Prakaraṇa 6 · SK 150–161
विसर्गसन्धिप्रकरणम्
visargasandhiprakaraṇam · 12 sūtras
SK 150 · A 8.3.35V
शर्परे विसर्जनीयः ॥ १५० ॥
śarpare visarjanīyaḥ
śarpare visarjanīyaḥ (8.3.35) — Before a khar that is itself followed by a śar (ś, ṣ, s), the visarga [remains] a visarjanīya.
Rule. When the sound after the visarga is a khar, and that khar is itself followed by a śar (ś, ṣ or s), the visarga is replaced by a visarjanīya — that is, it stays a visarga and becomes nothing else.
Example.
kaḥ tsaruḥ → the next sound is t, a khar, and after the t comes s, a śar → the visarga stays → kaḥ tsaruḥ.
ghanāghanaḥ kṣobhaṇaḥ → the next sound is k, a khar, and after it comes ṣ, a śar → the visarga stays → ghanāghanaḥ kṣobhaṇaḥ.
Applies when / blocked by. This rule exists to block two others. Before ts- it blocks the s of SK 138 (so not kas tsaruḥ); before kṣ- it blocks the jihvāmūlīya of SK 142 — each in its own case. Bhaṭṭoji's words: here neither the change to s (satva) nor the jihvāmūlīya takes place, each in its own case.
Watch out. The condition is on the sound after the khar, not on the khar itself. A visarga before a plain k or t is a different case (Sections B and C, and SK 151 for the half-visarga).
Siddhānta-kaumudī
शर्परे खरि विसर्जनीयस्य विसर्जनीयः न त्वन्यत् । कः त्सरुः । घनाघनः क्षोभणः । इह यथायथं सत्वं जिह्वामूलीयश्च न ॥
When a khar that has a śar following it (śarpare khari) comes next, the
visarga [is replaced] by a visarjanīya — that is, it remains a visarga —
and not by anything else. [Examples:] kaḥ tsaruḥ; ghanāghanaḥ kṣobhaṇaḥ.
Here [in these cases], correspondingly (yathāyathaṃ), neither
the substitution of s (satva) nor the jihvāmūlīya [substitute] takes place.
Tattvabodhinī
NSP p. 43—शर्परे विसर्जनीयः ॥ शर्परे इति वहुत्रीहिरनुवर्तमानश्च खरन्यपदार्थः ॥ सत्त्वादेरयमपवादः । यदि तु ‘शर्परे न’ इत्येवोच्येत तर्हि प्रकृते सत्त्वे निषिद्धेऽपि कुप्वोः ‘क्रूरपौ स्याताम्, वासः क्षौममद्भिः प्सातमित्यादौ, विसर्जनीयवचनात्तु विकारमात्रं वाध्यते इत्याशयेनाह—न त्वन्यदिति । तदेव स्फुटयति—इहेति
SK 151 · A 8.3.36V
वा शरि ॥ १५१ ॥
vā śari
vā śari — When śar (ś, ṣ, s) follows, [the visarjanīya] optionally [remains a visarjanīya].
Rule. When a śar (ś, ṣ, s) follows directly, the visarga optionally stays a visarga. On the other alternative it becomes s by SK 138. The word visarjanīyaḥ is carried forward from SK 150 by anuvṛtti.
Example.
hariḥ śete → the next sound is ś, a śar → the visarga may stay → hariḥ śete; or it may become s → that s becomes ś before ś (SK 111) → hariś śete.
Applies when / blocked by. A vārttika adds a third possibility: when the śar is itself followed by a khar, the visarga may also be dropped (lopa). So before sth- and sph- there are three correct forms (a trairūpya): the visarga kept, the s, or nothing.
rāmaḥ + sthātā → s followed by the khar th → visarga kept, or s, or dropped → rāmasthātā on the dropped alternative.
hariḥ + sphurati → s followed by the khar ph → the same three forms → harisphurati on the dropped alternative.
Watch out. Bhaṭṭoji uses this spot to show the half-visarga option of kupvoḥ ka pau ca (SK 142). Before a k or kh that begins the next word, the visarga may be written as the jihvāmūlīya or kept as a visarga; before p or ph, as the upadhmānīya or kept. So kaḥ karoti and kaḥ khanati each have a jihvāmūlīya form beside the visarga form, and kaḥ pacati and kaḥ phalati each have an upadhmānīya form beside the visarga form. In the printed text the half-visarga sign is not shown, so these forms appear simply as ka karoti and so on. The half-visarga is an option only where the next word begins with k, kh, p or ph; it is not available before ts- or kṣ- (SK 150).
Siddhānta-kaumudī
शरि परे विसर्जनीयस्य विसर्जनीय एव वा स्यात् । हरिः शेते । हरिश्शेते ।
When śar (ś, ṣ, s) follows, the visarjanīya optionally remains a visarjanīya. hariḥ śete / hariś śete.
vārttikaखर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः
(vārttika) "When a śar is followed by a khar, the elision (lopa) of the visarga is optionally to be prescribed."
