Vaiyākaraṇa-siddhānta-kaumudī — halsandhiprakaraṇam

SK 111 · A 8.4.40V

स्तोः श्चुना श्चुः ॥ १११ ॥

stoḥ ścunā ścuḥ

stoḥ ścunā ścuḥ — When s and the dental class (tu = ta-varga) are in conjunction with ś or the palatal class (ścu = ś + ca-varga), ś and the palatal class come [respectively in their place].

Rule. stu is a short name for s together with the dental class tu (t th d dh n; tu names the whole class by SK 14 of chapter 1). ścu is ś together with the palatal class cu (c ch j jh ñ). When a stu sound is in contact with a ścu sound, either before or after it, the stu sound is replaced by the corresponding ścu sound: s by ś, t by c, d by j, n by ñ, and so on.

Example.

hariḥ + śete → the final s (which stands for the visarga before this ś) is in contact with ś → s → ś → hariś śete.

rāmaḥ + cinoti → s in contact with c → s → ś → rāmaś cinoti.

sat + cit → the pada-final t first becomes d by the voicing rule SK 84 → d is in contact with c → d → j by this rule → j before the voiceless c becomes c by SK 121 (Section C) → sac cit.

śārṅgin + jaya → n in contact with j → n → ñ → śārṅgiñ jaya.

Applies when / blocked by. The change runs in both directions: the palatal may follow the dental (sat cit) or precede it (the case SK 112 goes on to limit). It is limited by SK 112 and, for the retroflex case, matched by SK 113.

Watch out. The rule replaces the dental, never the palatal. In rāmaś cinoti the c is untouched; it is the s that has moved.

Siddhānta-kaumudī

सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः । हरिश्शेते । रामश्चिनोति । सच्चित् । शार्ङ्गिञ्जय ॥

In place of s and the dental class (ta-varga), when they are in conjunction with ś and the palatal class (ca-varga), ś and the palatal class come. hariś śete. rāmaś cinoti. sac-cit. śārṅgiñ-jaya.

Tattvabodhinī

NSP p. 37

—स्तोः श्रुना श्रुः । स्तोरिति समाहारद्वन्द्वः, सौत्रं पुंस्त्वम् । एवं श्रुः ष्टुरित्यपि बोध्यम् ॥—श्रुनेति । ‘सह युक्ते—’ इति सूत्रे ‘विनापि तद्योगं तृतीया’ इति वक्ष्यमाणत्वातृतीया ॥—योगे इति । एतदध्याहार-लभ्यम् । अत्र स्थान्यादेशयोर्यथासंख्यम् । निमित्तकार्यिणोस्तु न, ‘शात्’ इति ज्ञापकात् । यथासंख्यसूत्रमिह नोपन्यस्तम् ‘स्थानेऽन्तरतमः’ इत्यनेनापि इष्टसिद्धेर्नात्यन्तावश्यकत्वात् ॥—हरिश्चेत इति । ‘वा शरि’ इति पाक्षिकत्वाद्विसर्जनीयस्य सस्तस्य शेन योगे शः, चवर्गयोगे रामश्चिनोति; तवर्गस्य तु चवर्गयोगे सच्चिदित्यादि, शेन योगे तु तच्छिव इत्याद्युदाहरिध्यति

Bālamanoramā

स्तोः श्चुना श्चुः - स्तोः श्चुना श्चुः । स् च तुश्चेति समाहारद्वन्द्वः । पुंस्त्वमार्षम् । इतरेतरयोगद्वन्द्वो वा, तथा सत्येकवचनमार्षम् । एवं 'श्चुना श्चु' रित्यत्रापि ।श्चुने॑ति सहार्थे तृतीया, 'योगे' इत्यध्याहार्यं । ततश्च सहशब्दयोगाऽभावेऽपि तदर्थस्य गम्यत्वात्तृतीया युज्यते, अस्मादेव निर्देशात् । तदाह-सकारतवर्गयोरिति । अत्र स्थान्यादेशानां यथासङ्ख्यं भवति । ततस्च सकारस्य शकारस्तवर्गस्य चवर्गः । तत्रापि त-थ-द-ध-ने त्यादिक्रमस्याप्यनादिलोकसिद्धत्वात् ।श्चुनायोगे॑इत्यत्र न यथासंख्यमित्युत्तरसूत्रेवक्ष्यते, ततश्च सकारस्य तवर्गस्य शकारेण चवर्गेण च यथासंभवं योगे श्चुत्वं भवति । रामश्शेते इति । रामस्-शेते इति स्थिते शकारेण योगात्सकारस्य शकारः ।श्चुना योग इत्यत्र न यथासङ्ख्य॑मित्यस्य प्रयोजनं दर्शयितुं सकारस्य चकारयोगेऽप्युदाहरति — रामश्चिनोतीति । रामस्-चिनोतीति स्थिते चवर्गयोगात्सकारस्य शकारः । 'श्चुना योग' इत्यत्रापि यथासङ्ख्याश्रयणे तु इह सकारस्य शकारयोगा.ञभावाच्छकारो नस्यादिति भावः । सच्चिदिति । सत्-चिदिति स्थिते श्चुत्वस्यासिद्धत्वाज्जश्त्वेन तकारस्य दत्वे, तस्य श्चुत्वेन जकारे,खरि चे॑ति चर्त्वेन तस्य चकारे च रूपम् । शाङ्गञ्जयेति । शाङ्गन्-जयेति स्थिते, चवर्गयोगान्नकारस्य श्चुत्वेन ञकारादेशः ।

stoḥ ścunā ścuḥ — stoḥ ścunā ścuḥ. "stoḥ": "s and tu" is a samāhāra-dvandva (aggregative compound) [so *stu* = the collection of s and the ta-varga]; the masculine gender [of the genitive form *stoḥ*] is an ārṣa [irregularity licensed to the sage]. Or it is an itaretarayoga-dvandva; if so, the singular number is an ārṣa. It is the same for "ścunā ścuḥ" too [i.e. *ścu* = ś + the ca-varga, by the same compound-analysis].

"ścunā": the instrumental is in the sense of "together with" (saha); "yoge" (in conjunction) is to be supplied by adhyāhāra. And so, even though there is no accompanying word *saha*, since that sense is understood, the instrumental is justified — precisely from this [mode of] statement [in the sūtra]. He states this — "of s and the dental class" etc.

Here the sthānins (substituends) and the ādeśas (substitutes) pair off respectively (yathāsaṅkhya): in place of s comes ś, and in place of the ta-varga comes the ca-varga. There too [within the ta-varga → ca-varga mapping] the order t-th-d-dh-n [→ c-ch-j-jh-ñ] is established from beginningless popular usage. In the next sūtra it will be stated that in "ścunā [yoge]" [the correspondence] is not yathāsaṅkhya; and so s and the ta-varga, in conjunction with ś and the ca-varga as the case may be (yathāsambhava), undergo ścutva.

"rāmaś śete": when *rāmas-śete* is present, from conjunction with ś, s becomes ś. To show the purpose of "in 'ścunā [yoge]' there is no yathāsaṅkhya," he illustrates s in conjunction with c as well — "rāmaś cinoti": when *rāmas-cinoti* is present, from conjunction with the ca-varga [here c], s becomes ś [not c]. For if yathāsaṅkhya were resorted to on the "ścunā yoge" [conditioning] side as well, then here, since s is not in conjunction with ś [but with c], ś would [wrongly] not result — this is the idea.

"sac-cit": when *sat-cit* is present — because ścutva is asiddha [not yet effective], by jaśtva the t becomes d (sat → sad); then by ścutva that becomes j (sad → saj, before c); then by cartva ("khari ca," A 8.4.55) that becomes c (saj → sac); such is the form.

"śārṅgiñ-jaya": when *śārṅgin-jaya* is present, from conjunction with the ca-varga [j], by ścutva n is replaced by ñ (śārṅgin → śārṅgiñ).

translator notes

textual The digital source shows minor OCR artifacts (e.g. 'शाङ्ग-' for śārṅga-, 'शार्ङ्गिञ्जय' in the Kaumudī vs 'शाङ्गन्' in the Bālamanoramā for the same word; a stray 'ऽ' rendered as '।ञ'). The evidently intended readings are followed; nothing is silently emended in the source layer. The example word is śārṅgiñ-jaya throughout.

SK 112 · A 8.4.44V

शात् ॥ ११२ ॥

śāt

śāt — After śa, [the ta-varga does not undergo ścutva].

Rule. A dental (tu) standing after ś does not undergo ścutva. Bhaṭṭoji's commentators show how the wording is completed: the word na ("not") is carried forward by anuvṛtti from SK 114 (na padāntāṭ ṭor anām, which precedes this rule in the Aṣṭādhyāyī), and toḥ ("of the dental class") and cuḥ ("the palatal class") from SK 111 — but not the s and ś of that rule. So the rule reads: after śa, no ścutva of the tu.

Example.

viś + naḥ → the n stands after ś → SK 111 would make it ñ → SK 112 blocks this → viśnaḥ.

praś + naḥ → likewise → praśnaḥ.

Applies when / blocked by. Only when the ś comes first and the dental second. When the dental stop comes first and the palatal or ś second (sat cit → sac cit; tat śivaḥ → tac chivaḥ), SK 111 applies as usual.

Siddhānta-kaumudī

शात्परस्य तवर्गस्य श्चुत्वं न स्यात् । विश्नः । प्रश्नः ॥

For a ta-varga [consonant] following śa, there is no ścutva [the change to the c-varga]. viśnaḥ. praśnaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 37–38

—शात् । नेति तोरिति चानुवर्तते तदाह—तवर्गस्येत्यादि । जश्लमित्यादिव्याख्यातृनिर्देशे निःसंदिग्धत्वेन बोधनाय ‘त्रश्च—’ इति पत्वं जश्लं च न कृतं, तथा श्रुत्वमपि न कृतमिति परिहारसंभवाद्वर्गान्त्यमेवोदाहरति—विश्वः प्रश्न इति । ‘विच्छ गतौ’ ‘प्रच्छ ज्ञाप्सायाम्’ । ‘यजयाच—’ इत्यादिना नङ् । ‘छ्वोः शूङ्—’ इति छस्य शलम् । नङो डित्वाद्गुणाभावः । प्रच्छेस्तु ‘प्रश्ने चासन्न—’ इति निर्देशात्संप्रसारणाभावः ॥ ननु जमङ्गनानां नासिकास्थानाधिक्याद्वर्गेष्वाद्यैश्चतुर्भिः सह तुल्यस्थानत्वाभावेन सावर्ण्याभावात् ‘स्तोः श्रुना—’ इति तुशब्देन नकारो न गृह्यते किं तु स्ववर्गाद्याश्चत्वार एवेति विश्वः प्रश्न इत्यत्र श्रुत्वाप्रसक्तेः किमनेन निषेधेनेति चेदत्राहुः । ‘शात्’ इति निषेधाल्लिङ्गादेव ‘तुल्यास्यप्रयत्नम्—’ इत्यत्रास्यप्रहणेन नासिकास्थानभिन्नं तात्वादिस्थानं गृह्यते तत्स्थानं तु तुल्यमेवेति तुशब्देन पञ्चमस्यापि ग्रहणात् श्रुत्वप्रसक्तौ निषेधोऽयमावश्यकः । एवं ‘तोर्लिं’ इति तुशब्देन नकारस्यापि ग्रहणाद् विद्वांल्लिखति इत्यादि सिध्यति । नच निमित्तकार्यिणोर्यथासंख्यनिरासज्ञापकमित्युक्तत्वात्तेनैव चार्थवत्त्वे कथमुक्तार्थे ज्ञापकं भवेदिति वाच्यम् । तुशब्देन नकारग्रहणे सिद्धे हि यथासंख्यनिरासज्ञापकमित्युक्तत्वात्तेनैव चार्थवत्त्वे कथमुक्तार्थे ज्ञापकं भवेदिति वाच्यम् । तुशब्देन तस्थानतुल्यत्वविवक्षायां वर्गेषु पञ्चापि वर्णाः परस्परं सवर्णा भवेयुरित्युक्तोदाहरणे श्रुत्वप्रसक्तौ ‘शात्’ इत्यारम्भ आवश्यक इत्येतज्ज्ञापकाश्रयणं किमर्थमिति वाच्यम् । तथाहि सति जमङ्गनानां परस्परसावर्ण्यापत्त्या त्वं नयसीत्यादौ ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ ‘वा पदान्तस्य’ इत्यनुस्वारस्य जादयोऽपि स्युः । तात्वादिस्थानसाम्याभावेऽपि नासिकारूपस्य यत्किंचित्स्थानस्य तुल्यत्वात् । नापि तुल्यास्यत्वमन्यूनास्यत्वमिति व्याख्यायां जादीनां परस्परसावर्ण्यं न भवेत्, तेषां नासिकास्थानसाम्येऽपि तात्वादिस्थानसाम्याभावेन न्यूनस्थानकत्वात् । ततश्च त्वं नयसीत्यादिषु नातिप्रसङ्गः, स्ववर्गाद्यैः सह तु जादीनां सावर्ण्यं स्यादेव । नासिकास्थानाधिक्येऽपि तदन्यूनस्थानकत्वात्तेषामिति विद्वांल्लिखतीत्यादीष्टं सिध्यति, वर्गाद्यानां तु नासिकास्थानाभावे न्यूनस्थानकत्वात्पञ्चमेन च सावर्ण्याभावेऽपि न क्षतिरिति ज्ञापकाश्रयणं विनैवेष्टसिद्धिरिति वाच्यम् । हे गारि एहीत्यादौ सवर्णदीर्घापत्तेः । ‘इकोऽसवर्णं—’ इति शाकलप्रकृतिभावानापत्तेश्च । इकारान्यूनस्थानकत्वेन तत्सवर्णत्वादेकारस्य । ‘स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । तेभ्योऽपि विवृतावेङौ ताभ्यामैचौ तथैव च’ इति वचनात्प्रयत्नमेदेन सावर्ण्याभावमभ्युपगम्योक्तानिष्ठवारणेऽपि तद्वस्तु तद्वस्त्रमित्यत्र ‘तोर्लिं’ इति परसवर्णविधिना दकारस्य वकारापत्तेः । वकारस्य ओष्ठस्थानाधिक्येऽपि दन्तस्थानसाम्येन लकारान्यूनस्थानकत्वात् । यदि तु ‘वकारस्य दन्तोष्ठम्’ इति समाहारनिर्देशात् ओष्ठस्थानदन्तस्थानभिन्नमेव दन्तोष्ठस्थानमिति वकारस्य लकारसावर्ण्याभावात्तद्वस्त्रित्यादौ नातिप्रसङ्ग इति व्रूषे तर्हि ‘लुभ्वा तदन्तविध्यभावे ईकारोकाररूपा सप्तमी इत्येवमर्थो लभ्यते, तथापि ‘ईदूतौ सप्तमी प्रगृह्यं अदप्तः एच्च द्विवचनं’ इत्येवं लघीयसा न्यासेन सिद्धे गुरुतरन्यासकरणसामर्थ्यात् ऊकारांशे सप्तमीरूपत्वासंभवाच्च तदन्तविधौ ‘सप्तम्यन्तं यदीदूदन्तं’ इत्यर्थेन सकलेष्टसिद्धौ किमर्थप्रहृगेनेति प्रश्नः । दुह—’ इत्यादिना दन्त्ये तङ्कि विधीयमानो यः वसस्तस्य लुक् अदुह्वहीत्यत्र न स्यात्, किंतु अदुग्धेत्यादावेव स्यात् । तथा पिपर्तः पिपुरतीत्यादौ विधीयमानम् ‘उदोष्ट्यपूर्वस्य’ इत्युत्तं सुस्वर्षतीत्यादौ न स्यादुक्तरीत्या वकारस्यौष्ट्यत्वाभावात् । न च वस्यौष्ट्यत्वे दन्त्यत्वे च सति ‘सेवस्रप्—’ इति षोषदेशलक्षणे स्विदादीनां पृथग्प्रहणं व्यर्थं स्यात् तेषामपि दन्त्यान्तसादित्यादिति भ्रमितव्यम् । ‘दन्त्यः केवलदन्त्यो न तु दन्तोष्ट्यजोऽपि’ इत्यादेर्मूल एव वक्ष्यमाणत्वात् । ये तु पाणिनिशिक्षायां यमानुस्वारयोरेव नासिकास्थानलकथनादन्येषां स्थानं नासिका न भवति किं त्वनुनासिकत्वं गुण एव, नासिकाव्यापारेणोच्चार्यमाणत्वमात्रेण नासिकास्थानलकथने लकारादीनामप्युक्तरीत्या नासिकास्थानमिति स्थाननिरूपणे तेषां तदकथनान्यूनतेत्यादि वदन्ति । तेषामत्रोक्तज्ञापकाश्रयणं विनैवेष्टसिद्धिः ॥ अन्ये लकारादीनां नासिकया सर्वदानुच्चारणादनुनासिकत्वं गुणः, ‘सत्त्वे निविशतेऽपैति—’ इत्यादिलक्षणलक्षितत्वात् । जमङ्गनानां त्वनुनासिकत्वं नापैति सर्वदैव उच्चारणादिति न गुणः किंतु यमानुस्वारयोरिव स्थानमेव नासिकेति स्थाननिरूपणे जमङ्गनानां नासिका चेत्युक्तं नत्वकारादीनां नासिका चेति ॥ यत्तूक्तं तुल्यास्यत्वमन्यूनास्यत्वमिति व्याख्यायां तद्वस्त्वित्यादौ ‘तोलिं’ इति दकारस्य वकारप्रसङ्ग इति । तदापाततः । ‘तोलिं’ इत्यत्र लकारद्वयनिर्देश इति स्वीकृत्य लकाररूपे लकारे परे परसवर्ण इति व्याख्यायामुक्तदोषाप्रसक्तेरित्याहुः

Bālamanoramā

शात् - शात् । न पदान्तादिति पूर्वसूत्रात्ने॑त्यनुवर्तते ।स्तोःश्चुना श्चु॑रित्यतःतो॑रिति ,चु॑रिति चानुवर्तते । नतु सकारः शकारश्च ।शा॑दिति दिग्योगे पञ्चमी,परस्ये॑त्यध्याहार्यन्तदाह — शात्परस्येत्यादिना । विश्न इति । विच्छ गतौ ।यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् इति नङ् । छ्वोःशूठ् इति छस्य शः । ङित्त्वान्न गुणः । अत्र शकारयोगात्तवर्गीयनकारस्य श्चुत्वेन ञकारे प्राप्ते निषेधः । पूर्वसूत्रे 'श्चुना योगे' इत्यत्रापि यथासङ्शख्याश्रयणे तु इह तवक्दीयस्य नकारस्य चुना योगाभावेन चुत्वस्याप्रसक्ततया तन्निषेधो व्यर्थः स्यात् । एवंचाऽस्मादेव निषेधात्पूर्वसूत्रे श्चुना योगे इत्यत्र न यथासंख्याश्रयणमिति विज्ञायते । प्रश्न इति ।प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । पूर्वन्नङादि । अत्रग्राहिज्ये॑ति संप्रसारणं न,प्रश्ने चासन्नकाले॑ इत्यादिनिर्देशात् । अत्र वर्गपञ्चमानां नासिकास्थानाधिक्ये ।ञपि तत्तद्वर्गीयैरस्ति सावण्र्यमिति तुल्यास्यसूत्रेऽवोचाम ।

