस्य ऊत्त्वे प्राप्ते एत ईत् ।अदसोऽसेर्दादु दो मः॑ इत्यस्मात्अदसो दा॑दिति 'दो मः' इति चानुवर्तते । तदाह-अदस इत्यादिना । बह्वर्थोक्ताविति । सूत्रे बहुवचनशब्दो यौगिकः । पारिभाषिकस्य ग्रहणे तु अमीभिरित्यादिसिद्धावपि अमी इति न सिध्येत्, 'अदे' इत्येकारस्य बहुवचनतया तत्परकत्वाऽभावादिति भावः । ननु औजसादिषु त्यदाद्यत्वे पररूपे च उत्त्वमत्वयोः कृतयोरमुऔ अमुअः इत्यादि स्यात् । मुत्वस्याऽसिद्धत्वान्नयणित्याशङ्क्य आह — पूर्वत्रेति । विभक्तिकार्यमिति । त्यदाद्यत्वादिकमित्यर्थः । यदि तु पूर्वत्रासिद्ध मित्यत्रकार्याप्रवृत्तेरावश्यकतया परत्वात्रैपादिके मुत्वे कृते सति उत्वस्थानिनोऽकारस्यापहारे सति, पश्चान्मुत्वेऽभावप्रतियोगित्वारोपेऽपिदेवदत्तस्य हन्तरि हते सति देवदत्तस्य न पुनरुन्मज्जन॑मिति न्यायेन स्थानिभूतस्य दकारादकारस्याऽभावाद्वृद्धिगुणादि न स्यात् । शास्त्राऽसिद्धत्वपक्षे तु यद्यत्रैपादिकं शास्त्रं प्रवृत्त्युन्मुखं तत्तच्छास्त्र एवाऽभावारोपसम्भवात्पूर्वशास्त्रप्रतिबन्धकस्य परशास्त्रस्य उच्छेदबुद्दौ सत्यांविप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति न प्रवर्तते । तदुक्तंपूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्ये॑ति । ततश्च स्थानिनोऽकारस्य निवृत्त्यभावाद्वृद्धिगुणादिप्रवृत्तिर्निर्बाधा । एतच्चपूर्वत्रासिद्ध॑मित्यत्र 'अचः परस्मिन्' इत्यत्र 'षत्वतुकोरसिद्धः' इत्यत्र च भाष्ये स्पष्टम् । प्रपञ्चितं च शब्देन्दुशेखरे शब्दरत्ने च इत्यास्तां तावत् । अमुमिति । अदस् अम् इति स्थिते त्यदाद्यत्वं, पररूपम्, अमि पूर्वः, उत्वमत्वे इति भावः । अमू इति । द्वितीयाद्विवचनं प्रथमाद्विववचनवत् । अमूनिति । शसि, त्यदाद्यत्वं, पररूपं, पूर्वसवर्णदीर्घः, नत्वम्, उत्वमत्वे इति भावः । तृतीयैकवचने अदस् आ इति स्थिते त्यदाद्यत्वं, पररूपम्, उत्वमत्वे च सिद्धवत्कृत्याह — नाभाव इति ।शेषो घ्यसखी॑ति घिसंज्ञायाम्आङो नाऽस्त्रिया॑मिति नाभाव इत्यर्थः । ननुपूर्वत्रासिद्ध॑मिति विभक्तिकार्यं प्राक्पश्चादुत्वमुत्वे इति प्रागुक्तम् । सम्प्रति तु मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभाव इत्युच्यते । तदिदं पूर्वाऽपरविरुद्धमिति चेत्सत्यम् । यद्विभक्तिकार्यं प्रति मुत्वं निमित्तं न भवति, तदेव विभक्तिकार्यं प्राक् भवति, न त्वन्यदिति विवक्षितम् । इह च नाभावं प्रति मुत्वं निमित्तमिति प्रथमं मुत्वप्रवृत्तेरविरोधः, 'न मु ने' इत्यारम्भसामर्थ्यादित्यलम् ।
eta īd bahuvacane — There, when the u-substitution (ūtva) for the e-kāra
following the da-kāra is [otherwise] obtained, [the sūtra provides] "eta īt" [ī
instead, in the plural]. From "adaso 'ser dād u do maḥ" [A 8.2.80] the [phrases]
"adaso dāt" and "do maḥ" are carried forward (anuvartate). He states this with
"adasaḥ…" etc. — "bahv-artha-uktau" (when the plural meaning is expressed): in
the sūtra the word bahuvacana is etymological (yaugika, "that which expresses
plurality"). For if the technical (pāribhāṣika) sense were taken, then, although
amībhiḥ and the like would be established, amī would not be established—because
the e-kāra of adas, jas being a plural [ending], is not [immediately] "followed
by that [technical plural ending]." This is the idea.