(वार्तिकम्) ॥ रामस्थाता । हरिस्फुरति । पक्षे विसर्गे सत्वे च त्रैरूप्यम् ॥ कुप्वोः क पौ च SK 142 ॥ क करोति । कः करोति । क खनति । कः खनति । क पचति । कः पचति । क फलति । कः फलति ॥
(vārttika) [Examples:] rāmasthātā, harisphurati. On the alternative[s], with the visarga [retained] and with the sibilant (satva), there is a triple form (trairūpya). [Then, by] kupvoḥ ka pau ca (SK 142): ka-[jihvāmūlīya] karoti / kaḥ karoti; ka-[jihvāmūlīya] khanati / kaḥ khanati; ka-[upadhmānīya] pacati / kaḥ pacati; ka-[upadhmānīya] phalati / kaḥ phalati.
translator notes
- textual In the last set the digital source prints a bare ka (क) alternating with kaḥ (कः); the rule kupvoḥ ka pau ca prescribes the ardhavisarga — jihvāmūlīya before k/kh and upadhmānīya before p/ph — so the bare-ka form represents the jihvāmūlīya/upadhmānīya variant, marked in brackets above; the sign itself is not rendered in the source.
SK 152 · A 8.3.38V
सोऽपदादौ ॥ १५२ ॥
so'padādau
[In place of the visarjanīya,] s [occurs before ku/pu that are] not at the beginning of a pada (apadādi).
Rule. The visarga is replaced by s when a ku or pu sound (k, kh, p, ph) follows and that sound is not at the beginning of a pada (apadādi). The visarga's s here is the same s that SK 138 gives before any khar.
Example.
yaśaḥ + kalpa → k follows, and this k does not begin a new pada → visarga → s → yaśaskalpam.
Applies when / blocked by. Three vārttikas fix the scope.
First, the rule should be stated for the four items pāśa, kalpa, ka and kāmya (the ka is an affix): payaspāśam, yaśaskalpam, yaśaskam, yaśaskāmyati.
Second, it should be stated only for a word that is not an avyaya — an indeclinable. prātar is an avyaya, so prātaḥkalpam keeps its visarga.
Third, before kāmya the s is to be stated only for a visarga that comes from ru (roḥ eva), that is, one that stands for an original s. gīḥ kāmyati keeps its visarga, because the visarga of gīḥ does not come from a ru.
Watch out. A k that begins a separate word is padādi, at the start of a pada, and this rule does not touch it. That is why kaḥ karoti (SK 151) has a visarga or a jihvāmūlīya, never kas karoti.
Siddhānta-kaumudī
विसर्जनीयस्य सः स्यादपदाद्योः कुप्वोः परयोः ॥
s obtains for the visarjanīya when ku or pu [a velar or labial stop] that is not at the beginning of a pada (apadādi) follows.
vārttikaपाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम्
(vārttika) "pāśakalpakakāmyeṣv iti vācyam" — It should [also] be stated [that s occurs] before [any of the four:] pāśa, kalpa, ka, and kāmya.
(वार्तिकम्) ॥ पयस्पाशम् । यशस्कल्पम् । यशस्कम् । यशस्काम्यति ।
(vārttika) payaspāśam (before pāśa). yaśaskalpam (before kalpa). yaśaskam (before the affix ka). yaśaskāmyati (before kāmya).
vārttikaअनव्ययस्येति वाच्यम्
(vārttika) "anavyayasya iti vācyam" — It should be stated [that this applies only] to a form that is not an indeclinable (anavyaya).
(वार्तिकम्) ॥ प्रातः कल्पम् ।
(vārttika) prātaḥkalpam [prātar being an indeclinable, the visarga is retained].
vārttikaकाम्ये रोरेवेति वाच्यम्
(vārttika) "kāmye rorevety vācyam" — Before kāmya, it should be stated [that the s-substitution occurs] only for ru (roḥ eva) [i.e., only when the visarjanīya derives from ru].
(वार्तिकम्) ॥ नेह । गीः काम्यति ॥
(vārttika) Not here: gīḥ kāmyati [the visarga of gīḥ does not derive from ru, so no s occurs].
Tattvabodhinī
NSP p. 43—सोऽपदादौ ॥—अपदाद्योरिति । सूत्रे व्यत्ययेन एकवचनम् । यदि तु ‘विसर्जनीयस्य सः’ ‘शर्परे विसर्जनीयः’ इत्यत्र मण्डूककुलानुवर्तितो यः खर् स इहाप्यनुवर्त्य विशेष्यते अपदादौ खरिति, तदा यथाश्रुतं साधु । परंतु पुनर्मण्डूककुलानुवर्तने क्लेश इति भावः । अन्ये त्वाहुः । पुनर्मण्डूकश्चात्ते विनाप्यनुवर्तितुं शक्यः । ‘वा शरि’ इत्यत्र शरा खरं विशेष्य शर् रूपे खरीति व्याख्याने ‘कुप्वोः—’ इति सूत्रे कुप्वोः खरीति व्याख्याने च क्षत्वभावादिति ॥—पयस्पाशमिति । ‘याप्ये पाशप्’ ‘ईषदसमाप्तौ कल्पप्—’ । ‘अज्ञाते कुत्सिते’ इति ‘काम्यच्च’ इति कः । काम्यच्च ॥—पाशकल्पककाम्येष्विति वृत्तिः । संभवप्रदर्शनमेतत् न तु परिगणनम्, अन्यस्यासंभवात् ॥—प्रातःकल्पमिति । अधिकरणशक्तिप्रधानस्यापि प्रातःशब्दस्येह वृत्तिविषये शक्तिमत्परत्वं, दोषाभूतमहः दिवाभूता रात्रिरितिवत् ॥—गीः काम्यतीति । नच सत्त्वनिषेधेऽपीह ‘इणः षः’ इति षत्वं स्यादिति वाच्यम् । तत्रापि ‘काम्ये रोरेव’ इत्यस्यानुवृत्तेः । यदि तु ‘इणः षः’ इत्यत्रैवेदं पठ्येत तर्हि षत्वमात्रं प्रतिषेधेऽपि पूर्वेण सत्वं स्यात्
SK 153 · A 8.3.39V
इणः षः ॥ १५३ ॥
iṇaḥ ṣaḥ
iṇaḥ ṣaḥ — 8.3.39. In place of [a visarjanīya] following an iṇ [sound], ṣ occurs.