śāt — From the previous sūtra "na padāntāt...," "na" ("not") is carried forward (anuvṛtti). From "stoḥ ścunā ścuḥ," "toḥ" (of the ta-varga) and "cuḥ" (the c-varga) are carried forward — but not the sa-kāra and śa-kāra [i.e., only the ta-varga portion, not the s → ś part]. "śāt" is a fifth case [ablative] in the sense of direction (dig-yoga, "after śa"); "parasya" ("of what follows") is to be supplied. He states this with "śāt parasya..." and so on.

viśna: from the root "vicch" (to go); the affix naṄ [is added] by "yaja-yāca-yata-viccha-praccha-rakṣo naṄ"; by "chvoḥ śūṭh," the ch [of vicch] → ś; because [naṄ] is ṅit, there is no guṇa [→ viśna]. Here, because of association with the śa-kāra, when ñ-kāra would obtain for the ta-varga na-kāra by ścutva, [this sūtra prescribes] the prohibition. But if, in the previous sūtra "ścunā yoge" ["in association with a c-varga"], one were to resort to yathāsaṅkhya (one-to-one correspondence), then here, since the ta-varga na-kāra is not in association with a cu (c-varga), ścutva (cutva) would not present itself, and so this prohibition of it would be pointless. And thus from this very prohibition it is understood that in the previous sūtra, in "ścunā yoge," yathāsaṅkhya is not to be resorted to.

praśna: from the root "praccha" (to wish to know); as before, [with] naṄ and so on. Here saṃprasāraṇa by "grahi-jyā..." does not [apply], because of the mention [of praśna without saṃprasāraṇa] in [e.g.] "praśne cāsanna-kāle..." Here, although the fifth [nasal] of each varga has the additional place of articulation of the nose (nāsikā), there is still savarṇya (homogeneity) with the [members] of its respective varga — this we stated at the sūtra "tulyāsya[-prayatnaṃ savarṇam]" [1.1.9].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 38 १ टोः किमिति ॥—दृष्ट्वानुवृत्तावपि पदान्ते पकारस्यापि जश्त्वेन डकारएव लभ्यत इत्यभिप्रायेण प्रश्नः ॥ उत्तरमाह—सर्पिष्टममिति । अत्रत्यस्य ‘इत्सात्तादौ तद्धिते’ इति विहितपकारस्यासिद्धत्वेन जश्त्वासंभवेन पकारएव श्रूयते इति तद्व्यावृत्त्यर्थं टोः ग्रहणमावश्यकमिति भावः ॥ २ स्थानप्रयत्नाभ्यामिति—‘स्थानेऽन्तरतमः’ इति प्रथमान्तपाठपक्षे आदेशनियमोपपत्तये प्रतिस्थानिलक्षणोपप्लवाङ्गीकारेण ‘पदान्तस्य रेफस्यानुस्वारो भवति’ इत्यस्य लक्षणस्याचारितार्थ्येन णकारोऽनुनासिकः प्राप्नोतीति तद्वारणाय ‘स्थानेन्तरतम उरण् रपरः’ इति संहितायाः ‘स्थानेऽन्तरतमे’ इति सप्तम्यन्तच्छेदाङ्गीकारेण प्रकृतिनियमोपपत्तये प्रत्यादेशं लक्षणोपप्लवाङ्गीकारेण ‘णकारः पदान्तस्य यरः स्थाने’ इत्यस्य लक्षणस्य स्थानप्रयत्नाभ्यां सदृशतमे स्पर्शे चरितार्थस्य केवलस्थानसदृशे रेफे न प्रवृत्तिरित्यभिप्रायः । यद्यपीत्थमापत्तिपरिहारौ ‘कमल मुरारिः, वृक्षव् नेता’ इत्यादावपि संभवतस्तथापि तादृशां प्रयोगाणां कष्टसाध्यत्वेनानभिव्यक्तत्वादभिव्यक्ततरे मुप्रसिद्धे चतुर्मुखशब्दे एवाभिहितौ । तादृशप्रयोगाणामभिधाने तूपलक्षणमेतत् । प्राञ्चस्तु व्यक्तिपक्षेण शङ्का जातिपक्षेण समाधानमिति वदन्ति तत्तु सतां नैव मनोरमम् । ‘न ब्राह्मणं हन्यात्’ इति लक्षणस्य व्यक्तिपक्ष एव प्रतिब्राह्मणविपयता न जातिपक्षे इत्यत्र मानाभावात् वैपरीत्यलाभाच्च । यदितु जातिपक्षे जात्याश्रयसकलव्यक्तीनां स्वतएव विपयत्वं, अतस्तदेकवाक्यतायै फलैक्याय च व्यक्तिपक्ष एव प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवाङ्गीकार इति विभाव्यते तर्हि पक्षद्वयेऽपि फलभेदाभावादसदुक्तरीतिरेवानुसरणीयेति दिक् । यदितु सप्तम्यन्तपदच्छेदस्य सुध्युपास्य इत्याद्यसिद्ध्यापत्त्या दूषितत्वेन प्रथमान्तपदच्छेदस्यावश्यकत्वे दुष्परिहरैवोक्तापत्तिरित्युच्यते तदा प्रकृतमन्त्रे सवर्णपदापकर्पणापत्तिः सुपरिहरैव । ‘रेफोध्मणां सवर्णां न सन्ति’ इति भाष्योक्तेः । ननु ‘नेमौ रहौ कार्यिणौ द्विवचनस्य’ इति भाष्यात् ‘अच्चो रहाभ्याम्’ इति द्वित्वप्रकरणे यर्पदे रेफरहितग्राहकस्यैव निर्णीतत्वेन तत्रानुवर्तनीयस्य यर्पदस्यानुनासिकविधावपि तादृशस्यैव ग्रहणेनापि चतुर्मुख इत्यादावनुनासिकवारणं संभवतीतिचेत् उपायस्योपायान्तरादूषकत्वमित्यत्र स्वसंप्रतिप्रदर्शनाय सवर्णपदापकर्पणं भाष्यकृता ध्वनितम् । यद्वा द्वित्वविधौ साक्षाच्छ्रुतेन रेफगतनिमित्तत्वेन यरन्तर्गतत्वानुमितरेफनिष्ठद्वित्वस्थानिवस्य वाधेनैव तत्रोपपत्तौ प्रकृते तथाऽभावेन दृष्टान्तवैपन्थान्न तस्यानुनासिकवारणोपायत्वमिति सवर्णपदापकर्पणमेव वरमिति दिक् ।

SK 113 · A 8.4.41V

ष्टुना ष्टुः ॥ ११३ ॥

ṣṭunā ṣṭuḥ

ṣṭunā ṣṭuḥ — For a stu (sa and the ta-varga), in association with a ṣṭu (ṣa and the ṭa-varga), there is ṣṭu (i.e., it becomes ṣa / the ṭa-varga).

Rule. ṣṭu is ṣ together with the retroflex class ṭu (ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ). When a stu sound (s or a dental) is in contact with a ṣṭu sound, the stu sound is replaced by the corresponding ṣṭu sound: s by ṣ, t by ṭ, n by ṇ, and so on. stoḥ ("of stu") is carried forward from SK 111.

Example.

rāmaḥ + ṭīkate → the final s (the shape the visarga takes before a voiceless sound, SK 138 in Section H) is in contact with ṭ → s → ṣ → rāmaṣ ṭīkate.

rāmaḥ + ṣaṣṭhaḥ → s in contact with ṣ → s → ṣ → rāmaṣ ṣaṣṭhaḥ.

peṣ + tā → t after ṣ → t → ṭ → peṣṭā.

tad + ṭīkā ("its commentary") → the pada-final d stands before ṭ → d → ḍ by this rule → the ḍ before the voiceless ṭ → ṭ by cartva (SK 121, Section C) → taṭṭīkā.

cakrin + ḍhaukase → n before ḍh → n → ṇ → cakriṇ ḍhaukase.

Applies when / blocked by. Limited by SK 114 (a word-final retroflex does not retroflex the next word) and SK 115 (a dental before ṣ is not retroflexed).

Siddhānta-kaumudī

स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामष्षष्ठः । रामष्टीकते । पेष्टा । तट्टीका । चक्रिण्ढौकसे ॥

For a stu (sa and the ta-varga), in association with a ṣṭu (ṣa and the ṭa-varga), there is ṣṭu. rāmaṣṣaṣṭhaḥ. rāmaṣṭīkate. peṣṭā. taṭṭīkā. cakriṇḍhaukase.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 38

—पुना पुः ॥ इहापि कार्यिनिमित्तयोर्यथासंख्यं न, ‘तोः षि’ इति ज्ञापकात्

Bālamanoramā

ष्टुना ष्टुः - ष्टुना ष्टुः ।स्तो॑रित्यनुवर्तते । तदाह-स्तोरिति । अत्रापि स्थान्यादेशानां यतासंख्यं, नतु॒ष्टुयोगे॑इत्यत्र । रामष्षष्ठ इति । रामस्-षष्ट इति स्थिते षकारयोगात्सस्य ष्टुत्वेन षः । अत्रापि 'ष्टुना योग' इत्यत्र न यथासंख्यमित्यस्य प्रयोजनं दर्शयितुं सकारस्य टवर्गयोगेऽपि उदाहरति — रामष्टीकते इति ।टीकृ गतौ॑ । तट्टीकेति । तस्य-टीकेति विग्रहः ।तद्टीके॑ति स्थिते टुत्वेन दस्य डत्वे चर्त्वम् । चक्रिण्ढोकसे इति । ढौकृ गतौ । चक्रिन् ढोकसे इति स्थिते टवर्गयोगान्नस्य टुत्वेन णत्वम् । न पदान्तात् ।अना॑मितितो॑रित्यस्य विशेषणं । ननु भिन्नविभक्तिकमेतत्कथं तद्विशेषणमित्यत आह — अनामिति लुप्तषष्ठीकमिति । नामवयवभिन्नस्येत्यर्थः । 'स्तोः'ष्टु॑रित्यनुवर्तते ।

ṣṭunā ṣṭuḥ — "stoḥ" is carried forward (anuvṛtti); he states this with "stoḥ." Here too [as in the previous sūtra] there is yathāsaṅkhya (one-to-one correspondence) between the sthānins and their substitutes [s → ṣ, the ta-varga → the ṭa-varga], but not in "ṣṭunā yoge" [the conditioning "in association with a ṣṭu" is not subject to that correspondence].

rāmaṣṣaṣṭhaḥ: when rāmas-ṣaṣṭha stands, because of association with the ṣa-kāra, the s [of rāmas] → ṣ by ṣṭutva [→ rāmaṣ ṣaṣṭhaḥ]. Here too, to show the purpose of "there is no yathāsaṅkhya in 'ṣṭunā yoge'," he gives an example in which the sa-kāra is in association with the ṭa-varga [rather than ṣ]: rāmaṣṭīkate — from the root "ṭīkṛ" (to go) [s → ṣ, though conditioned by ṭ, not ṣ].

taṭṭīkā: the analysis (vigraha) is "tasya ṭīkā" ("its commentary"). When tad-ṭīkā stands, by ṣṭutva the d → ḍ, [and then] by cartva [→ ṭ, giving taṭṭīkā].

cakriṇḍhaukase: from the root "ḍhaukṛ" (to approach). When cakrin-ḍhaukase stands, because of association with the ṭa-varga [ḍh], the n → ṇ by ṣṭutva. [As for] "na padāntāt...": in [that sūtra, na padāntāṭ ṭor anām, 8.4.42] "anām" is a qualifier of "toḥ." Objection: since this ["anām"] is in a different case-ending [than "toḥ"], how can it qualify that? To this he says: "anām" has an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhīka), i.e., "of [a ṭu] that is not a part of [the word] nām" (nāma-avayava-bhinnasya). "stoḥ" and "ṣṭuḥ" are carried forward (anuvṛtti).

translator notes

textual This block runs past its own sūtra (ṣṭunā ṣṭuḥ, 8.4.41) into the commentary on the NEXT sūtra, na padāntāṭ ṭor anām (8.4.42): the closing tail — 'na padāntāt / anām qualifies toḥ / the objection about the differing case-ending / anām = lupta-ṣaṣṭhīka = nāma-avayava-bhinnasya / stoḥ, ṣṭuḥ carried forward' — belongs to 8.4.42, not to ṣṭunā ṣṭuḥ. Rendered as transmitted; the boundary overrun is a source-chunking artifact, flagged not emended.

SK 114 · A 8.4.42V

न पदान्ताट्टोरनाम् ॥ ११४ ॥

na padāntāṭṭoranām

na padāntāṭ ṭoranām (8.4.42) — The [preceding ṣṭutva] does not apply to a stu (dental s-t-series sound) [that stands] after a ṭu (retroflex ṭ-series sound) which is at the end of a pada — except [before] nām (anām).

Rule. A stu sound that follows a ṭu sound standing at the end of a pada does not become ṣṭu — except when the stu sound belongs to nām, the genitive plural ending. The word anām is a genitive form with its ending dropped, "of what is not nām".

Example.

ṣaṭ + santaḥ → the s follows a pada-final ṭ → SK 113 would give ṣ → blocked → ṣaṭ santaḥ.

ṣaṭ + te → the t follows a pada-final ṭ → blocked → ṣaṭ te.

ṣaṣ + nām → ṣaṣ counts as a pada before this ending → its final ṣ → ḍ by jaśtva (SK 84) → ṣaḍ nām → before the nasal n the ḍ → ṇ, obligatorily, by the vārttika pratyaye bhāṣāyāṃ nityam (under SK 116, Section G) → ṣaṇ nām → the n of nām now follows a pada-final retroflex ṇ → SK 113 would give ṇ, and this rule would block it, but anām excepts the n of nām → n → ṇ → ṣaṇṇām.

Applies when / blocked by. Two contrasts fix the conditions. Why "at the end of a pada"? In īṭṭe the ṭ is inside a word, so the following t is retroflexed as usual. Why "after a ṭu"? In sarpiṣṭamam the sound before the t is ṣ, not a retroflex stop, so SK 113 applies freely. A vārttika (a supplementary statement on the rule) extends the nām exception to the words navati and nagarī: ṣaṇṇavatiḥ ("ninety-six"), ṣaṇṇagaryaḥ ("six cities").

Siddhānta-kaumudī

अनामिति लुप्तषष्ठीकं पदम् । पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः ष्टुर्न स्यात् । षट् सन्तः । षट् ते । पदान्तात्किम् । ईट्टे । टोः किम् । सर्पिष्टमम् ॥

anām is a word (pada) with an elided genitive ending (lupta-ṣaṣṭhīka). For a stu (dental s-t-series sound) that follows a ṭu-series [retroflex] sound at the end of a pada, ṣṭu [substitution] does not take place — except [before] nām. [Examples:] ṣaṭ santaḥ, ṣaṭ te [the s and t are not made retroflex]. Why "at the end of a pada (padāntāt)"? īṭṭe [where the ṭu is not pada-final, so ṣṭutva does apply]. Why "after a ṭu (ṭoḥ)"? sarpiṣṭamam [where the preceding sound is not a ṭu-series stop].

vārttika

अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम्

(vārttika) "It should be stated: [the exclusion applies] also to [the n of] nām, navati, and nagarī (anāmnavatinagarīṇām)."

(वार्तिकम्) ॥ षण्णाम् । षण्णवतिः । षण्णगर्यः ॥

(vārttika) — [Examples:] ṣaṇṇām, ṣaṇṇavatiḥ, ṣaṇṇagaryaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 38–39

—सर्पिष्टममिति । ‘हस्वात्तादौ तद्धिते’ इति षत्वम् ॥—यरो—॥ पदान्तस्येति किम् । वेद्मि । स्तन्नाति ॥—स्पर्शो चरितार्थ इति । प्रसिद्धप्रयोगाभिप्रायेणेदमुक्तम् । कमलमुरारिः वृक्षव् नेता इत्यादौ लकारवकारयोरनुनासिकप्रवृत्तौ वाधकाभावात् ।—स्पर्शस्यैवेष्यते इति प्राचोम्रन्थानुरोधेन स्पर्शभिन्नेषु अनुनासिकविधिर्न प्रवर्तते अनभिधानादिति वा योज्यम् ॥—रेफे न प्रवर्तत इति । यद्यपि व्यक्तिः पदार्थ इति पक्षे लक्ष्यभेदे लक्षणभेदात् अस्यां व्यक्तौ लक्षणस्याचरितार्थलाद्रेफेऽपि प्रवृत्तिदुर्वारैव, तथापि लक्ष्यानुरोधेन जातिपक्ष-माथिल्येदमुक्तम् ॥—दकारनिपातनादिति । ननु यवादिगणे ककुदित्येव पठ्यते न तु ककुद्यन्त इति मतुच्चिशिष्टम् । तथाच यरोऽनुनासिको दुर्वारः । न च यरोऽनुनासिकप्रवृत्तौ झयन्तलाभावेन ‘झयः’ इति मतुपो मकारस्य वलाप्रसक्त्या यवादिगणे ककुदिति पाठो निरर्थकः स्यादिति वाच्यम् । अनुनासिकविधेरसिद्धत्वेन झयन्तलानपायात् गणे तत्पाठस्य सार्थक्यादिति चेदत्राहुः । यद्यत्र ककुदकारस्य नकार इष्टः स्यात्ताहुं गणे ककुनित्येव पठेन तु ककुदिति । मतुपः प्रकृति-भूतककुच्छच्छदस्य नान्तलनिपातनेऽपि अन्यत्र दकारान्तप्रयोगस्य निर्वाधकलातस्माद्यरोऽनुनासिकोऽत्र न प्रवर्तत इति ॥ अन्ये लाहुः—‘यचि भं तसौ मलये’ इति संहितया पाठे तसाविति तात्पूर्वं दकारं प्रश्लिष्य भत्वेनाप्येतत्समाधातुं शक्यम्, तसा-विति द्विवचननिर्देशस्तु दतयोः समाहारद्वन्द्वं कृत्वा इतरेतरयोगद्वन्द्वे कृते समुपपद्यत इति

Bālamanoramā

न पदान्ताट्टोरनाम् - तदाह — पदान्तादित्यादिना । ईट्टे इति । 'ईडस्तुतौ' आत्मनेपदी । ईड्-ते इति स्थिते, खरि चेति डस्य चर्त्वम्, ततः परस्य तकारस्य टुत्वम् । तस्य टवर्गात्परत्वेऽपिपदान्तात्परत्वाऽभावान्न टुत्वनिंषेधः । सर्पिष्टममिति । सर्पिष्-तममितित स्थितेस्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इति, अन्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य वा पदत्वात्षकारस्य पदान्तत्वात्ततः परस्य तकारस्य ष्टुत्वनिषेधो न भवति, पदान्ताट्टवर्गात्परत्वाऽभावात् । नच षकारस्य 'झलाञ्जशोऽन्ते' इति जश्त्वेन डकारे सति तकारस्य टोः परत्वात्ष्टुत्वनिषेधः स्यादेवेति वाच्यं,ह्रस्वात्तादौ तद्धिते॑ इति षत्वस्याऽसिद्धत्वेन जश्त्वाऽभावात् । इह 'आदेशप्रत्यययोरिति' षत्वं तु न भवति,अपदान्तस्य मूर्धन्यः॑ इत्यधिकारात् । अनाम्नवति । ष्टुत्वप्रतिषेधे नाम एव पर्युदासो न भवति, किन्तु नवतिनगरीशब्दावयवनकारस्यापि पर्युदासो वक्तव्यः इत्यर्थः । षण्णामिति । षष्-नामिति स्थितेस्वादिष्वसर्वनामस्थाने ॑ इति पदान्तत्वात् षस्य जश्त्वेन डकारेप्रत्यये भाषायां नित्य॑मिति तस्य णकारः । अत्र टवर्गयोगान्नकारस्य ष्टुत्वम् ।न पदान्ता॑दिति निषेधस्तु न,अना॑मिति पर्युदासात् । षण्-णगर्य इति — पृथक्पदे । न तु कर्मधारयः,दिक्संख्येसंज्ञाया॑मिति नियमात् । अत्रापिन पदान्ता॑दिति नगरीशब्दे नकारस्य टुत्वनिषेधो न भवति, नगरीशब्दस्यापि पर्युदासात् ।

na padāntāṭ ṭoranām — Hence he says "after the end of a pada (padāntāt)," etc. "īṭṭe": [from] the root īḍ ("to praise"), ātmanepadī. In īḍ-te, by khari ca [A 8.4.55] the ḍ becomes its voiceless cognate [ṭ] (cartva); then the following t becomes ṭu (retroflex ṭ) [by ṣṭutva]. Although it [the t] does follow a ṭu-series sound, since it does not follow a pada-final [ṭu], there is no prohibition of ṭutva [and so īṭṭe results]. "sarpiṣṭamam": in sarpiṣ-tamam, [the base] having pada-status either by svādiṣv asarvanāmasthāne [A 1.4.17] or by resorting to an internal (antarvartinī) case-affix, and the ṣ being therefore pada-final, the ṣṭutva-prohibition does not apply to the following t — because [the t] does not follow a pada-final ṭu-series sound [ṣ not being a ṭu-series stop]. Nor should it be objected that, when the ṣ becomes ḍ by jaśtva [via jhalāṃ jaśo 'nte, A 8.2.39], the t, [now] following a ṭu [ḍ], would indeed incur the ṣṭutva-prohibition; for, the ṣatva being treated as not-yet-effected (asiddha) by hrasvāt tādau taddhite, jaśtva does not [take place]. Here the ṣatva by ādeśapratyayoḥ [A 8.3.59] does not [account for this ṣ], because of the adhikāra apadāntasya mūrdhanyaḥ [A 8.3.55, which restricts mūrdhanya-substitution to non-pada-final position].

