Prakaraṇa 7 · SK 162–177

स्वादिसन्धिप्रकरणम्

svādisandhiprakaraṇam · 16 sūtras

SK 162 · A 8.2.66V

ससजुषो रुः ॥ १६२ ॥

sasajuṣo ruḥ

sasajuṣo ruḥ — For [the final s of a pada ending in] s, and for [the final of] the word sajuṣ, ru is substituted.

Rule. The s at the end of a pada is replaced by ru. So is the final ṣ of a pada that ends in the word sajuṣ. ru is the sound r carrying the marker u; the marker is an it, also called an anubandha, and is never pronounced. What the marker is for comes out at SK 166.

Example.

śivas (the word śiva with its nominative-singular ending) → its final s stands at the end of a pada → s is replaced by ru → śivar(u), which we write śivar.

sajuṣ (nominative singular) → the pada ends in the word sajuṣ, so its final ṣ → ru → sajur(u); the finished nominative singular is sajūḥ.

sajuṣau, sajuṣaḥ → the ṣ is not at the end of a pada → no ru; the ṣ stays.

parama-sajūḥ → the pada ends in the word sajuṣ → ru applies here too, by the tadanta reading.

Applies when / blocked by. The rule sits under the adhikāra padasya, "of a pada", and sa in the sūtra means the sound s (the a is only for pronunciation). So the rule reads "of the pada ending in s, and of the pada ending in sajuṣ"; the substitute then lands on the last sound only. The rule is an apavāda to jaśtva. Without that status, śivas would come out as śivad: jaśtva is the earlier Tripādī rule, so by SK 12 the later ru-rule ought to be invisible to it. But the ru-rule has no case of its own outside jaśtva's territory — every pada-final s is a jhal that jaśtva would take. A rule with no scope of its own (niravakāśa) must be the apavāda of the rule that covers all its cases, and an apavāda is not treated as invisible; it applies by the sheer authority of its being stated. Bhaṭṭoji's commentators cite the Bhāṣya for this.

Watch out. The ru is not yet a sound you can hear. It is a marked r, and every rule in this chapter that says roḥ ("of the ru") is looking for this marked r and nothing else.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तस्य सस्य सजुष्शब्दस्य च रुः स्यात् । जश्त्वापवादः ॥

For the s at the end of a pada, and for the word sajuṣ, ru is [substituted]. [This is] an apavāda (exception) to jaśtva.

Tattvabodhinī

NSP p. 45

स्यादिसंधिः ॥ शिव इत्यस्यावसाने विसर्गस्तस्यार्च्य इत्यनेन समभिव्याहारे सस्याभावाद्वत्वं कथं स्यादित्याशङ्कायामाह—स्वोज्ज्वलमौडित्यादिनेति । एवं चात्र मूलभूत एव सुरस्तीति रुत्वादिकं स्यादेव, विसर्गस्त्विह न भवति खरवसानाभावात् । भाविन्यवसानं भङ्गेऽकृतव्यूहपरिभाषयाऽर्च्यपदसमभिव्याहारात्पूर्वमपि न भवतीति बोध्यम् —ससजुषो रुः ॥ पदस्येत्यनुवृत्तं ससज्ज्यं विशेष्यते, विशेषणेन तदन्तविधिः । न च सज्ज्ञाद्वाशे ‘ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न’ इति निषेधः शङ्कयः । तस्य प्रत्ययविधिविषयकत्वात् । सान्तं सजुषशब्दान्तं च यत्पदं तस्य रुः स्यात्स चालोऽन्त्यस्य ॥ एवं स्थिते फलितमाह—पदान्तस्य सस्येति ॥—सजुषशब्दस्येति । तदन्तस्य पदस्येत्यर्थः । तेन सजुषौ सजुष इत्यत्रापि नातिव्याप्तिः । न च सजूरित्यत्राव्याप्तिः ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इति निषेधादिति वाच्यम् । तस्यापि प्रत्ययविधिविषयकत्वात् । अतएव ‘व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन’ इति ‘ग्रहणवता’— इति च परिभाषाद्वयमपि प्रत्ययविधिविषयकमिति ‘दिव उत्’ सूत्रे हरदत्तेनोक्तम् । कैयटहरदत्ताभ्यामिति तु मनोरमायां स्थितम् । तत्र कैयटेनानुक्तत्वात्कैयटग्रहणं प्रमादपतितमिति नव्याः । केचित्तु ‘दिव उत्’ सूत्रं यस्मिन्निति बहुत्रीहिरयं, सूत्रसमुदायश्चान्यपदार्थः । तथाच ‘दिव उत्’ सूत्रशब्देन ‘इन्द्रे च’ इति सूत्रस्यापि क्रोडीकारात्तत्र कैयटेनोक्तत्वान्नोक्तदोष इति कुकविकृतिवत् क्लेशेन मनोरमां योजयन्ति ॥ यत्वस्यासिद्धत्वादुत्त्वे कृतेऽपि तस्य स्थानिवत्त्वेन रुत्वाद्यत्वं स्यादित्याशङ्कायामाह—यत्वस्यापवाद इति ॥—उत्वविधेः सामर्थ्यादिति । न च ‘अतो रोरस्तात्’— इति सूत्रं परित्यज्य ‘रोः सुपि’ इति सूत्रानन्तरं ‘अत उरति’ इत्येव लाघवादुच्यतां किमनेन सामर्थ्याश्रयणप्रयासेनेति वाच्यम् । तथाहि सति उत्वस्यासिद्धतया शिवोऽर्च्य इत्यादावाद्गुणस्याप्रवृत्तिप्रसङ्गात्

Bālamanoramā

ससजुषो रुः - ससजुषो रुः । ससजुषो रु रिति छेदः ।रो रि॑इति रेफलोपः । सश्च सजूश्च ससजुषौ, तयोरिति विग्रहः । रुविधौ उकार इत् । तत्फलं त्वनुपदमेव वक्ष्यते । 'स' इति सकारो विविक्षितः । अकार उच्चारणार्थः । पदस्येत्यधिकृतं सकारेण सजुष्शह्देन च विशेष्यते । ततस्त दन्तविधिः । सकारान्तं सजुष्शब्दान्तं च यत् पदं तस्य रुः स्यादित्यर्थः । सचअलोऽन्त्ये॑त्यन्त्यस्य भवति । तत्फलितमाह-पदान्तस्य सस्येति । सजुष्शब्दस्य चेति । सजुष्शब्दान्तं यत् पदं तदन्तस्य षकारस्येत्यर्थः । ततश्च सजुषौ सजुष इत्यत्र षकारस्य न रुत्वम्, पदान्तत्वाभावात् ।सजुष्शब्दान्तं यत् पदं तदन्तस्य षकारस्येत्यर्थः । ततस्च सजुषौ सजुष इत्यत्र षकारस्य न रुत्वम्, पदान्तत्वाभावात् ।सजुष्शब्दान्तं यत्पद॑मिति तदन्तविधिना परमसजूरित्यत्र नाव्याप्तिः । न च सजूरित्यत्राव्याप्तिः शङ्क्या, व्यपदेशिवद्भावेन तदन्तत्वात् ।व्यपदेशिवद्भावो ।ञप्रातिपदिकेन॑ इतिग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्न॑ इति च पारिभाषाद्वयंप्रत्ययग्रहणे यस्मा॑दितिविषयं, नतु येन विधिरितिविषयमितिअसमासे निष्कादिभ्यः॑ इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ननु शिवसिति सकारस्य 'झलाञ्जशोन्ते' इति जश्त्वेन दकारः स्यात्, जश्त्वं प्रति रुत्वस्य परत्वेऽपि असिद्धत्वादित्यत आह — जश्त्वापवाद इति । तथा च रुत्वस्य निरवकाशत्वान्नासिदधत्वमिति भावः । तदुक्तं भाष्येपूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्ये॑ति ,अपवादो वचनप्रामाण्यादि॑ति च ।

sasajuṣo ruḥ — The word-division (cheda) is "sasajuṣaḥ ru"; the [visarga] r is [explained by] elision of the r by "ro ri." The analysis (vigraha) is: "sa and sajuṣ = sasajuṣau [dvandva dual], of those two (tayoḥ)." In the operation ru, the u is an it-marker (anubandha); its result (fruit) will be stated just below. By "sa" the sound s (sakāra) is intended; the a [in "sa"] is for the sake of pronunciation. The governing adhikāra "padasya" is qualified by "s" and by the word "sajuṣ"; hence the tadanta-vidhi [applies]. Meaning: the pada that ends in s and [the pada] that ends in the word sajuṣ — for that, ru is [substituted]; and by "alo 'ntyasya" it [applies] to the final sound. He states the upshot with "for the s at the end of a pada."

On "and for the word sajuṣ": the meaning is, of the ṣ at the end of the pada that ends in the word sajuṣ. And so, in "sajuṣau, sajuṣaḥ," there is no ru-substitution for the ṣ, because it is not at the end of a pada. By the tadanta-vidhi "the pada that ends in the word sajuṣ," there is no under-application (avyāpti) in "parama-sajūḥ"; nor should under-application be suspected in "sajūḥ" [alone], since by vyapadeśivadbhāva it is [treated as] ending in that [word sajuṣ]. The two paribhāṣās (paribhāṣā) — "vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena" and "iti-grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhir na" — have as their sphere [the maxim] "pratyayagrahaṇe yasmāt...", not the sphere of "yena vidhis tadantasya"; this is clear in the Bhāṣya on the sūtra "asamāse niṣkādibhyaḥ."

Objection: in "śivas," the s would become d by jaśtva [via "jhalāṃ jaśo 'nte"], since ru-substitution, though para (later) relative to jaśtva, is asiddha (regarded as not having taken effect) with respect to it. To this he replies, "[it is] an apavāda to jaśtva": and so, since ru-substitution has no [other] scope (niravakāśa), there is no asiddhatva — this is the idea. This is stated in the Bhāṣya: "in [the domain of] pūrvatrāsiddham there is no vipratiṣedha, because of the non-existence of the later [rule's having taken effect]," and "an apavāda [prevails] by the authority of [its explicit] statement (vacana-prāmāṇya)."

translator notes

textual The digital source duplicates one sentence ('sajuṣ-śabdāntaṃ yat padaṃ tadantasya ṣakārasya... pravṛtti') and garbles śivas as śivasi; the translation renders each substantive statement once, following the evident readings. Stray Vedic-accent marks serve as quotation delimiters.
commentary sk.162.t1 opens with TB on the head of the svādi-sandhi (this part was re-filed 2026-10-05 from the end of sk.161.t1): asked how ru can arise in śiva + arcya when no s is to be seen, the author points to svaujasamauṭ…: the su is there in the stem's own derivation, so ru follows; there is no visarga, since neither khar nor a pause follows, and by the akṛtavyūha paribhāṣā a pause yet to come does not count before arcya is joined. That lead-in is not in our kaumudī for this unit; the form śivo 'rcyaḥ is completed at SK 165. Recorded.
commentary TB on the sūtra: padasya, carried forward, is qualified by s and sajuṣ, so the tadanta-vidhi applies; 'grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhir na' does not block it for sajuṣ, because that paribhāṣā concerns affix rules. The pada ending in s or in sajuṣ takes ru, and by alo 'ntyasya only its final. On 'sajuṣśabdasya', TB, like BM, reads 'of the pada ending in it', so there is no over-extension to sajuṣau, sajuṣaḥ. Followed in k1 ('the s at the end of a pada', 'for the word sajuṣ') and in sutra_en's brackets.
commentary TB, like BM, limits both paribhāṣās (vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena; grahaṇavatā…) to affix rules, so sajūḥ counts as ending in sajuṣ; but TB cites Haradatta on diva ut where BM cites the Bhāṣya on asamāse niṣkādibhyaḥ. TB adds that the Manoramā's 'by Kaiyaṭa and Haradatta' is faulted by the moderns, since Kaiyaṭa says nothing there, and rejects as forced a defence that reads 'diva ut' as covering indre ca. Recorded (§16); BM is translated as it stands.
textual sk.162.t1 runs on past this sūtra: its last part ('yatvasyāsiddhatvād…', lemmas 'yatvasyāpavāda iti' and 'utvavidheḥ sāmarthyād iti') is TB on ato ror aplutād aplute (SK 163), whose kaumudī has those words; SK 163 has no TB block of its own. Not covered here.

SK 163 · A 6.1.113V

अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ १६३ ॥

ato roraplutādaplute

ato roraplutādaplute — For ru following a non-pluta a-kāra, u is the substitute, when a non-pluta [a] follows.

Rule. A ru that follows a short a (not pluta) is replaced by u when a short a (not pluta) follows it. The substitute u is carried by anuvṛtti from ṛta ut, and the condition "when a follows" (ati) from eṅaḥ padāntād ati (SK 86).

Example.

śivas + arcyaḥ → SK 162 → śivar + arcyaḥ.

śivar + arcyaḥ → the ru follows the short a of śiva and is followed by the short a of arcyaḥ → ru is replaced by u → śiva u + arcyaḥ.

The sequence a u is handled by SK 164–165 below; the finished form is śivo 'rcyaḥ.

Applies when / blocked by. This rule is an apavāda to the y-substitute of SK 167. SK 167 is the later rule and would otherwise win; and one cannot simply say "SK 167 is in the Tripādī, so it is invisible here", because the u, once made, stands in for its sthānin ru, and a rule keyed to ru is then hard to keep away. So Bhaṭṭoji makes the u-rule an apavāda, at least for a ru preceded by a plain a (the apūrvasya portion of SK 167). Each of the four qualifications in the sūtra excludes something:

ataḥ is tapara (short a only): after long ā there is no u — devās + atra → devār + atra; the ru becomes y by SK 167 and the y drops by SK 67 → devā atra.
ati is tapara: before long ā there is no u — śvas + āgantā → śva āgantā, again by y and elision.
aplutāt: after a pluta a there is no u — ehi susrota3 atra snāhi.
aplute: before a pluta a there is no u — tiṣṭhatu paya ā3gnidatta, where the pluta of āgnidatta comes from guror anṛtaḥ (SK 97).

Watch out. ru is made by a Tripādī rule (A 8.2.66); this rule is much earlier (A 6.1.113). By SK 12 the ru ought to be invisible here. It is not, because this rule expressly names roḥ — it restates the ru — and that wording has force. Bhaṭṭoji himself asks why aplutāt is needed when tapara ataḥ already excludes a pluta. His answer: for a rule outside the Tripādī, the pluta could count as not yet made, so the a would pass as short; the word aplutāt, by its very force, shows that the pluta is not so treated here. The tapara marking cannot carry that message, since it is already fully employed in excluding long ā; scholars discuss this.

Siddhānta-kaumudī

अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्यादप्लुतेऽति । भोभगोअघो SK 167 इति प्राप्तस्य यत्वस्यापवादः । उत्वं प्रति रुत्वस्यासिद्धत्वं तु न भवति । रुत्वमनूद्य उत्वविधेः सामर्थ्यात् ॥

For a ru following a non-pluta a-kāra, u is the substitute, when a non-pluta a follows. It is an apavāda (exception) to the yatva (y-substitution) that would obtain by "bho-bhago-agho-[apūrvasya yo 'śi]" (SK 167). The asiddhatva of the ru-substitution (rutva) with respect to the u-substitution (utva), however, does not obtain, because the utva rule, [expressly] restating the rutva (rutvam anūdya), has [its] force (sāmarthya).

Bālamanoramā

अतो रोरप्लुतादप्लुते - शिवर् अच्र्य इति स्थिते — अतो रोः ।ऋत उ॑दित्यत उदित्यनुवर्तते । 'अत' इति पञ्चमी ।एङः पदान्तादती॑त्यतोऽतीत्यनुवर्तते । तदाह — अप्लुतादिति । नन्वत्र उत्वं बाधित्वाभोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि॑ इति यत्वं परत्वात्स्यात् । नच यत्वस्यासिद्धत्वादुत्वं निर्बाधमिति वाच्यं, कृते ।ञपि उत्वे तस्य स्थानिवत्त्वेन रुत्वाद्यत्वस्य दुर्निवारत्वादत आह — यत्वस्यापवाद इति । यद्यपि भोभगोअघो इत्यंशे उत्वं नापवादः, तथाप्यपूर्वस्येत्यंशे उत्वमपवादः प्राप्त एव अपूर्वकस्य रोर्यत्वे अतो रोरित्यस्यारम्भादिति भावः । ननूत्वं प्रति रोरसिद्धत्वात् कथमुत्वं तस्येत्यत आह — उत्वं प्रतीति ।

ato roraplutādaplute — When śivar arcya [śivas + arcyaḥ, after rutva] stands: [the sūtra] ato roḥ. From "ṛta ut," "ut" (u) is carried forward (anuvṛtti). "ataḥ" is a fifth case [ablative, "after a"]. From "eṅaḥ padāntād ati," "ati" ("when a follows") is carried forward. He states this with "aplutāt..."

Objection: here, blocking the utva, the yatva by "bho-bhago-agho-apūrvasya yo 'śi" [8.3.17] would apply, because of being para (later). And it should not be said that "because the yatva is asiddha, the utva is unobstructed"; for even when utva is done, that [utva substitute], being sthānivat (treated as its sthānin, viz. ru), keeps the yatva [conditioned] by ru hard to avert. Therefore he says "it is an apavāda of the yatva." Although in the "bho-bhago-agho" portion utva is not an apavāda, still in the "apūrvasya" portion utva is indeed an apavāda that presents itself, since "ato roḥ" [this sūtra] is undertaken for the yatva of a ru not preceded by [bho, bhago, agho] (apūrvaka) — this is the idea. Objection: since ru is asiddha with respect to utva, how can there be utva of it? To this he says "utvaṃ prati..." [answered in the Kaumudī: rutva is not asiddha with respect to utva, because the utva rule restates ru].

translator notes

textual The example that opens the block, śivar arcya iti sthite, is corrupt in the digital source; it is rendered as the evident śivas + arcyaḥ (→ śivo 'rcyaḥ) without emending the source reading.

SK 164 · A 6.1.102V

प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ १६४ ॥

prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ

prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ (6.1.102) — [in place of a preceding ak vowel and] the vowel of the first or second [vibhakti], [the single substitute is] the long vowel homorganic with the preceding (pūrvasavarṇa).

Rule. When an ak vowel is followed by the vowel of a first- or second-case ending, the two are replaced by one long vowel savarṇa with the first. Savarṇa means "of the same kind": sharing the place of articulation in the mouth and the internal effort (Chapter 1, SK 10). ak is the pratyāhāra a to the marker k of Śivasūtra 2: a, i, u, ṛ, ḷ. The long substitute is the pūrvasavarṇa-dīrgha, "the long one homogeneous with the preceding".