Objection: In the endings au, jas, and so on, once tyad-ādi-tva and pararūpa, and
then the utva and matva, are effected, one would get amu-au, amu-aḥ, etc.; and
since the mu-substitution is asiddha, would there not be [failure of] yaṇ? —
Anticipating this, he says "pūrvatra" [pūrvatrāsiddham]. — "vibhakti-kāryam" [in
the Kaumudī]: the meaning is tyad-ādi-tva and the rest.
If, however, [one held that] in "pūrvatrāsiddham," because the non-application of
the operation is necessary (kārya-apravṛtter āvaśyakatayā), the tripādī
mu-substitution is done first by paratva; and then, when the a-kāra which is the
sthānin of utva is taken away (apahāre); afterwards, even though there is a
superimposition of counter-positiveness-of-absence upon the mu-substitution
(abhāva-pratiyogitva-ārope 'pi)—then, by the maxim "when Devadatta's slayer has
[himself] been slain, Devadatta does not rise again" (na punar unmajjanam),
because the a-kāra following the da-kāra, which was the sthānin, is absent,
vṛddhi, guṇa, and the like would not occur. But on the view of
śāstra-asiddhatva (that the rule itself, and not merely its effect, is asiddha):
whichever tripādī rule is about to operate, since the superimposition of absence
is possible only upon that very rule, when there is the notion of the cancellation
(uccheda-buddhi) of the later rule that blocks the earlier rule, "vipratiṣedhe
paraṃ kāryam" [A 1.4.2] does not operate. As it is said: "In [the domain of]
pūrvatrāsiddha there is no vipratiṣedha, because of the absence of the later
[rule]" (pūrvatrāsiddhe nāsti vipratiṣedho 'bhāvād uttarasya). And so, since the
a-kāra which is the sthānin does not cease (nivṛtty-abhāvāt), the operation of
vṛddhi, guṇa, etc. is unobstructed. This is clear in the Bhāṣya on
"pūrvatrāsiddham," on "acaḥ parasmin," and on "ṣatva-tukor asiddhaḥ"
[A 6.1.86]. It is elaborated in the Śabdenduśekhara and the
Śabdaratna. But let this suffice.
"amum": when "adas am" [adas + am, accusative singular] stands—tyad-ādi-tva
[A 7.2.102], pararūpa, "ami pūrvaḥ" [A 6.1.107], then the utva and matva—this is
the idea. — "amū": the accusative dual is like the nominative dual. — "amūn":
with śas [accusative plural], tyad-ādi-tva, pararūpa, pūrva-savarṇa-dīrgha
[A 6.1.102], na-tva (n-substitution), then the utva and matva—this is the idea.
In the instrumental singular, when "adas ā" [adas + ṭā] stands, having treated
tyad-ādi-tva, pararūpa, and the utva-matva as accomplished (siddhavat kṛtvā), he
says "nā-bhāvaḥ" (the nā-substitution): by "śeṣo ghy asakhi" [A 1.4.7] the
ghi-saṃjñā, and by "āṅo nāstriyām" [A 7.3.120] the nā-substitution [ṭā → nā, not
in the feminine]—this is the meaning.
Objection: Earlier it was said that, by "pūrvatrāsiddham," the vibhakti-operation
occurs first and the utva-matva afterwards; but now it is said that, once
mu-substitution is done, the nā-substitution [occurs] under the ghi-saṃjñā—so
this is a mutual contradiction (pūrva-apara-viruddha). — Response: True [in
appearance]. What is intended is: that vibhakti-operation for which the
mu-substitution is not a cause (nimitta) occurs first, and no other. And here,
since the mu-substitution is a cause for the nā-substitution, there is no
contradiction in the mu-substitution operating first—by the force of the very
composition (ārambha-sāmarthya) of [the following sūtra] "na mu ne." Enough.
SK 439 · A 8.2.3V
न मु ने ॥ ४३९ ॥
na mu ne
na mu ne — The mu-[substitution] (the m and the u of adas) is not asiddha when the nā-[substitution for ṭā] (ne) is to be effected.