"anāmnavati": in the prohibition of ṣṭutva, the exclusion (paryudāsa) is not of nām alone; rather, the exclusion is to be stated also for the n that is a component of the words navati and nagarī — this is the meaning. "ṣaṇṇām": in ṣaṣ-nām, [ṣaṣ] being pada-final by svādiṣv asarvanāmasthāne, the ṣ becomes ḍ by jaśtva, and by pratyaye bhāṣāyāṃ nityam [vārttika] that [ḍ] becomes ṇ [the nasal, before the nasal n]. Here, by contact with a ṭu-series [ṇ], the n [of nām] undergoes ṣṭutva [becoming ṇ, giving ṣaṇṇām]; but the prohibition na padāntāt does not [apply], because of the exclusion anām. "ṣaṇ-ṇagaryaḥ": [ṣaṭ and nagaryaḥ are] separate words — it is not a karmadhāraya, by the restriction diksaṃkhye saṃjñāyām [A 2.1.50]. Here too, the ṭutva-prohibition na padāntāt does not apply to the n of the word nagarī, because nagarī [i.e. its n] is likewise excepted [by the vārttika].

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 39 पूर्वसवणे इति—यदि तु हस्य सवर्णे इत्येवोच्येत तदा रेफोग्मणां सवर्णविरहात् हस्य हृदव स्यात्, तथाच सूत्रं निरर्थकं स्यात्, अतः सामर्थ्यात् पूर्वग्रहणमनुवर्त्यते ।

translator notes

textual The gloss cites 'hrasvāt tādau taddhite' as the ground for the ṣatva being asiddha with respect to jaśtva; the reference in the digital source is not fully secure, and no sūtra number is asserted here.

SK 115 · A 8.4.43V

तोः षि ॥ ११५ ॥

toḥ ṣi

toḥ ṣi — Of the tu (dental series), when ṣ follows, [there is no ṣṭutva (cerebralization) — by anuvṛtti of na and ṣṭu].

Rule. A dental (tu) standing before ṣ does not become retroflex. na and ṣṭu are again carried forward.

Example.

san + ṣaṣṭhaḥ → n stands before ṣ → SK 113 would give ṇ → blocked → san ṣaṣṭhaḥ.

Applies when / blocked by. The block concerns only a dental stop before ṣ; an s before ṣ still becomes ṣ (rāmaṣ ṣaṣṭhaḥ, SK 113). At this point Bhaṭṭoji reminds you of the voicing rule SK 84, jhalāṃ jaśo 'nte, because every group from here on leans on it: vāk + īśaḥ → k at the end of the pada → g → vāgīśaḥ; cit + rūpam → t → d → cidrūpam.

Siddhānta-kaumudī

तवर्गस्य षकारे परे न ष्टुत्वम् । सन्षष्ठः । झलां जशोऽन्ते SK 84 । वागीशः । चिद्रूपम् ॥

The dental series (tavarga) does not undergo ṣṭutva when ṣ follows. sanṣaṣṭhaḥ. [By] jhalāṃ jaśo'nte (SK 84): vāgīśaḥ, cidrūpam.

Bālamanoramā

तोः षि - तेः षि । ष्टुरिति नेति चानुवर्तते । तदाह — तवर्गस्येति । सन्षष्ठ इति । अत्र नकारस्य षकारयोगात् टुत्वं प्राप्तं निषिध्यते । अस्मादेव ज्ञापकात् ष्टुना ष्टुरित्यत्र ष्टुना योगे इत्यत्र यथासंख्यं नेति विज्ञायते । 'झलाञ्जशोऽन्ते' इत्यच्सन्धिनिरूपणे प्रसङ्गादुपन्यस्तम् । हल्सन्धिप्रस्तावे पुनस्तदुपन्यासः ।

toḥ ṣi — [The words] ṣṭu and na are both carried forward (anuvṛtti) [from the preceding rules, so the sense is "no ṣṭutva"]. Hence he says [in the Kaumudī] "of the tavarga...". On [the example] sanṣaṣṭhaḥ: here the ṣṭutva (cerebralization) of the n, which would obtain from its conjunction with ṣ, is prohibited [so the n remains dental]. From this very [rule serving as] a jñāpaka (indicator) it is understood that in ṣṭunā ṣṭuḥ (A 8.4.41), in the expression "when joined with a ṣṭu," there is no yathāsaṃkhya (serial, one-to-one correspondence). [The sūtra] jhalāṃ jaśo'nte was adduced incidentally (prasaṅgāt) during the treatment of ac-sandhi; here, on the occasion of hal-sandhi, it is adduced again.

translator notes

textual The digital source opens the comment with teḥ ṣi; the headword sūtra is toḥ ṣi (toḥ = genitive of the tu-pratyāhāra, the dental series), which the translation follows without emending the source.

SK 116 · A 8.4.45V

यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ॥ ११६ ॥

yaro'nunāsike'nunāsiko vā

yaro 'nunāsike 'nunāsiko vā (8.4.45) — A yar [consonant, at the end of a pada] optionally becomes a nasal (anunāsika) when a nasal sound follows.

Rule. A yar at the end of a pada optionally becomes a nasal when a nasal follows. yar is the pratyāhāra from y to the r of Śivasūtra 13: every consonant except h. The nasal substituted is the one nearest to the stop in place and effort, that is, the nasal of its own class.

Example.

etat + murāriḥ → the pada-final t → d by SK 84 → etad murāriḥ → d stands before the nasal m → d → n, the nasal of the dental class → etan murāriḥ; without the option, etad murāriḥ.

Applies when / blocked by. The rule does not act on r: caturmukhaḥ keeps its r before m. Bhaṭṭoji's reason is that the rule has its purpose fulfilled in supplying, for a stop, the nasal that is nearest to it in both place and effort; r has no such counterpart. A vārttika adds that before an affix, in ordinary speech, the change is obligatory: tat + mātram → tanmātram, cit + mayam → cinmayam. Why then madodagrāḥ kakudmantaḥ (Kālidāsa) with its d before m? Because the d of kakudmat is specifically laid down in the yavādi group of words, and such a laid-down form (a nipātana) is not changed.

Siddhānta-kaumudī

यरः पदान्तस्याऽनुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् । एतन्मुरारिः । एतद्मुरारिः । स्थानप्रयत्नाभ्यामन्तरतमे स्पर्शे चरितार्थो विधिरयं रेफे न प्रवर्तते । चतुर्मुखः ॥ प्रत्यये भाषायां नित्यम् ॥ तन्मात्रम् । चिन्मयम् । कथं तर्हि मदोदग्राः ककुद्मन्त इति । यवादिगणे दकारनिपातनात् ॥

A yar at the end of a pada optionally becomes a nasal (anunāsika) when a nasal follows. [Examples:] etanmurāriḥ / etadmurāriḥ ("this is Murāri") [the d optionally becomes the nasal n before m]. This rule, having its scope fulfilled (caritārtha) in [substituting] the stop (sparśa) most homogeneous (antaratama) by both place (sthāna) and effort (prayatna), does not operate on a repha (r): caturmukhaḥ [the r does not become nasal]. — (vārttika) "Before an affix (pratyaya), in [ordinary] speech (bhāṣā), [the nasalization is] obligatory (nityam)": tanmātram, cinmayam. — Then how [does one get] madodagrāḥ kakudmantaḥ ["their humps upraised with rut," Kālidāsa]? Because in the yavādi-group the d is specifically enjoined (nipātana) [in kudmat, so no nasalization there].

Bālamanoramā

यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा - यरोऽनुनासिके ।न पदान्ताट्टो॑रित्यतः पदान्तादित्यनुवर्तते, तच्च षष्ठन्ततया विपरिणम्यते, तदाह — यरः पदान्तस्येति ।एतन्मुरारि॑रिति कर्मधारयः । एतद्-मुरारिरिति स्थिते दस्य अनुनासिको नकारः, दन्तस्थानसाम्यात्, स्पृष्टप्रयत्नसाम्याच्च । ननु चतुर्मुख इत्यत्रापि रेफस्य अनुनासिको णकारः स्यात्, रेफसकारयोः स्पृष्टेत्स्पृष्टप्रयत्नभेदेऽपि मूर्घस्थानान्तर्यादित्यत आह — स्थानेति ।एतन्मुरारि॑रित्यादौ स्थानतः प्रयत्नतश्चान्तरतमे स्पर्शे चरितार्थः=लब्धप्रयोजनोऽयमनुनासिकविधिः स्थानमात्रेण आन्तर्यमादाय रेफे न प्रवृत्तिमर्हतीत्यर्थः ।यूनि लब्धे तु युवतिर्जरठे रमते कथ॑मिति न्यायादिति भावः । प्रत्ययेभाषायाम् । वार्तिकमेतत् । भाष्य=लोकिकप्रयोगः । तत्र प्रयत्ने विद्यमाने अनुनासिके परतः प्रागुक्तोऽनुनासिको नित्यं भवतीत्यर्थः । तन्मात्रमिति । तत्-प्रमाणं यस्य तत्तन्मात्रं ।प्रमाणे द्वयसज्दध्नञ्मात्रचः॑ इति मात्रच्प्रत्ययः । चिन्मयमिति ।नित्यं वृद्धशारादिभ्यः॑ इत्यत्रनित्य॑मिति योगविभागात्ताद्रूप्ये मयट् । कथं तहीति । यदि प्रत्यये परे नित्यमनुनासिकः स्यात्तदामदोदग्राः ककुद्मन्त॑ इति कालिदासप्रयोगः कथमित्याक्षेपः । मतुपः प्रत्ययत्वेन तस्मिन् परे दकारस्य अनुनासिकनकारावश्यम्भावादिति भावः । परिहरति — यवादीति । यवादिगणे कुद्मच्छब्दे दकारस्य निर्देशान्न तस्यानुनासिकः । यदि तत्र दकारस्य नकार एव इष्टः स्यात्तर्हि नकारमेव लाघवान्निर्दिशेदिति भावः ।

yaro 'nunāsike 'nunāsiko vā — From na padāntāṭ ṭoḥ [A 8.4.42], padāntāt recurs (anuvṛtti), and it is transformed into the genitive (ṣaṣṭhī). Hence he says "of a yar at the end of a pada." "etanmurāriḥ" [is analyzed] as a karmadhāraya: in etad-murāriḥ [being formed], the d [becomes] the nasal n, because of homogeneity of place (both being dental) and homogeneity of effort (both being spṛṣṭa, [full] contact). — Objection: in caturmukhaḥ too the repha (r) would become the nasal ṇ, since — despite the difference of effort between the repha [slightly-contacted] and [the cerebral nasal, fully-contacted] — there is proximity of the cerebral (mūrdhan) place. To this he says "sthāna": in etanmurāriḥ and the like, this anunāsika rule, having its purpose fulfilled (caritārtha = labdha-prayojana) in [substituting] the stop most homogeneous by both place and effort, does not deserve to operate on the repha merely on the basis of place-proximity — this is the meaning; by the maxim "when a youth is available, how would a maiden dally with an old man?" — such is the idea.

"pratyaye bhāṣāyām" — this is a vārttika. bhāṣā means ordinary (laukika) usage. There, before an affix, when a nasal follows, the aforesaid nasalization takes place obligatorily (nityam) — this is the meaning. "tanmātram": "that whose measure is that (tat-pramāṇa)" = tanmātram; the affix mātrac by pramāṇe dvayasaj-daghnañ-mātracaḥ [A 5.2.37]. "cinmayam": by splitting the rule (yogavibhāga) so as to isolate "nityam" from nityaṃ vṛddhaśārādibhyaḥ, the affix mayaṭ [is added] in the sense of "consisting of that" (tādrūpya). "then how (kathaṃ tarhi)": if, when an affix follows, the nasal were obligatory, then how [to account for] Kālidāsa's usage madodagrāḥ kakudmantaḥ? — this is the objection; because, matup being an affix, when it follows the nasal n for the d would be inevitable — this is the idea [behind it]. He resolves [it] with "yavādi": in the yavādi-group, since the d is specifically prescribed (nirdeśa) in the word kudmat, there is no nasalization of it; for, had the n been intended in its place, [Pāṇini] would have directly prescribed n itself, for economy (lāghava) — this is the idea.

translator notes

textual The objection about caturmukhaḥ reads 'refa-sakārayoḥ' (of r and s) in the source where the argument requires the comparison of the repha with the cerebral nasal ṇ; the translation renders the evidently intended sense. The vārttika gloss reads 'prayatne vidyamāne' where the context ('before an affix') suggests 'pratyaye'; rendered per context.

SK 117 · A 8.4.60V

तोर्लि ॥ ११७ ॥

torli

tor li (8.4.60) — for a tavarga (t-series) sound, when l follows, [there is] parasavarṇa (the substitute homorganic with the following sound).

Rule. A dental (tu) standing before l is replaced by the parasavarṇa, the sound homorganic with what follows — that is, by l itself.

Example.

tat + layaḥ → the pada-final t → d by SK 84 → d stands before l → d → l → tallayaḥ.

vidvān + likhati → n stands before l → n → l; since the sound replaced was a nasal, the substitute is the nasalized l → vidvām̐l likhati.

Watch out. For n the substitute is not the plain l but the nasal l: the nasality of the n is carried over.

Siddhānta-kaumudī

तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नकारस्याऽनुनासिको लकारः ॥

For a tavarga sound, when l follows, there is parasavarṇa (the counterpart homorganic with the following sound). [Examples:] tallayaḥ (tad + layaḥ); vidvāṁl likhati. For the n [in the second example], the substitute l is a nasal (anunāsika) l.

Bālamanoramā

तोर्लि - तोर्लि ।अनुस्वारस्य ययी॑त्यतः 'परसवर्णः' इत्यनुवर्तते । तदाह — तवर्गस्येत्यादिना । तल्लय इति । तस्य-लय इति विग्रहः । तदा-लय इति स्थिते दस्य परसवर्णः=परनिमित्तभूतलकारसवर्णो भवति, स च लकार एव, अन्यस्य तत्सावण्र्याऽभावात् । अत्र नकारस्येति । विद्वान्-लिखतीत्यत्र विद्वान् लिखतीति स्थिते नकारस्य स्थानिनोऽनुनासिकस्य परसवर्णो लकारो भवन्नान्तर्यादनुनासिक एव लकारो भवतीत्यर्थः ।

tor li — tor li. From anusvārasya yayi (A 8.4.58) "parasavarṇaḥ" is carried forward (anuvṛtti). He states this with "tavargasya…" and the rest. "tallayaḥ" — the analysis is tasya layaḥ. When "tada layaḥ" [tad + layaḥ] stands, the d becomes parasavarṇa, i.e. homorganic (savarṇa) with the conditioning following l; and that [homorganic sound] is precisely l, since no other [sound] is savarṇa with it. As for "nakārasya" [the remark on the n]: in "vidvāṁl likhati", when "vidvān likhati" stands, the l which is the parasavarṇa of the n — its original (sthānin) being a nasal — comes, on the ground of proximity (āntarya), to be a nasal (anunāsika) l. That is the meaning.

SK 118 · A 8.4.61V

उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ॥ ११८ ॥

udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya

For sthā and stambh following ud, [the initial s] is replaced by the savarṇa (homorganic sound) of the preceding [d].

Rule. When the roots sthā and stambh follow the prefix ud, their initial s is replaced by the pūrvasavarṇa, the sound homorganic with the preceding d. By SK 44 (ādeḥ parasya) the substitute falls on the first sound of the root. Since s is voiceless, the homorganic dental that matches it is the voiceless aspirate th.

Example.

ud + sthānam → the s follows ud → s → th → ud ththānam → the d stands before the voiceless th → d → t by cartva (SK 121) → utththānam → the first th, standing before another th, is optionally dropped by SK 71 (jharo jhari) → utthānam.

ud + stambhanam → likewise → uttambhanam.

Applies when / blocked by. On the alternative where the th is not dropped, it is heard as th; it is not turned into t by cartva, because with respect to cartva this rule is asiddha and the th counts as not yet there. Scholars discuss the ordering of these steps.

Siddhānta-kaumudī

उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् ॥ आदेः परस्य SK 44 । उत्थानम् । उत्तम्भनम् । अत्राघोषस्य सस्य तादृश एव थकारः । तस्य झरो झरि SK 71 इति पाक्षिको लोपः । लोपाभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवणं न तु खरि च SK 121 इति चर्त्त्वम् । चर्त्त्वं प्रति थकारस्याऽसिद्धत्वात् ॥

For sthā and stambh following ud, [the initial s] becomes the savarṇa of the preceding [sound] (pūrvasavarṇa). [The substitute affects the first sound, by] ādeḥ parasya (SK 44). [Examples:] utthānam; uttambhanam.

Here, for the voiceless (aghoṣa) s, the savarṇa is precisely such a th [i.e. the voiceless aspirate dental]. Of that [th], by jharo jhari [savarṇe] (SK 71) there is optional (pākṣika) elision (lopa). On the alternative where there is no elision, however, only the th is heard [as th], and NOT cartva by khari ca (SK 121); for with respect to cartva the th is asiddha. [Thus: ud + sthānam → the s becomes th (giving two adjacent th's), and the d becomes t by cartva; on the elision alternative utthānam (one t, one th), on the non-elision alternative the first th is retained as th, not converted to t.]