Example.

śiva u + arcyaḥ → the a of śiva is an ak, and the u is the vowel now standing where the nominative ending stood → this rule presents itself → a + u would be replaced together by long ā, which is not what we want.

Applies when / blocked by. akaḥ is carried by anuvṛtti from akaḥ savarṇe dīrghaḥ, aci from iko yaṇ aci, and the adhikāra ekaḥ pūrvaparayoḥ says the substitute is one sound for both. prathamayoḥ is a partitive genitive: "of the first and second" case-endings. The rule is stated here only as a threat; SK 165 removes it.

Siddhānta-kaumudī

अकः प्रथमाद्वितीययोरचि परे पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्राप्ते ॥

For an ak [vowel], when the vowel (ac) of the first or second [vibhakti] follows, the single substitute is the long vowel homorganic with the preceding (pūrvasavarṇa-dīrgha). — This being [what would] apply —

Tattvabodhinī

NSP p. 45–46

—प्रथमयोः—॥ अत्र प्रथमाशब्दः प्रथमाद्वितीययोः समुदाये गौणः द्विवचनं तु समु- दाध्यपेक्षया । ‘इको यणचि’ इत्यतोऽचीति ‘अकः सवर्णं दीर्घः’ इत्यतोऽको दीर्घ इति ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति सूत्रं चानुवर्तते इत्याशयेन व्याचष्टे—अकः प्रथमाद्वितीययोरचीत्यादिना । अचि किम् । रामः । अकः किम् । गावौ, नावौ । प्रथमयोः किम् । वृक्षे, रुक्षे ॥ यद्यपीदं ‘नादिचि’ इत्यनेनैव सिध्यति । तथापि हरी इत्यत्रेव हयोरित्यत्रापि पूर्वसवर्णदीर्घः स्यात् । तद्वारणाय प्रथमयोरित्युक्तमिति दिक् ॥ पूर्वग्रहणं किम् । अग्नी इत्यत्र पक्षे परसवर्णो मा भूत् ॥ दीर्घग्रहणं किम् । त्रिमात्रे स्थानिनि त्रिमात्रो मा भूत् । आह्वण इत्यपवादे निषिद्धे पुनरुत्सर्गस्य स्थितिरिति न्यायादिति भावः । ‘भिद्योज्ज्ञौ नदे’ ‘तौ सत्’ इत्यादि लिङ्गं, तद्धि ‘नादिचि’ इति पूर्वसवर्णदीर्घे निषिद्धे पुनरुत्सर्गस्य वृद्धेः प्रवृत्त्यैव सिध्यति नान्यथेति ॥ नन्वेवं ‘नान्तःपादमव्ययपरे’ इति पाठे ‘सुजाते अश्वसूत्रते’ ‘उपप्रयन्तो अध्वरम्’ इत्यादौ ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपमेव हि तेन निषिध्यते, तस्मिंश्च निषिद्धे ‘एचोऽयवायावः’ इत्युत्सर्गोऽपि प्रवर्तेत । मैवम् । वाधके निषिद्धे वाध्यमपि क्वचिन्नेति स्वीकारात्तत्सिद्धेः

Bālamanoramā

प्रथमयोः पूर्वसवर्णः - शिव उ अच्र्य इति स्थिते-प्रथमयोः । 'अकः सवर्णे' इत्यतोऽक इति, इको यणचीत्यतोऽचीति चानुवर्तते ।एकः पूर्वपरयो॑रित्यधिकृतम् । प्रथमयोरित्यवयवषष्ठी । प्रथमाद्वितीये सुब्विभक्ती विवक्षिते । तदाह — अकः प्रथमेत्यादिना । इति प्राप्त इति । शिव — उ इत्यत्र अकारस्य उकारस्य च स्थाने पूर्वसवर्णे आकारे प्राप्त इत्यर्थः ।

prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ — when "śiva u arcya" stands — prathamayoḥ. From akaḥ savarṇe [dīrghaḥ] (A 6.1.101) "akaḥ" is carried forward, and from iko yaṇ aci (A 6.1.77) "aci" too is carried forward. ekaḥ pūrvaparayoḥ (A 6.1.84) is the adhikāra. "prathamayoḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī); the first and second sup-vibhaktis are what is intended. He states this with "akaḥ prathama…" and the rest. "iti prāpte" — that is: in "śiva—u", in place of the a and the u, the pūrvasavarṇa long ā being [what would] apply. That is the meaning.

translator notes

textual The source reads शिव उ अच्र्य इति स्थिते; the word अच्र्य (rendered here as arcya) is unclear and possibly corrupt. The operative example is the sequence śiva—u (a + u), for which BM's closing sentence supplies the derivation; the translation follows the transmitted reading without emending.

SK 165 · A 6.1.104V

नादिचि ॥ १६५ ॥

nādici

na āt ici — after an a-varṇa (a/ā), when an ic (a non-a vowel) follows, [the pūrvasavarṇa long substitute] does not [apply].

Rule. After an a-sound (a or ā), when an ic follows, the pūrvasavarṇa-dīrgha of SK 164 does not apply. ic is the pratyāhāra from i to the marker c: every vowel except a. The sūtra divides as na āt ici; āt is an ablative, "after a".

Example.

śiva u + arcyaḥ → the u is an ic after the a of śiva → SK 164 is blocked.

śiva u + arcyaḥ → ād guṇaḥ (SK 69): a + u → o → śivo + arcyaḥ.

śivo + arcyaḥ → eṅaḥ padāntād ati (SK 86): pada-final o followed by short a → the o alone stands for both (the earlier form, pūrvarūpa) → śivo 'rcyaḥ.

In the same way śivas + atra → śivo 'tra.

Applies when / blocked by. SK 164 had elbowed guṇa aside; once SK 164 is prohibited, guṇa comes back. Bhaṭṭoji's commentators explain why this is legitimate: guṇa was never actually destroyed, only threatened, so when the threat is removed guṇa simply proceeds. That is the sense of the maxim "when the apavāda is prohibited, the utsarga stands"; scholars discuss its exact wording.

Siddhānta-kaumudī

अवर्णादिचिपरे न पूर्वसवर्णदीर्घः । आद्गुणः SK 69 । एङः पदान्तादति SK 86 । शिवोऽर्च्यः । अत इति तपरः किम् । देवा अत्र । अतीति तपरः किम् । श्व आगन्ता । अप्लुतात्किम् । एहि सुस्रोत3 अत्र स्नाहि । प्लुतस्यासिद्धत्वादतः परोऽयम् । अप्लुतादिति विशेषणे तु तत्सामर्थ्यान्नासिद्धत्वम् । तपरकरणस्य तु न सामर्थ्यं दीर्घनिवृत्त्या चरितार्थत्वात् । अप्लुते इति किम् । तिष्ठतु पय अ3ग्निदत्त । गुरोरनृत SK 97 इति प्लुतः ॥

When an ic follows an a-varṇa (a/ā), there is no pūrvasavarṇadīrgha [the substitution of a single long vowel homogeneous with the prior]. [Instead] ād guṇaḥ (SK 69) [operates, and then] eṅaḥ padāntād ati (SK 86). [Example:] śivo 'rcyaḥ ("Śiva is to be worshipped").

Why is at made ta-para (specified with a following t, i.e., short a alone)? [To exclude:] devā atra ("the gods here" — the preceding vowel being long ā). Why is ati made ta-para? [To exclude:] śva āgantā ("[he] will come tomorrow" — the following vowel being long ā).

Why "from a non-pluta (apluta)"? [To exclude:] ehi susrota3 atra snāhi ("come, O fair-flowing one, bathe here"). Since the pluta is asiddha [treated as not having taken effect], this [ru] follows [what then counts as short] a (ataḥ paraḥ); but through the qualification apluta, by its very force (sāmarthya), there is no asiddha-treatment [of the pluta]. The ta-para specification, however, has no [such] force, because it is already purposeful (caritārtha) through the exclusion of the long vowel [in devā atra]. Why "when [the following is] non-pluta (aplute)"? [To exclude:] tiṣṭhatu paya a3gnidatta ("let the milk stand, O Agnidatta"). The pluta [there] is by guror anṛtaḥ (SK 97).

Bālamanoramā

नादिचि - नादिचि । न-आदिति छेदः । आदिति पञ्चमी । पूर्वसवर्ण इत्यनुवर्तते । तदाह — अवर्णादिति । अनेन शिव — उ इत्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधः । आद्गुण इति । शिव उ इति स्थिते आद्गुणे इति गुणं बाधित्वा पूर्वसवर्णदीर्घे प्राप्ते तस्मिन्निषिद्धे सति बाधके निवृत्ते गुणः पुनरुन्मिषति ।देवदत्तस्य हन्तरि हते देवदत्तस्य न पुनरुन्मज्जन॑मिति न्यायस्तु नात्र प्रवर्तते । देवदत्ते हते सति तद्धन्तुर्हने देवदत्तस्य न पुनरुन्मेष इति हि तदर्थः । देवदत्तं हन्तुमुद्युक्तस्य हनने तु देवदत्तस्य उन्मेषोऽस्त्येव । प्रकृते च पूर्वसवर्णदीर्घेण गुणो न हतः । किन्तु हननोद्यम सजातीयं प्रसक्तिमात्रं पूर्वसवर्णदीर्घस्य स्थितम् । प्रसक्ते च तस्मिन्निषदे गुणोन्मेषो निर्बाध एवेति स्वादिष्विति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् ।अपवादे निषिद्दे उत्सर्गस्य स्थितिः॑ इति न्यायश्च एतन्मूलक एव । 'तौ सत्' 'भिद्योद्ध्यौ नदे' इत्यादिनिर्देशाश्चात्रानुकूला इत्यलम् । एङः पदान्तादतीति । शिवो-अच्र्य इति स्थिते ओकारस्य अकारस्य च स्थाने पूर्वरूपमोकारः । देवा अत्रेति । देवास्-अत्रेति स्थिते, सस्य रुः तस्य दीर्घादाकारात्परत्वादतः परत्वाऽभावादुत्वं न, — किन्तु 'भोभगो' इति यत्वे, लोपः शाकल्यस्ये॑ति [यकार]लोपः । आ आगन्तेति । आस्-आगन्तेति स्थिते सस्य रुः । तस्य ह्रस्वाकारपरकत्वाऽभावादुत्वं न, किन्तु — यत्वं, लोपश्च । एहीति । सुरुआओत३र् — अत्रेति स्थिते प्लुतात्परस्य रोरुत्वनिवृत्तये अप्लुतादिति पदमित्यर्थः । नन्वत्र रोरतः परत्वाभावादेव उत्वनिवृत्तिसिद्धेरप्लुतादिति व्यर्थमेवेत्यत आह — प्लुतस्यासिद्धत्वादिति । उत्वे कर्तव्ये प्लुतस्यासिद्धत्वादतः परोऽयं रुः । अतस्तस्य उत्वे प्राप्ते तन्निवृत्त्यर्थमप्लुतादित्यावश्यकमित्यर्थः । नन्वप्लुतादित्युक्ते ।ञपि रोरुत्वमत्र दुर्वारम्, उत्वे कर्तव्ये प्लुतस्यासिद्धतया अप्लुतात्परत्वस्यापि सत्त्वादित्यत आह — प्लुतादितीति । विशेषणे तु तत्सामर्थ्यान्नासिद्धत्वमिति । यदि उत्वे कर्तव्ये प्लुतस्यासिद्धत्वं, तर्हि अप्लुतादिति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात् । दत्तेऽपि विशेषणे प्लुतस्यासिद्धतयाऽप्लुतात्परत्वस्यापि सत्त्वेन उत्लप्राप्तिदोषतादवस्थ्यात् । अतोऽप्लुतादिति विशेषणसामर्थ्यात्प्लुतस्य नाऽसिद्धत्वमिति विज्ञायते इत्यर्थः । नन्वेवमपि अप्लुतादिति व्यर्थं,प्लुतात् परस्य रोरत॑ इति तपरकरणादेव उत्वनिवृत्तिसिद्धेः । नच उत्वे कर्तव्ये प्लुतस्याऽसिद्धत्वादतः परत्वस्यापि सत्त्वादुत्वं स्यादिति वाच्यं; तपरकरणसामर्थ्यादेव प्लुतस्याऽसिद्धत्वाऽबावविज्ञानेन अतः परत्वाभावेनैव उत्वनिवृत्तेः सम्भवादित्यत आह — तपरकरणस्येति ।प्लुतस्यासिद्धत्वाऽभावसाधने॑ इति शेषः । कुत एतदत आह — दीर्घनिवृत्त्येति ।देवा-अत्रे॑त्यादौ दीर्घव्यावृत्त्या लब्धप्रयोजनकत्वादित्यर्थः । येन विना यदनुपपन्नं तत्तस्य गमकम् । यथा दिवा अभुञ्जानस्य पीनत्वं रात्रिभोजनं विना अनुपपद्यमानं रात्रिभोजनस्य गमकम् । प्रकृते तु प्लुतस्यासिद्धत्वेऽपि 'अत' इति तपरकरणंदेवा अत्रे॑त्यादौ दीर्घव्यावृत्तिरूपं प्रयोजनं लब्ध्वा उपपद्यमानं सत्कथं प्लुतस्यासिद्धत्वाऽभावं गमयितुं शक्नुयादिति भावः । तिष्ठतु पय आ३ग्निदत्तेति । अत्र पयस् इति स्थिते, सस्य रुः, तस्य प्लुतपरकत्वादुत्वं न । ननु दूराद्धूते चेति वाक्यस्य टेः प्लुतविधानात् कथमिह अग्निदत्तशब्दे आद्यवर्णस्य प्लुत इत्यत आह — गुरोरिति ।

nādici — nādici. The division is na-āt. āt is ablative (pañcamī). [The word] pūrvasavarṇa is carried forward (anuvṛtti). This he states with avarṇāt ("from an a-varṇa"). By this [rule], in [the sequence] śiva-u, the pūrvasavarṇadīrgha is prohibited. ād guṇaḥ — when śiva-u stands, and the pūrvasavarṇadīrgha, having overridden the guṇa [enjoined] by ād guṇaḥ, presents itself, then — that [pūrvasavarṇadīrgha] being prohibited [by nādici] and the overrider having withdrawn — guṇa re-emerges (unmiṣati).

But the maxim "when Devadatta's slayer is slain, Devadatta does not come back to life (na punar unmajjanam)" does not apply here. For its meaning is: when Devadatta has been slain, upon the slaying of his slayer, Devadatta does not revive. But when one [merely] intent on slaying Devadatta is [himself] slain, Devadatta's survival (unmeṣa) certainly obtains. And in the case at hand the guṇa has not been slain by the pūrvasavarṇadīrgha; rather, there was only a mere presentation (prasakti) of the pūrvasavarṇadīrgha — akin to [a mere] effort to slay [not an actual slaying]. And when that [pūrvasavarṇadīrgha], having [only] presented itself, is prohibited, the re-emergence of guṇa is entirely unobstructed — this is clear in Kaiyaṭa [the Pradīpa] on the sūtra svādiṣu [...] (A 1.4.17). And the maxim "when the apavāda is prohibited, the utsarga stands (apavāde niṣiddhe utsargasya sthitiḥ)" rests on just this basis. And such indications as "tau sat" and "bhidyodhyau nade" are favorable to this [view]. Enough [on it].

eṅaḥ padāntād ati — when śivo-arcya stands, in place of [both] the o and the a the antecedent form (pūrvarūpa), namely o, [is substituted]. devā atra — when devās-atra stands, the s becomes ru; that [ru], following a long ā and hence not following a [short] a, does not undergo u-substitution (utva); rather, by bho bhago agho apūrvasya yo 'śi (A 8.3.17) there is y-substitution (yatva), and by lopaḥ śākalyasya (A 8.3.19) the y is elided. ā āgantā — when ās-āgantā stands, the s becomes ru; that [ru], not being followed by a short a, does not undergo utva; rather, y-substitution and elision [apply].

ehi — when susrota3r-atra stands, the word aplutāt serves to prevent utva of the ru that follows a pluta. That is the meaning. Objection: Here, since the ru does not follow a [short] a [the preceding being pluta], the prevention of utva is already established, so aplutāt is simply pointless. Anticipating this he says plutasyāsiddhatvāt. When utva is to be effected, the pluta being asiddha, this ru follows [what then counts as short] a (ataḥ paraḥ); hence, utva being obtained for it, aplutāt is necessary in order to prevent that. That is the meaning.

Objection: Even when aplutāt is stated, the utva of the ru here is hard to avert, because — utva being to be effected — the pluta is asiddha, so [the a's] following a non-pluta [status] also obtains. Anticipating this he says [that aplutāt is] a qualification (viśeṣaṇa). "But when [aplutāt is] a qualification, by its very force there is no asiddha-treatment." For if the pluta were asiddha when utva is to be effected, then the qualification aplutāt would be simply pointless; for even when the qualification is provided, since the pluta [would be] asiddha, [the a's] following a non-pluta status would still obtain, leaving the fault of utva's applicability just as it was. Therefore, by the force of the qualification aplutāt, it is understood that the pluta is not asiddha. That is the meaning.

Objection: Even so, aplutāt is pointless, because the prevention of utva is already established simply from the ta-para specification in "ataḥ" [= short a alone], [as] in "the ru following a pluta." Nor should it be objected: "When utva is to be effected, since the pluta is asiddha, [the ru's] following a [short] a obtains, so utva would apply" — because, by the very force of the ta-para specification, the pluta's non-asiddha-ness is recognized, and so, precisely through [the ru's] not following a [short] a, the prevention of utva is possible. Anticipating this he says taparakaraṇasya. The implied completion: "[the ta-para specification has no force] in establishing the non-asiddha-ness of the pluta." Why so? He states [the reason] with dīrghanivṛttyā ("through the exclusion of the long vowel"). The meaning: because [the ta-para specification] already has its purpose secured through excluding the long [ā] in devā atra and the like.