Rule. The mu substitution (the m and the u of adas) is not asiddha — not invisible — when the nā substitute for ṭā is to be made, nor after it has been made. Without this rule the ṭā could not see the u-stem and become nā.
Example.
ada + ṭā → d → m, a → u → amu + ṭā → the stem is a ghi in u, and the mu counts as done → ṭā → nā → amunā.
| singular | dual | plural |
|---|
| nominative | asau | amū | amī |
| accusative | amum | amū | amūn |
| instrumental | amunā | amūbhyām | amībhiḥ |
| dative | amuṣmai | amūbhyām | amībhyaḥ |
| ablative | amuṣmāt | amūbhyām | amībhyaḥ |
| genitive | amuṣya | amuyoḥ | amīṣām |
| locative | amuṣmin | amuyoḥ | amīṣu |
Siddhānta-kaumudī
नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः स्यात् । अमुना । अमूभ्याम् 3 । अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः 2 । अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः । अमीषाम् । अमुष्मिन् । अमुयोः । अमीषु ॥
When the nā-substitution (nā-bhāva) is to be effected—and even when it has [been]
effected—the mu-substitution (mu-bhāva) is not asiddha. [Paradigm of adas,
masculine:] amunā; amūbhyām (×3: instrumental / dative / ablative dual); amībhiḥ;
amuṣmai; amībhyaḥ (×2: dative / ablative plural); amuṣmāt; amuṣya; amuyoḥ
(genitive dual); amīṣām; amuṣmin; amuyoḥ (locative dual); amīṣu.
Tattvabodhinī
NSP p. 111–112—न मु ने । ने इति विषयसप्तमीत्याह—नाभावे कर्तव्य इति । अन्यथा धेः परलाभावान्नाभावो न स्यादिति भावः ॥ नन्वेवमपि कृते नाभावे ‘सुपि च’ इति दीर्घः स्यात्, दीर्घं प्रति मुलस्यासिद्धलादत आह—कृते चेति । एतच्च ने इत्यस्यावृत्त्या लभ्यते । एकत्र विषयसप्तम्यपरत्र परसप्तमीत्याश्रयणात् ॥ वस्तुतस्तु कृते चेति व्याख्यानं व्यर्थं, संनिपातपरिभाषया ‘सुपि च’ इति दीर्घस्य सुसमाधेयत्वात् ॥ ननु ‘अधुना’ इति वत् ‘अमुना’ इत्येवोच्यतां किमने- नासिद्धत्वनिषेधेनेति चेत् । अत्राहुः । न मु ने इत्युक्तिः ‘न’ इति योगविभागार्था, तेन रामः रामेभ्यः इत्यादि सिध्यति । अन्यथा हि रोरसिद्धतयोकारस्येत्संज्ञालोपौ कथं स्याताम् । न चानुनासिकनिर्देशसामर्थ्यादित्संज्ञालोपौ प्रति रुत्वं नासिद्धमिति वाच्यम् । तरुमूलं देवरुहीत्यादौ ‘हशि च’ इत्यस्य व्यावृत्तये ‘अतो रोः—’ इत्यत्रानुनासिकस्यैव निर्देशेन तत्रैव चरितार्थत्वात् । एवं च स्थानिवत्सूत्रस्यापि प्रवृत्तौ पदत्वाद्विसर्गौ लभ्यते । ‘प्रत्ययः’ ‘परश्व’ इत्यादिनिर्देशाश्चेह लिङ्गमिति दिक् ॥ इति हलन्ताः पुंलिङ्गाः ॥ नहो धः ॥ द इत्येव तु नोक्तं, तथा हि सति नद्धमित्यत्र ‘रदाभ्याम्—’ इति नत्वं स्यात् ‘झषस्तथोः’ इति च न स्यात् ॥—नहो हस्येति । ‘हो ढः’ इत्यतोऽनुवृत्तेः ‘अलोऽन्त्यस्य’ इत्यनेन वा हस्यैवादेश इति भावः ॥ ‘झलो झलि’ ‘पदस्य’ ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ इत्यतो झल्पदान्तप्रहणान्यनुवर्तन्ते तदाह—झलीत्यादि । झलि परतः पदान्ते वा विद्यमानस्येत्यर्थः ॥—उपानदिति । उपपूर्वान्नहेः संपदादित्वात् क्विपि ‘नहिवृति—’ इति पूर्वपदस्य दीर्घः । सोर्हल्ङ्यादिलोपे घत्वं । जश्लचत्वे ॥ अत्रेदं बोध्यम् । सुष्टु अनङ्गाहो यस्यामिति बहुत्रीहौ स्वनङ्गानिति पुंवदेव रूपम् । केचित्तु गौरादिडीपं कृत्वा स्वनङ्गाही इत्युदाजहुः । तदसत् । अनुपसर्जनाधिकारविरोधात् ॥ गीरिति । ‘गृ निगरणे’, ‘गृ. शब्दे’ इत्यस्माद्वा क्विप् ‘ऋत इद्धातोः’ इतीत्वे रपरत्वम् । ‘बोरुपधाया दीर्घः’ इति दीर्घः ॥—पूरिति । ‘पृ पालनपूरणयोः’ ‘उदोष्ट्यपूर्वस्य’ इत्युत्त्वम् ॥—चतस्र इति । इह ‘चतुरनङ्गहोः—’ इत्यान्न भवति, परत्वादामं वाधित्वा चतस्रादेशे कृते सकृद्गतिन्यायेन पुनस्तस्याप्रवृत्तेः ॥—चतसृणामिति । ‘न तिसृचतसृ’ इति न दीर्घः ॥—सर्वावदिति । ‘तेन तुल्यम्—’ इति वतिः । ‘सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे—’ इति पुंवद्भावः
Bālamanoramā
न मु ने - ननु कृतेऽपि प्रथमं मुत्वे नाभावो न संभवति, तस्मिन् कर्तव्ये मुत्वस्याऽसिद्धतया घेः परत्वाऽभावादित्यत आह — नमुने इति । असिद्धमित्यनुवर्तते । म् च उश्चेति समाहारद्वन्द्वः । 'ने' इति ना इत्यस्य सप्तम्येकवचनम् । विषयसप्तमी सत्सप्तमी च एषा । तथाचनाभावे कर्तव्ये कृते चे॑ति लभ्यते । तदाह-नाभावे इत्यादिना । प्रकृते च नाभावे कर्तव्ये मुत्वस्याऽसिद्धत्वाभावाद्धेः परत्वान्नाभावो निर्बाधः । यदि तु नाभावे कर्तव्ये मुभावो नासिद्ध इत्येवाश्रीयते, तर्हि प्रकृते नाभावे कृते 'सुपि च' इति दीर्घः प्रसज्येत । दीर्घे कर्तव्ये मुत्वस्याऽसिद्धतयाऽकारस्य सत्त्वात् । अतःकृतेऽपी॑त्याश्रितम् । ततश्च प्रकृते नाभावे कृतेऽपि दीर्घे कर्तव्ये मत्वस्याऽसिद्धत्वाभावादकाराऽभावात् न दीर्घ इति भावः । अमूभ्यामिति । त्यदाद्यत्वे, पररूपे, 'सुपि च' इति दीर्घे, दस्य मत्वम्, आकारस्य ऊत्त्वमिति भावः । अमीभिरिति । त्यदाद्यत्वं, पररूपं, 'नेदमदसोरकोः' इति ऐस्निषेधः, 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्वम्, 'एत ईद्बहुवचने' इति ईत्त्वमत्वे इति भावः । अमुष्मै इति । त्यदाद्यत्वं, पररूपं, ङेः स्मै, उत्त्वमत्वे, षत्वमिति भावः । अमीभ्य इति । त्यदाद्यत्वं, पररूपं 'बहुवचने झल्येत्' इत्येत्वम्, ईत्त्वमत्वे इति भावः । अमुष्मादिति । त्यदाद्यत्वं, पररूपं, ङसेः स्मात्, उत्वमत्वे, षत्वमिति भावः । अमुष्येति । त्यदाद्यत्वं, पररूपं, ङसः स्यादेशः, उत्वमत्वे, षत्वमिति भावः । अमुयोरिति ओसि त्यदाद्यत्वं, पररूपम्,ओसि चे॑त्येत्त्वम्, अयादेशः, उत्वमत्वे इति भावः । अमीषामिति । आमि त्यदाद्यत्वं, पररूपं,ङेः स्मिन्नादेशः, उत्वमत्वे, षत्वमिति भावः । अमीष्विति । सुपि त्यदाद्यत्वं, पररूपम्, एत्त्वम्, ईत्त्वमत्वे, षत्वमिति भावः । इति सान्ताः ।***** इति हलन्ताः पुंलिङ्गाः ********** अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्रकरणम् *****
na mu ne — Objection: Even if the mu-substitution is done first, the
nā-substitution is not possible, because—when that [nā-substitution] is to be
effected—the mu-substitution, being asiddha, [leaves the stem without ghi-status,
so] there is no ghi-based later-rule status (paratva). To this he says: "na mu
ne." "asiddham" [from "pūrvatrāsiddham," A 8.2.1] is carried forward
(anuvartate). "mu" is a samāhāra-dvandva: "m and u." "ne" is the locative
singular of "nā"; it is both a viṣaya-saptamī (locative of scope) and a
sat-saptamī (locative of an accomplished condition). And so it is obtained: "when
the nā-substitution is to be effected and [when it is already] effected." He
states this with "nābhāve…" etc.