Rule. A visarga that follows an iṇ sound is replaced by ṣ — within the territory of the preceding rule (pūrvaviṣaya), that is, exactly where SK 152 would otherwise have given s. iṇ is the pratyāhāra beginning with i; the point here is that a is not in it, while i and u are.
Example.
sarpiḥ + pāśa → the visarga of sarpiḥ stands after i, an iṇ sound → SK 152 would give s → ṣ instead → sarpiṣpāśam.
Likewise sarpiṣkalpam, sarpiṣkam, sarpiṣkāmyati.
Applies when / blocked by. Compare yaśaskalpam (SK 152): the visarga there stands after a, which is not an iṇ sound, so the s stays. This rule is placed in this section, rather than at its own number, because it is the ṣ counterpart of SK 152.
Siddhānta-kaumudī
इणः परस्य विसर्गस्य षकारः स्यात्पूर्वविषये । सर्पिष्पाशम् । सर्पिष्कल्पम् । सर्पिष्कम् । सर्पिष्काम्यति ॥
The visarga following an iṇ [sound] becomes ṣ, within the domain of the preceding [rule] (pūrvaviṣaya) — that is, where the preceding rule would otherwise have produced s (e.g. before a following k or p). Examples: sarpiṣpāśam; sarpiṣkalpam; sarpiṣkam; sarpiṣkāmyati. [In each, the visarga of sarpiḥ follows the i, an iṇ sound, and so becomes ṣ.]
Tattvabodhinī
NSP p. 43—इणः षः । ‘सोपदादौ’ इत्यस्यापवादः
SK 154 · A 8.3.40V
नमस्पुरसोर्गत्योः ॥ १५४ ॥
namaspurasorgatyoḥ
Of namas and puras when they carry the gati designation (gati), [s replaces the visarjanīya before ku/pu].
Rule. For the words namas and puras, when they bear the name gati, the visarga is replaced by s before k, kh, p, ph.
Example.
namaḥ + karoti → namas is a gati here → k follows → visarga → s → namaskaroti.
puraḥ + karoti → puras is a gati → k follows → visarga → s → puraskaroti.
Applies when / blocked by. The name gati is what matters, and the two words get it differently. namas belongs to the list sākṣāt-prabhṛti (A 1.4.74), so with the root kṛ its gati name is optional (vibhāṣā); when the name is not taken the visarga stays: namaḥ karoti. puras gets the gati name obligatorily, by puro'vyayam (SK 768), so puraskaroti is the only form. Where there is no gati at all, nothing happens: in pūḥ purau puraḥ praveṣṭavyāḥ ("the fortresses are to be entered") puraḥ is a form of the noun pur, not the gati, so its visarga stays before p.
Siddhānta-kaumudī
गतिसंज्ञयोरनयोर्विसर्गस्य सः कुप्वोः परयोः । नमस्करोति । साक्षात्प्रभृतित्वात्कृञो योगे विभाषा गतिसंज्ञा । तदभावे नमः करोति । पुरोऽव्ययम् SK 768 इति नित्यं गतिसंज्ञा । पुरस्करोति । अगतित्वान्नेह । पूः पुरौ पुरः प्रवेष्टव्याः॥
Of these two [namas and puras], when they have the gati designation (gatisaṃjñā), s [is substituted] for the visarga when ku or pu [a velar or labial stop] follows. namaskaroti. Because of [namas] belonging to [the list] sākṣātprabhṛti [sākṣātprabhṛtīni ca, A 1.4.74], the gati designation of [namas] in construction with the root kṛñ is optional (vibhāṣā). In the absence of that [designation]: namaḥ karoti. By [the sūtra] puro'vyayam (SK 768), [puras] has the gati designation obligatorily (nitya): puraskaroti. Not here, because of the absence of gati-status: pūḥ purau puraḥ praveṣṭavyāḥ ["the fortress(es) are to be entered" — here puḥ etc. are the noun pur, not gati, so no s].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 43—पुरः प्रवे- ष्टव्या इति । ‘पृ पालनपूरणयोः’ ‘भ्राजभास—’ इत्यादिना क्विप् । तदन्ताज्जस् । जसन्ततां स्फुटीकर्तुं .पूः पुरावित्युपन्य- स्तम्
SK 155 · A 8.3.41V
इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ॥ १५५ ॥
idudupadhasya cāpratyayasya
idudupadhasya cāpratyayasya — And of a [visarjanīya] whose penultimate sound is i or u and which does not stand for a pratyaya (affix), [ṣ is substituted before ku and pu — carried forward].
Rule. A visarga whose penultimate sound (upadhā, the sound just before it) is i or u, and which does not stand for a pratyaya, is replaced by ṣ before k, kh, p, ph.
Example.
niḥ + pratyūham → the visarga stands after i and is not an affix → p follows → visarga → ṣ → niṣpratyūham.