That without which something is unaccountable is [what serves as] its indicator (gamaka) — just as the stoutness of one who does not eat by day, being inexplicable without night-eating, is an indicator of night-eating. But in the case at hand, even granting the pluta's asiddha-ness, the ta-para specification "at," having secured its purpose — namely the exclusion of the long [ā] in devā atra and the like — and thus being [already] accounted for, how could it indicate the non-asiddha-ness of the pluta? That is the purport.

tiṣṭhatu paya ā3gnidatta — here, when payas stands, the s becomes ru; that [ru], because it is followed by a pluta [the ā3 of āgnidatta], does not undergo utva. Objection: Since [the sūtra] dūrād dhūte ca (A 8.2.84) enjoins pluta on the ṭi of the sentence, how, here in the word agnidatta, is the first vowel [made] pluta? Anticipating this he says guroḥ [i.e., guror anṛtaḥ].

translator notes

textual The Devanāgarī source is corrupt in places; the translation follows the evidently intended readings without emending the source: susrota3r is written suruāot3r, and the second ta-para example appears as 'ā āgantā / ās-āgantā' where k1 and the sense give śva āgantā (śvas-āgantā, 'tomorrow' + āgantā) — the b1 form is likely a digitization slip, and both members illustrate a long following vowel that blocks utva. Stray Vedic-accent marks serve as quotation markers throughout.
translator The ta-para and apluta discussion in k1 (and the parallel material in b1: devā atra, śva/ā āgantā, ehi susrota3, tiṣṭhatu paya) concerns the ru→u substitution rule ato ror aplutād aplute (A 6.1.113) — 'ataḥ' (ta-para), 'aplutāt' and 'aplute' are its words — not the head sūtra nādici (6.1.104) itself; the source presents both under this one unit with no sub-header within this unit (sk.165); the complementary half of 6.1.113's padakṛtya is treated at sk.163, and the śivo 'rcyaḥ derivation runs through both rules.

SK 166 · A 6.1.114V

हशि च ॥ १६६ ॥

haśi ca

haśi ca — And when a haś [voiced consonant] follows, [u is substituted for the ru that follows a short, non-pluta a] — the words 'ataḥ', 'roḥ', 'aplutāt', and the substitute 'u' being carried forward from the preceding rule.

Rule. The same ru — after a short, non-pluta a — is also replaced by u when a haś follows. haś is the pratyāhāra from ha (Śivasūtra 5) to the marker ś (Śivasūtra 10): every voiced consonant. The words ataḥ, roḥ, aplutāt and the substitute u are all carried forward from SK 163.

Example.

śivas + vandyaḥ → SK 162 → śivar + vandyaḥ.

śivar + vandyaḥ → the ru follows short a, and v is a haś → ru → u → śiva u + vandyaḥ.

śiva u → ād guṇaḥ (SK 69): a + u → o → śivo vandyaḥ.

Applies when / blocked by. SK 163 could not reach śivar vandyaḥ, because v is not a; this rule is stated for exactly that case. It takes only the r with the marker u, because roḥ names the ru. Two contrasts:

prātar + atra → prātar is an indeclinable (avyaya) ending in a plain r, not a ru → no u → prātar atra.

bhrātar + gaccha → bhrātṛ with the vocative ending su (a vocative ending is a sambuddhi): the ṛ becomes ar by guṇa and the su is dropped → this r is a guṇa r, not a ru → no u → bhrātar gaccha.

Watch out. This is the payoff of the marker u in ru that SK 162 promised: it tells u-substitution which r to act on. Now watch devās + iha → SK 162 → devār + iha: the ru follows a long ā, so neither SK 163 nor this rule can touch it. Its fate is Group B.

Siddhānta-kaumudī

अप्लुतादतः परस्य रोरुः स्याद्धशि । शिवो वन्द्यः । रोरित्युकारानुबन्धग्रहणान्नेह । प्रातरत्र । भ्रातर्गच्छ । देवास् इह इति स्थिते । रुत्वम् ॥

For the ru following a short, non-pluta a, u is [substituted] when a haś [voiced consonant] follows. [Example:] śivo vandyaḥ. Because "roḥ" [means the ru] with u as anubandha, [it does] not [apply] here: prātar atra; bhrātar gaccha. When "devās iha" stands: [first] ru-substitution.

Bālamanoramā

हशि च - हशि च ।अतो रोरप्लुता॑दिति पदत्रयमनुवर्तते ।ऋत उ॑दित्यतउ॑दिति च । तदाह-अप्लुतादिति । शिवो वन्द्य इति । शिवस् वन्द्य इति स्थिते सस्य रुः । तस्याऽत्परकत्वाभावात्पूर्वसूत्रेण उत्वं न प्राप्तमिति वचनमिदम् । ननु प्रातरत्र धातर्गच्छत्यत्र रेफस्य अतो रोरिति हशि चेति च उत्वं कुतो न स्यादित्यत आह — रोरित्यनुकारेति । उकारोऽनुबन्ध इद्यस्य स उकारानुबन्धः, तस्यैव उत्वविधौ ग्रहणात् प्रातरत्र उत्वं न भवति । प्रातरिति हि रेफान्तमव्ययम् । न तत्र रेफ उकारानुबन्धवान् । धातृशब्दात् सम्बुद्धिः सुः,ऋतो ङि सर्वनामस्थानयोः॑ इति ऋकारस्य गुणोऽकारो रपरः, हल्ङ्यादिना सुलोपः । अत्रापि न रेफ उकारानुबन्धवान् । अत उभयत्रापि रेफस्य उत्वं न भवतीत्यर्थः । अथ देवा इहेति रूपं दर्शयितुमाह — देवास् इह इति स्थिते रुत्वमिति ।

haśi ca — The three words "ataḥ roḥ aplutāt" are carried forward (anuvṛtti), and [the substitute] "u (ut)" too, from "ṛta ut." This he states with "from a non-pluta [a]." On śivo vandyaḥ: when "śivas vandyaḥ" stands, ru [is substituted] for the s [by sasajuṣo ruḥ, giving śivar vandyaḥ]; since that [ru] is not followed by an a [but by v], the u-substitution was not obtained by the previous sūtra — hence this rule (vacana). Objection: in "prātar atra" and "bhrātar gaccha," why does the u-substitution for the r not occur by "ato roḥ" and "haśi ca"? To this he says, "because 'roḥ' [refers to the ru marked] with u [as anubandha]." That which has u as its anubandha (it-marker) is "u-anubandha [ru]"; since only that is taken in the rule of u-substitution, in "prātar atra" the u-substitution does not occur, for "prātar" is an indeclinable (avyaya) ending in r, and there the r does not have u as anubandha [it is not the ru substitute].

From the word bhrātṛ, [there is] the nominal ending su as vocative (sambuddhi); by "ṛto ṅi sarvanāmasthānayoḥ," guṇa of the ṛ = a, followed by r (rapara); by "halṅyādi...," elision of su [→ bhrātar]. Here too the r does not have u as anubandha [it is the guṇa "ar," not ru]. Hence in both cases the u-substitution for the r does not occur — that is the meaning. Now, to show the form "devā iha," he says: "when 'devās iha' stands, [there is first] ru-substitution."

translator notes

textual The digital source reads dhātar/dhātṛ where the Kaumudī's own example is bhrātar gaccha (bhrātṛ); the translation follows the evident reading bhrātṛ. The word bhrātṛ (not a ṛ-final indeclinable) is analyzed to show its final r is a guṇa 'ar', not the ru substitute.

SK 167 · A 8.3.17V

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ॥ १६७ ॥

bhobhagoaghoapūrvasya yo'śi

bhobhagoaghoapūrvasya yo'śi — 8.3.17: For the ru (r) preceded by bho, bhago, agho, or a, y (ya) is substituted when an aś (voiced sound) follows.

Rule. A ru preceded by bho, bhago, agho, or an a-sound is replaced by y when an aś follows. aś is the pratyāhāra from a to the marker ś of Śivasūtra 10: all the vowels and all the voiced consonants. The word roḥ is carried forward from roḥ supi (A 8.3.16).

Example.

devās + iha → SK 162 → devār + iha.

devār + iha → the ru follows the ā of devā, and i is an aś → ru → y → devāy iha.

devāy iha → lopaḥ śākalyasya (SK 67) may drop the pada-final y, since it is preceded by ā and a vowel follows → devā iha or devāy iha; both are correct.

bhos + acyuta → bhor + acyuta → the ru follows bho, and a is an aś → bhoy acyuta. Here SK 67 cannot drop the y, because it is not preceded by a; SK 169 takes over.

Applies when / blocked by. An aś must follow. In devās + santi the s is not an aś, so no y is made; the ru becomes visarga and then s by visarjanīyasya saḥ → devās santi. The sūtra itself is written without sandhi between bhago and agho, and between agho and a; this hiatus is the sūtra's own doing (it is sautra) and is not a mistake. bhos, bhagos and aghos are particles (nipātas) ending in s; the ca-list of particles is open-ended, so they belong to it.

Watch out. Why does the sūtra need to say "when an aś follows", if in devāḥ santi the y-rule is asiddha anyway and visarga results? Because a substitute is treated as its sthānin (sthānivadbhāva): the visarga could be treated as the ru it replaced, and a rule keyed to ru would then reach it. That treatment is not barred here, since this rule looks for the whole ru (r plus its marker), not for the bare sound r. So the word aśi is what keeps devāḥ santi safe; scholars discuss the fine print.

Siddhānta-kaumudī

एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशः स्यादशि परे । असन्धिः सौत्रः ॥ लोपः शाकल्यस्य SK 67 । देवा इह । देवायिह । अशि किम् । देवाः सन्ति । यद्यपीह यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्गो लभ्यते तथापि विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । नह्ययमल्विधिः । रोरिति समुदायरूपाश्रयणात् । भोस् भगोस् अघोस् इति सकारान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥

For the ru (r) preceded by these [bho, bhago, agho, a], the substitute y (ya-ādeśa) occurs when an aś follows. — The absence of sandhi [in the sūtra's own wording, e.g., bho-bhago-agho-a with hiatus] is prescribed by the sūtra itself (sautra). — [Then] lopaḥ śākalyasya (SK 67 = 8.3.19, optional elision of y/v): devā iha / devāy iha [devāḥ + iha → devāy iha, with the y then optionally elided]. — Why "when an aś follows"? [Consider] devāḥ santi [where s, not an aś, follows]. Although here the ya-substitution (yatva) being asiddha, the visarga is obtained, nevertheless [without the qualification "aśi"] the yatva might still apply by [treating] the visarga, via sthānivadbhāva, as its underlying ru (rutva); for this [yatva] is not an al-vidhi, since it resorts to the aggregate-form "ru" (ru = r + u samudāya). — bhos, bhagos, aghos are s-ending nipātas (particles); when the yatva of their ru is effected…

Tattvabodhinī

NSP p. 46–47

—भोभगो—॥—असंधिः सौत्र इति । सूत्रे कृतः सौत्रः, ‘कृतलब्ध—’ इत्यण् । भगोअघोशब्दयोरोकारस्याकारस्य च पूर्वरूपं सौत्रत्वान्नेत्यर्थः । यदि तु भोस् भगोस् अघोस् इति सान्तं रान्तं वानुकृत्य भोइत्यादीनां त्रयाणाम् ‘अलोऽन्त्यस्य’ इत्यन्त्यस्य यः स्यात्, अपूर्वस्य रोश्चेति व्याख्या- यते, तर्हि असंधिर्न्याय्य एवेति बोध्यम् ॥ ननु रोरुकारस्यानुवन्धलाद्रेफमात्रं विसर्गस्थानि, तथा च ‘अनल्विधौ’ इति स्थानिवद्भावो न स्यादित्याशङ्क्याह—नह्ययमिति । यथा अग्रहीदित्यत्र ‘ग्रहोऽलिटि’ इति दीर्घस्य स्थानिवद्भावेन इद-लाद् ‘इट इटि’ इति प्रवर्तते । एवमिहापि विसर्गस्य रुत्वाद्यत्वं प्रवर्तेतेति भावः ॥ यद्यपि ‘रोरि’ इत्यतो र इत्यनुवर्त्य रोर्यो रेफः तस्य यादेश इति व्याख्याने अयमल्विधिरेव, तथापि उत्तरार्थं कर्तव्यमशिग्रहणं र इत्यस्यानुवृत्तिक्लेशवारणार्थ-मिहैव कृतम् ॥—निपाता इति । ‘भोभगो—’ इति सूत्रे निर्दिष्टाश्चादेराकृतिगणत्वात्तत्र व्युध्याः ॥ यदि तु विभाषा-भवद्भगवदधवतामोच्चावस्य’ इति वार्तिकेन ‘एषां रुः स्याद् अवस्योकारो वा संयुद्धौ’ इत्यर्थकेन निष्पन्ना एव भोःशब्दादयो गृह्येरन्, तदा पुंलिङ्गैकवचनमात्रे भो हरे इत्यादिसिद्धावपि भो हरिहरौ, भो विद्वद्वृन्द, भो गङ्गे, इत्यादि न सिध्येत् । तस्मात् ‘विभाषा भवद्—’ इति वार्तिकं नावश्यमाश्रयणीयमिति भावः ॥ मनोरमायां तु ‘भाष्यस्वरसरीत्या तु विभाषा—’ इति वार्तिकमारब्धव्यमेवेत्युक्तम् । तथाहि हे भवन् इतिवद् हे भो इति प्रयोगस्यापीष्टत्वात् । तस्य च वार्तिकारम्भ एव सिद्धेः । ‘स्युः पाट्प्याडङ्गहेहैभोः’ इत्यमरोक्तानां तु संबोधनार्थानां निपातानां सह प्रयोगायोगात् । किंच ‘अत्रभवान् हरिः, तत्रभवान्, ततोभवान्’ इतिवत् तत्रभो इत्याद्यपि वार्तिके सत्येव सिध्यति, ‘इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते’ इति सर्वविभक्त्यन्तान्नतसोर्भवदादियोग एवेष्टत्वात् ॥ किंच आमन्त्रितत्वे पदात्परस्याष्टमिकनिघातः ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ इत्यविद्यमानवद्भावश्चेत्यादि सिध्यति नान्यथा । भो हरिहरावित्यादिसिद्धये भो इति निपातोऽप्यवश्याभ्युपगन्तव्यः । यदि तु भगोअघोइति निपातावपि प्रामाणिकौ, तर्हि स्तां नाम, वार्तिकं तूक्तप्रयोजनाय स्वीकर्तव्यमेवेति दिक् ॥ स्यादेतत् । निपातानामभ्युपगमे यत्वविधौ त एव गृह्येरन् प्रतिपदोक्तत्वान्न तु संयुज्यन्ताः लक्षणिकत्वादिति चेन्मैवम् । ‘स्वरितेनाधिकारः’ इत्यत्राधिकः कारोऽधिकार इति व्याख्यानमाश्रित्य लक्ष्यानुरोधेन स्वरितत्वमाश्रित्योभयग्रहणात् । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वाच्च । अनित्यत्वे लिङ्गं तु ‘भुवश्च महाव्याहृतेः’ इति सूत्रे महाव्याहृतिग्रहणं, ‘यावत्पुरा—’ इति सूत्रे निपातग्रहणं च ॥ न चैवं लक्षणिकानामपि ग्रहणे विभोरिदं, सुभा गौर्यस्य स सुप्रभगुः तस्य सुप्रभगोरिदं, रघोरिदमित्यत्रापि यत्वापत्तिरिति वाच्यम् । परस्परसाहचर्येण निपातानां वार्तिकोक्तानां च ग्रहणेऽप्यन्येषामग्रहणात्साहचर्ये त्वेषां संवोधनार्थे इति बोध्यम् ॥ भोइत्यादीनां त्रयाणामलोऽन्त्यस्य यः स्यादिति व्याख्याने तु अर्थवद्ग्रहणपरिभाषया नातिप्रसङ्गः । न च ‘अजह- त्स्वार्था वृत्तिः इति पक्षे विभोरिदं प्रभोरिदमित्यत्र भोरित्येकदेशस्य अर्थोऽस्तीति शङ्क्यं, ‘अहरस्वार्था वृत्तिः’ इति मुख्यपक्षे तदभावादिति दिक् ॥ व्योर्लघु—॥—वकारयकारयोरिति । भोभगोअघोअपूर्वयोरित्यर्थः ॥ लघुप्रयत्नतरः लघूच्चारणतरः । स चान्तरतम्याद्वस्य वः, यस्य य इत्याह—वयाविति ॥—विधानसामर्थ्यालघुप्रयत्नतरस्य न भवतीत्याशयेनाह—अलघुप्रयत्नस्येति ॥—भोयच्युतेति । एवं भगोयच्युत । अघोयच्युत । वकारसोदाहरणं तु असावादित्यः । एतच्च काशिकायां स्पष्टम् ॥—उत्तरार्थं पदग्रहणमिति । वस्तुतस्तूतरत्रापि नोपयुज्यते, पदस्येत्यनुवृत्त्यैव निर्वाहात् । ‘उञि च पदे’ इत्यतः पदे इत्यनुवर्त्य अजादेः पदस्येति व्याख्यानात् परमदण्डिनावित्यादौ इमुण्नेति प्राचो व्याख्यानस्य ‘इमो हस्वादचि—’ इति सूत्रे मनोरमायां निरस्तत्वाच्च ॥ ननु ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यत्र पदेग्रहणानुवृत्तौ हलादौ पदे इति व्याख्यानलाभाद् वृक्षवभ्यां वृक्षवभिरित्यत्र वस्य नित्यं लोपो न भवति, किं तु ‘लोपः शाकल्यस्य’ इति वैकल्पिक एव लोप इत्यस्ति पदेग्रहणस्य प्रयोजनमिति चेन्मैवम् । ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यत्र वस्याननुवर्तितत्वात् । किंच माभ्यां माभिरित्यत्र भ्यामादौ परतो यद्वा विकल्पेनैव भवन्मते लोपः स्यात्तत्र ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यस्याप्रवृत्तेः । न चेष्टापत्तिः । भाष्यकारैर्दण्डिनेत्यत्र इमुद्धारणाय ‘इमो हस्वादचि—’ इत्यत्रानुवृत्त्यर्थं पदग्रहणमित्युक्तत्वात् ॥ न च तदेव प्रयोजनमस्त्विति वाच्यम् । हस्वानुपरो यो इम् तदन्त्रं यत्पदं तस्मात्परस्याचो नित्यं इमुडिति व्याख्यानेन दण्डिनेत्यत्र इमुदः प्रसक्त्यभावात्