Tattvabodhinī

NSP p. 39

—उदः स्था—॥ ‘अनुस्वारस्य यथि—इत्यत्र समस्तमपि सर्वर्णप्रहणमिह निष्कृष्य संबध्यते । एकदेशे स्वरितलप्रतिज्ञानादित्यभिप्रेत्याह—पूर्वसर्वर्णः स्यादिति

Bālamanoramā

उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य - उदः स्थास्तम्भोः ।अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः॑ इत्यत्र समासनिर्दिष्टमपि सवर्णग्रहणमिह निष्कृष्य सम्बध्यते, एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानात् । 'उद' इति पञ्चमी । अतस्तस्मादित्युत्तरस्येति परिभाषयाउदःपरयो॑रिति लभ्यते । तदाह — उदः परयोरिति । पूर्वेति । पूर्वनिमित्तस्य उदो दकारस्य यः सवर्णः स आदेशः स्यादित्यर्थः । पूर्वसवर्णश्चायमलोऽन्त्यपरिभाषया स्थास्तम्भोरन्तादेशो न भवतीत्याह — आदेः परस्येति । अनया परिभाषया स्थास्तम्भोराद्यवयवस्य सकारस्यैव भवतीत्यर्थः । उत्थानमिति ।ष्ठा गतिनिवृत्तौ॑ । भावे ल्युट् । उत्तम्भनमिति ।ष्टभि प्रतिष्टम्भे॑ भावे ल्युट् । 'स्तम्भु रोधने' इति श्नुविधौ निर्दिष्टः सौत्रो वा धातुः ।स्थास्तम्भो॑रिति पवर्गीयोपधनिर्देशस्य उभयसाधारणत्वात् । ननु उद्-स्थानमित्यत्र सकारस्य पूर्वसवर्णविधौ पूर्वनिमित्तं दकारः, तत्सवर्णश्च तथदधनाः पञ्चैव । दन्तस्थानसाम्यात्स्पृष्टप्रयत्नसाम्याच्च, न तु ऌकारः सकारश्च, तयोः स्थानसाम्येऽपि विवृतप्रयत्नत्वात् । नापि लकारः, ईषत्स्पृष्टत्वात् । एतदतिरिक्ताश्च सर्वे वर्णा भिन्नस्थानकत्वान्न दकारसवर्णाः । ततश्च पूर्वनिमित्तभूतदकारसवर्णास्तथदधना#ः पञ्चापि सकारस्य प्राप्ताः, स्थानीभूतसकारेण दन्तस्थानत आन्तर्यस्य पञ्चस्वप्यविशिष्टत्वात् । आभ्यन्तरप्रयत्नत आन्तर्यस्य च पञ्चस्वप्यभावात् । स्थानीभूतसकारस्य विवृप्रयत्नत्वात्, एतेषां च पञ्चानां स्पृष्टप्रयत्नत्वात् । अतोऽत्र बाह्रप्रयत्नत एवान्तर्यमादाय पञ्चस्वन्यतमव्यवस्थामाह — अत्राऽघोषस्येति ।अघोषस्ये॑त्यनेन आआसवतो विवरवतश्चेत्युक्तप्रायं, समनियतत्वात् । स्थानीभूतस्तावत्सकारोऽत्राघोषआआसविवारमहाप्राणात्मकयत्नचतुष्टवान् । तस्य तथदधनेषु प्रथमतृतीयपञ्चमा न भवन्ति, तेषामल्पप्राणत्वात् । नापि चतुर्थो भवति, तस्य घोषनादसंवारयत्नकत्वात् । द्वितीयस्तु थकारोऽघोषआआसविवारमहाप्राणात्मकयत्नचतुष्टयवान् । अतः स एव थकारः पूर्वनिमित्तभूतदकारसवर्णः सकारस्य भवतीत्यर्थः । एवं च उद्-स्थानमिति स्थिते दकारस्यखरि चे॑ति चर्त्वेन तकारे सकारस्य पूर्वसवर्णे थकारे उत्थ्थानमित्येकतकारं द्विथकारं च रूपं सिद्धम् । एवं उत्थतम्भनमित्यत्रापि योज्यम् । तत्र द्वितकारमेकथकारं चेति विशेषः । तस्येति । सकारादेशस्य थकारस्येत्यर्थः । एवं च प्रथमथकारस्य लोपपक्षे एकतकारमेकथकारं च रूपमिति भावः । ननु प्रथमथकारस्य ल#ओपाभावपक्षे एकतकारं द्विथकारं च रूपमित्यनुपपन्नम् । प्रथमथकारस्य खरि चेति चर्त्वे सति द्वितकारमेकथकारमित्यापत्तेरित्यत आह — लोपाभावेति । असिद्धत्वादिति ।खरि चे॑ति सूत्रापेक्षया उदस्था इत्यस्य परत्वादिति भावः । उत्त्तम्भनमिति त्रितकारपाठस्तु प्रामादिकः । उक्तप्रक्रियाया उभयत्रापि साधारण्यात् । केचित्तु 'न मुने' इत्यत्र नेति योगविभागमभ्युपगम्य पूर्वसवर्णस्य थकारस्य चर्त्वं प्रत्यसिद्धत्वाऽभावाच्चर्त्वे उत्त्तम्भनमिति त्रितकाररूपं कथञ्चित्साधयामासुः । तत्तु मूलकृतो न संमतं, मूले उभयसाधारण्येनैव प्रक्रियानिरूपणात् । वस्तुतस्तुदीर्घादाचार्याणा॑मित्युत्तरम् । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः, वा पदान्तस्य, तोर्लि, उदःस्थास्तम्भोः पूर्वस्य, झयो होऽन्यतरस्याम्, शश्छोऽटीति षट्सूत्रीपाठोत्तरंझलाञ्जश् झशि॑, अभ्यासे चर्च॑,खरि च॑,वाऽवसाने॑,अणोऽप्रगृह्रास्यानुनासिकः॑, इति पञ्चसूत्रीपाठ इतिहलो यमा॑मिति सूत्रस्थभाष्यसंमतः सूत्रकमः । एवं चखरि चे॑ति चर्त्वे कर्तव्ये उदः स्थास्तम्भोरिति पूर्वसवर्णस्य थकारस्य असिद्धत्वाऽभावाच्चर्त्वे उत्थ्तानमिति द्वितकारमेकथकारं च रूपम्, उत्तूतम्भनमिति तु त्रितकारमेव रूपमिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् ।

udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya — udaḥ sthāstambhoḥ. The word "savarṇa," although stated as part of a compound in anusvārasya yayi parasavarṇaḥ (A 8.4.58), is here extracted and connected by anuvṛtti, on the strength of the convention that a svarita on a portion of a word (ekadeśa-svaritatva) marks the anuvṛtti of that portion. "uda" (udaḥ) is ablative (pañcamī). By the paribhāṣā tasmād ity uttarasya (A 1.1.67) — [an operation stated] after [a term in] the ablative [applies] to what follows — we obtain "for the two (sthā, stambh) that follow ud." This he states with "for the two following ud" (udaḥ parayoḥ).

On "of the preceding" (pūrva): the meaning is that the savarṇa of the preceding conditioning sound (pūrva-nimitta), namely the d of ud, becomes the substitute [for the s]. And this pūrvasavarṇa, by the paribhāṣā alo 'ntyasya (A 1.1.52), would [wrongly] be the substitute for the FINAL sound of sthā/stambh; [to forestall this] he cites "ādeḥ parasya" (A 1.1.54). By that paribhāṣā [the substitute] applies precisely to the initial component, the s, of sthā/stambh.

On utthānam: from the root ṣṭhā "to cease from motion" (ṣṭhā gatinivṛttau), with lyuṭ in the sense of action (bhāva). On uttambhanam: from the root ṣṭabhi "to prop, obstruct" (ṣṭabhi pratiṣṭambhe), with lyuṭ in bhāva; or [from] the sautra root "stambhu rodhane" mentioned in the rule prescribing the śnu-vikaraṇa — since the specification "sthāstambhoḥ," with a pa-varga penult (upadhā), is common to both [source-roots].

Objection: In ud-sthānam, in the rule of pūrvasavarṇa for the s, the preceding conditioning cause is the d, and its savarṇas are exactly five — ta, tha, da, dha, na — because of sameness of place (dental) and sameness of the effort "contact" (spṛṣṭa-prayatna). Not ḷ and s: though of the same place [dental], those have the "open" effort (vivṛta-prayatna). Nor l, which is "slightly touched" (īṣat-spṛṣṭa). And all sounds besides these are not savarṇa of d, being of a different place. Therefore all five — ta, tha, da, dha, na — being savarṇas of the conditioning d, are [equally] available as substitute for the s, since the proximity (āntarya) to the sthānin s in respect of dental place is undifferentiated among the five, and since there is likewise NO proximity in respect of internal effort (ābhyantara-prayatna) with any of the five — because the sthānin s has the "open" effort (vivṛta-prayatna) whereas these five have the "contact" effort (spṛṣṭa-prayatna). Therefore, taking proximity here on the basis of external effort (bāhya-prayatna) instead, he settles which one of the five [is chosen], with "atrāghoṣasya" ("here, of the voiceless [s]").

By "aghoṣasya" (voiceless), the qualities "possessing breath (śvāsa) and open glottis (vivāra)" are as good as stated too, since [these three] are concomitant (sama-niyata). Now, the sthānin s possesses the fourfold set of [external] efforts: voicelessness (aghoṣa), breath (śvāsa), open glottis (vivāra), and aspiration (mahāprāṇa). Among ta, tha, da, dha, na, the first, third, and fifth (ta, da, na) cannot be [its match], being unaspirated (alpaprāṇa); nor the fourth (dha), which has voice (ghoṣa), resonance (nāda), and closed glottis (saṃvāra). But the second, th, possesses the fourfold set — voicelessness, breath, open glottis, and aspiration [matching s]. Therefore it is precisely that th which, as the savarṇa of the conditioning d, becomes [the substitute] for the s.

And thus, given ud-sthānam: by cartva khari ca (A 8.4.55) the d becomes t, and by pūrvasavarṇa the s becomes th; [so] uttthānam — the form with one ta-kāra and two tha-kāras — is established. Apply the same to uttambhanam as well; the difference there is that it has two ta-kāras and one tha-kāra.

On "of that" [in the Kaumudī's "of that (th) there is optional elision"]: it means of the th which is the substitute for s. And thus, on the alternative where the first th is elided, the form has one ta-kāra and one tha-kāra [utthānam].

Objection: On the alternative where the first th is NOT elided, [to call] the form "one ta-kāra and two tha-kāras" is untenable — for if cartva khari ca applies to the first th [it standing before the second th, a khar], we would get two ta-kāras and one tha-kāra instead. To this he says [in the Kaumudī] "on the non-elision alternative…," [and] "because of asiddhatva": the sense is that udaḥ sthāstambhoḥ (A 8.4.61) is later (para) relative to the sūtra khari ca (A 8.4.55), [so its product, the th, is asiddha with respect to khari ca, and cartva cannot convert it].

The reading "uttthambhanam" with three ta-kāras is erroneous, since the stated derivation is common to both cases [and yields at most two ta-kāras].

Some, however, assuming a yogavibhāga (rule-splitting) of "na" in "na mune…," and [consequently] that the pūrvasavarṇa th is NOT asiddha with respect to cartva, somehow contrived the three-ta-kāra form "uttthambhanam" by [allowing] cartva. But that is not approved by the author of the mūla [Bhaṭṭoji], since in the mūla the derivation is set out as common to both [cases only].

In fact (vastutas tu), the answer [runs otherwise via] dīrghād ācāryāṇām. [On this view] the sūtra-order approved by the Bhāṣya on halo yamāṃ yami lopaḥ is: first a set of six sūtras — anusvārasya yayi parasavarṇaḥ, vā padāntasya, tor li, udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya, jhayo ho 'nyatarasyām, śaś cho 'ṭi — and then a set of five — jhalāṃ jaś jhaśi, abhyāse carca, khari ca, vāvasāne, aṇo 'pragṛhyasyānunāsikaḥ. And thus, when cartva khari ca is to be applied, since the pūrvasavarṇa th of udaḥ sthāstambhoḥ is NOT asiddha [under this ordering], by cartva one gets "uttthānam" as a form with two ta-kāras and one tha-kāra, and "uttthambhanam" as a form with three ta-kāras — as elaborated in the Śabdenduśekhara.

translator notes

textual The digitized source is heavily corrupted in the phonetic-terminology and form-spelling passages: it reads bāhra- for bāhya-, vivṛ- for vivṛta-, āāsavato for āśvāsavato, and the Devanāgarī spellings of the derived forms (utthānam, uttthānam, uttambhanam, uttthambhanam) fluctuate. The translation follows the evident intended readings, keyed to the ta-/tha-kāra counts the commentary itself specifies.
translator The reference 'na mune' (introducing the yogavibhāga assumed by the dissenting 'some') could not be securely identified with a numbered sūtra or vārttika and is left unglossed; the vastutas-tu view and its distinct sūtra-ordering are attributed by the commentary to the Śabdenduśekhara and are preserved as a dissent, not harmonized with the siddhānta above.

SK 119 · A 8.4.62V

झयो होऽन्यतरस्याम् ॥ ११९ ॥

jhayo ho'nyatarasyām

jhayo ho 'nyatarasyām — After a jhay [a non-nasal stop], h optionally becomes the sound homorganic with the preceding (pūrva-savarṇa).

Rule. After a jhay (a non-nasal stop; the pratyāhāra from jh to the y of Śivasūtra 12), a following h is optionally replaced by the sound homorganic with the preceding stop. Bhaṭṭoji explains which sound that is: h is voiced, sonant (uttered with resonance, nāda), aspirated and pronounced with a contracted throat (the glottis closed, saṃvāra), so the only homorganic sound with those properties is the fourth member of the preceding stop's class, its voiced aspirate.

Example.

vāk + hariḥ → the pada-final k → g by SK 84 → vāg hariḥ → the h follows the stop g → h → gh, the voiced aspirate of the guttural class → vāg ghariḥ; without the option, vāg hariḥ.

Applies when / blocked by. The preceding sound must be a stop; and the voicing rule SK 84 has already acted, which is why the result is gh and not kh.

Siddhānta-kaumudī

झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्णो वा स्यात् । घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थं एवादेशः । वाग्घरिः । वाग्हरिः ॥

After a jhay, in place of the following h, the sound homorganic with the preceding (pūrva-savarṇa) optionally comes. Since h is voiced (ghoṣavat), sonant (nādavat), aspirate (mahāprāṇa), and pronounced with a contracted throat (saṃvṛta-kaṇṭha), its substitute is [necessarily] one such — namely the fourth of the [preceding] class (the voiced aspirate). vāg-ghariḥ [with the substitution]. vāg-hariḥ [without it].

Bālamanoramā

झयो होऽन्यतरस्याम् - झयो हः । झय इति पञ्चमी ।परस्ये॑त्यध्याहार्यम् । 'ह' इति । षष्ठी ।उदः स्थास्तम्भो॑रित्यतःपूर्वस्ये॑ति,अनुस्वारस्य ययी॑त्यतः 'सवर्ण' इति चानुवर्तते, तदाह — इयः परस्येत्यादिना ।वाग्घरि॑रित्युदाहरणम् । वाच्शब्दश्चकारान्तः, कुत्वं जश्त्वम् । वाग्-हरिरिति स्थिते हकारस्य पूर्वसवर्णविधौ गकारः पूर्वो निमित्तम्, तत्सवर्णाः कखगघङाः पञ्च । तेषां हकारेण स्थानिना स्थानत आन्तर्यमविशिष्टम् । आभ्यन्तरप्रयत्नसाम्यं तु पञ्चानामपि हकारेण स्थानिना न विद्यते, स्पृष्टविवृतप्रयत्नबेदात् । अतो बाह्रयत्नत आन्तर्यमादाय पञ्चस्वन्यतमव्यवस्थामाह — घोषवत इत्यादिना । स्थानीभूतो हकारो घोषनादसंवानमहाप्राणाख्ययत्नचतुष्टयवान्, तस्य क-ख-ग-घ-ङेषु प्रथमतृतीयपञ्चमा न भवन्ति, तेषामल्पप्राणत्वात् । द्वितीयः खकारोऽपि न भवति, तस्याऽघोषस्वासविवारयत्नकत्वात् । चतुर्थस्तु घकारो घोषनादसंवारमहाप्राणवान् । अतः स एव घकारो हकारस्य (स्थाने) भवतीत्यर्थः । ततश्च वाग्घरिरिति भवति । पूर्वसवर्णभावे तु वाग् हरिरिति रूपम् ।

jhayo ho 'nyatarasyām — jhayo haḥ. "jhayaḥ" is fifth (ablative) case; "parasya" (of the following) is to be supplied. "haḥ" is sixth (genitive). From *udaḥ sthāstambhoḥ* [A 8.4.61] "pūrvasya" is carried forward (anuvṛtti), and from *anusvārasya yayi* [A 8.4.58] "savarṇa" is carried forward. He states this with "of a jhay, of the following" etc.

"vāg-ghariḥ" is the example. The word *vāc* ends in c; [it undergoes] kutva and jaśtva (vāc → vāk → vāg). When *vāg-hariḥ* is present, in the operation of pūrva-savarṇa for h, the preceding g is the conditioner. Its savarṇas (homorganic sounds) are the five k, kh, g, gh, ṅ. Of these, taking h as the sthānin (the item replaced), the proximity by place of articulation (sthāna) is equal [undifferentiated among them]. But sameness of internal effort (ābhyantara-prayatna) with the sthānin h does not obtain for any of the five, because of the difference between the "contact" (spṛṣṭa) effort [of the stops] and the "open" (vivṛta) effort [of h]. Therefore, taking proximity (āntarya) by external effort (bāhya-prayatna), he determines which one among the five [it is], with "voiced" (ghoṣavataḥ) etc.

The sthānin h possesses the set of four efforts named ghoṣa (voice), nāda (sonancy), saṃvāra (contraction), and mahāprāṇa (aspiration). Among k, kh, g, gh, ṅ, the first (k), the third (g), and the fifth (ṅ) cannot be [its substitute], because they are unaspirated (alpaprāṇa). Nor can the second, kh, because it has the efforts aghoṣa (voiceless), śvāsa (breath), and vivāra (openness). But the fourth, gh, possesses ghoṣa, nāda, saṃvāra, and mahāprāṇa. Therefore gh alone comes in place of h — this is the meaning. And so it becomes vāg-ghariḥ; but when pūrva-savarṇa does not take effect [the optional alternative], the form is vāg-hariḥ.

translator notes

textual The digital source shows OCR artifacts in the phonetic vocabulary (e.g. 'संवान' for saṃvāra, 'बाह्रयत्न' for bāhya-prayatna, 'स्वास'/'स्वास' for śvāsa, 'इयः' for jhayaḥ in the anuvṛtti phrase). The intended readings are followed; nothing is silently emended in the source layer.

SK 120 · A 8.4.63V

शश्छोऽटि ॥ १२० ॥

śaścho'ṭi

In place of ś [following a word-final jhay], ch [optionally], when an aṭ follows.

Rule. A ś that follows a pada-final jhay (a non-nasal stop) is optionally replaced by ch, when an aṭ follows the ś. aṭ is the pratyāhāra from a to the ṭ of Śivasūtra 5: all vowels and h y v r.