āviḥ + kṛtam → after i, not an affix → k follows → āviṣkṛtam.
duḥ + kṛtam → after u, not an affix → k follows → duṣkṛtam.
Applies when / blocked by. Why "not standing for a pratyaya"? In agniḥ karoti and vāyuḥ karoti the visarga stands for an affix (here the case-ending su), so there is no ṣ.
Two vārttikas narrow the rule further. First, there is no ṣatva for a visarga brought about by the rule of ekādeśa — a single sound put in place of two. Bhaṭṭoji's evidence is that bhrātuṣputra had to be listed separately in the kaskādi list; so mātuḥ kṛpā keeps its visarga. Second, ṣatva is barred for the word muhus: muhuḥ kāmā, not muhuṣ kāmā.
Watch out. SK 153 works only where SK 152 would have worked. This rule stands on its own conditions — an i or u before the visarga, and a visarga that does not stand for an affix — and is not confined to SK 152's territory. So it also reaches cases where the following k or p begins a pada, which SK 152 and SK 153 do not cover.
Siddhānta-kaumudī
इकारोकारोपधस्याप्रत्ययस्य विसर्गस्य षः स्यात्कुप्वोः । निष्प्रत्यूहम् । आविष्कृतम् । दुष्कृतम् । अप्रत्ययस्य किम् । अग्निः करोति । वायुः करोति ॥
The visarga whose penult is i or u, and which does not stand for a pratyaya, becomes ṣ before ku and pu [i.e., before k/kh and p/ph]. niṣpratyūham; āviṣkṛtam; duṣkṛtam. Why "not standing for a pratyaya"? agniḥ karoti, vāyuḥ karoti [where the visarga represents the affix, so no ṣatva].
vārttikaएकादेशशास्त्रनिमित्तकस्य न षत्वम्
(vārttika) "There is no ṣatva for a [visarga] occasioned by the rule of single-substitution (ekādeśa-śāstra)."
(वार्तिकम्) ॥ कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठात् । तेनेह न । मातुः कृपा ।
(vārttika) Because the word bhrātuṣputra is [separately] listed in the kaskādi group. Therefore not here: mātuḥ kṛpā [which accordingly retains its visarga].
vārttikaमुहुसः प्रतिषेधः
(vārttika) "For muhus, [ṣatva is] prohibited."
(वार्तिकम्) ॥ मुहुः कामा ॥
(vārttika) [Example:] muhuḥ kāmā [not muhuṣ kāmā].
Tattvabodhinī
NSP p. 43–44—इदुदुपधस्य—॥ इदुदिति किम् । गीः करोति । पूः करोति । इह इदुतौ उपधे यस्य समुदायस्य तस्यावयवो यो विसर्ग इति वैयधिकरण्येन संबन्धः । अप्रत्ययस्येति तु अप्रत्ययो यो विसर्ग इति संबध्यते । संभवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्यान्याय्यत्वात् । नच विसर्गस्य प्रत्ययत्वमप्रसिद्धमिति वाच्यम् । अग्निः करोतीत्यादौ स्थानिवद्भावेन तत्प्रसिद्धेः । न चातिदेशं प्रति त्रिपाद्या असिद्धत्वं शङ्क्यम् । अप्रत्ययस्येति निषेधेनैव सिद्धत्वज्ञापनात् । अतएव अग्निरित्यादौ रोविंसर्गः सिध्यति । अन्यथाऽपदान्तत्वान्न स्यात् । विसर्गविधिस्तु पुनरित्यादौ चरितार्थः । ज्ञापकं च विशेषापेक्षम् । तेन ‘अचः परस्मिन्’ इति त्रिपाद्यां न प्रवर्तते । एवं च ‘पूर्वत्रासिद्धीये न स्थानिवत्’ इति सिद्धान्त उक्तयुक्तिमूलको न तु वाचनिक इति मनोरमायां स्थितम् ॥ अत्र वदन्ति । अप्रत्ययस्येत्यत्र प्रत्ययस्य यो विसर्जनीयो न भवतीत्याद्यर्थं एव आकरे स्थित इति अप्रत्ययो यो विसर्ग इति सामानाधिकरण्येनान्वयो न युक्तः । सर्पिष्करोतीत्यत्र ‘इसुसोः सामर्थ्ये’ इति वैकल्पिकपत्वप्रवृत्तावपि तिष्ठतु सर्पिः पिव त्वमुदकमित्यत्र ‘इदुदुपधस्य’ इत्यनेन नित्यं षत्वप्रसङ्गात् । न चाकरमतेऽप्युणादीनामव्युत्पत्त्याश्रयणे तथा स्वीकारादिष्टापत्तिरिति वाच्यम् । व्युत्पत्त्याश्रयणे दोषतादवस्थ्यात्, ‘इसुसोः’ इत्यत्र सर्पिष्करोतीत्युदाहरणेन व्युत्पत्तिपक्षस्यैव वार्तिककारेण स्वीकृतत्वानुमानात् । अन्यथा ‘इदुदुपधस्य’ इत्यनेनैव व्युत्पत्त्यव्युत्पत्तिपक्षभेदेन षत्वविकल्पसिद्धेस्तदुदाहरणस्यासंगतिप्रसङ्गात् । किंच तिष्ठतु सर्पिरित्यादौ ‘इदुदुपधस्य’ इति षत्वस्येष्टत्वे— कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेऽपि षत्वार्थः—इति स्वमूलग्रन्थविरोध इति ॥ अत्र केचित् । इदुद्ध्यामप्रत्ययस्येति वक्तव्ये इदुदुपधस्येतिग्रहणं नित्यं य इदुदुपधस्तस्यैव विसर्गस्य षत्वं यथा स्यात् कविभिः कृतमित्यादौ मा भूदित्येवमर्थम्, भिसो विसर्गस्य हि नित्यमिदुदुपधत्वं नास्ति रामैरित्यादौ तदभावादिति । तन्न । अग्निः करोतीति निषेधोदाहरणस्यासंगत्यापत्तेः । देव इत्यादावकारोपधत्वात् प्रियचला इत्यादावाकारोपधत्वेन चतुष्कपाल इत्यादौ षलानापत्तेश्चेति यत्किञ्चिदेतत् ॥ अन्ये तु प्रत्ययस्य यो विसर्जनीयो न भवति इत्यादिव्याख्याने तूक्तोदाहरणे षलस्याप्रवृत्तेरुपधत्येत्येतत्सुत्यजमित्याहुः ॥ स्यादेतत् । अप्रत्ययग्रहणमेव स्थानिवत्सूत्रं प्रति त्रिपादी सिद्धेत्यत्र ज्ञापकमित्युक्तम् । तदिदं वैयधिकरण्येनान्वयमभ्युपगच्छतां न सिध्येत् । अत्राहुः । ‘न मु ने’ इत्यत्र नेति योगं विभज्य स्थानिवत्सूत्रं प्रति त्रिपादी नासिद्धेति व्याख्यायते । ‘प्रत्ययः’, ‘परश्व’ इत्यादिनिर्देशाश्चेत्तानुकूलाः । योगविभागस्येष्टसिद्ध्यर्थत्वात् ‘अचः परस्मिन्—’ इति सूत्रं प्रति त्वसिद्धैव । ततश्च ‘पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्’ इति सिद्धान्तो युक्तिमूलक इत्यादि सर्वं संगच्छत् इति ॥ अप्रत्ययो यो विसर्ग इति सामानाधिकरण्यपक्षे मातुः कृपेत्यादौ ‘इदुदुपधत्य—’ इति षलमाशङ्क्याह—एकादेशशास्त्रनिमित्तकस्येति । मातुरित्यत्र हि ‘ऋत उत्’ इति एकादेशशास्त्रं विसर्गं प्रति परम्परया प्रयोजकम् । आकरे तु ‘एकादेशनिमित्तात्’ इति प्रचुरः पाठः । तत्र एकादेश एकादेशशास्त्रं निमित्तं यस्य उकारस्य तस्मादित्यर्थः ॥ नन्वेवम् ‘अप्रत्ययस्य’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यपक्षोऽप्याकरसंमत इति चेदत्राहुः । प्रत्येकं ‘संयोगसंज्ञा’ इति पक्ष आकरसंमतोऽपि यथा निष्प्रयोजनस्तथायमपि ॥ वैयधिकरण्यपक्षस्त्वावश्यक एव । अन्यथा तिष्ठतु सर्पिः पिव लमुदकमित्याद्य- सिद्धापत्तेरिति ॥—भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठादिति । नच ‘षलतुकोरसिद्धः’ इत्येकादेशशास्त्रस्यासिद्धलात्पत्वाप्राप्तौ विध्यर्थ एव तत्र पाठो न ज्ञापनार्थं इति वाच्यम् । षत्वे तुकि च कर्तव्ये पदान्तपदाद्यौः सतोरेवैकादेशोऽसिद्ध इति सिद्धान्तात् । अन्यथा शकद्वृष्वित्यत्रापि पत्वं न स्यात् । शकान् ह्ययन्तीत्यत्र ‘आदेच उपदेशे—’ इत्यात्वे क्विपि संप्रसारणे कृते ‘संप्रसारणाच्च’ इति पूर्वरूपैकादेशे च ‘हलः’ इति दीर्घः । भवति हि कोऽसिचत् सोऽसिचत् इत्यादौ पदान्तपदाद्यो-रादेशः । तेन तत्र पत्वनिषेधः सिध्यति न तु शकद्वृष्वित्यत्र । एवं च भ्रातुष्पुत्र इत्यत्रापि ‘षलतुकोः—’ इत्येकादे-शशास्त्रमसिद्धं न भवतीत्युक्तं ज्ञापकं सुस्थमेव ॥ ननूकज्ञापकात् शकद्वृष्वित्यत्रापि मातुः कृपेत्यत्रेव पत्वं न स्यात् । मैवम् । तुल्यजातीयस्य ज्ञापकत्वात्, कथं तुल्यजातीयः, यः कुप्वोरिति दिक्
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 44 १ तिरस इति—अत्र गतिग्रहणं नानुवर्तते, पराभवेऽपि तिरस्कारशब्दप्रयोगात्, अन्तर्धावेव तिरसो गतित्वात् । २ चतुष्क-पाल इति—ननु व्युत्पत्तिपक्षेऽत्र पत्वं न स्यादिति चेत्, भाष्यप्रामाण्येनाव्युत्पत्तिपक्षस्यैवात्र कल्पनात् । चतुष्पञ्चाशदित्यत्रापि पत्वं भवत्येव ।
SK 156 · A 8.3.42V
तिरसोऽन्यतरस्याम् ॥ १५६ ॥
tiraso'nyatarasyām
tiraso'nyatarasyām (8.3.42) — For [the visarga of] tiras, [s is substituted] optionally (anyatarasyām) [before ku and pu].