Bālamanoramā

भोभगोऽघोऽपूर्वस्य योऽशि - भोभगो ।रोस्सुपी॑त्यतोरो॑रि त्यनुवर्तते । भो भगो अघो अ इत्येषां द्वन्द्वः । एतो पूर्वे यस्मादिति बहुव्रीहिः । पूर्वशब्दश्च प्रत्येकं संबध्यते — भोपूर्वकस्य भगोपूर्वकस्य अघोपूर्वकस्य अकारपूर्वकस्य च रोरिति । तदाह — एतत्पूर्वकस्येति । अत्र सूत्रे भगो अघो इत्यत्र, अघो अपूर्वस्येत्यत्र च एङः पदान्तादतीति पूर्वरूपमाशङ्क्याह — असन्धिरिति । सन्ध्यभावः सूत्रप्रयुक्त इत्यर्थः ।कृतलब्धे॑त्यण् । देवाय् इह इति स्थिते सस्य रुः । तस्य अश्परकत्वाभावाद्यत्वं न । किन्तु विसर्गः ।विसर्जनीयस्य सः॑ । नन्विह अश्ग्रहणं व्यर्थम् । नच देवार् — सन्तीति स्थिते रेफस्य यत्वव्यावृत्त्यर्थं तदिति वाच्यं यत्वस्याऽसिद्धतया विसर्गे सति सत्वे देवास्सन्तीति सिद्धेरिति शङ्कते — यद्यपीति । परिहरति-तथापीति । अस्तु यत्वस्यासिद्धत्वाद्रेफस्य विसर्गः, तथापि तस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं दुर्वारम् । अतोऽश्ग्रहणमावश्यकमिति भावः । ननु यत्वविधौ विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन कथं रुत्वम् । अनल्विधाविति निषेधात् । विसर्गस्थानिभूतं रेफमाश्रित्य प्रवर्तमानस्य यत्वविधेः स्थान्यलाश्रयत्वादित्यत आह — न ह्रमल्विधिरिति । कुत इत्यत आह — रोरिति समुदायरूपाश्रयणादिति । यद्यपि यत्वविधिर्विसर्गस्थानिभूतं रेफमाश्रयति, तथापि नाऽल्विधिः । ह्रस्वत्वादिरूपवर्णमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेण स्थान्यलाश्रयत्वस्य तत्र विवक्षितत्वात् । प्रकृते च यत्वविधी रुत्वेनैव रेफमाश्रयति नतु रेफत्वेन, तथा सति प्रातरत्रेत्यादावतिव्याप्तेः । रुत्वं च रेफोकारसमुदायधर्मो न तु रेफमात्रवृत्ति । अतो यत्वविधिर्विसर्गस्थानिभूतं न रेफं वर्णमात्रवृत्तिधर्मपुरस्कारेणाश्रयतीति नाल्विधिः । अतो यत्वे कर्तव्ये विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । अतोऽशीति परनिमित्तमाश्रितमिति भावः । निपाता इति । चादेराकृतिगणत्वादिति भावः । रोर्यत्वे कृत इति ।भोभगोअघो इत्यनेने॑ति शेषः । 'भोय्-अच्युत' इति स्थितेलोपश्शाकल्यस्ये॑ति न भवति, यकारस्य अपूर्वकत्वाऽभावात् ।

bhobhagoaghoapūrvasya yo'śi — From roḥ supi (8.3.16) the [word] "roḥ" (of the ru) is carried forward (anuvṛtti). "bho, bhago, agho, a" — these form a dvandva; "that before which these come" (ete pūrve yasmāt) is a bahuvrīhi, and the word "pūrva" connects with each individually: of the ru preceded by bho, preceded by bhago, preceded by agho, and preceded by the sound a. He states this with "etat-pūrvasya." In this sūtra, at "bhago agho" and at "agho a-pūrvasya," anticipating [the objection that] pūrva-rūpa [single-substitution] by eṅaḥ padāntād ati (6.1.109) [would apply], he says "asandhiḥ": the meaning is that the absence of sandhi is occasioned by the sūtra itself (sūtra-prayukta). [The word "sautra" is formed] with the aṇ [suffix], per "kṛta-labdha…".

When "devāḥ santi" stands, the s [of devāḥ] becomes ru; because for that [ru] there is no following aś, yatva does not [apply], but rather visarga; and [then] by visarjanīyasya saḥ (8.3.34) [the s-substitution, yielding devās santi]. — Objection (nanu): here the mention of "aś" is purposeless. Nor should it be said that "it serves to exclude the yatva of the r when devār santi stands," because, the yatva being asiddha, visarga applies, and then with satva (s-substitution) devās santi is [correctly] established [without needing "aś"]; thus he raises the doubt with "yadyapi." He resolves it with "tathāpi": granted the visarga of the r due to yatva's being asiddha; nevertheless the yatva, [applying] via that [visarga's] sthānivadbhāva as the ru (rutva), is hard to prevent (durvāra) — therefore the mention of "aś" is necessary. This is the idea.

Objection: in the yatva operation, how [can] the visarga [be treated], via sthānivadbhāva, as the ru? — because of the prohibition "an-alvidhau" (in sthānivad-ādeśo'nalvidhau 1.1.56), since the yatva operation, operating by resorting to the r that is the sthānin of the visarga, would have as its basis the single sound (al) of the sthānin. To this he says "na hy ayam alvidhiḥ" (this is not an al-vidhi). To "why?" he says "because it resorts to the aggregate-form 'ru' (roḥ)." Although the yatva operation does resort to the r which is the sthānin of the visarga, still it is not an al-vidhi, because what is intended in [the prohibition] "an-alvidhau" is [only] a resting-upon-the-single-sound-of-the-sthānin that foregrounds a property residing in a mere sound as such (varṇa-mātra-vṛtti-dharma), like shortness (hrasvatva) and the like. And in the present case the yatva operation resorts to the r precisely qua ru (rutvena), not qua r (rephatvena) — for otherwise there would be over-application (ativyāpti) in cases such as prātar atra. And rutva is a property of the aggregate r-plus-u (repha-ukāra-samudāya), not something residing in the r alone. Therefore the yatva operation does not resort to the r (the sthānin of the visarga) by foregrounding a property residing in a mere sound; hence it is not an al-vidhi. Therefore, when yatva is to be effected, via the sthānivadbhāva of the visarga as ru, yatva would [wrongly] apply [if "aś" were not specified]; hence the following-condition "aśi" is resorted to [in the sūtra to block it]. This is the idea.

On "nipātāḥ": the idea is that [these are nipātas] because the "cādi" class is an ākṛti-gaṇa (an open, illustrative list). On "ror yatve kṛte": "by this [rule] bho-bhago-agho…" is to be supplied. When "bhoy-acyuta" stands [bhos + acyuta → bho-r → bho-y before a], "lopaḥ śākalyasya" (8.3.19) does not apply, because the y is not preceded by a (i.e., it lacks a-pūrvakatva) [so the y is retained: bhoy acyuta].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 47 १ व्योर्लंध्विति—यद्यपि वणेंपु यस्य प्राथम्यात् य्वोरिति वक्तुमुचितं तथापि तथोच्चारणे यस्य लोपो व्योरिति लोपो दुर्वारः इति विपरीतोच्चारणम् । २ गार्ग्यग्रहणमिति—लोपः शाकल्यस्येत्येव सिद्धे विकल्पे नित्यार्थमिदमित्यनेन ध्वनितम् । ३ ननु सुपीति—ननु प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणं दुर्वारमिति वाच्यम्, न, ‘प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः’ इति परिभाषाया जांगरूकत्वात् । अत्र च सुपीति सप्तमीनिदंशेन सुपि परे इत्यर्थे लब्धे भवति चावश्यं कस्मात्पर इत्याकाङ्क्षा, तस्यां च सत्यामवधित्वेन अह्नोऽन्वयो वाच्य इति स्फुटमेव पञ्चम्यन्तार्थात्परप्रत्ययाश्रयणमिति ।

translator notes

textual The digital source reads 'devāy iha iti sthite sasya ruḥ; tasya aś-parakatvābhāvāt yatvaṃ na, kiṃtu visargaḥ, visarjanīyasya saḥ.' The example 'devāy iha' cannot be right here, since i (a vowel) IS an aś, whereas the passage expressly reasons from the ABSENCE of a following aś and ends in the s-substitution (visarjanīyasya saḥ). The evident example is the Kaumudī's 'devāḥ santi' (illustrating aśi kim); the translation follows that reading and treats 'devāy iha' as a corruption for 'devās santi.'

SK 168 · A 8.3.18V

व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ॥ १६८ ॥

vyorlaghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya

vyorlaghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya (8.3.18) — In the view of Śākaṭāyana, in place of v and y there is [a substitute] pronounced with slighter effort (laghuprayatnatara).

Rule. In Śākaṭāyana's view, a pada-final v or y before an aś is optionally replaced by a v or y of lighter effort (laghuprayatnatara). A sound is of lighter effort when the tip of the tongue, the part next to the tip, the middle and the root are all slackened in pronouncing it.

Example.

devāy iha → the pada-final y stands before i, an aś → it may be pronounced lightly, or in the ordinary way.

bhoy acyuta → likewise, a light y or an ordinary y.

Applies when / blocked by. Only for a pada-final y or v, and only before an aś. Naming a teacher here signals an option: the light pronunciation is one alternative, the ordinary one the other.

Watch out. The letter does not change; only the articulation does. Yet the grammar treats the light y and the ordinary y as two distinct things, and two of the next rules, SK 169 and SK 171, sort their fates separately.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तयोर्वकारयकारयोर्लघूच्चारणौ वयौ वा स्तोऽशि परे । यस्योच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानां शैथिल्यं जायते स लघूच्चारणः ॥

For the v (vakāra) and y (yakāra) that stand at the end of a pada, the lightly-pronounced (laghūccāraṇa) v and y optionally occur, when an aś [sound] follows. That in whose pronunciation a slackening (śaithilya) arises in the tip of the tongue (jihvāgra), the part next to the tip (upāgra), the middle (madhya), and the root (mūla) is the lightly-pronounced (laghūccāraṇa) one.

SK 169 · A 8.3.20V

ओतो गार्ग्यस्य ॥ १६९ ॥

oto gārgyasya

oto gārgyasya — According to Gārgya, a pada-final y that follows o [and is of non-light articulation] is elided.

Rule. A pada-final y of ordinary (non-light) effort that follows o is elided, and the elision is obligatory (nitya). The mention of Gārgya is honorific, not a sign of option. otaḥ is an ablative, "after o".

Example.

bhos + acyuta → bhor + acyuta → SK 167 → bhoy acyuta.

bhoy acyuta (ordinary y) → pada-final y after o → y is elided → bho acyuta.

bhoy acyuta (light y by SK 168) → this rule does not apply; the y stays → bhoy acyuta.

Applies when / blocked by. Only ya is carried forward from SK 168, not va, because a v after o never arises. aśi is carried from SK 167 and lopa from lopaḥ śākalyasya. The adhikāra padasya is qualified by y, so the rule concerns the pada ending in y, and by the paribhāṣā that a substitute replaces the last sound it hits the pada-final y only. So toyam is untouched: its y is inside the word. The light y escapes because the rule that ordains the light y would be pointless otherwise; its separate statement has force.

Watch out. A teacher's name in a sūtra usually signals an option (compare SK 168). Here the received explanation makes the elision obligatory, so bho acyuta is the only form with an ordinary y.

Siddhānta-kaumudī

ओकारात्परस्य पदान्तस्यालघुप्रयत्नस्य यकारस्य नित्यं लोपः स्यात् । गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । भो अच्युत । लघुप्रयत्नपक्षे भोयच्युत । पदान्तस्य किम् । तोयम् ॥

The y that follows o, is pada-final, and is of non-light effort (a-laghu-prayatna), is obligatorily (nitya) elided (lopa). The mention of Gārgya is honorific (pūjārtha). bho acyuta [with the y elided]. On the light-effort alternative, bhoy acyuta [y retained]. Why "pada-final"? toyam [where the y is not pada-final].

Bālamanoramā

ओतो गार्ग्यस्य - अतो गाग्र्यस्य । 'ओत' इति पञ्चमी ।व्यो॑रित्यतो यग्रहणमनुवर्तते, नतु वकारोऽपि, ओतः परस्य तस्याऽसंभवात् । 'पदस्ये' त्यधिकृतं यकारेण विशेष्यते, ततस्तदन्तविधिः । तेन ओकारात्परो यो यकारस्तदन्तस्य पदस्येति चार्थो लभ्यते । अलोऽन्त्यपरिभाषया च पदान्तस्य यकारस्येति फलितम् । 'भोभगो' इत्यतोऽशीत्यनुवर्तते ।लोपश्शाकल्यस्ये॑त्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते । सच पूर्वविगितलघुप्रयत्नस्य न भवति, विधानसामर्थ्यात्, तदाह — ओकारादिति । ननु लोपस्य कथं नित्यत्वं,गाग्र्य॑ग्रहणादित्यत आह — गाग्र्यग्रहणमिति । व्याख्यानादिति भावः । भो अच्युतेति । अलघुप्रयत्नपक्षे यकारस्य नित्यं लोपः । लघुप्रयत्नपक्षे-भोयज्युतेति । अत्र लघुप्रयत्नस्य विधिसामर्थ्यान्न लोपः । तोयमिति । अत्र यकारस्य पदान्तत्वाभावादोतो गाग्र्यस्येति न भवति । अनेनाऽत्र 'भोभगो' इति नानुवर्तते इति सूचितम् ।

oto gārgyasya — oto gārgyasya. "otaḥ" is fifth (ablative) case. From *vyoḥ [laghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya]* [A 8.3.18] the mention of "ya" is carried forward (anuvṛtti) — but not "va" as well, because a v following o is impossible. The governing "padasya" [adhikāra] is qualified by "y"; hence the tadanta-vidhi [the pada ending in y]. By that, the meaning "of a pada ending in the y that follows o" is obtained; and by the *alo 'ntya* paribhāṣā [A 1.1.52] it results as "of the pada-final y." From *bhobhagoaghoapūrvasya yo 'śi* [A 8.3.17] "aśi" is carried forward; from *lopaḥ śākalyasya* [A 8.3.19] "lopa" is carried forward. And that [lopa] does not apply to the light-effort [y] ordained by the preceding [rule], because of the force (sāmarthya) of [that separate] prescription. He states this with "after o" (okārāt) etc.

Objection: how is the lopa obligatory (nitya), given the mention of Gārgya [which would ordinarily suggest an option]? In response: "the mention of Gārgya [is honorific]" — [it is nitya] by [traditional] explanation (vyākhyāna), this is the idea. "bho acyuta": on the non-light-effort alternative, the y is obligatorily elided. On the light-effort alternative, "bhoy acyuta": here, because of the force of the rule [ordaining] the light-effort [y], there is no lopa. "toyam": here, since the y is not pada-final, "oto gārgyasya" does not apply. By this it is indicated that "bhobhago[...]" [A 8.3.17, with its condition] does not continue by anuvṛtti here.

translator notes

textual The Bālamanoramā pratīka reads 'अतो गाग्र्यस्य' and the sūtra name is spelled 'गाग्र्य' throughout, for oto gārgyasya (metathesis of the r is an OCR artifact); 'भोयज्युत' appears for bhoy acyuta. The intended readings are followed; nothing is silently emended in the source layer.

SK 170 · A 8.3.21V

उञि च पदे ॥ १७० ॥

uñi ca pade

uñi ca pade — And when 'uñ' (the particle u) follows, in a pada, [a pada-final y or v preceded by an a-vowel is elided] — the words vyoḥ, lopaḥ, apūrvasya, and padasya being carried forward.

Rule. A pada-final y or v preceded by an a-sound is elided when the particle uñ (the word u) follows as a pada. The words apūrvasya, padasya, vyoḥ and lopaḥ are all carried forward.

Example.

sas + u + ekāgniḥ → SK 162 → sar + u.

sar + u → the ru follows a, and u is an aś → SK 167 → say + u.

say + u → pada-final y after a, before the particle u → y elided → sa u ekāgniḥ.

For v the Vṛtti gives asā u ekāgniḥ.

Applies when / blocked by. Before the particle u, SK 67 would only allow the elision; this rule makes it obligatory. The word pade excludes tantrayutam, "woven on the loom": tantre + utam → the e becomes ay before the vowel → tantray + utam. The u of utam comes from the root veñ with the affix kta: its v has become u by saṃprasāraṇa and the result is utam. That u is a uñ, but not a pada, so the y is not elided: tantrayutam. Bhaṭṭoji adds that if the sūtra's uñ is read as only the particle named in the ca-list (a pratipadokta, "specifically mentioned" item, which is preferred over a rule-derived one), then pade is not needed here at all and serves the following rule, ṅamo hrasvād aci.

Siddhānta-kaumudī

अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोर्लोप उञि पदे । स उ एकाग्निः । पदे किम् । तन्त्रयुतम् । वेञः संप्रसारणे रूपम् । यदि तु प्रतिपदोक्तो निपात उञिति ग्रहीष्यते तर्ह्युत्तरार्थं पदग्रहणम् ॥

There is elision (lopa) of a y or v at the end of a pada, preceded by an a-vowel (avarṇa), when 'uñ' [the particle u] follows, [and] in a pada. [Example:] sa u ekāgniḥ. Why "in a pada (pade)"? [Example:] tantrayutam — [this] is the form arising from the saṃprasāraṇa of veñ. But if the particle 'uñ' is taken as prescribed by [its] specific mention (pratipadokta), then the mention of "pade" is for the sake of the following [rule].

Bālamanoramā

उञि च पदे - उञि च पदे । अपूर्वस्येति, पदस्येति, व्योरिति लोप इति चानुवर्तते । तदाह — अवर्णेति । स उ एकाग्निरिति । 'उ' इति निपातः । सस् उ इति स्थिते सस्य रुः, भोभगो इत्यपूर्वत्वाद्यत्वम् । लोपश्शाकल्यस्येति विकल्पनिवृत्त्यर्थमिदम् । वकारोदाहरणं तुअसा उ एकाग्नि॑रिति वृत्तिः । पदे किमिति । उञः पदत्वाऽव्यभिचारात्पदे इति तद्विशेषणस्य किं प्रयोजनमिति प्रश्नः । तन्त्रयुतमिति । तन्त्रे-उतमिति विग्रहः । अयादेशः । अत्र यकारस्य लोपनिवृत्त्यर्थं पदग्रहणमिति भावः । नन्वत्र उञ्परकत्वाऽभावादेव लोपनिवृत्तिसम्भवात्पदग्रहणं व्यर्थमेवेत्यत आह — वेञ, इति । 'वेञ् तन्तुसन्ताने' इत्यतः क्तप्रत्यये, 'वचिस्वपियजादीनाम्' इति वकारस्य संप्रसारणे उकारे, पूर्वरूपे, उतमिति रूपम् । अत्र उञ्परकत्वे ।ञपि तस्य उञः पदत्वाऽभावात्तस्मिन् परे यस्य लोपो न भवतीत्यर्थः । ननु स उ एकाग्निरित्यत्र उञ् प्रतिपदोक्तः, चादौ पठितत्वात् । उतमित्यत्र तु उञ् लाक्षणिकः , संप्रसारणादिविधिनिष्पन्नत्वात् । ततश्चलक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहण॑मिति परिभाषया चादिपठितस्यैव उञोऽत्र ग्रहणं भविष्यति । नतु उतमित्यत्र उञोऽपि । अतः पदग्रहणं व्यर्थमेवेत्यत आह-यदीति । उत्ररार्थमिति । ङमो ह्रस्वादचीत्यर्थमित्यर्थः । एतच्चात्रैव भाष्ये स्पष्टम् ।

uñi ca pade — [The words] "apūrvasya" [preceded by a], "padasya" [of a pada], "vyoḥ" [of y or v], and "lopaḥ" [elision] are carried forward (anuvṛtti). This he states with "avarṇa[-preceded]," etc. On sa u ekāgniḥ: "u" is a particle (nipāta). When "sas u" stands, ru [is substituted] for the s, and by "bho bhago agho apūrvasya yo 'śi" the ya-substitution [occurs], because [what precedes] is a-pūrva [preceded by a]; [then, by this rule, the pada-final y before u is elided → sa u]. This [rule] is for the sake of removing the optionality of "lopaḥ śākalyasya" [i.e., before uñ the elision is obligatory, not optional]. As for the example of v, the Vṛtti [gives] "asā u ekāgniḥ."