Example.

tat + śivaḥ → the pada-final t → d by SK 84 → d before ś → j by ścutva (SK 111) → j before the voiceless ś → c by cartva (SK 121, next) → the ś follows a pada-final stop and is itself followed by the vowel i → ś → ch by this rule → tac chivaḥ; without the option, tac śivaḥ.

Applies when / blocked by. The ś must be followed by an aṭ. Before other sounds the vārttika under SK 121 extends the option. Bhaṭṭoji's commentators point out that this rule works only on a ś after a pada-final stop; that is why SK 133 adds the augment tuk to the end of the preceding word rather than to the front of the ś.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥

Of a ś that follows a word-final jhay [a non-nasal stop], ch optionally obtains when an aṭ [a vowel, or h, y, v, r] follows. When d has become j by ścutva [see the Bālamanoramā]…

Tattvabodhinī

NSP p. 39

—शश्छोऽटि ॥ इह पदान्तादित्यनुवर्त्य पदान्ताज्ज्ञय इति व्याख्येयम्, तेनेह न, ‘मध्वश्चोतन्त्यभितो विर-पशम्’ । विपूर्वाद्रेपरौणादिकः शः ॥—छत्वममीति । ‘शश्छोऽटि’ इति सूत्रं ‘शश्छोऽमि’ इति पठनीयमित्यर्थः ॥—तच्छ्रोकेनेति । तच्छ्रश्चुणेत्याद्यप्युदाहर्तव्यम्

Bālamanoramā

शश्छोऽटि - शश्छोऽटि । 'झय' इति पञ्चम्यन्तमनुवर्तते । 'श' इति षष्ठएकवचनम् । तदाह — झयः परस्येति । 'तद्-शिव' इति स्थिते दकारस्य चुत्वेन जकारे कृते जकारस्य चकार इत्यन्वयः ।

śaścho'ṭi — The word jhay is carried forward (anuvṛtti) ending in the fifth (ablative) case; śa is a genitive singular. Hence he says "of [the ś] that follows a jhay (jhayaḥ parasya)." When the form stands as tad-śiva, d having become j by ścutva [cutva], then c is [substituted] for that j — such is the construction (anvaya).

translator notes

translator BM traces tad + śiva to tacchiva through the transitions ś → ch (this sūtra), d → j (by ścutva = stoḥ ścunā ścuḥ, A 8.4.40; BM names it only as cutva), and j → c. The last step is caratva (khari ca, A 8.4.55): the voiced j becomes the corresponding voiceless c before the voiceless ch. BM does not cite a rule for the j → c step, and it is not supplied in the translation beyond the bracketed identification here.

SK 121 · A 8.4.55V

खरि च ॥ १२१ ॥

khari ca

khari ca — 8.4.55: And [a jhal sound becomes] the corresponding car (voiceless unaspirate) when a khar sound follows.

Rule. A jhal (any stop or sibilant, or h) standing before a khar becomes the corresponding car. khar is the pratyāhāra from kh to the r of Śivasūtra 13: the voiceless stops and ś ṣ s. car is c ṭ t k p ś ṣ s, the voiceless unaspirated stops and the sibilants. So a voiced or aspirated stop before a voiceless sound becomes the plain voiceless stop of its class.

Example.

saj + cit (from sat cit after SK 84 and SK 111) → j stands before the voiceless c → j → c → sac cit.

taj + śivaḥ → j before the voiceless ś → j → c → tac śivaḥ, and with SK 120, tac chivaḥ.

Applies when / blocked by. A vārttika adds chatvam ami: the ś also becomes ch when an am follows it. am is the pratyāhāra from a to the m of Śivasūtra 7: vowels, h y v r l and the nasals. So tat + ślokena → tac ślokena → the ś is followed by l, an am → tac chlokena (optionally). Why "before an am"? In vāk ścyotati the ś is followed by c, which is not an am, so the ś stays.

Watch out. Cartva and the voicing rule SK 84 pull in opposite directions, and both live in the Tripādī. The order is settled by asiddha: voicing happens first, and cartva then undoes it before a voiceless sound. That is why sat cit passes through sad, saj and only then reaches sac.

Siddhānta-kaumudī

खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ।

When a khar follows, the jhal [sounds] become car. — Thus, c (ca-kāra) for j (ja-kāra): tac-chivaḥ / tac-śivaḥ [tad + śivaḥ → the d (jhal) → j (by ścutva) → c (by cartva/car) before ś; the ś then optionally → ch].

vārttika

छत्वममीति वाच्यम्

(vārttika) chatvam amīti vācyam — "It should [also] be stated that the ch-substitution [of ś] [occurs] before an am [sound]."

(वार्तिकम्) ॥ तच्श्लोकेन । तच्छलोकेन । अमि किम् । वाक् श्च्योतति ॥

(vārttika, illustration) tac-ślokena → tac-chlokena [ś → ch, since l (an am sound) follows]. — Why "before an am sound"? [Counterexample:] vāk ścyotati [where the ś is followed by c, not an am sound, and so ch-substitution does not occur].

Bālamanoramā

शरोऽचि - शरोऽचि ।अचो रहाभ्या॑मित्यतो 'द्वे' इति, 'नादिन्याक्रोशे' इत्यतो नेति चानुवर्तते । तदाह अचि पर इत्यादिना । तथाच 'चतुर्षु' इत्येकषकारमेव रूपम् । नच सत्यपि द्वित्वे 'झरो झरि सवर्णे' इति लोपादेव एतषकाररूपसिद्धेरिदं व्यर्थमिति वाच्यं, लोपस्य वैकल्पिकत्वादिति भावः । प्रियाश्चत्वारो यस्येति बहुव्रीहौ प्रियचतुर्शब्दो विशेष्यनिघ्न एकद्विबहुवचनान्तः । तस्य सौ रूपमाह — प्रियचत्वा इति । प्रियचतुर् स् इति स्थिते 'चतुरनडुहोः' इत्युकारादाम् । तस्याङ्गत्वेन तदन्तेऽपि प्रवृत्तेः । तत उकारस्य यण् । हल्ङ्यादिलोपश्चेति भावः । हे प्रियचत्व इति । 'अम् संबुद्धौ' इत्यमिति भावः । प्रयिचत्वाराविति । सुटि सर्वनामस्थानत्वादाम् । प्रियचत्वारः । प्रियचत्वारम्, प्रयिचत्वारौ । शसादावाम् न । प्रियचतुरः । प्रियचतुरा प्रियचतुभ्र्याम् प्रियचतुर्भिः । प्रियचतुरे । प्रयिचतुरः २ । प्रियचतुरोः । आमिषट्चतुभ्र्यश्चे॑ति नुटमाशङ्क्याह — गौणत्वे त्विति ।षट्चतुभ्र्यश्चे॑ति बहुवचननिर्देशात्तदर्थप्राधान्य एव नुडिति भावः । प्रियचतुरि । प्रयिचतुर्षु । परमचतुर्ण्णामिति । कर्मधारयः । आङ्गत्वात्तदन्तादपि नुटिति भावः । इति रान्ता#ः । अथ लकारान्ताः । कमलमिति । कमलं=पद्मम् । कमला=लक्ष्मीः । कमलमाचष्टे इत्यर्थे कमलशब्दात्, कमलामाचष्टे इत्यर्थे कमलाशब्दा॒त्तत्करोति तदाचष्टे॑ इति णिचि 'सनाद्यन्ताः' इति धातुत्वात्तदवयवस्य सुपो लुकिणाविष्ठत्प्रातिपदिकस्ये॑ति इष्ठवत्त्वाट्टिलोपे कमव्-इ इत्यतः कर्तरि क्विपि णेरनिटीति णिलोपे अपृक्तलोपे च कमलिति रूपम् । ततः सोर्हल्ङ्यादिलोपे कमलिति रूपम् । कमलाविति । औजसादिषु न कोऽपि विकार इति भावः । कमलं कमलौ कमलः । कमला कमल्भ्यां कमल्भिः । कमले । कमल्भ्यः । कमलः । कमलः कमलोः कमलाम् । सुपि विशेषमाह — षत्वं कमल्ष्विति । लकारस्य इण्त्वादिति भावः । तोयमाचष्टे तोयित्यादियकारान्तास्तु न सन्त्येव, क्विपिलोपो व्योः इति यलोपस्य दुर्वारत्वा । णिलोपस्य स्थानिवत्त्वं तु न भवति, यलोपे तन्निषेधात् । वस्तुतस्तुन पदान्ता हलो यणः सन्ती॑ति लण्सूत्रस्थभाष्यादनभिधानमेवंजातीयकानामिति हरदत्तः । 'भोभगो' इति सूत्रेवृक्षव्करोती॑ति भाष्यं तु एकदेश्युक्तिरिति तदाशय इत्यलम् । इति लान्ताः ।

śaro'ci — From aco rahābhyāṃ dve (8.4.46) "dve" (doubling) is carried forward, and from nādinyākrośe (8.4.48) "na" (not) is [also] carried forward. He states this with "aci pare…" (when a vowel follows). And thus, in "caturṣu," the form has only a single ṣ (eka-ṣa-kāra). Nor should it be argued: "even if the doubling did occur, the single-ṣ form would be established just by the elision through jharo jhari savarṇe (8.4.65), so this [rule śaro'ci] is purposeless" — because that elision is optional (vaikalpika) [whereas śaro'ci obligatorily blocks the doubling].

In the bahuvrīhi "priyāś catvāro yasya" ("one to whom four are dear"), the word priya-catur is dependent upon its qualificand (viśeṣya-nighna) [in gender/number] and may end in the singular, dual, or plural. He states its form before su (nom. sg.): "priyacatvāḥ." When "priyacatur s" stands, by caturanaḍuhoḥ (7.1.98) the augment ām [is added] after the u [of catur]; and since that [rule] pertains to the aṅga, it applies even to [a compound] ending in [catur] (tad-anta). Then the u [becomes] yaṇ (v), and [the su is elided] by halṅyādi-lopa (6.1.68). On the vocative "he priyacatvaḥ": [here] the augment am [is added] by am saṃbuddhau (7.1.99). On "priyacatvārau": because [the ending, with] suṭ is a sarvanāmasthāna, the ām [applies]. — priyacatvāraḥ (nom. pl.); priyacatvāram, priyacatvārau (accusative). With śas [acc. pl.] and the [other weak endings] onward, the ām does not [apply]: priyacaturaḥ (acc. pl.); priyacaturā, priyacaturbhyām, priyacaturbhiḥ; priyacature; priyacaturaḥ (twice, [ablative and genitive singular]); priyacaturoḥ. Anticipating the nuṭ augment [of the genitive plural ām] by ṣaṭ-caturbhyaś ca (7.1.55), he says "gauṇatve tu": because "ṣaṭ-caturbhyaḥ" is stated in the plural (bahuvacana-nirdeśa), the nuṭ [applies] only when the meaning of those [numerals] is primary (tad-artha-prādhānya) [and so not here, where catur is subordinate]. — priyacaturi; priyacaturṣu. On "paramacaturṇṇām": [this is] a karmadhāraya [where catur's own meaning is primary]; because [the rule] pertains to the aṅga, the nuṭ [applies] even after [a compound] ending in [catur]. — Thus [end] the stems ending in r.

Now, [stems] ending in l. On "kamalam": kamalam = lotus (padma); kamalā = Lakṣmī. From the word kamala in the sense "he speaks of a lotus" (kamalam ācaṣṭe), and from the word kamalā in the sense "he speaks of Lakṣmī" (kamalām ācaṣṭe), by ṇic [added] per "tat karoti tad ācaṣṭe," [and] since [words] ending in the sanādi [suffixes] are dhātus by sanādyantā dhātavaḥ (3.1.32) — the sup [ending] that is its constituent undergoes luk (elision), and by ṇāv iṣṭhavat prātipadikasya [the pre-ṇi base being treated like a pre-iṣṭhan base] the ṭi is elided (ṭi-lopa), giving "kamal-i"; from this, in the agent sense, with kvip, then with ṇi-lopa by ṇer aniṭi (6.4.51) and with apṛkta-lopa, the form is "kamal." Then, with the su elided by halṅyādi-lopa, the form is "kamal." On "kamalau": in [the endings] au, jas, etc., there is no modification at all. — kamalam, kamalau, kamalaḥ; kamalā, kamalbhyām, kamalbhiḥ; kamale; kamalbhyaḥ; kamalaḥ; kamalaḥ, kamaloḥ, kamalām. Regarding the locative plural (supi) he notes a special point: "the ṣatva in kamalṣu," because the l (la-kāra) is an iṇ sound [triggering ṣatva of the following s].

y-ending [stems], however — such as "toy" (in "toyam ācaṣṭe → toy…") — simply do not exist, because the y-elision by lopo vyor vali (6.1.66) [upon the addition of kvip] is unavoidable (durvāra); and the sthānivadbhāva of the ṇi-lopa does not obtain, because that is prohibited with respect to the y-elision. But in truth (vastutas tu) — from the Bhāṣya on the "laṇ" [Śivasūtra "ha-la"], namely "na padāntā halo yaṇaḥ santi" — it is [merely] non-usage (anabhidhāna) that [accounts for the absence] of such [forms]: so says Haradatta. And [the fact] that the Bhāṣya on the sūtra "bho-bhago…" [reads] "vṛkṣav karoti" [with a v-final form] is [merely] the statement of one party (ekadeśin) — such is his (Haradatta's) intention. Enough. — Thus [end] the stems ending in l.

translator notes

textual The Bālamanoramā block bundled here does NOT comment on the unit's sūtra khari ca (8.4.55). Its pratīka is 'śaro'ci' (8.4.49) and its content treats śaro'ci (non-doubling of a śar before a vowel) and then the concluding subanta paradigms of r-ending (priyacatur) and l-ending (kamal) stems — material belonging to the end of the declension section, not to khari ca. The block is translated as transmitted; the apparent misalignment (a source-ingest/chunking artifact) is flagged, not emended.
textual In the kamal derivation, the source reads 'kamav-i' (कमव्-इ); given the l/v confusion common in digitization and the resulting stem 'kamal' (कमल्), this is taken as 'kamal-i.' The stray '#' printed after 'rāntāḥ' is a source artifact.

SK 122 · A 8.3.23V

मोऽनुस्वारः ॥ १२२ ॥

mo'nusvāraḥ

mo 'nusvāraḥ (8.3.23) — for [a pada-final] m, [there is] anusvāra, when a hal (consonant) follows.

Rule. A pada ending in m gets anusvāra in place of that m when a hal (any consonant) follows. By SK 42 (alo 'ntyasya) the substitute replaces only the final sound.

Example.

harim + vande → the pada ends in m and the consonant v follows → m → ṃ → hariṃ vande.

Applies when / blocked by. Why "of a pada"? In gamyate the m is inside the word, not pada-final, so it stays m. SK 123 takes care of the non-final case.

Siddhānta-kaumudī

मान्तस्य पदस्यानुस्वारः स्याद्धलि ॥ अलोऽन्त्यस्य SK 42 हरिं वन्दे । पदस्येति किम् । गम्यते ॥

For a pada ending in m, there is anusvāra when a hal (consonant) follows. [By] alo 'ntyasya (SK 42) [the operation falls on the final sound]. [Example:] hariṁ vande. Why "padasya" (of a pada)? [Consider] gamyate [where m is not pada-final, and so no anusvāra].

Tattvabodhinī

NSP p. 39

—मोऽनु—॥ ‘हलि सर्वेषाम्’ इत्यतो हलीत्यनुवर्तते ‘पदस्य’ इति च तदाह—मान्तस्येत्यादि । हलि किम् । त्वमित्रं किमत्र

Bālamanoramā

मोऽनुस्वारः - मोऽनुस्वारः । पदस्येत्यधिकृतम् । म इति षष्ठन्तं पदस्य विशेषणं । तदन्तविधिः । हलि सर्वेषामित्यतो हलीत्यनुवर्तते । तदाह-मान्तस्येत्यादिना । अलोन्त्यस्येति । उपतिष्ठत इति शेषः । ततस्च मान्तस्य पदस्य योऽन्त्योऽल् तस्येत्यर्थः । पदान्तस्य मस्येति फलितम् । हरिं वन्द इति । हरिम्-वन्द इति स्थिते मस्यानुस्वारः । गम्यत इति । गम्लृ गतौ । कर्मणि लट् । 'भावकर्मणोः' इत्यात्मनेपदे यक् । अत्र मस्य पदान्तत्वाभावान्नानुस्वारः ।

mo 'nusvāraḥ — mo 'nusvāraḥ. "padasya" (A 8.1.16) is the governing adhikāra. "maḥ", ending in the sixth (genitive), is a qualifier of pada; hence the tadantavidhi. From hali sarveṣām (A 8.3.22) "hali" is carried forward. He states this with "māntasya…" and the rest. "alo 'ntyasya" — "presents itself" (upatiṣṭhate) is to be supplied [i.e. the paribhāṣā alo 'ntyasya, A 1.1.52, comes to bear]. And thus [the sense is]: of the final al of a pada ending in m. What follows is: of the pada-final m. "hariṁ vande" — when "harim vande" stands, the m becomes anusvāra. "gamyate" — [from] gamḷ gatau (the root gam, "to go"); the laṭ in the passive (karmaṇi); by bhāvakarmaṇoḥ the [vikaraṇa] yak in the impersonal/passive. Here, since the m is not pada-final, there is no anusvāra.

SK 123 · A 8.3.24V

नश्चापदान्तस्य झलि ॥ १२३ ॥

naścāpadāntasya jhali

naś cāpadāntasya jhali — And a non-pada-final n [together with m, by anuvṛtti from 'mo 'nusvāraḥ'], before a jhal, [becomes anusvāra].

Rule. An n, and likewise an m (carried forward from SK 122), that is not pada-final gets anusvāra when a jhal follows. jhal is the pratyāhāra from jh to the l of Śivasūtra 14: all consonants except the nasals and semivowels, that is, the stops, the sibilants and h.

Example.

yaśāṃsi → an n stands inside the word before the sibilant s → n → ṃ → yaśāṃsi.

ākraṃsyate → an n stands inside the word before s → n → ṃ → ākraṃsyate.

Applies when / blocked by. Why "before a jhal"? In manyate the n is followed by y, which is not a jhal, so it stays n.

Siddhānta-kaumudī

नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ॥

Of n and of m, [when] not pada-final, before a jhal, [there is] anusvāra. yaśāṃsi. ākraṃsyate. Why "before a jhal"? manyate [where the n is followed by y, not a jhal, so no anusvāra].

Tattvabodhinī

NSP p. 39

—नश्चापदान्तस्य—॥ अपवान्तस्य किम् । राजन् पाहि ॥—आक्रंस्यत इति । ‘आङ् उद्गमने’ इति तङ् । ‘ब्रुकमोः—’ इति नेद्

SK 124 · A 8.4.58V

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ॥ १२४ ॥

anusvārasya yayi parasavarṇaḥ

anusvārasya yayi parasavarṇaḥ — for an anusvāra, when a yay [consonant] follows, [there is substituted] the sound homorganic with the following [consonant] (parasavarṇa).

Rule. An anusvāra standing before a yay is replaced by the parasavarṇa, the sound homorganic with what follows: the nasal of the following sound's own class. yay is the pratyāhāra from y to the y of Śivasūtra 12: the semivowels, the nasals and all the stops. Bhaṭṭoji calls the rule self-evident.