Rule. For the word tiras, the visarga is optionally (anyatarasyām) replaced by s before k, kh, p, ph. The words "before ku and pu" are carried forward by anuvṛtti from SK 142.
Example.
tiraḥ + kartā → k follows → s taken → tiraskartā; or the visarga kept → tiraḥ kartā.
Siddhānta-kaumudī
तिरसो विसर्गस्य सो वा स्यात् कुप्वोः । तिरस्कर्ता । तिरः कर्ता ॥
For the visarga of tiras, s (sa) optionally occurs before ku (the
guttural class) and pu (the labial class). [Examples:] tiraskartā;
tiraḥ kartā.
translator notes
- translator kupvoḥ ('before ku and pu') is carried forward by anuvṛtti from A 8.3.37 (kupvoḥ ≍k≍pau ca). Of the two examples, tiraskartā shows the s substitution taken, tiraḥ kartā shows the visarga retained.
SK 157 · A 8.3.43V
द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ॥ १५७ ॥
dvistriścaturiti kṛtvo'rthe
Of dvis, tris, and catur when they occur in the sense of 'times' (kṛtvo'rtha), [ṣ optionally replaces the visarga before ku/pu].
Rule. For dvis, tris and catur when they mean "twice", "thrice", "four times" (the sense kṛtvo'rtha, "times"), the visarga is optionally replaced by ṣ before k, kh, p, ph.
Example.
dviḥ + karoti ("does it twice") → dvis in the sense "times" → k follows → ṣ taken → dviṣkaroti; or the visarga kept → dviḥ karoti. So too for tris and catur.
Applies when / blocked by. Why "in the sense of times"? In catuṣkapālaḥ catur is not "four times", so this rule is not what governs the word; its ṣ is secured by another route.
Siddhānta-kaumudī
कृत्वोऽर्थे वर्तमानानामेषां विसर्गस्य षकारो वा स्यात् कुप्वोः । द्विष्करोति । द्विः करोतीत्यादि । कृत्वोऽर्थे किम् । चतुष्कपालः ॥
Of these [dvis, tris, catur] when they occur in the sense of "times" (kṛtvo'rtha), ṣ optionally obtains for the visarga before ku or pu [a velar or labial stop]. dviṣkaroti. dviḥ karoti, and so on. Why "in the sense of 'times' (kṛtvo'rthe)"? catuṣkapālaḥ [here catur is not in the sense of "times," yet the point is that this sūtra is not what applies].
Tattvabodhinī
NSP p. 44–45—द्विस्त्रिंशत्तुरिति—॥ इह द्वित्रिभ्यां सुजन्ताभ्यां साहचर्याच्चतुःशब्दोऽपि सुजन्त एव ग्रहीष्यते । कृत्योऽर्थग्रहणं तु साहचर्यं न सर्वत्र व्यवस्थापकमित्यत्र ज्ञापकम् । तेन ‘दीर्धविवीटाम्’ इत्यत्र धातुसाहचर्येऽप्यागमस्येटो ग्रहणम् ॥—चतुष्कपाल इति । चतुर्षु कपालेषु संस्कृत इत्यर्थे ‘संस्कृतं भक्षाः’ इत्यणः ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति लुक् । अत्र मनोरमायाम् ‘इदुदुपधस्य’ इति नित्यं ष इत्युक्तम् । एवं च ‘द्वितं त्रितमिति चतुःपञ्चाशत्’ इति खमूलग्रन्थे प्रयोगश्चिन्त्यः स्यात्, चतुष्कपालवत्तत्रापि नित्यतया षत्वप्रवृत्तेः, अतोऽत्र षत्वनिवारणाय ‘अप्रत्ययस्य’ इत्यत्र प्रत्ययस्य यो विसर्जनीयो न भवतीत्यर्थं एव स्वीकर्तव्यः ॥ चतुष्कपाल इत्यत्र तु कस्कादेराकृतिगणत्वात् षत्वप्रवृत्तिरित्याहुः
Footnotes (NSP 1915 ed.)
NSP p. 45 १ करोत्यादिष्विति—करोतिशब्देन तदादेर्ग्रहणम् , समासाक्षिप्तोत्तरपदस्य विशेष्यत्वात् । विष्वगित्यादिसूत्रे वप्रत्ययग्रहणेन धातोर्विशेषणत्वे तदादिविधिज्ञापनादिति । २ अयस्कुम्भ इति—अयस्कुम्भीत्यत्र लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सत्वम् ।
translator notes
- translator The counter-example catuṣkapālaḥ shows the restriction kṛtvo'rthe: catur here is not used in the numeral-adverbial sense 'times', so this optional sūtra does not govern it (its ṣatva is otherwise secured); the Kaumudī states only the example, without spelling out the alternative rule.
SK 158 · A 8.3.44V
इसुसोः सामर्थ्ये ॥ १५८ ॥
isusoḥ sāmarthye
Of is and us, when there is syntactic connection (sāmarthya), [ṣ optionally replaces the visarga before ku/pu].
Rule. The visarga that comes from a final is or us is optionally replaced by ṣ before k, kh, p, ph, when there is sāmarthya — a syntactic connection between the two words. Bhaṭṭoji explains sāmarthya here as vyapekṣā, mutual expectancy: the two words need each other to make sense.