On "why 'in a pada'": since uñ's being a pada never fails, what is the purpose of "pade" as its qualifier? — this is the question. On tantrayutam: the analysis is "utam on the loom (tantre)," [with] the ay-substitution [tantre → tantray, before uta]; here the mention of "pade" is for the sake of preventing (nivṛtti) the elision of the y — this is the idea. Objection: here, since the elision-prevention is already available simply from [the following item] not being uñ, the mention of "pade" is pointless. To this he says "veñ": from [the root] "veñ" (in the sense of weaving, tantu-santāne), with the kta affix, and by "vaci-svapi-yajādīnām" the saṃprasāraṇa of the v into u, then pūrvarūpa, the form "utam" [results]. Here, even though uñ does follow [this derived "u" being a uñ], because that uñ is not a pada, the y is not elided before it — that is the meaning [so "pade" is needed].

Objection: in "sa u ekāgniḥ" the uñ is prescribed by specific mention (pratipadokta), since it is read in the "ca"-list [of particles]; but in "utam" the uñ is rule-derived (lākṣaṇika), since it arises from the operations of saṃprasāraṇa and the rest. And so, by the paribhāṣā (paribhāṣā) "of a rule-derived and a specifically-mentioned [entity], only the specifically-mentioned one is taken (lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇam)," only the uñ read in the "ca"-list will be taken here, and not also the uñ in "utam"; hence the mention of "pade" is indeed pointless. To this he says "if (yadi)." On "for the sake of the following [rule]": the meaning is, for the sake of [the following rule] "ṅamo hrasvād aci." And this is clear in the Bhāṣya on this very [sūtra].

SK 171 · A 8.3.22V

हलि सर्वेषाम् ॥ १७१ ॥

hali sarveṣām

hali sarveṣām — In the opinion of all [teachers], the [ya-kāra of light articulation preceded by bho, bhago, agho, or a] is elided before a consonant (hal).

Rule. In the view of all teachers, a y — light or ordinary — preceded by bho, bhago, agho or an a-sound is elided before a hal. Because all teachers agree, the elision is obligatory.

Example.

bhos + devāḥ → bhor → bhoy + devāḥ → d is a hal → y elided → bho devāḥ.

Likewise bho lakṣmi, bho vidvadvṛnda, bhago namas te, agho yāhi.

devās + namyāḥ → devār → devāy + namyāḥ → y elided → devā namyāḥ; likewise devā yānti.

Contrast devāy iha: a vowel follows, so this rule is silent and SK 67 applies (optional elision).

Applies when / blocked by. The condition bho-bhago-agho-a-pūrvasya is carried from SK 167 and the word ya from SK 168. The division of labour: after o, an ordinary y was already dropped by SK 169, so this rule adds the light y after o; after a, it drops both kinds. Only y is meant; v is not carried forward, and scholars discuss the rare v preceded by a, and whether "hal" here means a voiced consonant only, as all of Bhaṭṭoji's examples have. bho, bhago and agho can arise either from the particles bhos, bhagos, aghos or, by a vārttika, from the vocatives of bhavat, bhagavat, aghavat; examples such as bho devāḥ (plural) and bho lakṣmi (feminine) show that the particles are meant to be included.

Watch out. In devā namyāḥ you might think the y was already gone by lopo vyor vali, the earlier rule that drops y or v before a val (the pratyāhāra va to l: every consonant except y). It was not: the y is made by a Tripādī rule, so for lopo vyor vali it does not yet exist. This rule is what removes it.

Siddhānta-kaumudī

भोभगोअघोअपूर्वस्य लघ्वलघूच्चारणस्य यकारस्य लोपः स्याद्धलि सर्वेषां मतेन । भो देवाः । भो लक्ष्मि । भो विद्वद्वृन्द । भगो नमस्ते । अघो याहि । देवा नम्याः । देवा यान्ति । हलि किम् । देवायिह ॥

The ya-kāra of light or non-light articulation (laghu-alaghu-uccāraṇa) that is preceded by bho, bhago, agho, or a[-varṇa] is elided before a consonant (hal), in the opinion of all [teachers]. Examples: bho devāḥ; bho lakṣmi; bho vidvadvṛnda; bhago namas te; agho yāhi; devā namyāḥ; devā yānti. Why "before a hal"? [To exclude] devāyiha [where a vowel follows the y].

Tattvabodhinī

NSP p. 47

—हलि सर्वेषाम् ॥—यकारस्येति । वकारस्तु नानुवर्तते । भोभगोअघोअपूर्वस्यासंभवात् । अपूर्वस्तु यद्यपि संभवति वृक्षवकरोतीति तथापि तत्र लोपाप्रसङ्गः । अशीत्यनुवर्त्याशा हलो विशेषणात् । वृक्षव हसतीत्यादि त्वनभिधानादसाध्वित्याहुः । गव्यमित्यत्र तु पदान्तत्वं नास्ति, गव्यूतिरित्यत्र वकारप्रश्लेषान्न वलोप इत्युक्तम् ॥—देवा नम्या इति । अत्र ‘लोपो अवलि’ इति न प्रवर्तते तं प्रति यत्वस्यासिद्धत्वात् ॥—हलि किम् ॥ देवायिहेति । उत्तरार्थमावश्यकं हलीति ग्रहणमिहैव कृतम् । तेन ‘लोपः शाकल्यस्य’ इत्यस्यास्य च विषयविभागोऽत्र सिध्यतीति भावः

Bālamanoramā

हलि सर्वेषाम् - हलि सर्वेषाम् ।भोभगोअघोअपूर्वस्ये॑त्यनुवर्तते ।व्योर्लघुप्रयत्ने॑त्यतो यकारग्रहणमनुवर्तते । तदाह — भोभगो इति । लघ्वलघूच्चारणस्येति । ओकारात् परस्य यस्य लघुप्रयत्नतरस्यैवानेन लोपः । अलघुप्रयत्नतरस्य त्वोकारात् परस्य यस्य ओतो गाग्र्यस्येत्येव सिद्धम् । अपूर्वकस्य तु यस्य लघ्वलघूच्चारणस्येति विवेकः । यकारस्येति । वकारस्त्वत्र नानुवर्तते । भोभगोअघोअपूर्वस्य वकारस्याऽभावादिति वृत्तिः । 'अव्यपर' इति निर्देशादिति तदाशयः । वृक्षं वातीति वृक्षवाः; तचामष्टे वृक्षव्, ण्यन्तात् क्विप्, इष्ठवद्भावाट्टिलोपः । णेरनिढीति णिलोपः, वृक्षव् करोतीत्यत्र अपूर्वकस्य वस्य सम्भवेऽपि नात्र लोपप्रसक्तिः, अशीत्यनुवर्त्त्य अशात्मके हलीति भाष्ये व्याख्यातत्वात् । वृक्षव् करोतीत्यत्र अपूर्वकस्य वस्य सम्भवेऽपि नात्र लोपप्रसक्तिः अशीत्यनुवर्त्त्य अशात्मके हलीति भाष्ये व्याख्यातत्वात् । वृक्षव् हसतीति तु अस्मादेव भाष्यादसाधुरित्याहुः । सर्वेषां मतेनेति । सर्वाचार्यसंमतत्वादयं लोपो नित्य इति फलितम् । अत्र यदिविभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चावस्ये॑ति वार्तिकेनमातुवसो रु सम्बुद्धौ॑ इत्यत्र पठितेनएषामन्तस्य संबुद्ध#औ रुत्वं वा स्यात्, अवेत्यंशस्य ओकारश्चे॑त्यर्थकेन निष्पन्ना भोरादिशब्दा एव गृह्रेरन् तर्हि पुंलिङ्गैकवचनमात्रे भो हरेइत्यादिसिद्धावपि तदन्यत्र द्विवचनादौ स्त्रीनपुंसकयोश्च भो हरिहरौ, भो देवाः, भो लक्ष्मिः, बो विद्वद्वृन्देत्यादौ लोपो न सिध्येत् । अतो भोस् इत्यादिनिपातानामप्यत्र ग्रहणमित्यभिप्रेत्योदाहरति — भो देवा इत्यादि । देवा म्या इति । नचात्र यकारस्य लोपो व्योरित्येव लोपः सिद्ध इति वाच्यम्, लोपो व्योरिति लोपं प्रति यत्वस्याऽसिद्धवात् ।

hali sarveṣām — hali sarveṣām. "bho-bhago-agho-a-pūrvasya" [A 8.3.17] is carried forward (anuvṛtti); from "vyor laghuprayatnataraḥ…" the mention of ya-kāra is carried forward. He says this with "bho-bhago…" "laghu-alaghu-uccāraṇasya" — of a ya following an o-kāra, only [when it is] of lighter effort (laghuprayatnatara) is there elision by this [rule]; whereas for a y of non-lighter effort following an o-kāra, [elision] is already established by "oto gārgyasya" [A 8.3.20] itself; but for a y preceded by "a," [elision applies whether it is] of light or non-light articulation — such is the distinction. "yakārasya" — but the va-kāra is not carried forward here, because there is no va-kāra preceded by bho, bhago, agho, or a; so the Vṛtti [says], its intention being [drawn] from the specification "avyapara…" "vṛkṣaṃ vāti" = vṛkṣavāḥ; [and in the sense "he declares it," tam ācaṣṭe,] vṛkṣav — from the ṇi-final [causative] the kvip [affix], and by iṣṭhavadbhāva the Ṭi-elision, and by ṇer aniṭi (A 6.4.51) the ṇi-elision. In "vṛkṣav karoti," although an a-preceded va-kāra is possible, there is no applicability of elision here, because in the Bhāṣya it is explained — carrying forward "aśi" — as "before a hal of non-aś nature (aśātmake hali)." But "vṛkṣav hasati," they say, is incorrect (asādhu) precisely on the basis of this Bhāṣya. "sarveṣāṃ matena" — since it is agreed by all teachers, it results that this elision is obligatory (nitya). Here, if only the words bho- etc. produced by the vārttika "vibhāṣā bhavad-bhagavad-aghavatām o-cāvasya" — read under "mātur vaso ru sambuddhau," and meaning "the final of these [words] optionally takes ru in the vocative (sambuddhi), and the 'ava' portion [becomes] o-kāra" — were to be taken [as the domain of the anuvṛtti of bho-bhago-agho], then, although "bho hare" etc. in the masculine singular alone would be established, elsewhere — in the dual and so on, and in the feminine and neuter — in "bho harīharau, bho devāḥ, bho lakṣmiḥ, bho vidvadvṛnda" and the like, the elision would not be established. Therefore, intending that the particles (nipāta) bhos etc. are also included here, he gives the examples "bho devāḥ" and so on. "devā namyāḥ" — nor should it be said that here the elision of the ya-kāra is already established by "vyoḥ" ["lopo vyor vali"] itself; because, with respect to the elision [enjoined by] "lopo vyoḥ," the y-substitution (yatva) is asiddha.

translator notes

textual The sentence "In 'vṛkṣav karoti'… before a hal of non-aś nature" appears twice in the source (dittography); it is rendered once. Minor OCR forms followed by the evident reading: "tacāmaṣṭe" (read tam ācaṣṭe), "devā myā" (read devā namyāḥ), "gṛhreran" (read gṛhyeran), "sambuddh#au" (read sambuddhau).

SK 172 · A 8.2.69V

रोऽसुपि ॥ १७२ ॥

ro'supi

ro'supi — for [the final of ahan] there is an r-substitute (repha), but not when a sup [nominal ending] follows.

Rule. The final n of ahan is replaced by a plain r — a repha with no marker — but not when a sup (case-ending) follows. This is an apavāda to ru, which the sūtra ahan (A 8.2.68) would otherwise give to the pada-final n of ahan; the r is given instead of the ru, not to it. Two vārttikas adjust it.

Example.

ahan + ahan ("day after day", doubled for repetition) → the first ahan ends a pada, and its ending has been deleted so no sup counts as following → n → r → ahar ahaḥ (the second n becomes ru and then visarga at the pause). Had it been ru, SK 163 would have made it u — wrong.

ahan + gaṇa ("a group of days") → ahargaṇaḥ. Had it been ru, SK 166 would have given ahogaṇaḥ — wrong.

ahan + bhyām → bhyām is a sup → no r → ru by ahan → SK 166 → u → guṇa → ahobhyām.

Vārttika rūparātrirathantareṣu rutvam: before rūpa, rātri and rathantara the n takes ru after all → ahorūpam; gatam ahorātrir eṣā; ahorātraḥ (the compound's rātra still counts as rātri, since a thing altered in one part is not a different thing); ahorathantaram (rathantara is a particular sāman, a Vedic chant).

Vārttika aharādīnāṃ patyādiṣu vā rephaḥ: ahan and similar words before pati and similar words optionally keep r → aharpatiḥ, gīrpatiḥ, dhūrpatiḥ; on the other alternative, visarga or (before p) the upadhmānīya.

Applies when / blocked by. "Not when a sup follows" is read as a plain prohibition, not as "when some other affix follows"; otherwise r would appear only before an affix (aharvān) and not before a whole word (aharbhāti). The second vārttika is an apavāda to visarga: ahar already has its r, so what the vārttika adds is the option of keeping it instead of visarga. In gīrpatiḥ and dhūrpatiḥ the long vowel comes from ṛvor upadhāyāḥ, and because the vowel is long the ṣ-substitution of idudupadhasya does not apply.

Siddhānta-kaumudī

अह्नो रेफादेशः स्यान्न तु सुपि । रोरपवादः । अहरहः । अहर्गणः । असुपि किम् । अहोभ्याम् । अत्राहन्निति रुत्वम् ।

For [the final of] ahan there is an r-substitute (repha), but not before a sup. It is an apavāda to ru. [Examples:] aharahaḥ; ahargaṇaḥ. Why "asupi"? [Contrast] ahobhyām — here [the n gets] ru by "ahan" [8.2.68].

vārttika

रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्

(vārttika) "rūparātrirathantareṣu rutvaṃ vācyam" — in [the compounds ending in] rūpa, rātri, and rathantara, ru is to be prescribed [for the final of ahan, in place of the r-substitute].

(वार्तिकम्) ॥ अहोरूपम् । गतमहोरात्रिरेषा । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादहोरात्रः । अहोरथन्तरम् ।

(vārttika-illustration) ahorūpam; gatam ahorātrir eṣā; because "what is modified in one of its parts is not [thereby] a different thing" (ekadeśavikṛtasyānanyatvāt), ahorātraḥ; ahorathantaram.

vārttika

अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः

(vārttika) "aharādīnāṃ patyādiṣu vā rephaḥ" — for ahan and the rest, before pati and the rest, [there is] r optionally (vā).

(वार्तिकम्) ॥ विसर्गापवादः । अहर्पतिः गीर्पतिः । धूर्पतिः । पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ ॥

(vārttika-illustration) It is an apavāda to visarga. aharpatiḥ; gīrpatiḥ; dhūrpatiḥ. On the alternative [where r does not apply], visarga and upadhmānīya.