Example.

aṃkitaḥ → ṃ before the guttural k → ṃ → ṅ → aṅkitaḥ.

aṃcitaḥ → ṃ before the palatal c → ñ → añcitaḥ.

kuṃṭhitaḥ → ṃ before the retroflex ṭh → ṇ → kuṇṭhitaḥ.

śāṃtaḥ → ṃ before the dental t → n → śāntaḥ.

guṃphitaḥ → ṃ before the labial ph → m → gumphitaḥ.

Watch out. In kurvanti the n is such a parasavarṇa, produced from an anusvāra by this rule. The rule that turns n into ṇ after r would seem to apply, but this rule is asiddha with respect to that earlier one, so the n is treated as not yet in existence and is not retroflexed: kurvanti stands. Bhaṭṭoji's commentators spell this out from his very terse sentence.

Siddhānta-kaumudī

स्पष्टम् । अङ्कितः । अञ्चितः । कुण्ठितः । शान्तः । गुम्फितः । कुर्वन्तीत्यत्र णत्वे प्राप्ते तस्यासिद्धत्वादनुस्वारे परसवर्णे च कृते तस्यासिद्धत्वान्न णत्वम् ॥

[Self-]evident. [Examples:] aṅkitaḥ; añcitaḥ; kuṇṭhitaḥ; śāntaḥ; gumphitaḥ. In kurvanti, when ṇatva (the retroflexion n → ṇ) has presented itself, because of its being asiddha (treated as not having taken effect), and once the anusvāra and then the parasavarṇa have been carried out, because of its being asiddha, there is no ṇatva.

Tattvabodhinī

NSP p. 39–40

—अनुस्वा-रस्य—॥ अत्र ययीति स्पष्टार्थम् । अचि परे अनुस्वाराभावात् । शलि तु परसवर्णोऽनुस्वारान्तरतमो न संभ-वतीति कुण्डं रथेनेत्यत्रेव दंशनमित्यादावपि परसवर्णविध्यप्रवृत्तेः । अत्र वदन्ति । ईषद्विवृतमूष्मणां विवृतं स्वराणा-मिति भाष्यमते ययीत्यस्यापार्थकत्वम् । सूत्रकारमते तदावश्यकमेव । अन्यथा दंशमित्यादावनुस्वारान्तरतमः परसवर्णोऽनुनासिक ईकारः स्यात् । ईकारशकारयोस्तन्मते सावर्ण्यस्य सत्त्वात् । तथा कुण्डं शेते इत्यादावनुस्वारस्य ‘वा पदान्तस्य’ इति स्यादिति ॥—अङ्कित इति । ‘अङ्क पदे लक्षणे च’ इति चुरादिण्यन्तात् कः । ‘निष्ठायां सेटि’ इति णिलोपः । परसवर्णेन डः । ‘अकि लक्षणे’ इत्यस्माद्वा कः । नुमोऽनुस्वारे परसवर्णेन डः ॥—अङ्कित इति । ‘अश्वेः पूजायाम्’ इति निष्ठायामिद् । ‘नाश्चेः—’ इति नलोपनिषेधः ॥—कुण्ठित इति । ‘कुठि प्रतिधाते’ कः । नुमोऽनुस्वारे परसवर्णेन णः ॥—शान्त इति । ‘शम उपशम’ कः । ‘वा दान्तशान्त—’ इति निपातनादिडभावः । ‘अनुनासिकस्य क्वि—’ इति दीर्घः । मस्यानुस्वारे परसवर्णेन नकारः ॥—गुरुपित इति । ‘गुरुपित ग्रन्थे’ कः । मस्यानुस्वारे परसवर्णेन मः

Bālamanoramā

अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः - अनुस्वारस्य ययि । स्पष्टमिति । अनुवत्र्यपदान्तराभावादिति भावः । अङ्कित इति । अन्क पदे लक्षणे चेति चुरादौ नौपधः । नश्चापदान्तस्येति कृतानुस्वारस्य निर्देश इति केचित् । ण्यन्तात् क्तः, इट् । निष्ठायां सेटीति णिलोपः । अनुस्वारस्यानेन परसवर्णः । परनिमित्तमत्र ककारः, तत्सवर्णः कवर्गः । सोऽनुस्वारस्य भवन् नासिकारस्थानसाम्याङकार एव भवति । अञ्चित इति । अन्चु गतिपूजनयोः । नोपधः । तस्मात् । क्तः । अञ्चेः पूजायामिति इट् । नाञ्चेः पूजायामिति निषेधादनिदितामिति नलोपो न । अत्र नश्चापदान्तस्येत्यनुस्वारस्य परसवर्णो ञकारः । कुण्ठित इति । कुठि प्रतिघाते । इदित्त्वान्नुम् । क्त इट् । अत्र नश्चेत्यनुस्वारस्य परसवर्णो णकारः । शान्त इति । शम उपशमे । क्तः । वा दान्तशान्तेत्यादिनिपातनान्नेट् । अनुनासिकस्य क्वीति दीर्घः । नश्चेति मस्यानुस्वारः । तस्यं परसवर्णो नकारः । गुम्फित इति । गुन्फ ग्रन्थे-द्वितीयान्तः चतुर्थान्तो वा, नोपधः । क्तः इट् ।नोपधात्थफान्ताद्वा॑ इत्यकित्त्वपक्षे नलोपो न । अत्र नश्चेत्यनुस्वारस्य परसवर्णो मकारः । ननु कृञ्धातोर्लट्, झिः, झोऽन्तः, तनादिकृञ्भ्य उः, गुणः, परत्वम् ।अत उत्स#आर्वधातुके॑ । उकारस्य यण् । न भकुर्छुरामिति निषेधात् र्वौरुपधाया इति दीर्घो न । कुर्वन्तीति रूपम् । अत्र नकारस्य नश्चापदान्तस्येत्यनुस्वारं बाधित्वा परत्वाद्रषाभ्यामिति णत्वं स्यात् । न च त्रिपाद्यां नश्चापदान्तस्येत्यपेक्षया रषाभ्यामित्यस्य परत्वात्पूर्वत्रासिद्धमित्यसिद्धत्वादनुस्वारे सति परसवर्णे च नकारस्यैव श्रवणमिति वाच्यम् । एवमपि परसवर्णविधिना प्राप्तस्य नकारस्य रषाभ्यामिति णत्वप्राप्तेर्दुर्वारत्वादित्यत आह — कुर्वन्तीत्यादि । रषाभ्यामित्यपेक्षया परसवर्णस्य परतया णत्वे कर्तव्ये अनुस्वारस्थानिकपरसवर्णस्य नकारस्याऽसिद्धत्वान्न णत्वमिति भावः ।

anusvārasya yayi — "[Self-]evident": the point is that there is no other word to be supplied by anuvṛtti (there is nothing carried forward).

aṅkitaḥ — From √aṅk (aṅka, "to mark, to characterize") of the curādi class, having n as its penult. Some [hold] that the citation is of the form in which the anusvāra has already been effected by naś cāpadāntasya (the n before a jhal becoming anusvāra). From the ṇi-ending stem, [the suffix] kta with the augment iṭ; the ṇi is elided (ṇilopa) by niṣṭhāyāṃ seṭi. By this [rule, anusvārasya yayi parasavarṇaḥ] the anusvāra becomes parasavarṇa. Here the conditioning following sound is k; homorganic with it is the guttural class (ka-varga); that [guttural nasal], coming in place of the anusvāra and being nasal, on account of sameness of place of articulation becomes precisely ṅ.

añcitaḥ — From √añc (añcu, "to go, to honour"), having n as penult; from it, kta; iṭ by añceḥ [the augment being added in the sense of honouring]. Because of the prohibition against na-lopa when añc is used in the sense of honouring, the na-lopa [otherwise enjoined] by aniditāṃ [hala upadhāyāḥ kṅiti] does not take place. Here, [after] naś cāpadāntasya [makes the anusvāra], the parasavarṇa of the anusvāra is ñ.

kuṇṭhitaḥ — From √kuṭh (kuṭhi, "to hinder"); because it is idit, the augment num [is inserted]; kta with iṭ. Here, by naś ca[pādāntasya], the parasavarṇa of the anusvāra is ṇ.

śāntaḥ — From √śam (śama, "to be at peace"); kta. Because of the irregular listing (nipātana) in vā dāntaśānta- [etc.], there is no iṭ. Lengthening (dīrgha) by anunāsikasya kvi. By naś ca[pādāntasya], the m becomes anusvāra; its parasavarṇa is the dental n.

gumphitaḥ — From √gumph (gunph, "to string together"), ending in the second (ph) or fourth (bh) consonant of its class (gumph or gumbh), with n as penult; kta with iṭ. By [the vārttika] nopadhāt thaphāntād vā, on the non-kit alternative, na-lopa does not take place. Here, by naś ca[pādāntasya], the parasavarṇa of the anusvāra is m.

Objection: From √kṛ (kṛñ) [add] laṭ, then jhi [the third-plural ending], jha → ant by jho'ntaḥ, the affix u by tanādikṛñbhya uḥ, guṇa, and paratva; [then] u [replacing the ṛ] by ata ut sārvadhātuke, yaṇ of the u [giving v]; because of the prohibition na bhakurchurām, the lengthening by ṛvor upadhāyāḥ does not take place. The form is kurvanti. Here, for the n [of -anti], overriding the anusvāra [prescribed] by naś cāpadāntasya, ṇatva by rṣābhyām [8.4.1] would seem to apply, because it is para (later).

Nor should one defend [the form] by saying: In the tripādī [8.2–8.4], since rṣābhyām is para relative to naś cāpadāntasya, [rṣābhyām] being asiddha by pūrvatrāsiddham [8.2.1], once the anusvāra and then the parasavarṇa have taken place, only the [dental] n is heard [and ṇatva does not apply]. This will not do; for even so, the ṇatva by rṣābhyām of the very n obtained through the parasavarṇa rule is hard to avert. Therefore he [Bhaṭṭoji] states [the correct account with] kurvanti, and so on. The sense: relative to rṣābhyām, the parasavarṇa being para, when ṇatva is to be performed, because the [dental] n that stands as parasavarṇa in place of the anusvāra is asiddha [with respect to rṣābhyām, which is earlier], there is no ṇatva.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 40 १ मो राजीति—नच न राजीत्येवोच्यताम्, अनुस्वारनिपेधेनैवेष्टसिद्धेरिति वाच्यम्, ‘हे मपरे—’ इति सूत्रविपये प्रशाम् ह्यलयतीत्यादौ ‘मो नो धातोः’ इति नत्ववाधनार्थत्वात् । निपेधो हि ‘अनन्तरस्य—’ इति न्यायेनानुस्वारस्यैव स्यात् । २ समानामिति—साम्यं तु संख्यया, व्याख्यानात् । तच्च वाचकशब्दकृतं बहुधा, यथा ‘स्यतासी ल्लुटोः’ इत्यादौ । कचिदर्थकृतमपि, यथा ‘परस्मैपदानाम्—’ इत्यादौ ।

translator notes

translator Bhaṭṭoji's terse double clause ('when ṇatva presents itself, because of its being asiddha… because of its being asiddha, no ṇatva') is here rendered following the Bālamanoramā's explicit resolution: the operative asiddhatva is that of the parasavarṇa dental n (from anusvārasya yayi parasavarṇaḥ, 8.4.58) relative to the earlier rṣābhyām (8.4.1); being asiddha, that n is not available as the target of ṇatva, so the retroflexion fails and kurvanti stands.

SK 125 · A 8.4.59V

वा पदान्तस्य ॥ १२५ ॥

vā padāntasya

vā padāntasya — 8.4.59: For a pada-final anusvāra, the homorganic sound of the following (parasavarṇa) is optionally (vā) substituted [before a yay consonant, the anusvāra otherwise remaining].

Rule. For a pada-final anusvāra before a yay, the parasavarṇa of SK 124 is only optional; the anusvāra may stay.

Example.

tvam + karoṣi → m → ṃ by SK 122 → ṃ before k → tvaṅ karoṣi or tvaṃ karoṣi.

sam + yantā → ṃ before y → say̐yantā or saṃyantā.

sam + vatsaraḥ → ṃ before v → sav̐vatsaraḥ or saṃvatsaraḥ.

yam + lokam → ṃ before l → yal̐ lokam or yaṃ lokam.

Applies when / blocked by. When the following sound is y, v or l, the parasavarṇa is the nasalized y, v or l (shown by the sign ̐ over the letter), since those sounds have no separate nasal of their own class.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तस्यानुस्वारस्य ययि परे परसवर्णो वा स्यात् । त्वङ्करोषि । त्वंकरोषि । सय्ँयन्ता । संयन्ता । सव्ँवत्सरः । संवत्सरः । यल्ँलोकम् । यंलोकम् । अत्राऽनुस्वारस्य पक्षेऽनुनासिका यवलाः ॥

For a pada-final anusvāra, when a yay [consonant] follows, the parasavarṇa (the sound homorganic with the following) is optionally (vā) substituted. — tvaṅ karoṣi / tvaṃ karoṣi; say̐yantā / saṃyantā; sav̐vatsaraḥ / saṃvatsaraḥ; yal̐lokam / yaṃlokam. Here, in the [optional] alternative to the anusvāra, [the substitutes are] the nasalized (anunāsika) y, v, l.

Bālamanoramā

वा पदान्तस्य - वा पदान्तस्य ।अनुस्वारस्य ययि परसवर्ण॑ इत्यनुवर्तते । तदाह — पदान्तस्येत्यादिना । त्वङ्करोषीति । त्वम्-करोषीति । स्थिते मोऽनुस्वारः । परसवर्णो ङकारः । तदभावपक्षे अनुस्वार एव श्रूयते । अत्रेति । सम्-यन्तेति स्थिते मोऽनुस्वारः । तस्य परनिमित्तभूतयकारसवर्णः अनुनासिक एव यकारो भवति, आन्तर्यात् । तथाच सय्यँन्तेति रूपम् । एवं सं-वत्सर इति स्थिते अनुस्वारस्य परसवर्णोनुनासिको वकारः । सव्वँत्सर इति रूपम् । यं-लोकमिति स्थिते, अनुस्वारस्य परसवर्णोऽनुनासिको लकारः । यल्लोंकमिति रूपम् । परसवर्णाभावपक्षे तु अनुस्वार एवेत्यर्थः ।

vā padāntasya — [From the preceding rule 8.4.58] "anusvārasya yayi parasavarṇaḥ" is carried forward (anuvṛtti). He states this with "padāntasya…". On "tvaṅ karoṣi": when "tvam-karoṣi" stands, the m → anusvāra (by mo'nusvāraḥ, 8.3.23); the parasavarṇa is ṅ (ṅa-kāra) [homorganic with the following k]. In the alternative where that [substitution] does not occur, the anusvāra itself is heard [tvaṃ karoṣi]. On "atra" [i.e., "here"]: when "sam-yantā" stands, the m → anusvāra; for that [anusvāra], the savarṇa of the following y (the conditioning cause) is precisely the nasalized (anunāsika) y — by reason of maximal proximity (āntarya) — and thus the form is "say̐yantā." Similarly, when "saṃ-vatsara" stands, the parasavarṇa of the anusvāra is the nasalized v (va-kāra): the form is "sav̐vatsaraḥ." When "yaṃ-lokam" stands, the parasavarṇa of the anusvāra is the nasalized l (la-kāra): the form is "yal̐lokam." But in the alternative where there is no parasavarṇa, [it is] the anusvāra itself. This is the meaning.

SK 126 · A 8.3.25V

मो राजि समः क्वौ ॥ १२६ ॥

mo rāji samaḥ kvau

mo rāji samaḥ kvau — For the m of sam, m itself [remains, not anusvāra], when rāj ending in kvip follows.

Rule. The m of sam stays m — it does not become anusvāra — when the root rāj ending in the affix kvip follows.

Example.

sam + rāṭ (the root rāj with the affix kvip) → the m stands before the consonant r, so SK 122 would give ṃ → this rule keeps m → samrāṭ.

Applies when / blocked by. Only for sam and only before rāj with kvip.

Siddhānta-kaumudī

क्विबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सम्राट् ॥

When rājati [the root rāj], ending in kvip, follows, for the m of sam, m itself [remains]. samrāṭ.

Tattvabodhinī

NSP p. 40

—मो राजि समः कौ ॥ राजीति किम् । संपत् । सम इति किम् । इदं राद् । क्वाविति किम् । संराजितुं, संराजितव्यम् ॥ मकारस्य मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थं, तदाह—म एव स्यादिति ॥—सम्राडिति । ‘राज्ञ दीप्तौ’ । संपूर्वादस्मात् ‘सत्सूद्रिष—’ इत्यादिना क्विप् । ‘ब्रश्च—’ आदिना षलं जश्त्वचले

Bālamanoramā

मो राजि समः क्वौ - मो राजि । म इति प्रथमान्तम् । मोऽनुस्वार इत्यतो म इति स्थानष्टन्तमनवर्तते । सम इत्यवयवषष्ठी । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया क्विग्रहणेन क्विप्प्रत्ययान्तलाभः । तदाह — क्विबन्त इत्यादिना । म एवेति । न त्वनुस्वार इत्यर्थः । मस्य मविधानमनुस्वारनिवृत्त्यर्थमिति भावः । सम्राडिति । राजृ दीप्तौ सम्पूर्वात्सत्सूद्विषद्रुहेत्यादिना क्विप् । व्रश्चेति षत्वम् । जश्त्वेन डत्वम् । चर्त्वम् । अत्र मोऽस्वारो न भवति । हे मपरे वा । 'मोऽनुस्वार' इत्यतो 'म' इति षष्ठन्तमनुवर्तते ।मोराजी॑त्यतो 'म' इति प्रथमान्तमनुवर्तते । मः परो यस्मादिति च विग्रहः । तदाह — मपरे इति । हृलयतीति ण्यन्ताल्लट् ।ज्वलह्लसहृलनमामनुपसर्गाद्वा॑ इति मित्त्वण्णौ मितां ह्रस्वः । यवलपरे इति । यवलाः परा यस्मादिति विग्रहः । यवलपरके हकारे परे मस्य म एव वा स्यादित्यर्थः ।

mo rāji samaḥ kvau — "maḥ" is in the nominative [naming the substitute — m itself]. From "mo 'nusvāraḥ," "maḥ" [genitive] as the sthānin is carried forward (anuvṛtti). "samaḥ" is a partitive genitive (avayava-ṣaṣṭhī, "of [the m which is] a part of sam"). By the paribhāṣā that the mention of an affix [denotes what ends in it] (pratyaya-grahaṇa-paribhāṣā), the mention of "kvi" yields [a form] ending in the kvip affix. He states this with "kvibante..." and so on.

"m itself" — meaning, not the anusvāra; the prescription of m for the m is for the sake of cancelling the anusvāra [that would come by mo 'nusvāraḥ] — this is the idea.

samrāṭ: from "rājṛ" (to shine), preceded by sam, the affix kvip [is added] by "sat-sū-dviṣa-druha..."; by "vraśca...," [the final j →] ṣ; by jaśtva, [ṣ →] ḍ; by cartva, [ḍ →] ṭ [→ samrāṭ]. Here mo 'nusvāraḥ does not apply.