Example.
sarpiḥ + karoti (sarpis "ghee", "makes ghee") → the words are connected → k follows → ṣ taken → sarpiṣkaroti; or the visarga kept → sarpiḥ karoti.
dhanuḥ + karoti (dhanus "bow") → likewise → dhanuṣkaroti / dhanuḥ karoti.
Applies when / blocked by. Why "when there is syntactic connection"? In tiṣṭhatu sarpiḥ, piba tvam udakam ("let the ghee stand; you, drink the water") sarpiḥ has no connection with the piba that follows it, so there is no ṣ.
Siddhānta-kaumudī
एतयोर्विसर्गस्य षः स्याद्वा कुप्वोः । सर्पिष्करोति । सर्पिःकरोति । धनुष्करोति । धनुः करोति । सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । सामर्थ्ये किम् । तिष्ठतु सर्पिः, पिब त्वमुदकम् ॥
Of these two [the visarga arising from the finals is and us], ṣ optionally obtains before ku or pu [a velar or labial stop]. sarpiṣkaroti. sarpiḥkaroti. dhanuṣkaroti. dhanuḥ karoti. Here sāmarthya [means] mutual expectancy (vyapekṣā). Why "when there is syntactic connection (sāmarthye)"? tiṣṭhatu sarpiḥ, piba tvam udakam ["Let the ghee stand; you, drink the water" — sarpiḥ has no syntactic connection with what follows, so no ṣ].
SK 159 · A 8.3.45V
नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ १५९ ॥
nityaṃ samāse'nuttarapadasthasya
Obligatorily (nityam), in a compound (samāse), [ṣatva applies to the visarjanīya of is/us] that is not situated in the final member (anuttarapadastha).
Rule. The same visarga of is and us (carried forward by anuvṛtti from SK 158), when it does not stand inside the final member of a compound (anuttarapadastha), is obligatorily (nityam) replaced by ṣ in a compound before k, kh, p, ph.
Example.
sarpiḥ + kuṇḍikā compounded ("ghee-pot") → the visarga of sarpis is in the first member, not the last → k follows → ṣ, no option → sarpiṣkuṇḍikā.
dhanuḥ + kapālakam compounded → likewise → dhanuṣkapālakam.
Applies when / blocked by. Why "not inside the final member"? In paramasarpiḥ kuṇḍikā the is stands in the last member sarpis, so the ṣatva is not obligatory. Bhaṭṭoji adds why sarpiṣkuṇḍikā is nevertheless entered in the kaskādi list (SK 144): when the words are not compounded, the listing secures the ṣ even where there is no mutual expectancy; and where there is mutual expectancy, it makes the ṣ obligatory instead of optional.
Watch out. Outside a compound, sarpiḥ karoti / sarpiṣkaroti is optional (SK 158). Inside a compound, with the is-word as first member, sarpiṣkuṇḍikā is the only form.
Siddhānta-kaumudī
इसुसोर्विसर्गस्यानुत्तरपदस्थस्य समासे नित्यं षः स्यात् कुप्वोः परयोः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालकम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् । परमसर्पिः कुण्डिका । कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेऽपि षत्वार्थः । व्यपेक्षायां नित्यार्थश्च ॥
Of the visarjanīya of is and us [isus, carried forward (anuvṛtti) from the preceding sūtra isusoḥ sāmarthye, A 8.3.44], when it is not situated in the final member of the compound (anuttarapadastha), ṣ obtains obligatorily (nityam) in a compound (samāsa) when ku or pu [a velar or labial stop] follows. sarpiṣkuṇḍikā. dhanuṣkapālakam. Why "not situated in the final member (anuttarapadastha)"? paramasarpiḥ kuṇḍikā [here the is/us stands in the last member sarpis, so the ṣatva is not obligatory]. In [the list] kaskādi [kaskādiṣu ca, A 8.3.48], the word sarpiṣkuṇḍikā [is included]: when it is not a compound (asamāsa), even in the absence of mutual expectancy (vyapekṣā) it serves to secure the ṣatva; and where there is mutual expectancy (vyapekṣā), it serves to make [that ṣatva] obligatory (nitya).
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 45—व्यपेक्षाविरहेऽपीति । तिष्ठतु सर्पिष्कुण्डिकामानयेत्यादावित्यर्थः ॥—व्यपेक्षायामिति । इदं सर्पिष्कुण्डिकाया इत्यत्रेत्यर्थः । अत्र सर्पिरित्यसमस्तं पदमिति बोध्यम् । समासे तु ‘नित्यं समासे’ इत्यनेन सिद्धे समासाभावमेव ज्ञापयितुमिदमिति सर्पिर्विशेषणमुक्तम् ॥—नित्यार्थश्चेति । अयं भावः । असमासे व्यपेक्षाविरहेऽत्यन्ताप्राप्तौ नित्यतया षत्वार्थः पाठः । व्यपेक्षायां त्वसमासे ‘इष्टसोः’ इति विकल्पेन प्राप्तौ नित्यार्थं इति ॥—अयःसहितेति । न त्वयसो विकारः, ‘जानपद’ इति ङीष्टप्रसङ्गात्
SK 160 · A 8.3.46V
अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ॥ १६० ॥
ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣvanavyayasya
ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣvanavyayasya — Of a non-avyaya [visarga] following a (short a), [s is substituted] before kṛ, kami, kaṃsa, kumbha, pātra, kuśā, and karṇī [in a compound].