Tattvabodhinī

NSP p. 47–48

—रोऽसुपि ॥ असुपीति यदि पर्युदासः स्यात्ततः सुपसदृशे प्रत्यय एव स्यादहर्षतीत्यादौ, न त्वहर्भातीत्यादावपि । तस्मात्प्रसज्यप्रतिषेध एवेति व्याचष्टे—न तु सुपीति ॥—अहरहरिति । ‘नित्यवीप्सयोः’ इति द्वित्वम् ॥ न चात्र रेफादेशस्यासिद्धत्वात्पूर्वे नलोपे अकारस्यैव रेफः स्यादिति वाच्यम् । ‘अहन्’ इत्यावर्त्य एकेन लोपाभावं निपात्य द्वितीयेन रुर्विधेय इति अहन् इति सूत्रे वक्ष्यमाणतया रुत्वापवादस्यापि रेफादेशस्य नकारस्थानिकललाभात् ॥—अहोरात्र इति । ‘अहःसर्वैकदेश—’ इत्यादिना समासान्तो वक्ष्यते । ‘रात्राहाहाः पुंसि’ इति पुंस्त्वम् ॥—अहोरथन्तरमिति । रथन्तरं साम, तेनाहः समाहारद्वन्द्वः । पृथक्पदत्वं वा ॥—अहरादीनामिति । उभयत्राप्यादिशब्दः प्रकारे । तेन ‘सर्वैक्षारथिरः, कविः काव्येना सर्वेना’ इत्यादि आह्यम् ॥— विसर्गापवाद इति । मो राजिवद्वेफस्य रेफो विधीयते विकारनिवृत्त्यर्थमिति भावः

Bālamanoramā

रोऽसुपि - रोऽसुपि । रः-असुपीति छेदः । 'अहन्' इति सूत्रमनुवर्तते, तच्च लुप्तषष्ठीकं पदन्तदाह-अह्न इति । नतु सुपीति । पर्युदासाश्रयणे तुनञिवयुक्त॑न्यायेन सुब्भिन्ने प्रत्यये परे इत्यर्थः स्यात्, ततश्च अहर्वानित्यादावेव स्यान्न त्वहर्भातीत्यादावेव स्यान्न त्वहर्भातीत्यादावपि, अतः प्रसज्यप्रतिषेध इहाश्रितः । ननु अह इत्यस्य रुः स्यात् पदान्ते इत्यर्थकेन अहन्निति सूत्रेणैव सिद्धत्वात्किमर्थमिदमित्यत आह — रोरपवाद इति । अहरहरिति ।नित्यवीप्सयो॑रिति द्विर्वचनम् । अहन्-अहन् इति स्थिते रत्वम् ।न लुमते॑ति निषेधात्सुप्परकत्वाऽभावः ।अह॑न्निति रुत्वे तुअतो रोरप्लुता॑दित्युत्वं स्यात् । अहर्गण इति अह्नां गण इति विग्रहः ।अह॑न्निति रुत्वे तुअतो रोरप्लुता॑दित्युत्वं स्यात् । अहर्गण इति । अह्नां गण इति विग्रहः ।अह॑न्निति रुत्वे तुहशि चे॑त्युत्वं स्यात् । अहोभ्यामिति ।अहन्-भ्या॑मिति स्थिते नकारस्य सुप्परकत्वान्न रेफः । अत्रेति । 'अह' न्निति रुत्वेहशि चे॑त्युत्वे आद्गुणः ।रूपरात्रि ।अहन्शब्दस्ये॑ति शेषः ।रोऽसुपी॑ति रत्वस्याऽयमपवादः । अहोरूपमिति.अह्नो रूपमिति विग्रहः ।अहन्-रूप॑मिति स्तिते नकारस्य रुत्वम्, उत्वम्, आद्गुणः । रत्वे तु हशि चेत्युत्वं न स्यात् । गतमहो रात्रिरेषेति ।अहन्-रात्रि॑रिति स्थिते, रुत्वम्, उत्वम्ाद्गुणः । रत्वे तु उत्वं न स्यात् । ननु अहश्च रात्रिश्चेति द्वन्द्वे,अहस्सर्वैकदेशे॑त्यादिना समासान्ते अचि,यस्येति चे॑ति लोपे, अहन्-रात्र इति स्थिते, नकारस्य रुत्वे, उत्वे आद्गुणे,रात्राह्नाहाः पुंसी॑ति पुंस्त्वे, 'अहोरात्र' इति रूपम् । अत्र नकारस्य रात्रिशब्दपरकत्वाभावात्कथं रुत्वम् , ततश्चरोऽसुपी॑ति रत्वे उत्वं न स्यादित्यत आह-एकदेशेति । अहोरथन्तरमिति । अहश्च रथन्तरं चेति द्वन्द्वः । रथन्तरं = सामविशेषः ।अहरादीनाम् । ननुअहरादीना॑-मिति रेफविसिष्टस्योपादानाद्रेफस्य रेफविधानं व्यर्थमित्यत आह-विसर्गापवाद इति । अहर्पतिरिति । अह्नां पतिरिति विग्रहः । गीर्पतिरिति । गिरां पतिरिति विग्रहः । धूर्पतिरिति । धुरां पतिरिति विग्रहः । उभयत्रापि 'र्वोरुपधाया' इति दीर्घः । पक्षे इति । रत्वाऽभावपक्षे विसर्गस्यकुप्वो॑रिति उपध्मानीयविसर्गौ ।इदुदुपधस्ये॑ति षत्वं तु तपरकरणान्नेति भावः ।

ro'supi — ro'supi. The division is raḥ-asupi. The sūtra "ahan" [8.2.68] recurs by anuvṛtti, and it is understood with an elided genitive (lupta-ṣaṣṭīka), [i.e., ahnaḥ]; he states this with ahnaḥ. "But not before a sup": Were one to adopt the paryudāsa [nominally-bound negation], then by the "nañ-ivayukta" maxim the sense would be "when an affix (pratyaya) other than sup follows," and then [r] would occur only in aharvān and the like [where an affix follows], not in aharbhāti and the like [where a full word follows]; therefore the prasajya-pratiṣedha (verbally-bound negation, "not when a sup follows") is adopted here.

Objection: Since [the substitution] is already established by the sūtra "ahan" [8.2.68], meaning "there is ru for aha[n] at pada-end," what is the purpose of this [rule]? To this he replies: "it is an apavāda to ru." — aharahaḥ: doubling by nityavīpsayoḥ; with ahan-ahan established, r-substitution (ratva); because of the prohibition na lumatā[ṅgasya], there is no [treatment as] sup-followed, [so the "asupi" condition is met and r applies]. Whereas had there been ru by "ahan," u-substitution (utva) by ato ror aplutād [aplute] would occur. ahargaṇaḥ: the analysis is "ahnāṃ gaṇaḥ." Had there been ru by "ahan," u-substitution by haśi ca would occur. ahobhyām: with ahan-bhyām established, since the n is followed by a sup (bhyām), there is no r; "atra" [here]: with ru by "ahan," u-substitution by haśi ca, [then] guṇa by ād guṇaḥ [gives ahobhyām].

rūparātri[rathantareṣu] — supply "of the word ahan." This [vārttika] is an apavāda to the r-substitution by ro'supi. ahorūpam: the analysis is "ahno rūpam"; with ahan-rūpam established, ru of the n, utva, guṇa by ād guṇaḥ [→ ahorūpam]. But with r-substitution (ratva), the utva by haśi ca would not occur. gatam ahorātrir eṣā: with ahan-rātri established, ru, utva, guṇa; but with r-substitution, utva would not occur. Objection: In the dvandva "ahaś ca rātriś ca," with the samāsānta affix "a" [added] by ahassarvaikadeśa- [etc.], and lopa by yasyeti ca, with ahan-rātra established, then ru of the n, utva, guṇa, and masculine gender by rātrāhnāhāḥ puṃsi, the form is "ahorātra"; here, since the n is not followed by the word "rātri" [but by the modified "rātra"], how can there be ru? — and then, with r-substitution by ro'supi, utva would not occur. To this he replies with ekadeśa[vikṛtasya] [the maxim that a thing modified in one part remains itself, so it still counts as "rātri"]. ahorathantaram: the dvandva "ahaś ca rathantaraṃ ca"; rathantara is a particular sāman.

aharādīnām — Objection: Since "aharādīnām" [in the vārttika] takes up a form already characterized by r (repha-viśiṣṭa), to prescribe r for [what already has] r is pointless. To this he replies: "it is an apavāda to visarga." aharpatiḥ: the analysis is "ahnāṃ patiḥ." gīrpatiḥ: "girāṃ patiḥ." dhūrpatiḥ: "dhurāṃ patiḥ." In both [gīrpati and dhūrpati], lengthening (dīrgha) by ṛvor upadhāyāḥ [8.2.76]. "pakṣe": on the alternative in which r-substitution does not occur, the visarga [becomes] upadhmānīya or [remains] visarga by "kupvoḥ..."; but ṣatva by idudupadhasya [8.3.41] does not [apply], because of the ta-para specification [which restricts it to short i/u].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 48 १ अणः किमिति—एषु विशेषाभावेन, परिवृद्ध इत्यादिनिर्देशेन ऋकारेऽप्रवृत्तेर्लकारेऽसंभवेन दीर्घग्रहणप्राप्ताच्परिभाषयैव सिद्धिरिति प्रश्नः । ज्ञापकवचनकल्पने लाघवाभाव इत्युत्तराशयः । २ तृहू इति—कचित् तृंहू इति पाठः । तत्पक्षे ‘नकारजा-वनुस्वारपन्नमौ’ इति वृद्धोक्तोः ‘अनिदिताम्’ इति नलोपः । ३ तुल्यवलविरोध इति—द्वयोः शास्त्रयोः कचिल्लव्यावकाशयोरेकत्र प्रयोगे युगपदसंभविस्वकार्यसमर्पणे इत्यर्थः । ४ इति लोप इति—न च रोरीत्यपेक्षया नित्यमुत्वं, कृतेऽपि तत्र स्थानिवद्भावेनोत्वप्राप्तेरिति वाच्यम् । भो भगो इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या तस्यात्विधित्वात् ।

translator notes

textual The source repeats and garbles the aharahaḥ/ahargaṇaḥ material (the 'if there were ru… utva by ato ror aplutāt / haśi ca' clause appears three times in overlapping duplicated fragments); the translation gives the intended argument once per example without emending the source. Stray Vedic-accent signs serve as quotation markers throughout.

SK 173 · A 8.3.14V

रो रि ॥ १७३ ॥

ro ri

Of r (repha), [elision] when r follows.

Rule. A repha (r) is elided when a repha follows. The word lopa is carried forward from ḍho ḍhe lopaḥ (A 8.3.13); raḥ is a genitive, "of the r".

Example.

punar + ramate ("he delights again") → the r of punar stands before the r of ramate → r elided → puna + ramate (finished as punā ramate by SK 174).

haris + ramyaḥ → SK 162 → harir + ramyaḥ → the ru is an r before an r → elided → hari + ramyaḥ (finished as harī ramyaḥ).

manas + ratha → SK 162 → manar + ratha → by its letter this rule would elide the r here as well. That is the problem SK 175 settles.

Siddhānta-kaumudī

रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ॥

Of the repha (r), lopa (elision) obtains when a repha (r) follows.

Bālamanoramā

रो रि - रो रि । 'र' इति षष्ठी । 'ढो ढ लोप' इत्यतो 'लोप' इत्यनुवर्तते, तदाह-रेफस्येति । पुनर्-रमते इति स्थिते रेफस्य लोपः ।

ro ri — "ra" is a genitive (ṣaṣṭhī). From [the sūtra] ḍho ḍhe lopaḥ (A 8.3.13), "lopa" is carried forward (anuvṛtti); hence he says "of the repha (rephasya)." When "punar-ramate" stands, [there is] lopa of the repha [of punar].

SK 174 · A 6.3.111V

ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ॥ १७४ ॥

ḍhralope pūrvasya dīrgho'ṇaḥ

When a ḍha or r (ḍhra) is elided, the preceding aṇ (a, i, u) vowel is lengthened (dīrgha).

Rule. When a ḍha or an r that causes the elision of a preceding ḍha or r follows, the aṇ vowel before the elided sound is lengthened. aṇ is read with the earlier ṇ (Śivasūtra 1): a, i, u only. The word ḍhralopa means "that which makes a ḍha or an r drop", and only a following ḍha or r does that (by A 8.3.13 and SK 173).

Example.

puna + ramate (the r of punar elided by SK 173 before the r of ramate) → the a before the gap is an aṇ → lengthened → punā ramate.

hari + ramyaḥ (from haris, after ru and elision) → i lengthened → harī ramyaḥ.

śambhu + rājate (from śambhus) → u lengthened → śambhū rājate.

tṛḍhaḥ, vṛḍhaḥ (from the roots tṛhū, "injure", and vṛhū, "exert", with the affix kta: the h becomes ḍh, the t of kta becomes ḍh, and the first ḍh is elided before the second) → ṛ is not an aṇ → no lengthening.

Applies when / blocked by. Three examples with a, i and u show that aṇ here is the short pratyāhāra. The rule is phrased around the sound that causes the drop, not around the drop itself; otherwise the a of cayanīyam (where an r is dropped for a different reason) or of cakāra (where the r of the reduplicated syllable is dropped) would be wrongly lengthened. The word pūrvasya, "of the preceding", is stated because the sūtra stands under the adhikāra uttarapade, "in the latter member of a compound"; without it the lengthening would be confined to compounds like nīraktam, and līḍhaḥ, gūḍhaḥ, ajarghāḥ and punā ramate itself, which are not compounds, would be lost.

Watch out. The close of this rule sets up Group C's running example. In manas + ratha, once ru is made, two rules are ready at once: SK 166 wants to make the ru into u, and SK 173 wants to elide it before the r of ratha. Bhaṭṭoji states that only the u applies; the next rule says why.

Siddhānta-kaumudī

ढरेफौ लोपयतीति तथा तस्मिन्वर्णेऽर्थाद् ढकाररेफात्मके परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । पुनारमते । हरीरम्यः । शंभूराजते । अणः किम् । तृढः । वृढः । तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमने । पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । लीढः । अजर्घाः । मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रोरीति लोपे च प्राप्ते ॥

"ḍhra" [is analyzed as] "that which causes ḍha and repha (r) to be elided"; thus, when such a sound — which by implication (arthāt) is [a following] ḍha or r [that occasions the elision] — follows, the preceding aṇ (a, i, u) is lengthened. [Examples:] punā ramate; harī ramyaḥ; śambhū rājate.

Why "aṇ"? [Counterexamples:] tṛḍhaḥ; vṛḍhaḥ [where the ṛ is not lengthened, ṛ not being an aṇ] — [from the roots] tṛhū "to injure" (tṛhū hiṃsāyām), vṛhū "to exert" (vṛhū udyamane). The mention of "of the preceding" (pūrva) serves to lengthen any preceding [aṇ] whatever, even when it is not in an uttarapada [the latter member of a compound]: līḍhaḥ; ajarghāḥ. In manas-ratha [= manoratha], when rutva has been done [s → ru], both utva by haśi ca and elision by ro ri are available — [and the resolution follows: only utva applies].

Tattvabodhinī

NSP p. 48

—दूलोपे—द्वैत्यकार उच्चारणार्थः । दश्च रश्च द्वौ तौ लोपयतीति दूलोपः । णिजन्तात्कर्मण्यणि उपपदसमासः ॥—तृढो वृढ इति । ऊदित्वेन वेटकलाद् ‘यस्य विभाषा’ इति निष्ठायां नेट् । दलधलष्टुलढलोपाः । प्राचा दृढ इति प्रत्युदाहतं, तदसत् । तत्र दलोपस्यैवाभावात् । ‘दृढः स्थूलवलयोः’ इति सूत्रेण हि दृहेर्नकारहकारयोर्लोपः, तकारस्य दत्वं च निपात्यते, न लसिद्ध-काण्डस्थदलस्येह-प्रवृत्तिः । ‘दादेर्धातोः—’ इति घट्वेन वाधात् । न चेडभावो दलं नलोपश्च निपात्यतां धलष्टुलढलोपास्तु भविष्यन्त्येवेति वाच्यम् । तथा सति परिद्रढय्येत्यत्र ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ इति णेरयादेशो न स्यात् । पारिवृढी कन्येत्यत्र ‘इतो मनुध्यजातेः’ इति डीषं वाधित्वा ‘अणिञोः—’ इति ष्यङ् स्याद् दलोपस्यासिद्धत्वेन गुरूपोत्तमत्वादित्याकरे स्थितम् ॥ ननु परिद्रढय्येत्यत्र ल्यबादेशः कथं भवेत् यावता परिदृढमाचष्टे इति णिचि कृते क्लाप्रत्यये च क्लान्त एव परेरन्तर्भात्रात्स-मासाभाव इति चेत् । अत्र कैयटः । संग्रामयतेरेव सोपसर्गात्प्रत्ययोत्पत्तिर्नान्यस्मादिति नियमात्परिशब्दं पृथक्कृत्य दृढशब्दा-देव णिच् क्रियते । णिजन्तस्य धातुत्वात् क्लाप्रत्यये कृते परेः क्लान्तेन कृदन्तेन समास इति सिद्धो ल्यबादेशः, णाविष्ठ-वद्भावाद्रभाव इति ॥ ननु पूर्वस्येति व्यर्थं सप्तमीनिर्देशादेव तल्लाभादत आह—पूर्वग्रहणमित्यादि । ‘दूलोपे पूर्वस्य—’ इति सूत्रस्योत्तरपदाधिकारस्थलादुत्तरपदस्थयोरेव ढरेफयोः परतो दीर्घः स्यात् तु लीढः अजर्घा इत्यत्रेति भावः ॥ यद्यप्यसंभवादेवानुत्तरपदस्थे ढकारे दीर्घो भवेत्, तथाप्यजर्घा न इत्यत्र दीर्घो न स्यादिति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु उत्तरपदस्य समासचरमावयवे रूढलात्पुना रमत इत्यादावपि न स्यात्, किंतु नीरक्तं दूरक्तं इत्यादावेव स्यादिति तत्त्वम् ॥—लीढ इति । ‘लिह आस्वादने’ क्तः । ढलधलध्रुलढलोपाः । इह ढलोपं प्रति ध्रुलं नासिद्धं ढकारे परतो लोपविधिसामर्थ्यात् । अतएव ‘ढो ढे लोपः’ इत्यस्य पदाधिकारस्थत्वेऽप्यपदान्तस्य ढूस्य लोपो भवति ॥—अजर्घा इति । ‘गृध्रु अभिकाङ्क्षायां’ यङ्लुकि द्वित्वे अभ्यासस्य रुक्र लङः सिपि शव्लुकि सिप ईडभावपक्षे लघूपधगुणो रपरः, ‘इतथ—’ इतीकारलोपे हल्ङ्यादिलोपः, भष्मावः, जरुत्वं ‘दथ’ इति रुलपक्षे अजर्घर् र् इति स्थिते ‘रो रि’ रेफलोपेऽनेन दीर्घः ॥ अत्रेयं स्तुसमा व्याख्या— ढूलोपे पूर्वस्य दीर्णोऽणः । लीढः, नीरक्तं, दूरक्तम् । अणः किम् । तृढः । वृढः । पूर्वग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । अजर्घाः । पुना रमते । हरी रम्यः । शम्भू राजत इति