[The next sūtra:] "he mapare vā." From "mo 'nusvāraḥ," "maḥ" (genitive) is carried forward; from "mo rāji," "maḥ" (nominative, the substitute) is carried forward; and the analysis [of "mapara"] is "that after which m follows" (maḥ paro yasmāt). He states this with "mapare." hṛlayati — the present tense (laṬ) from a ṇic-ending [stem]; by "jvala-hlasa-hṛla-nama-ām... anupasargād vā," when there is optionally mit-status in the ṇi, [the shortening rule] "mitāṃ hrasvaḥ" [applies]. [As for] "yavalapare": the analysis is "that after which ya, va, la follow"; the meaning is that when a ha-kāra followed by ya/va/la follows, for the m, m itself optionally remains.

translator notes

textual The digital source is corrupt in the passage on the following sūtras (he mapare vā, yavalapare); notably hṛlayati and the gaṇa citation jvala-hlasa-hṛla-nama-ām are garbled. The transmitted reading is followed; the point — the optional retention of m before ha followed by m, or by y/v/l — is the evident sense.

SK 127 · A 8.3.26V

हे मपरे वा ॥ १२७ ॥

he mapare vā

Before an h that is followed by m (ma-para), the [pada-final] m optionally [remains m — i.e., the anusvāra substitution is optional].

Rule. Before an h that is itself followed by m, a pada-final m optionally stays m; otherwise SK 122 gives anusvāra.

Example.

kim + hmalayati (root hmal, "to move") → the m stands before an h followed by m → kim hmalayati with m kept, or kiṃ hmalayati by SK 122.

Applies when / blocked by. The h must be followed by m. In kiṃ hvalayati (root hval, also "to move") the h is followed by v, so this rule is silent and the ordinary anusvāra stands — until the vārttika steps in. The vārttika yavalapare yavalā vā says: before an h followed by y, v or l, the m optionally becomes y, v or l respectively. SK 128 explains "respectively", and gives the examples.

Siddhānta-kaumudī

मपरे हकारे परे मस्य म एव स्याद्वा । ह्मल ह्वल चलने । किम् ह्मलयति । किं ह्वलयति ।

When an h followed by m (ma-para) follows, the [pada-final] m optionally remains m itself [so that the anusvāra substitution is optional]. [The roots] hmal and hval, meaning "to move" (calana). [Examples:] kim hmalayati [with m retained, the h of hmalayati being followed by m]; kiṃ hvalayati [the h of hvalayati being followed by v, not m, so this rule does not apply and the anusvāra stands].

vārttika

यवलपरे यवला वेति वक्तव्यम्

(vārttika) "Before an h followed by y, v, or l (yavala-para), [the substitute is] y, v, or l [respectively], optionally — this should be stated."

(वार्तिकम्) ॥

(vārttika.)

Tattvabodhinī

NSP p. 40

—हे मपरे वा ॥—मपर इति वहुब्रीहिः ॥—यचलेति । यवलाः परा यस्माद्यवलपरस्तस्मिन्हकारे परे मस्य यवला भवन्तीत्यर्थः

SK 128 · A 1.3.10अनुदेशपद्धतिविधानपरिभाषा

यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १२८ ॥

yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām

yathāsaṃkhyam anudeśaḥ samānām — The subsequent statement (anudeśa) of [items] equal in number [to those previously stated] applies in corresponding order, item by item (yathāsaṃkhyam).

Rule. This is a paribhāṣā, a rule about how to read rules. When a later statement lists items equal in number to an earlier list, they are matched in order: the first to the first, the second to the second, and so on. This is yathāsaṃkhya, "according to number".

Example.

The vārttika of SK 127 lists y v l twice: once as what follows the h, once as the substitute for m. By this rule they pair off in order:

kim + hyaḥ ("yesterday") → h followed by y → m → y → kiy̐ hyaḥ, or kiṃ hyaḥ.

kim + hvalayati → h followed by v → m → v → kib̐ hvalayati, or kiṃ hvalayati.

kim + hlādayati (root hlād, "to be glad") → h followed by l → m → l → kil̐ hlādayati, or kiṃ hlādayati.

Applies when / blocked by. The same principle already paired ṅ with kuk and ṇ with ṭuk in SK 130, and it will pair the guttural and labial classes with their two substitutes in SK 142. Bhaṭṭoji's commentators discuss how widely "equal in number" reaches; for this chapter the plain reading is enough.

Siddhānta-kaumudī

समसम्बन्धी विधिर्यथासङ्ख्यं स्यात् । कियूँह्यः । किंह्यः । किब्ँह्वलयति । किंह्वलयति । किल्ँह्लादयति । किंह्लादयति ॥

An operation (vidhi) pertaining to [items] equal [in number] applies in corresponding order (yathāsaṃkhyam). [Examples:] kiyũhyaḥ — kiṃhyaḥ; kibũhvalayati — kiṃhvalayati; kilũhlādayati — kiṃhlādayati.

Tattvabodhinī

NSP p. 40

—यथासंख्यमनुदेशः ॥—अनुदिश्यत इति अनुदेशः । पश्चादुच्चार्यत इत्यर्थः । समानामिति संवन्धे षष्ठी । तदाह—समसंवन्धी विधिरिति । समकर्मकं विधानमिति तु नोक्तम्, तथाहि सति यत्रोदेशिषु समेषु समानां विधानं पात्रादिषु पिवादीनां प्रियस्थिरादिषु च प्रस्थादीनां तत्रैव यथाकर्म प्रवृत्तिः स्यात् । इष्यते तु अनुवाद्ययोरपि यथासंख्यत्वम् । ‘समूलाकृतजीवेषु हनक्कृत्यग्रहः’ इत्यत्र यथा ॥ समानामिति किम् । ‘लक्षणेत्यंभूता—’ इत्यत्र लक्षणादयश्चत्वारोऽर्थाः प्रत्यादयस्तु त्रयः, तत्र सर्वेषां सर्वत्र कर्मप्रवचनीयसंज्ञा यथा स्यात्

Bālamanoramā

यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् - यथासङ्ख्यम् । साम्यमिह सङ्ख्यातो विवक्षितम् । अनुदेशः=विधानम् । समानामिति यदि कर्मणि षष्ठी स्यात्तर्हि स्थान्यादिभिः समसङ्ख्यानां यत्र विधानं, यथा 'एचोऽयवायाव' इत्यादौ तत्रैव यथासङ्ख्य प्रवृत्तिः स्यात्,समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः॑ इत्यत्र न स्यात्, तत्र विधेयस्य णमुल एकत्वात् । अतःसमाना॑मिति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । एवञ्च समूलाद्युपपदानां हनादिधातूनां च समसङ्ख्यानामुपादानेन एकस्य प्रत्ययस्य विधिरपि समसङ्ख्याकसम्बन्धी विधिरेवेति तत्रापि यथासङ्ख्यप्रवृत्तिनिर्बाधा । तदाह — समसम्बन्धीति । यथासङ्ख्यमिति । सङ्ख्याशब्देनात्र प्रथमत्वद्वितीयत्वादिरूपाः सङ्ख्याघटितधर्मा विवक्षिताः, ताननतिक्रम्य यथासङ्ख्यम् । ततश्च 'एचोऽयवायाव' इत्यादिषु प्रथमस्य स्थानिनः प्रथम आदेशः, द्वितीयस्य द्वितीय इत्येवमक्रमेण स्थान्यादेशतन्निमित्तादीनां समसङ्ख्याकानां क्रमेणाऽन्वयः प्रतिपत्तव्य इति फलितम् । प्रकृ-ते च यपरके हकारे परे मकारस्य यकारः, वपरके वकारः, लपरके लकार इति सिध्यति । किय्#ँ ह्र इति । मस्य यत्वे रूपम् । 'ह्र' इत्यव्ययम्, पूर्वेद्युरित्यर्थः । यत्वाभावे मोऽनुस्वारः । किव्#ँ ह्वलयतीति । मस्य वत्वम् । ह्वल चलने, णिच् । किल्#ँ ह्लादयतीति । मस्य लत्वम्॥ 'ह्लादी सुखे च' णिच् ।

yathāsaṃkhyam anudeśaḥ samānām — Here "sameness (sāmya)" [in samānām] is intended in respect of number (saṃkhyā). anudeśa = prescription (vidhāna). If "samānām" were a genitive in the sense of object (karmaṇi ṣaṣṭhī), then yathāsaṃkhya would operate only where the prescription concerns [items] equal in number to the sthānins and the like, as in "eco 'yavāyāvaḥ" and so on, but it would not [operate] in the vārttika (vārttika) "samūlākṛtajīveṣu hankṛñgrahaḥ," since there the thing to be prescribed, ṇamul, is single. Therefore "samānām" is a genitive in the general sense of relation (sambandha-sāmānye ṣaṣṭhī). And thus, since [there is] mention of the upapadas samūla etc. and the roots han etc., equal in number, the prescription of a single affix is also an operation relating to [items] equal in number; hence yathāsaṃkhya's operation is unobstructed there too. This he states with "pertaining to equal [numbers]."

On yathāsaṃkhya: by the word saṃkhyā here are intended the properties involving number, of the form first-ness, second-ness, and so on; not transgressing those [orders] = yathāsaṃkhyam. And so, in "eco 'yavāyāvaḥ" etc., the first substitute [goes] to the first sthānin, the second to the second — thus, in due order (without disorder), the correlation in sequence of the sthānins, substitutes, their conditioning causes, and so forth, [all] equal in number, is to be understood: this is the upshot. And in the present case it is established that, when h followed by y follows, the m becomes y; when [h] followed by v [follows], v; when [h] followed by l [follows], l. On kiyũhyaḥ: the form results from the m becoming y; "hyaḥ" is an indeclinable, meaning "yesterday (pūrvedyuḥ)." In the absence of the ya-substitution, the m [becomes] anusvāra [→ kiṃhyaḥ]. On kibũhvalayati: the m becomes v; [root] hval "to move" (calane), with ṇic. On kilũhlādayati: the m becomes l; [root] hlādī "in [the sense of] happiness (sukha) and [other senses]," with ṇic.

translator notes

translator The label '(vārttika)' on samūlākṛtajīveṣu hankṛñgrahaḥ is supplied by the translation; the Bālamanoramā source cites it unlabeled (इत्यत्र). It is a plausibly genuine Kātyāyana vārttika (glossing the ṇamul formation with samūla etc. + han/kṛ/grah), but the attribution is editorial, not stated in the source.

SK 129 · A 8.3.27V

नपरे नः ॥ १२९ ॥

napare naḥ

[For m,] n [optionally], when a ha that is followed by n (na-para) follows.

Rule. Before an h that is followed by n, a pada-final m optionally becomes n. The words h, m and the option are carried forward from SK 127.

Example.

kim + hnute (root hnu, "to deny") → h followed by n → m → n → kin hnute, or kiṃ hnute by SK 122.

Siddhānta-kaumudī

नपरे हकारे मस्य नः स्याद्वा । किन्ह्नुते । किंह्नुते ॥

When a ha followed by n (na-para) follows, n optionally obtains for m. kinhnute. kiṃhnute.

Tattvabodhinī

NSP p. 40

—नपरे—॥ अयमपि वहुब्रीहिरेव । हे इति तु अनुवर्तते तदाह—नपरे हकारे इति ॥—इणोः—

Bālamanoramā

नपरे नः - नपरे नः । 'हे' इति 'वे॑-तिम' इति चानुवर्तते । नः परो यस्मादिति विग्रहः । तदाह — नपरे इति । किन्ह्नुते इति । 'ह्नुङ्-अपनयने' मस्य नत्वे रूपम् । तदभावे मोऽनुस्वारः ।

napare naḥ — The words ha [before which, from he mapare vā, A 8.3.26], vā [optionally], and ma [the substituend, likewise carried forward] are carried forward (anuvṛtti). The analysis [of na-para] is: that after which n [comes] (naḥ paro yasmāt), [i.e., a ha followed by n]. Hence he says "napare (when a ha followed by n follows)." As for kinhnute: from [the root] hnuṅ (in the sense of removing/denying, apanayana), this is the form when m becomes n (natva). In the absence of that [natva], m [becomes] anusvāra [by mo'nusvāraḥ, A 8.3.23] → kiṃhnute.

translator notes

textual The digital source garbles the statement of anuvṛtti: it reads 'he' iti 've॑tima' iti ca, with stray Vedic-accent signs serving as quotation markers. This is read as the words ha, vā, and ma being carried forward from he mapare vā (A 8.3.26); the source is followed without emendation.

SK 130 · A 8.3.28V

ङ्णोः कुक्टुक् शरि ॥ १३० ॥

ṅṇoḥ kukṭuk śari

ṅṇoḥ kukṭuk śari — After ṅ and ṇ, the augments kuk and ṭuk respectively [come] optionally when a śar (ś, ṣ, s) follows.

Rule. After a pada-final ṅ the augment kuk (k), and after a pada-final ṇ the augment ṭuk (ṭ), are optionally added when a śar follows. śar is ś ṣ s (Śivasūtra 13). The pairing is by order: ṅ takes k, ṇ takes ṭ (SK 128 below states the principle).

Example.

prāṅ + ṣaṣṭhaḥ → ṅ is pada-final and ṣ follows → k is added after the ṅ → prāṅk ṣaṣṭhaḥ; without the augment, prāṅ ṣaṣṭhaḥ.

sugaṇ + ṣaṣṭhaḥ → ṇ is pada-final and ṣ follows → ṭ is added after the ṇ → sugaṇṭ ṣaṣṭhaḥ; without the augment, sugaṇ ṣaṣṭhaḥ.

Applies when / blocked by. The new k and ṭ now stand at the end of a pada, where SK 84 would voice them to g and ḍ; but this rule is asiddha with respect to SK 84, so the augments are treated as not yet there and stay voiceless. A vārttika records the view of the teacher Pauṣkarasādi that a cay (an unaspirated voiceless stop, c ṭ t k p) before a śar becomes the second, aspirated, member of its class. On that view the augments may also be heard aspirated: prāṅkh ṣaṣṭhaḥ, sugaṇṭh ṣaṣṭhaḥ. So each word has three forms: with the aspirated augment, with the plain augment, and without it.

Siddhānta-kaumudī

ङकारणकारयोः कुक्टुकावागमौ वा स्तः शरि । कुक्टुकोरसिद्धत्वाज्जश्त्वं न ।

After ṅ and ṇ, the augments kuk and ṭuk optionally come when a śar follows. Because kuk and ṭuk are asiddha, jaśtva does not [apply] [i.e. their final k / ṭ, though now pada-final, are not subject to jaśtva].

vārttika

चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम्

(vārttika) cayo dvitīyāḥ śari pauṣkarasāderiti vācyam — "It should be stated that, according to Pauṣkarasādi, in place of a cay [an unaspirated first stop] the second [the aspirate] comes before a śar" [i.e. the k of kuk / ṭ of ṭuk optionally becomes kh / ṭh before the śar].

(वार्तिकम्) ॥ प्राङ्ख्षष्ठः । प्राङ्क्षष्ठः । प्राङ्षष्ठः । सुगण्ठ्षष्ठः । सुगण्टषष्ठः । सुगण्षष्ठः ॥

(following the vārttika) — prāṅkh-ṣaṣṭhaḥ. prāṅk-ṣaṣṭhaḥ. prāṅ-ṣaṣṭhaḥ. suguṇṭh-ṣaṣṭhaḥ. suguṇṭ-ṣaṣṭhaḥ. suguṇ-ṣaṣṭhaḥ. [For prāṅ + ṣaṣṭhaḥ: with kuk and the aspirate (prāṅkh-), with kuk alone (prāṅk-), and without kuk (prāṅ-); likewise for suguṇ + ṣaṣṭhaḥ with ṭuk.]

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 40

—चयो द्वितीया इति । एतच्च ‘नादिन्याक्रोशे—’ इति सूत्रे भाष्ये स्थितम् । अतएव मनोरमायां ‘डः सि—’ इति सूत्रे तुडित्युच्यमाने ‘चयो द्वितीयाः—’ इति पक्षे थकारापत्तिरुक्ता । यदि तु ‘इणोः’ इति सूत्रस्थं स्यात् तर्हि तुडित्येवं सुवचं स्यात् । तुटोऽसिद्धत्वेन ‘चयो द्वितीयाः—’ इत्यस्याप्रवृत्तेः ॥—पौष्करसादेरिति । पुष्करे तीर्थविशेषे सीदतीति पुष्करसत् । तस्यापत्यं पौष्करसादिराचार्यः । वाह्यादित्वादिन् । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः

Bālamanoramā

ङ्णोः कुक्टुक् शरि - ङ्णोः ।हे मपरे वे॑त्यतो वेत्यनुवर्तते । कुक् च टुक् चेति समाहारद्वन्द्वः । आगमाविति । एतच्च आद्यन्तौ टकिता॑विति लभ्यम् । यतासङ्ख्यपरिभाषया च ङकारस्य कुक्, णकारस्य टुक् । उभयत्र ककार इत्ष उकार उच्चारणार्थः ।प्राङ् षष्ठः सुगण् षष्ठः॑ इति स्थिते, यथाक्रमङ्कुकिटुकि च तयोः पूर्वावयवत्वेन पदान्तत्वाज्जश्त्वमाशङ्क्याह — कुक्टुकोरिति । चयो द्वितीया इति ।पौष्करसादिशब्दस्य चयो द्वितीया॑ इत्यर्थभ्रमं वारयति — पौश्करसादिराचार्य इति । तथाच विकल्पः फलतीति भावः । प्राङ्क् षष्ठ इति कुकि रूपम् । 'चयो द्वितीया' इति पक्षे प्राङ् ख् षष्ठ इति रूपम् । नचात्र खकारस्य खरि चेति चर्त्वं खकारारम्भविधिसामर्थ्यात् । 'चयो द्वितीया' इति 'नादिन्याक्रोश' इति सूत्रभाष्यपठितमिदम् । 'प्राङ् षष्ठ' इति कुगभावे रूपम् । एवं टुक्यपि सुगण्टषष्ठ इत्यादि ।

ṅṇoḥ kukṭuk śari — ṅṇoḥ. From *he mapare vā* [A 8.3.26] "vā" (optionally) is carried forward (anuvṛtti). "kukṭuk" is a samāhāra-dvandva, "kuk and ṭuk." "[They are] two augments (āgamau)": this [augment status] is obtained from *ādyantau ṭakitau* [A 1.1.46, whereby a ṭ-marked / k-marked item is added at the beginning / end respectively]. And by the yathāsaṅkhya-paribhāṣā [A 1.3.10], kuk [is the augment] for ṅ, ṭuk for ṇ. In both, the final k is an it-marker, and the u serves only for pronunciation.

When "prāṅ ṣaṣṭhaḥ" and "suguṇ ṣaṣṭhaḥ" are present, [and] when respectively kuk and ṭuk [are added], since their [k / ṭ] become the preceding member and thus pada-final, jaśtva might be feared; anticipating this he says "of kuk and ṭuk [being asiddha]."

"cayo dvitīyāḥ": he prevents the misapprehension that "cayo dvitīyāḥ" is [part] of the word "pauṣkarasādi[-'s statement]" — "Pauṣkarasādi is [the name of] a teacher (ācārya)"; and so an option (vikalpa) results — this is the idea. "prāṅk ṣaṣṭhaḥ" is the form with kuk. On the "cayo dvitīyāḥ" alternative the form is "prāṅkh ṣaṣṭhaḥ" (k → kh). And here there is no cartva of the kh by *khari ca*, because of the force (sāmarthya) of the very rule that introduces the kh [it would be self-defeating to introduce kh before a śar and then undo it]. This "cayo dvitīyāḥ" is [something] read in the Bhāṣya on the sūtra *nādini [...]* [A 8.4.48, the ākrośa passage]. "prāṅ ṣaṣṭhaḥ" is the form when kuk is absent. Likewise with ṭuk too: "suguṇṭ ṣaṣṭhaḥ" etc.

translator notes

textual OCR artifacts are present (e.g. 'यतासङ्ख्य' for yathāsaṅkhya, 'इत्ष' for 'it,' 'पौश्करसादि' for pauṣkarasādi, 'नादिन्याक्रोश' garbling the reference). The intended readings are followed; nothing is silently emended in the source layer. The Bhāṣya reference ('nādini ākrośe') is left as the source gives it and not resolved to a secure sūtra number.