Rule. A visarga that stands after a short a, and does not belong to an avyaya, is obligatorily replaced by s in a compound when the second member is kṛ (as in kāra), kami (as in kāma), kaṃsa, kumbha, pātra, kuśā or karṇī — provided the visarga does not itself stand inside the second member (uttarapada).
Example.
ayaḥ + kāra → visarga after a, ayas not an avyaya, in a compound, kāra from kṛ → visarga → s → ayaskāraḥ.
Likewise ayaskāmaḥ, ayaskaṃsaḥ, ayaskumbhaḥ, ayaspātram, ayaskuśā ("kuśā grass together with iron"), ayaskarṇī.
Applies when / blocked by. Each condition has its counter-case.
After a only: gīḥkāraḥ keeps the visarga, which stands after ī.
Not an avyaya: svaḥkāmaḥ keeps the visarga, svaḥ being an avyaya.
In a compound only: yaśaḥ karoti keeps the visarga, there being no compound.
Not inside the second member: in paramayaśaḥkāraḥ the visarga of yaśaḥ sits within the second member yaśaḥkāra, so it stays.
Siddhānta-kaumudī
अकारादुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सकारादेशः स्यात्करोत्यादिषु परेषु न तूत्तरपदस्थस्य । अयस्कारः । अयस्कामः । अयस्कंसः । अयस्कुम्भः । अयस्पात्रम् । अयःसहिता कुशा अयस्कुशा । अयस्कर्णी । अतः किम् । गीःकारः । अनव्ययस्य किम् । स्वःकामः । समासे किम् । यशःकरोति । अनुत्तरपदस्थस्य किम् । परमयशःकारः ॥
A visarga following a [short a], and not belonging to an avyaya, obligatorily (nitya) becomes s in a compound, when kṛ (karoti) and the rest follow — but not [a visarga] standing in the second member (uttarapada). ayaskāraḥ; ayaskāmaḥ; ayaskaṃsaḥ; ayaskumbhaḥ; ayaspātram; kuśā together with iron (ayaḥ) — ayaskuśā; ayaskarṇī. Why "following a"? gīḥkāraḥ [visarga after ī, so no s]. Why "not of an avyaya"? svaḥkāmaḥ [svaḥ being an avyaya, so no s]. Why "in a compound"? yaśaḥ karoti [no compound, so no s]. Why "not standing in the uttarapada"? paramayaśaḥkāraḥ [the visarga of yaśaḥ standing within the second member yaśaḥkāra, so no s].
Tattvabodhinī
alignment inferredNSP p. 45—अयस्कर्णीति । अय इव कर्णो यस्याः, ‘नासिकोदर’ इति ङीष्ट
SK 161 · A 8.3.47V
अधःशिरसी पदे ॥ १६१ ॥
adhaḥśirasī pade
Of adhas and śiras, [s replaces the visarga] before the word pada.
Rule. For the words adhas and śiras, the visarga is replaced by s when the word pada follows.
Example.
adhaḥ + pada → pada follows, in a compound → visarga → s → adhaspadam.
śiraḥ + pada → the same → śiraspadam.
Applies when / blocked by. Two conditions are carried forward by anuvṛtti from SK 159. Only in a compound: uncompounded, adhaḥpadam and śiraḥpadam keep the visarga. Only when the item is not inside the final member: in paramaśiraḥpadam the śiraḥpada is the final member, so the visarga stays.
Bhaṭṭoji here recalls kaskādiṣu ca (SK 144): in the kaskādi words the visarga likewise becomes s — bhāskaraḥ.
Siddhānta-kaumudī
एतयोर्विसर्गस्य सादेशः स्यात्पदशब्दे परे । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । समास इत्येव । अधःपदम् । शिरःपदम् । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् ।
Of these two [adhas and śiras], s-substitution (sādeśa) obtains for the visarga when the word pada follows. adhaspadam. śiraspadam. [This applies] only in a compound (samāsa iti eva) [samāse carried forward (anuvṛtti) from A 8.3.45]. adhaḥpadam. śiraḥpadam [when not a compound, the visarga is retained]. And only [when the item is] not situated in the final member (anuttarapadastha ity eva). paramaśiraḥpadam [here śiraḥpada is the final member, so the visarga is retained].
vārttikaकस्कादिषु च
(vārttika) "kaskādiṣu ca" — And in [the words of the list] kaskādi.
Tattvabodhinī
NSP p. 45—अधःशिरसी—॥—एतयोरिति । सूत्रे तु षष्ठ्याः स्थाने प्रथमा बोध्या ॥—अधस्पदमिति । पदस्याध इति विग्रहः । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः ॥—शिरस्पदमिति । षष्ठीसमासः ॥ ॥ इति तत्त्वबोधिन्यां विसर्गसंधिः ॥ स्यादिसंधिः ॥ शिव इत्यस्यावसाने विसर्गस्तस्यार्च्य इत्यनेन समभिव्याहारे सस्याभावाद्वत्वं कथं स्यादित्याशङ्कायामाह—स्वोज्ज्वलमौडित्यादिनेति । एवं चात्र मूलभूत एव सुरस्तीति रुत्वादिकं स्यादेव, विसर्गस्त्विह न भवति खरवसानाभावात् । भाविन्यवसानं भङ्गेऽकृतव्यूहपरिभाषयाऽर्च्यपदसमभिव्याहारात्पूर्वमपि न भवतीति बोध्यम्