Bālamanoramā

ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः - ढ्रलोपे । ढच् रेफश्च ढ्रौ, तौ लोपयतीति-ढ्रलोपः । ण्यन्तात्कर्मण्युपपदे अण्, उपपदसमासः । ढलोपनिमित्तं रेफलोपनिमित्तञ्च विवक्षितम् । तच्च ढकाररेफात्मकमेव, ढो ढे लोपः, रो रीति तयोरेव ढ्रलोपनिमित्तत्वात् । तथाच ढलोपनिमित्ते ढकारे, रेफलोपनिमित्ते रेफे च परतः पूर्वस्याणो दीर्घ इत्यर्थः फलति । तदाह — ढरेफाविति ।ढलोपे रेफलोपे च पूर्वस्याणो दीर्घ॑ इति तु न व्याख्यातं, तथा सति चयनीयमित्यनीयप्र्रत्ययान्ते 'तस्य लोप' इति रेफलोपे यकारादकारस्य, चकार चचारेत्यादौ अभ्यासे अकारस्य च हलादिशेषेण रेफलोपे दीर्घापत्तेः । पुना रमत इति । 'पुनर्-रमते' इति स्थिते 'रो री' ति रेफलोपः । तन्निमित्ते रेफे परे नकारादकारस्य दीर्घः । हरी रम्य इति । हरिस् — रम्य इति स्थिते रुत्वे रेफलोपे चाऽनेन दीर्घः । शम्भू राजत इति । शम्बुस्-राजते इति स्थिते रुत्वे रेफलोपेऽनेन दीर्घः । त्रयाणामुदाहरणात्पूर्वेणैव णकारेणात्राण् गृह्रत इति सूचितम् । तृढो वृढ इति । अत्र ऋकारस्य दीर्घनिवृत्त्यर्थमण्ग्रहणम् । ऋकारश्चात्र अण्ग्रहणे न गृह्रते । पूर्वेणैव णकारेण प्रत्याहाराश्रयणात्, अन्यथा दीर्घश्रुत्या 'अच' इत्युपस्थितौ किमण्ग्रहणेनेति भावः । ननु तृढो वृढ इत्यत्र ढ्रलोपस्यैवाऽभावाद्दीर्घाऽप्रसक्तेरण्ग्रहणं व्यर्थमित्याशङ्क्य तत्र ढलोपं दर्शयितुमाह — तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमन इति । आभ्यां क्तप्रत्यये 'हो ढः' इति ढत्वे 'झषस्तथोः' इति तकारस्य धत्वे, तस्य ष्टुत्वेन ढकारे, ढो ढे लोप इति पूर्वस्य ढकारस्य लोपे, तृढो वृढ इति रूपे । अत्र ढलोपनिमित्ते ढकारे परे ऋकारस्य दीर्घनिवृत्त्यर्थमण्ग्रहणमिति भावः । ननुतस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य॑त्येव सिद्धौ पूर्वस्येति किमर्थमित्यत आह — पूर्वग्रहणमिति । 'ढ्रलोप' इति सूत्रस्य 'अलुगुत्तरपदे' इत्युत्तरपदाधिकारस्थत्वादुत्तरपदस्थयोरेव ढ्रलोपनिभित्तभूतढरेफयोः परतः पूर्वपदस्थत्वाभावाच्च । इष्यते च लीढो गुढ इति । अतः पूर्वग्रहणम् । कृते तु पूर्वग्रहणे तत्सामर्थ्यादनुत्तरपदस्थयोरपि ढरेफयोः परतोऽपूर्वपदस्थस्यापि पूर्वस्या.ञणो दीर्घः सिध्यतीत्यर्थः । तथा उत्तरपद इत्यस्यानुवृत्तौ अजर्घा इत्यत्रापि दीर्घो न स्यात् ।गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । यङ्लुक्, द्वित्वम्, हलादिः शेषः, अब्यासस्य रुक्, कुहोश्चुः, जश्त्वम् , लङ् सिप्, शप्, लुक्, लघूपधगुणः, रपरत्वम्, इतश्चेति इकारलोपः, हल्ङ्यादिना सुलोपः, जर्गर्ध् इति स्थिते 'एकाचो बश' इति गकारस्य भष्भावो घकारः, जश्त्वं दकारः, दश्चेति रुः, अडागमः, अजर्घर् र् इति स्थिते रो रीति रेफलोपः, ढ्रलोप इति दीर्घः, विसर्गः । अजर्घा इति रूपम् । अत्रापि रेफलोपनिमित्तरेफस्य उत्तरपदस्थत्वाभावात्तस्मिन् परतोऽकारस्य दीर्घो न स्यात् । अत उत्तरपदानुवृत्तिनिवृत्तये पूर्वग्रहणम् । यद्यपि ढ्रलोपे इत्यत्र ढलोपनिमित्तढकारविषये उत्तरपद इत्यस्यानुवृत्तिसंभवादेव न सम्भवति, तथापि 'अजर्घा' इत्यत्र रेफलोपनिमित्तरेफविषये उत्तरपद इत्यस्यानुवृत्तिनिवृत्तये पूर्वग्रहणम् । तदनुवृत्तौ हि नीरक्तम्, दूरक्तमित्यादावेव स्यात् । 'अजर्घा' इत्यत्र न स्यात् । पुना रमत इत्यादावसमासे ।ञपि न स्यात् । उत्तरपदशब्दस्य समासचरमावयव एव रूढत्वादित्यलम् । ननु मनोरथ इत्यत्र मनस्-रथ इति स्थिते, सस्य रुत्वे, तस्य रेफस्यहशि चे॑त्युत्वं रो री॑ति लोपश्चेत्युभयं प्रसक्तं, तत्र कतरद्बाध्यमित्यत्र निर्धारयति — मनस् रथ इत्यत्रेति । मनस्-रथैत्यत्र रुत्वे कृते, हशि चेत्युत्वे, रो रीति रेफलोपे च प्राप्ते उत्वमेवेत्यन्वयः ।

ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ — ḍhralope. ḍha (ḍhac) and repha are the "ḍhrau" [the pair]; "that which elides them" = ḍhralopa — [formed with] the kṛt-suffix aṇ after the causative (ṇyanta) with the object (karman) as upapada; an upapada-compound. What is intended is the cause of ḍha-elision and the cause of repha-elision; and that cause is itself a ḍha or an r, because by ḍho ḍhe lopaḥ (A 8.3.13) and ro ri (A 8.3.14) it is precisely these two [a following ḍha, a following r] that occasion the ḍhra-elision. Thus the sense results: when a ḍha (occasioning ḍha-elision) or an r (occasioning repha-elision) follows, the preceding aṇ is lengthened. This he states with "ḍha and repha (ḍharephau)."

It was NOT expounded as "when there is [merely] ḍha-elision or repha-elision, the preceding aṇ is lengthened"; for on that construal we would wrongly get lengthening in cayanīyam (ending in the anīya-pratyaya), where the repha is elided by tasya lopaḥ, [lengthening] the a after the y; and in cakāra, cacāra, and the like, where the repha in the reduplicative syllable (abhyāsa) is elided by haladiḥ śeṣa, [lengthening] the a.

On punā ramate: given punar-ramate, by ro ri (A 8.3.14) the repha is elided; when the [following] repha that occasions [the elision] is present, the a of na[r] is lengthened. On harī ramyaḥ: given haris-ramya, after rutva and repha-elision, lengthening is by this [rule]. On śambhū rājate: given śambhus-rājate, after rutva and repha-elision, lengthening is by this [rule]. By giving three examples [with a, i, u] it is indicated that the "aṇ" here is taken by [the pratyāhāra formed with] the earlier ṇ [of "a i u ṇ," i.e. aṇ = a, i, u].

On tṛḍha, vṛḍha: here "aṇ" [is mentioned] in order to exclude the lengthening of ṛ. And ṛ is not included in this "aṇ," because the pratyāhāra is formed with the earlier ṇ; otherwise, were "ac" to be supplied [by anuvṛtti] on the mere mention of dīrgha, what use would the mention of "aṇ" be? Objection: In tṛḍha, vṛḍha there is no ḍhra-elision at all, so lengthening does not even arise, and mentioning "aṇ" is pointless. Anticipating this, to show that ḍha-elision IS present there, he cites the roots tṛhū "to injure" and vṛhū "to exert." From these two, with kta: by ho ḍhaḥ (A 8.2.31) the h becomes ḍha; by jhaṣas tathoḥ (A 8.2.40) the t [of kta] becomes dha; by ṣṭutva that becomes ḍha; and by ḍho ḍhe lopaḥ (A 8.3.13) the preceding ḍha is elided — yielding the forms tṛḍha, vṛḍha. Here, when the ḍha (occasioning ḍha-elision) follows, the mention of "aṇ" serves to exclude the lengthening of the ṛ.

Objection: Since, by tasminn iti nirdiṣṭe pūrvasya (A 1.1.66), "of the preceding" is already secured, why "pūrvasya"? He answers with "the mention of pūrva." Because the sūtra ḍhralopa… stands under the adhikāra aluk uttarapade (uttarapada), [it would apply] only when the ḍha/r occasioning ḍhra-elision are in an uttarapada, and [the preceding sound] would fail to be in a pūrvapada; yet līḍha, gūḍha are wanted [outside any compound]. Hence "pūrva" is stated. Once "pūrva" is stated, by its very force the lengthening of a preceding aṇ is secured even when the ḍha/r are not in an uttarapada and even for a preceding [aṇ] not in a pūrvapada. Likewise, were "uttarapada" carried forward (anuvṛtti), the lengthening would not occur in ajarghāḥ either.

[Derivation of ajarghāḥ:] √gṛdh "to covet" (gṛdhu abhikāṅkṣāyām); yaṅ-luk; reduplication (dvitva); haladiḥ śeṣa; ruk of the abhyāsa; kuhoś cuḥ; jaśtva; laṅ, [2nd sg.] sip; śap; luk [of śap]; laghūpadha-guṇa; rapara; elision of the i by itaś ca; elision of su by halṅyādi…; giving jargardh — then, by ekāco baś… [bhaṣ], the g becomes gh (bhaṣ-bhāva); jaśtva → d; by daś ca, ru; the augment aṭ; giving ajargar-r; by ro ri, elision of the repha; by ḍhralopa, lengthening; visarga — yielding ajarghāḥ. Here too, since the repha occasioning repha-elision is not in an uttarapada, the a's lengthening would not occur [if "uttarapada" were carried forward]; hence, to cancel the anuvṛtti of "uttarapada," "pūrva" is mentioned. Although in the domain of the ḍha (occasioning ḍha-elision) the anuvṛtti of "uttarapada" is [otherwise] possible, still, in ajarghāḥ — in the domain of the repha (occasioning repha-elision) — "pūrva" is stated to cancel the anuvṛtti of "uttarapada." For with that anuvṛtti [dīrgha] would occur only in nīraktam, dūraktam, and the like [compounds], but not in ajarghāḥ; and in punā ramate and the like non-compounds it would not occur either, since the word "uttarapada" is conventionally restricted to the last member of a compound. Enough of this.

Objection: In manoratha, given manas-ratha, after rutva of the s, for that repha both utva by haśi ca and elision by ro ri obtain; which of the two is set aside? He determines this with "in manas-ratha…": in manas-ratha, after rutva has been done, when both utva (haśi ca) and repha-elision (ro ri) are available, only utva [applies].

SK 175 · A 1.4.2विप्रतिषेधे सूत्रनिर्णयपरिभाषा

विप्रतिषेधे परं कार्यम् ॥ १७५ ॥

vipratiṣedhe paraṃ kāryam

vipratiṣedhe paraṃ kāryam — in a conflict [of two rules of equal strength], the later (para) operation is to be performed.

Rule. When two rules of equal strength conflict, the operation of the later rule is performed. This is a paribhāṣā, a rule about how rules are applied. A conflict (vipratiṣedha) of equal strength (tulyabala) exists when two rules, each with a territory of its own elsewhere, both apply at once to the same form; "later" (para) means enjoined by the rule that comes later in the Aṣṭādhyāyī.

Example.

manas + ratha → SK 162 → manar + ratha.

manar + ratha → SK 166 (u for a ru before a haś) and SK 173 (elision of r before r) both apply. Each has its own territory: SK 166 in śivo vandyaḥ, SK 173 in punā ramate (where the r of punar is a plain r, not a ru, so SK 166 has no claim). So the conflict is one of equal strength.

By this rule the later SK 173 (A 8.3.14) should win over SK 166 (A 6.1.114) and elide the r.

But SK 173 is a Tripādī rule, so by pūrvatrāsiddham (SK 12) it counts as not existing for SK 166. No conflict ever arises, and SK 166 works undisturbed → mano + ratha → manorathaḥ.

Applies when / blocked by. This paribhāṣā has no purchase inside the domain of SK 12: as the Bhāṣya puts it, there is no conflict where the later rule is absent. Bhaṭṭoji's wording — "because ro ri is asiddha", not "because the elision is asiddha" — shows that it is the rule itself, not merely its effect, that is treated as non-existent. Had the elision actually taken place and only then been treated as undone, there would be no ru left for SK 166 to act on, and manorathaḥ could not be derived; scholars discuss this at length.

Watch out. Two rules that merely both present themselves are not always in "conflict" in this technical sense. If one is an apavāda of the other (as SK 163 is of SK 167), or if one is invisible to the other by SK 12 (as here), this paribhāṣā does not come into play.

Siddhānta-kaumudī

तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् । इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धम् SK 12 इति रोरि SK 173 इत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥

In a conflict between [rules of] equal strength (tulyabala-virodha), the later operation should be performed. Accordingly, when [repha-]lopa [the elision of r] presents itself, [nevertheless] — because "rori" (SK 173) is asiddha by pūrvatrāsiddham (SK 12) — there is precisely u-substitution (utva). [Example:] manorathaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 48–49

—विप्रतिषेधे—। विप्रतिपूर्वात् ‘विधू शास्त्रे मा’ कृत्ये च’ ‘विध गत्याम्’ इत्यस्माद्वा धातोर्धञ् । ‘उपसर्गात्मुनोति—’ इति षलम् । उपसर्गवशाच्च विरोधार्थकलम् ॥—कार्यमिति । ‘अर्हे कृत्यतृच्छ्व’ इत्यर्हार्थे कृत्यप्रत्ययः । तेन तुल्यवलविरोध इति पर्यवसानादेतुल्यवलेपूत्सर्गाप्कादनित्यानित्यान्तरङ्गवहिरङ्गविधिषु नेदं प्रवर्तते । नह्यपवादादीनां संनिधावुत्सर्गादीनां कृत्यर्हलं तैर्वाधितत्वात् । तत्र नित्यमावश्यकत्वा- द्वाधकमन्तरङ्गं तु लाघवात्, अपवादस्तु वचनप्रामाण्यात्, तद्भिन्नस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । अतएव ‘परलिखान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं वलीयः’ इत्युक्तम् । यद्यतुल्यवलेष्वपि परमेव स्यात्तन्नोपपद्येताऽतो व्याचष्टे—तुल्यवलविष्णोध इति । जातौ पदार्थे विध्यर्थमिदं सूत्रम् । वृक्षेषु वृक्षाभ्यामित्यत्र हि लब्धावकाशयोरेत्यदीर्घत्वशास्त्रयोर्वृक्षेभ्य इत्यत्र युगपत्प्रसङ्गे विनिगमकाभावादप्रतिपत्तिरेव स्यात् । तदुक्तम् ‘अप्रतिपत्तिर्वा उभयोस्तुल्यवलत्वात्’ इति । तत्रास्माद्वचनात्परस्मिन् कृते यदि पूर्वस्यापि निमित्तमस्ति तर्हि तदपि भवति, यथा भिन्धकीत्यत्र परत्वाद्धिभावे कृतेऽप्यकच् । तदुच्यते—‘पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम्’ इति । व्यक्तौ तु पदार्थे तत्तद्भ्यक्तिविषयकयोर्लक्षणयोरन्यत्र चरितार्थत्वासंभवात्तव्यत्वानीयरामिव पर्यायेण प्रवृत्तौ नियमार्थमिदं सूत्रं विप्रतिषेधे परमेव स्यान्न तु पूर्वमिति । एतल्लक्षणारम्भाच्च तत्र तत्र पूर्वस्यानारम्भोऽनुमीयते । तथाच जुहुतात्त्वमित्यत्र परत्वात्तातङ्कि कृते स्थानिवद्भावेन ‘हुञ्जल्भ्यः—’ इति धित्वं न भवति । तदुच्यते—‘सकृद्गतौ विप्रतिषेधेन यद्वाधितं तद्वाधितमेव’ इति लक्ष्यानुरोधाद्यवस्थाप्यमेतद्भ्यमपि तत्र विधिपक्षे तूत्वे रेफलोपे च प्राप्ते इति पाठ्यम् । नियमार्थमिति पक्षे परमेव कार्यं स्यादित्येवकारोऽध्याहर्तव्यो वृत्तौ ॥—उत्वमेवेति । सिद्धासिद्धयो- रतुल्यवलत्वेन ‘विप्रतिषेधे परम्’ इत्यस्याप्रवृत्तौ निष्प्रतिपक्षलादुलमेव भवतीत्यर्थः । तदुक्तम्—‘पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्य’ इति । एतेन ‘विभक्तिकार्यं प्राक् पश्चादुलमत्वे’ इति वक्ष्यमाणप्रन्थो व्याख्यातः

Bālamanoramā

विप्रतिषेधे परं कार्यम् - ननु परत्वाद्रेफलोप एव स्यादिति शङ्कितुमाह — विप्रतिषेधे । विप्रतिपूर्वात्सेधतेर्घञि उपसर्गवशात्परस्परविरोधे विप्रतिषेधशब्दः । विरोधश्च तुल्यबलयोरेव लोकसिद्धः । नहि मशकसिंहयोर्विरोध इत्यस्ति । तदाह — तुल्यबलेति । द्वयोः शास्त्रयोः क्वचिल्लब्धावकाशयोरेकत्र लक्ष्ये युगपत्सम्भवस्तुल्यबलविरोधः । कार्यस्य परत्वञ्च-परसास्त्रविहितत्वमेव । इति लोपे च प्राप्त इति ।हशि चे॑त्यस्यावकाशः-शिवो वन्द्य इति । रेफलोपस्यावकाशः-पुना रमते इति । तत्र हि रोरित्युकारानुबन्धग्रहणाद्धसिचेत्यप्रसक्तम् । ततश्च तयोस्तुल्यबलयोः उत्वरेफलोपयोर्मनोरथ इत्यत्र युगपत्सम्भवादन्यतरस्मिन् बाधनीये सति परत्वादुत्वं बाधित्वा रेफलोपे प्राप्ते इत्यर्थः । तामिमां रेफलोपशङ्कां परिहरति-पूर्वत्रेति । अत्र रेफलोपस्यासिद्धत्वादित्यनुक्त्वा रो रीत्यस्यासिद्धत्वादिति ब्राउवन् पूर्वत्रासिद्धमित्य्तर शास्त्रासिद्धत्वमेवाभ्युपैति, नतु कार्यासिद्धत्वम् । तथा सति हि अतिदेशस्यारोपरूपत्वादऽसिद्धत्वोरोपान्निरधिष्ठानारोपाऽसम्भवेन सूत्रोदाहरणसम्पत्त्यै परत्वाल्लक्ष्ये कार्यप्रवृत्तेरावश्यकतया परत्वात्त्रैपादिके कार्ये जाते तत्राऽभावप्रतियोगित्वारोपेऽपि देवदत्तस्य न पुनरुन्मज्जनमिति न्यायेन स्थानीबूतरोरभावाद्धशि चेत्यस्य प्राप्तिर्न स्यात् । शास्त्राऽसिद्धत्वे तु यद्यत्रैपादिकं शास्त्रं प्रवृत्त्युन्मुखं तत्त्च्चास्त्र एवासिद्धत्वारोपात्पूर्वशास्त्रप्रतिबन्धकस्य परशास्त्रस्य उच्छेदबुद्धौ सत्यांविप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति न प्रवर्तते । तदुक्तं — ॒पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्ये॑ति ततश्च स्थानिनो निवृत्त्यभावात्पूर्वशास्त्रप्रवृत्तिर्निर्बाधा । एतच्च पूर्वत्रासिद्धमित्यत्र, अचः परस्मिन्नित्यत्र, षत्वतुकोरसिद्ध इत्यत्र च भाष्ये स्पष्टम् । न च तौ सदित्यादिनिर्देशाद्देवदत्तहन्तृन्यायो न सार्वत्रिक इति वाच्यं,हते सति देवदत्ते तद्धन्तरि हतेऽपि देवदत्तस्य न पुनरुन्मेषः । हन्तृहन्तरि हतत्वारोपे तु सुतरां नोन्मेषः । देवदत्तं हन्तुमुद्युक्तस्य हनने तु देवदत्तस्य जीवनमस्त्येवे॑ति न्यायशरीरम् । तावित्यादौ च वृद्धिहन्तुः पूर्वसवर्णदीर्घस्य हननोद्यमसजातीयं प्रसङ्गमात्रम् । न तु हननस्थानीया लक्ष्ये कार्यप्रवृत्तिरावश्यकी । ततस्च प्रवृत्तस्य रेफलोपस्याऽसिद्धत्वेऽपि देवदत्तहन्तृहतन्यायेन रोरुन्मेषा.ञभावादुत्वं न भवतीति शब्दरत्ने प्रपञ्चितम् । न च उत्वकार्यासिद्धत्वपक्षे ।ञपि मनोरथसिद्धिरस्त्येव, दर्शनाऽभावरूपरेफलोपस्याभावरूपा.ञसिद्धत्व सति रोरुन्मेषावश्यकत्वात्, अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वादिति वाच्यं, एवमपि कार्यासिद्धत्वे अमू अमी इत्याद्यसिद्धेः । यता चैतत्तथा अदस्शब्दनिरूपणावसरे प्रपञ्चयिष्यते ।

vipratiṣedhe paraṃ kāryam — In order to raise the doubt "surely, because it is later (paratva), only repha-lopa [elision of the r] would occur," he says vipratiṣedhe. The word "vipratiṣedha" is formed from √sidh (sedhati) preceded by vi-prati, with the affix ghañ; by force of the upasargas it denotes mutual conflict (paraspara-virodha). And conflict, as established in ordinary usage, holds only between two [things] of equal strength (tulyabala); for there is no conflict, say, between a mosquito and a lion. He states this with tulyabala. Equal-strength conflict is the simultaneous applicability (yugapat-sambhava), upon one and the same object of illustration (lakṣya), of two rules (śāstra) each of which has [elsewhere] secured a separate sphere of operation (labdha-avakāśa). And an operation's being "later" (paratva) is precisely its being enjoined by the later rule (para-śāstra-vihitatva).