And in the present case, when the nā-substitution is to be effected, since the
mu-substitution is not asiddha, [the stem is ghi and] by paratva the
nā-substitution is unobstructed. But if it were held only that "the mu-substitution
is not asiddha when the nā-substitution is to be effected" [and not also "when
done"], then, in the present case, once the nā-substitution is effected, the
lengthening by "supi ca" [A 7.3.102] would wrongly result—for when the
lengthening is to be effected, the mu-substitution being asiddha, the a-kāra
[would still] be present. Therefore "even when [already] effected" (kṛte 'pi) is
adopted [in the interpretation]. And so, in the present case, even when the
nā-substitution is effected, when the lengthening is to be done, since the
mu-substitution is not asiddha (so the a-kāra is absent), there is no lengthening.
This is the idea.
"amūbhyām": tyad-ādi-tva [A 7.2.102], pararūpa, the "supi ca" lengthening, ma-tva
of the d (d → m), and ū-tva of the ā-kāra (ā → ū)—this is the idea. — "amībhiḥ":
tyad-ādi-tva, pararūpa; by "ne 'dam-adasor akoḥ" [A 7.1.11] the prohibition of
ais [so bhis is not replaced by ais]; by "bahuvacane jhaly et" [A 7.3.103] the
e-substitution (a → e); by "eta īd bahuvacane" [A 8.2.81] the ī-tva and ma-tva—this
is the idea. — "amuṣmai": tyad-ādi-tva, pararūpa; smai for ṅe [A 7.1.14]; the utva
and matva; ṣa-tva (s → ṣ)—this is the idea. — "amībhyaḥ": tyad-ādi-tva, pararūpa;
the e-substitution by "bahuvacane jhaly et"; the ī-tva and ma-tva—this is the
idea. — "amuṣmāt": tyad-ādi-tva, pararūpa; smāt for ṅasi [A 7.1.15]; the utva and
matva; ṣa-tva—this is the idea. — "amuṣya": tyad-ādi-tva, pararūpa; the sya
substitute for ṅas; the utva and matva; ṣa-tva—this is the idea. — "amuyoḥ": with
os [genitive/locative dual], tyad-ādi-tva, pararūpa; the e-substitution by "osi
ca" [A 7.3.104]; the ay-substitution (e → ay); the utva and matva—this is the
idea. — "amīṣām": with ām, tyad-ādi-tva, pararūpa, [then in the transmitted text]
the smin substitute for ṅi, the utva and matva, ṣa-tva—this is the idea. —
"amīṣu": with sup [locative plural], tyad-ādi-tva, pararūpa, e-tva (a → e), the
ī-tva and ma-tva, ṣa-tva—this is the idea.
Thus [end] the s-ending [stems]. — Thus [end] the consonant-ending masculines. —
Now [begins] the section on consonant-ending feminines (halanta-strīliṅga-prakaraṇam).
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 112 धौरिति--यणि औत्वस्य बहिरङ्गासिद्धत्वं तु न, ‘नाजानन्तर्ये’ इति निषेधात् ।
translator notes
- textual In the gloss on amīṣām (genitive plural) the transmitted source lists the operations 'ām, tyad-ādi-tva, pararūpa, the smin-substitute for ṅi, utva-matva, ṣa-tva.' The 'smin-substitute for ṅi' is the locative-singular operation (yielding amuṣmin), not a genitive-plural one, and is evidently a digitization conflation: amuṣmin appears in the k1 paradigm but receives no separate gloss in b1, its derivation apparently having been merged into the amīṣām entry. The reading is preserved as transmitted and flagged rather than silently reassigned.