"so, when lopa also presents itself": The sphere (avakāśa) of haśi ca [6.1.114] is śivo vandyaḥ. The sphere of repha-lopa is punā ramate. For there [in punā ramate], because the "roḥ" mentioned [as haśi ca's condition, from ato roḥ] is taken with its u-anubandha — i.e., the ru — and punar's ordinary repha is no such ru, haśi ca [utva] has no occasion to apply. And so, since those two equal-strength [operations] — utva [by haśi ca] and repha-lopa [by "ro ri"] — are simultaneously applicable in manoratha, one of the two must be set aside; and [the prima facie view is that,] because of paratva ["ro ri" being the later rule], repha-lopa, overriding utva, presents itself. This is the meaning.

He removes this doubt about repha-lopa with pūrvatra[āsiddham]. Here, not saying "because of the asiddhatva of the repha-lopa [operation]" but saying "because of the asiddhatva of 'ro ri' [the rule]," he accepts, in respect of pūrvatrāsiddham [8.2.1], the asiddhatva of the rule (śāstra-asiddhatva) — not the asiddhatva of the operation (kārya-asiddhatva).

For, were it kārya-asiddhatva: since an atideśa (extended treatment) is of the nature of a superimposition (āropa), and since a superimposition can have no substratum-less occurrence, [the operation must first have taken place]; and because, for the sake of furnishing an example for the sūtra [vipratiṣedhe paraṃ kāryam], the operation must necessarily take effect on the lakṣya by paratva — once the tripādī operation [repha-lopa] has taken place by paratva, then, even though the superimposition of "being the counter-correlate of [its own] absence" is [subsequently] made upon it, by the maxim "Devadatta does not surface again" (na punar unmajjanam), because the ru that would serve as the sthānin is absent, haśi ca would find no occasion [and utva could not follow]. On śāstra-asiddhatva, by contrast: whatever tripādī rule is on the verge of operating, since asiddhatva is superimposed upon that rule itself, once there arises the cognition of the annihilation (uccheda-buddhi) of the later rule that would obstruct the earlier one, "vipratiṣedhe paraṃ kāryam" does not come into play. As it is said: "In the pūrvatrāsiddha [domain] there is no vipratiṣedha, because the later [rule] is absent (abhāvād uttarasya)." And so, since the sthānin [the ru] is not removed, the operation of the earlier rule [haśi ca → utva] is unobstructed. This is clear in the Bhāṣya on pūrvatrāsiddham [8.2.1], on acaḥ parasmin [pūrvavidhau, 1.1.57], and on ṣatvatukor asiddhaḥ [6.1.86].

Nor should one object that, because of the [Bhāṣya] statement "tau sat" and the like, the "Devadatta-slayer" maxim (devadatta-hantṛ-nyāya) is not universal. For: when Devadatta has been slain, even if his slayer is [then] slain, Devadatta does not surface again; and when the superimposition of "having-been-slain" is made upon the slayer's slayer, all the more does [Devadatta] not resurface; but when one merely intent on slaying Devadatta is [himself] slain, Devadatta assuredly remains alive — this is the [full] body of the maxim. And in "tau sat" and the like, the "slayer" of the vṛddhi, namely the pūrva-savarṇa-dīrgha, is only a mere occasion (prasaṅga-mātra), on a par with the undertaking to slay; there the operation's taking effect on the lakṣya — which would correspond to actual slaying — is not necessary. And so [on the kārya-asiddhatva view], even granting the asiddhatva of the repha-lopa that has taken effect, by the "slain slayer of Devadatta" maxim, because there is no resurfacing of the ru, utva does not occur — as elaborated in the Śabdaratna.

Nor should one object: even on the kārya-asiddhatva view manoratha is indeed derived, because the repha-lopa being of the nature of a mere non-appearance (darśana-abhāva), when its asiddhatva [= the absence of that absence] obtains, the resurfacing of the ru is necessary, the absence of an absence being [equivalent to] the counter-correlate [i.e., the ru itself]. For even so, on kārya-asiddhatva, [forms] such as amū and amī would not be derivable. And how this is so will be elaborated on the occasion of the examination of the word adas.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 49 १ अनञ्समासे किमिति—नञ्तत्पुरुषस्य पूर्वपदार्थप्रधानत्वेन तच्छब्दाद्यर्थस्योपसर्जनत्वात् त्यदाद्यत्वाभावेन हरङ्गादिलोपो दुर्वारं इति प्रश्नः । इदमेव शापकं नञ्समासे उत्तरपदार्थप्राधान्यस्य, गौणत्वेऽपि नञ्समासे उत्तरपदार्थप्राधान्यप्रयुक्तकार्यस्य वेत्युत्तराभिप्रायः । २ सेमामेति—द्वादशाक्षरपादाजगतीछन्दः । ३ अर्थवदिति—न चाक्षौहिणीरथन्तरादिपदधट्याक्षरधादिपदानां सर्वधार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावे सुवुत्पत्त्यभावात् समासाभावप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तद्धटितपदानामन्यत्र दृष्टार्था-रोपेण यथाकथंचित्साधुत्वाख्यानेनादोपात् । ४ अप्रत्यय इति—अथातुप्रत्ययावित्येव सिद्धे नञ्द्वयोपादानं स्पष्टार्थम् । ५ वडुल-ग्रहणानुवृत्त्या ।

translator notes

translator The whole Bālamanoramā turns on distinguishing śāstra-asiddhatva (the later tripādī rule 'ro ri' is itself treated as non-existent by pūrvatrāsiddham, so no conflict with the earlier haśi ca ever arises and utva → manorathaḥ) from kārya-asiddhatva (only the operation's result is treated as unaccomplished); the latter is shown to fail, since once repha-lopa has actually removed the r there is no ru-sthānin left for haśi ca to feed on (the 'Devadatta does not resurface' maxim). The forms amū/amī are cited as a further case kārya-asiddhatva cannot derive.
textual The source is corrupt at several points; the translation follows the evidently intended readings without emending the source: 'brāuvan' for bruvan, 'sthānībūta' for sthānībhūta, 'unmeṣā.ñabhāvāt' for unmeṣābhāvāt, 'yatā' for yathā, 'traipādike'/'traipādikaṃ' spellings, and stray '.ñ' marks and Vedic-accent signs serving as quotation markers throughout.

SK 176 · A 6.1.132V

एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि ॥ १७६ ॥

etattadoḥ sulopo'koranañsamāse hali

Of etad and tad not containing ka (akoḥ), elision of the su [nominative singular] when a consonant (hal) follows, but not in a nañ-compound (anañsamāsa).

Rule. The su (nominative-singular ending) of etad and tad, when they do not contain the affix ka, is elided before a hal, but not in a nañ-compound. A nañ-compound (nañ-samāsa) is a compound whose first member is the negative a/an.

Example.

eṣas + viṣṇuḥ → etad without ka, v is a hal → su elided → eṣa viṣṇuḥ.

sas + śambhuḥ → tad without ka, ś is a hal → su elided → sa śambhuḥ.

eṣakas + rudraḥ → the word contains ka → su stays → s → ru → u → guṇa → eṣako rudraḥ.

asas + śivaḥ → a nañ-compound (a-sa, "not he") → su stays → visarga → asaḥ śivaḥ.

eṣas + atra → a vowel follows, not a hal → no elision here; instead ru, then SK 163 and guṇa → eṣo 'tra.

Applies when / blocked by. Three conditions, each shown by a contrast above: no ka, no nañ-compound, and a following consonant. Before a vowel the ending goes the ordinary way of Group A.

Siddhānta-kaumudī

अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपः स्याद्धलि न तु नञ्समासे । एष विष्णुः । स शंभुः । अकोः किम् । एषको रुद्रः । अनञ्समासे किम् । असःशिवः । हलि किम् । एषोऽत्र ॥

Of etad and tad that do not contain ka (akoḥ), the su [nominative singular ending] — elision of it (its lopa) obtains when a hal [consonant] follows, but not in a nañ-compound (nañsamāsa). eṣa viṣṇuḥ. sa śaṃbhuḥ. Why "not containing ka (akoḥ)"? eṣako rudraḥ [here etad has the affix ka, so the su is not elided → eṣakaḥ]. Why "not in a nañ-compound (anañsamāse)"? asaḥ śivaḥ [a nañ-compound with sa, so the su is retained]. Why "when a consonant follows (hali)"? eṣo'tra [a vowel follows, so instead of su-elision, eṣas → eṣo].

Tattvabodhinī

NSP p. 49

—एतत्तदोः—॥ अत्र त्यदाद्यलमेकशेषश्च न कृतः सौत्रत्वात् ‘प्रकृतिवदनुकरणम्’ इति वैकल्पिकातिदेशाद्वा । एवं च वृत्तावप्येतत्तदोरिति प्रयोगः साधुः, ‘हल्ङ्याव्ययः—’ इत्यस्यानन्तरमेवेदं लाघवाय न कृतं संहिताधिकारोपजीवनादित्याहुः ॥ सूत्रे सु इति पृथक् पदं लुप्तपृष्ठीकमित्याह—एतत्तदोर्यः सुरिति । एतत्तदर्थगतसंख्याभिधायी यः सुस्तस्येत्यर्थः । एतत्तदोर्विहितं इति व्याख्याने तु परमस ददाति परमैष ददातीत्यादौ सुलोपो न स्यात् । एतत्तदोः पर इति व्याख्यानं तु न संभवति, एतत्तन्न्यामिति पञ्चम्यभावात् । एतत्तदोरवयव इति तु न संभवत्येव, सोः प्रत्ययत्वात् । तस्मादर्थद्वारकसंवन्ध एवाश्रितः । तदाश्रयणे लिङ्गं तु अनञ्समास इति वोध्यम् । एतत्तदोः किम् । यो ददाति ॥—अकोः किमिति । साकच्कयोः शब्दान्तरत्वादप्रसङ्ग इति प्रश्नः ॥—एषक इति । अकोरिति प्रतिषेध एव ‘तन्मध्यपतितस्तद्वहणेन गृह्यते’ इति परिभाषां ज्ञापयतीति भावः

translator notes

textual The Bālamanoramā block formerly filed here as sk.176.b1 (pratīka saṃparibhyāṃ karotau bhūṣaṇe and the word saṃparibhyām) was re-filed to sk.2550.b1 on 2026-10-05; its translation moved with it.

SK 177 · A 6.1.134V

सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम् ॥ १७७ ॥

so'ci lope cet pādapūraṇam

so'ci lope cet pādapūraṇam — For sas (→ saḥ), before a vowel (ac), there is lopa of the su, if that lopa completes the metrical foot (pāda-pūraṇa).

Rule. The su of sas is elided even before a vowel, if it is that elision that completes the metrical quarter-verse (pāda). saḥ in the sūtra names the nominative-singular form itself, with its own genitive ending dropped; su-lopa is carried forward from SK 176.

Example.

sas + imām (in the line semām aviḍḍhi prabhṛtiṃ ya īśiṣe, "protect this offering, you who are able") → dropping the su makes the pāda come out right → su elided → sa + imām → a + i → e by guṇa → semām.

sas + eṣa (in saiṣa dāśarathī rāmaḥ) → su elided → sa + eṣa → a + e join as ai → saiṣa.

sa it kṣeti, sa eva muktvā → here dropping the su does not complete the pāda → the rule does not apply; ordinary sandhi gives sa it, sa eva.

Applies when / blocked by. Vāmana holds that only a pāda of a Ṛgvedic verse is meant; others, since the sūtra makes no distinction, admit a pāda of an ordinary śloka too. The restriction "only when the elision really completes the pāda" is secured by carrying forward the word bahulam, "variously", from syaś chandasi bahulam (SK 3526); by the same word the rule stays silent in so 'ham ājanmaśuddhānām, where the su takes its ordinary course to o.

Siddhānta-kaumudī

सस् इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्येत । सेमामविड्ढि प्रभृतिं य ईशिषे । इह ऋक्पाद एव गृह्यत इति वामनः । अविशेषाच्छ्लोकपादोऽपीत्यपरे । सैष दाशरथी रामः । लोपे चेदिति किम् । स इत् क्षेति । स एव मुक्त्वा । सत्येवेत्यवधारणं तु स्यश्छन्दसि बहुलम् SK 3526 इति पूर्वसूत्राद्बहुलग्रहणानुवृत्त्या लभ्यते । तेनेह न । सोऽहमाजन्मशुद्धानाम् ॥

For "sas," there is lopa of its su [the final s/visarga] before a vowel, provided that only upon that lopa the pāda [metrical quarter] is completed. semām aviḍḍhi prabhṛtiṃ ya īśiṣe [sa + imām → semām; "Protect this offering, you who are able"]. Here [in the rule] only a Ṛk-pāda (a quarter of a Ṛgvedic verse) is meant — thus Vāmana. Because [the sūtra draws] no distinction, a śloka-pāda [a quarter of an ordinary verse] too [is included] — thus others. saiṣa dāśarathī rāmaḥ [sa + eṣa → saiṣa]. Why "lope cet" ("if [it completes the pāda] upon lopa")? [Counter-examples:] sa it kṣeti; sa eva muktvā. The restriction "only when [it actually completes the pāda]" (saty eva), however, is obtained through the anuvṛtti of the word "bahulam" from the previous sūtra "syaś chandasi bahulam" (SK 3526). By that [restriction], here it does not [apply]: so 'ham ājanma-śuddhānām.

Tattvabodhinī

NSP p. 49

—सोऽचि लोपे—॥ अचीति विस्पष्टार्थमिति वृत्तौ स्थितम् । तस् इति शब्दस्य प्रथमैकवचनान्तस्यानुकरणं लुप्तपृष्ठीकमित्याह—स इत्यस्येति ॥—वहुलग्रहणेति । अतएव लोपं विना पादपूरणेऽपि कचिद्भवति—‘सास्मा अरम्’ इति । अत्र वदन्ति । ये तु सोऽहमाजन्मशुद्धानामित्यादिसिद्ध्यर्थं पादश्चेक्षोपे सत्येव पूर्वेतेति सावधारणं व्याचख्युस्तेषां ‘सास्मा अरम्’ इत्यादौ सुलोपानापत्तिः । अत्र हि सः अस्मै इति च्छेदः । वहुलग्रहणानुवृत्त्या तदुपपादने तु सोऽहमाजन्मेत्याद्येव तथा उपपाद्यतां किमवधारणेनेति ॥ ॥ इति तत्त्ववोधिन्यां स्वादिसंधिः ॥ अजन्तपुंलिङ्गम् ॥ अर्थवदधातु—

Bālamanoramā

सोऽचि लोपे चेत् पादपूरणम् - सोऽचि । 'स' इति प्रथमैकवचनान्तस्वरूपपरं , ततः षष्टआ लुक् । एवञ्चसस्-शब्दस्येति लभ्यते । 'सुलोप' इत्यनुवर्तते । तदाह-सस् इत्यादिना । ***** इति बालमनोरमायां स्वादिसन्धिः ***** अथ स्वादयः ।अथ श्नुविकरणा धातवो निरूप्यन्ते । षुञ्धातुः षोपदेशः । अनिट् । इत आरभ्य ञित्त्वादुभयपदिनः । सुरासन्धानमिति । सुरोत्पादनमित्यर्थः ।

so'ci lope cet pādapūraṇam — so 'ci. "saḥ" refers to the form itself, ending in the nominative singular; then its genitive [ending] is elided by luk. And thus "of the word sas" is obtained. "su-lopa" is carried forward (anuvṛtti). He states this with "sas..." and so on.

* Thus [ends] the svādi-sandhi [section] in the Bālamanoramā. *

Now the svādi [roots]. Now the roots taking the vikaraṇa śnu [i.e., the svādi class] are examined. The root "ṣuñ" [su] is ṣopadeśa [initially taught with ṣ]; it is aniṭ [does not take the iṭ augment]; from here on, because of being ñit, [these roots] are ubhayapadin [taking both padas]. surā-sandhāna — meaning the production of liquor (surā).

translator notes

textual After the colophon "iti bālamanoramāyāṃ svādisandhiḥ," the source block runs past into the NEXT section (atha svādayaḥ… ṣuñ dhātuḥ ṣopadeśaḥ… — the svādi-class verbs and their śnu-vikaraṇa), material unrelated to 6.1.134; it is a source run-past, retained here as it stands in the block.

← all prakaraṇas outline →