SK 131 · A 8.3.29V

डः सि धुट् ॥ १३१ ॥

ḍaḥ si dhuṭ

ḍaḥ si dhuṭ — For a sa that follows ḍa, the augment dhuṭ (dh) is optionally [added].

Rule. An s that follows a pada-final ḍ optionally takes the augment dhuṭ (dh). Being marked with ṭ, the augment is added at the front of the s. The option is carried forward from SK 127 (vā).

Example.

ṣaṣ + santaḥ → the final ṣ of ṣaṣ → ḍ by SK 84 → ṣaḍ santaḥ → the s follows a pada-final ḍ → dh is added before it → ṣaḍ dhsantaḥ → the dh stands before the voiceless s → dh → t by cartva (SK 121) → the ḍ stands before the voiceless t → ḍ → ṭ by cartva → ṣaṭ tsantaḥ; without the augment, ṣaṭ santaḥ.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators explain why the augment is stated as dh rather than simply t: stated as the fourth letter, it is exposed to cartva and comes out as t, while the aspirating vārttika of SK 130 cannot touch it, cartva being asiddha for that vārttika.

Siddhānta-kaumudī

डात्परस्य सस्य धुड्वा स्यात् । षट्त्सन्तः । षट्सन्तः ॥

For an s following ḍ, dhuṭ is optionally [added]. ṣaṭtsantaḥ. ṣaṭsantaḥ.

Tattvabodhinī

NSP p. 40

—डः सि धुट् ॥ उभयनिर्देशे पश्चमीनिर्देशो वलीयान् परत्वादित्यभिप्रेत्याह—सस्येति । सीति सप्तमीनिर्देशस्तु लाघवार्थः ॥—षट्सन्त इति । धुटश्चत्वेन तकारः । ‘चयो द्वितीयाः—’ इति तस्य थो न चत्वैस्यासिद्धत्वात् । अतएव धुडभावे षट्सन्त इत्यत्र टस्य ठो न भवति । नन्वेवमपि ‘डः सि धुग्’ इति धुरिवधीयतां डकारस्य सकारे परे धुगिति व्याख्यानसंभवात् किमनेन धुटः परादित्वाभ्युपगमेन । मैवम् । पूर्वान्तत्वे तु ‘न पदान्ताद्योरनाम्’ इति निषेधाप्रवृत्त्या धकारस्य ष्टुत्वप्रसङ्गात् । अतएव वक्ष्यमाणस्तुगिहैव न कृतः । डस्य तुकि ष्टुत्वे तस्यासिद्धत्वेन ‘चयो द्वितीया—’ इत्यस्यापि प्रसङ्गाच्च ॥ इह धुड्विकल्पेन रूपद्वये सति टकारनकारविसर्गाणां द्वित्वविकल्पात् षोडश रूपाणि । ‘खयः शरः’ इति द्वित्वे द्वात्रिंशत् ॥ ‘शरोऽचि’ इति निषेधोऽत्र न प्रवर्तते । तस्य सौत्रद्वित्वमात्रविषयत्वस्योक्तत्वात् । न च चत्वैस्यासिद्धत्वात् खयः परत्वमेव नास्तीति शङ्क्यम् । ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे’ इत्युक्तेः

Bālamanoramā

डः सि धुट् - ङः सि धुट् । 'ड' इति पञ्चमी । ततश्च तस्मादित्युत्तरस्येति परिभाषयासी॑ति सप्तमी षष्ठी सम्पद्यते-डात्परस्य सस्येति ।हे मपरे वे॑त्यतो वेत्यनुवर्तते । तदाह — डात्परस्येत्यादिना ।तस्मिन्निति निर्दिष्टे॑ इति नेह भवति,उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् परत्वा॑दिति न्यायात् । धुट् चतुर्थधकारनिर्देशः । टकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । थुडिति द्वितीयविधौ तत्सामर्थ्याच्चत्वं न स्यात् । अन्यथा तकारमेव विदध्यात् । चतुर्थविधेस्तु न तत्सामर्थ्यम्, प्रथमविधौ तस्य चयो द्वितीया इत्यापत्तौ तन्निवृत्त्या चरितार्थत्वात् । षट् सन्त इति । षषिति षकारस्य जश्त्वेन डः, षड्-सन्त इति स्थिते चर्त्वस्यासिद्धत्वाड्डात्परत्वात्सस्य धुट् आद्यवयवः । तस्य चर्त्वेन तकारः । 'चयो द्वितीया' इति तु नेह, चर्त्वस्यासिद्धत्वात् । ततो लक्ष्यभेदाड्डस्य चर्त्वेन टः ।

ḍaḥ si dhuṭ — "ḍaḥ" is a fifth case [ablative, "after ḍ"]. And therefore, by the paribhāṣā "tasmād ity uttarasya" [1.1.67, "when [something is stated] in the ablative, [the operation applies] to what immediately follows it"], the locative "si" turns into a genitive → "of the s following ḍ." From "he mapare vā," "vā" ("optionally") is carried forward (anuvṛtti). He states this with "ḍāt parasya..." and so on. [The paribhāṣā] "tasmin niti nirdiṣṭe [pūrvasya]" [1.1.66] does not apply here, by the maxim "when there is a twofold [locative-and-ablative] specification, the ablative specification is stronger, because of para-tva."

"dhuṭ" is a specification of the fourth [ta-varga] letter, the dha-kāra; the ṭa-kāra is an it; the u-kāra is for the sake of utterance [so the augment is dh]. Had it been "thuṭ" [augment tha, the second letter], then by its own force (sāmarthya) cartva would not apply; otherwise [if cartva were to apply] he would simply have prescribed the ta-kāra [as the augment]. But in the case of the fourth-letter [dha] prescription there is no such force [preventing cartva], because it is [already] made purposeful (caritārtha) by [serving to] block the eventuality, under a first-letter [ta] prescription, of the [substitution of the] second letter [tha] by "cayo dvitīyāḥ."

ṣaṭsanta (~ ṣaṭtsanta): in "ṣaṭ," for the ṣa-kāra [of ṣaṣ], by jaśtva, ḍ [ṣaṣ → ṣaḍ]. When ṣaḍ-santa stands, because cartva is asiddha [and] the [s] follows a ḍ, dhuṭ (dh) is [added as] the initial augment (ādy-avayava) to the s; that [dh], by cartva, → ta-kāra. But "cayo dvitīyāḥ" does not [apply] here, because cartva is asiddha. Then, by [the principle of] distinct targets (lakṣya-bheda), the ḍ [of ṣaḍ] → ṭ by cartva [→ ṣaṭtsanta; and without dhuṭ, ṣaṭsanta].

translator notes

textual The source pratīka reads ṅaḥ si dhuṭ (with an initial ṅa); the sūtra and unit header are ḍaḥ si dhuṭ (8.3.29), and the ṅa-for-ḍa is a digitization slip, followed silently here as the evident reading.

SK 132 · A 8.3.30V

नश्च ॥ १३२ ॥

naśca

And after n, [the augment dhuṭ is added to the following s, optionally].

Rule. And after a pada-final n likewise: the following s optionally takes the augment dhuṭ. si, dhuṭ and the option are carried forward from SK 131 and SK 127.

Example.

san + saḥ → the s follows a pada-final n → dh is added before it → dh before the voiceless s → t by cartva (SK 121) → san tsaḥ; without the augment, san saḥ.

Siddhānta-kaumudī

नकारान्तात्सस्य धुड्वा । सन्त्सः । सन्सः ॥

After a word ending in n, dhuṭ [augment] is optionally [added] to s. santsaḥ. sansaḥ.

Bālamanoramā

नश्च - नश्च । 'सि धुट्' इति,वे॑ति चानुवर्तते । न इति पञ्चमी । तस्मादित्युत्तरस्येति परिभाषया सीति षष्ठी सम्पद्यते । तदाह-नकारान्तात्परस्येति । सन्त्स इति । धुटि धस्य चर्त्वम् ।

naśca — "si dhuṭ" [from ḍaḥ si dhuṭ, A 8.3.29] and "vā" [optionally] are carried forward (anuvṛtti). "na" is in the fifth (ablative) case; by the paribhāṣā tasmād ity uttarasya (A 1.1.67) [an item specified in the ablative locates the operation on what immediately follows it], "si" comes to be [understood as] a genitive (ṣaṣṭhī). Hence he says "of [the s] following a word ending in n (nakārāntāt parasya)." As for santsaḥ: when dhuṭ [the augment dh is added], there is cartva of the dh [dh → t, by khari ca], giving san-t-saḥ.

translator notes

translator The dhuṭ augment is dh; before the following s (a khar) it undergoes cartva (voiceless substitution, khari ca, A 8.4.55) to t, yielding santsaḥ. BM names the operation only as cartva and does not cite the rule number.

SK 133 · A 8.3.31V

शि तुक् ॥ १३३ ॥

śi tuk

śi tuk — 8.3.31. Before a following ś, [a pada-final n takes] the augment tuk (t).

Rule. A pada-final n optionally takes the augment tuk (t) when ś follows. Being marked with k, the t is added at the end of the n, so it becomes the last sound of the preceding pada.

Example.

san + śambhuḥ → n is pada-final and ś follows → t is added after the n → sant śambhuḥ → the t is in contact with ś → t → c by ścutva (SK 111) → sanc śambhuḥ → the n is now in contact with that c → n → ñ by SK 111 again → sañc śambhuḥ → the ś follows a pada-final stop and a vowel follows it → ś → ch optionally (SK 120) → sañc chambhuḥ → the c before ch is optionally dropped (SK 71, jharo jhari, chapter 3) → sañ chambhuḥ.

Because tuk, chatva and the dropping of c are each optional, four forms result, which Bhaṭṭoji sums up in a verse as "ñ-ch, ñ-c-ch, ñ-c-ś, ñ-ś":

sañ chambhuḥ — tuk taken, ś → ch, the c dropped.

sañc chambhuḥ — tuk taken, ś → ch, the c kept.

sañc śambhuḥ — tuk taken, ś unchanged, the c kept.

sañ śambhuḥ — no tuk; only n → ñ.

Applies when / blocked by. The t of tuk is never voiced to d by SK 84, because with respect to the voicing rule the augment is asiddha; and for the same reason it is not voiced after it has become c. Bhaṭṭoji's commentators note why the augment is tuk at the end of the n and not dhuṭ at the front of the ś: only a ś that follows a pada-final stop can become ch by SK 120, and a dh placed at the front of śambhuḥ would not be pada-final. Scholars discuss the exact grounds for one of the four forms.

Siddhānta-kaumudī

पदान्तस्य नस्य शे परे तुग्वा स्यात् । शश्छोऽटी SK 120ति छत्वविकल्पः । पक्षे झरो झरी 7ति चलोपः । सञ्छंभुः । सञ्च्छंभुः । सञ्चशंभुः । सञ्शंभुः ॥ ञछौ ञचछा ञचशा ञशाविति चतुष्टयम् । रूपाणामिह तुक्छत्वचलोपानां विकल्पनात् ॥

A pada-final n, when ś follows, optionally (vā) takes the augment tuk (t). By śaś cho 'ṭi (SK 120) there is an optional ch-substitution (chatva) [of the ś]; and in the alternative, by jharo jhari (A 8.4.65), there is elision of the c (ca-lopa). [Hence the four forms of san + śambhu:] sañchambhuḥ; sañcchambhuḥ; sañcśambhuḥ; sañśambhuḥ.

[Summary verse:] "ñ-ch, ñ-c-ch, ñ-c-ś, ñ-ś" — a set of four; the forms here arising from the optionality of tuk, of the ch-substitution (chatva), and of the elision of the c (ca-lopa).

Tattvabodhinī

NSP p. 40–41

—शि तुक् ॥ शीति सप्तमी पूर्वत्र कृतार्थायाः नः इति पश्चम्याः षष्ठीं कल्पयतीत्याह—नस्येति ॥—चलोप इति । ‘शरो शरि’ इत्यत्र सवर्णप्रहणसामर्थ्याद् यथासंख्यं न प्रवर्तते इति भावः ॥—सञ्छंभुरिति । इह श्रुत्वतुकोरसिद्धत्वमाश्रित्य ‘नश्छवि—’ इति रुत्वं नाशङ्क्यं, छत्वस्यासिद्धत्वात् ॥—चतुष्टयमिति । अत्र तुकः श्रुत्वे ‘चयो द्वितीयाः’ इति पक्षे चस्य छत्वे शस्यापि छत्वविकल्पात् सञ्छंभुः सञ्छंभुरिति रूपद्वयवृद्धिर्वोध्या । न च शस्य छत्वपक्षे शर्परत्वाभावात् ‘चयो द्वितीयाः—’ इति पक्षे चस्य छो नेति शङ्क्यम्, ‘शश्छोऽटि’ इति छत्वस्यासिद्धत्वादित्याहुः ॥—डमो हस्वात्—॥ डम् प्रत्याहारः, संज्ञायां च कृतं टित्वं सामर्थ्यात्संक्षिभिः संवध्यते । तेन यथासंख्यं कुद-णुद-नुदः प्रवर्तन्ते ॥ नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थं, ‘हे मपरे—’ इति . ‘मय उजो वो वा’ इति च विकल्पद्वयस्य मध्ये पाठादेव नित्यत्वलाभात् ॥ नन्विह नित्यग्रहणाभावे ‘हे मपरे वा’ इति वाग्रहणमुत्तरसूत्रेषु पञ्चस्वप्यनुवर्तते वा नवेति शङ्कास्यादिति चेत्सत्यम् : अतएव विस्पष्टार्थमित्युक्तं न तु व्यर्थमिति ॥—तस्मात्परस्याच्च इति । ननु इम इत्यस्य पञ्च-न्ततामाश्रित्याचि परे पूर्वस्यैव विधीयतां को दोष इति चेत् । मैवम् । तथाहि सति इमन्तस्य पदस्य पूर्वावयवः स्यादित्यनिष्ठं प्रसज्येत । पदस्य यो इम् तस्येति वैयधिकरण्येन व्याख्यायामपि कुर्वन्नास्ते इत्यत्र णत्वं प्रसज्येत, ‘पदान्तस्य’ इति निषेधस्याप्रवृत्तेः । यद्यपि वहिरङ्गपरिभाषया इमुद्भिधेरसिद्धत्वादिष्ठं सिध्यति, तथापि यथोद्देशपक्षे त्रैपादिकेऽन्तरङ्गे वहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः प्रसज्यत एव णत्वमिति यथोक्तव्याख्यानमेव साध्विति दिक्

Bālamanoramā

शि तुक् - शि तुक् । पूर्वसूत्रात् 'न' इति पञ्चम्यन्तमनुवृत्तमिह षष्ठन्तमाश्रीयते, शब्दाधिकाराश्रयणात् । पदस्ये॑त्यधिकृतम् । अवयवषष्ठन्तमाश्रीयते ।हे मपरे वे॑त्यतोवे॑त्यनुवृत्तं । तदाह-पदान्तस्येति ।नान्तस्य पदस्ये॑त्युचितम् । उकार उच्चारणार्थः ।सन् शम्भु॑रिति स्थिते नकारस्यान्तावयवस्तुक् । ननु तुग्ग्रहणं व्यर्थं, डः सि धुडित्यतो धुडेवानुवर्त्त्य नकारात्परस्य शस्य विधीयतां । खरि चेति चर्त्वे सन्त्शम्भुरित्यस्य सिद्धेरित्यत आह — शश्छोऽटीति छत्वविकल्प इति ।शकारस्ये॑ति शेषः । धुटो विधौ तु तस्य परादित्वात्पदान्तत्वाऽभावाच्छत्वं न स्यात्, छत्वविधेः पदादिकारस्थत्वेन पदान्ताज्झयः परस्यैव शश्य तत्प्रवृत्तेर्भाष्ये सिद्धान्तितत्वात् । अन्यथा विसृपो विरफ्शिन्नित्यांदावपि शस्य छत्वापत्तेः । पक्ष #इति । कदाचिज्झरो झरीति तुकस्तकारस्य श्चुत्वमापन्नस्य लोप इत्यर्थः । सञ्छम्भुरिति । तकारस्य चुत्वमापन्नस्य लोपे सति नकारस्य श्चुत्वेन ञकारे रूपम् । सञ्च्छम्भुरिति । चुत्वमापन्नस्य तकारस्च लोपाभावे नकारस्य च श्चुत्वे ञकारे रूपम् । तुको जश्त्वं तु न, जश्त्वं प्रति तस्यासिद्धत्वात् । अत एव श्चुत्वोत्तरमपि जश्त्वं न । सञ्च्शम्भुरिति । शस्य छत्वाभावे तकारनकारयोश्चुत्वे च रूपम् । सञ्शम्भुरिति । तुकोऽभावे नकारस्य चुत्वे रूपम् । तदिदं रूपचतुष्टयमुक्तक्रमं श्लोकेन संगृह्णाति — ञछाविति । तुक्छत्वचलोपानां विकल्पनात्-ञछौ ञचछा ञचशा ञशाविति रूपाणां चतुष्टयमित्यन्वयः ।ङमो ह्रस्वात् । 'ङम्' प्रत्याहारः । 'ङम' इति पञ्चम्यन्तम् । तद्विशेषणत्वात् पदस्येत्यधिकृतं पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यते । 'ङम' इति चह्रस्वा॑दिति विशेषणसम्बन्धमनुभूय पदविशेषणत्वं भजत्तदन्तपरम् । 'ङम' इति पञ्चमी बलादचीति सप्तमी षष्ठर्थे । तदाह — ह्रस्वात्पर इति । ङमुडागम इति । टकार इत् । उकार उच्चारणार्थः । संज्ञायां कृतं टित्त्वमानर्थक्यात्तदङ्गन्यायात्संज्ञिभिः सम्बध्यते । ततश्च ङुट् णुट् नुडिति त्रय आगमाः फलिताः । टित्त्वादच आद्यवयवा यथासङ्ख्यं प्रवर्तन्ते ।हे मपरे वे॑ति वाग्रहणानुवृत्तिशङ्काव्युदासार्थं नित्यग्रहणम् । प्रत्यङ्ङात्मेति । प्रत्यङ्-आत्मा इति स्थिते आकारात्प्राक् ङुट् । सुगण्णीश इति । 'गण संख्याने' चुरादिः । ण्यन्ताद्विचि णिलोपः । नतु क्विप् ।अनुनासिकस्य क्वी॑ति दीर्घप्रसङ्गात् । ङमुटि कर्तव्ये णिलोपस्तु न स्थानिवत्,पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव॑दित्युक्तेः । सुगण्-ईश इति स्थिते ईकारात्प्राक् णुट् । सन्नच्युत इति । सन्-अच्युत इति स्थिते अकारात्प्राक् नुट् । नच परमदण्डिनावित्यत्र परमदण्डिन्-औ इति स्थिते प्रत्ययलक्षणेनाऽन्तर्वतिर्विभक्त्या पदत्वान्नुट् स्यादिति वाच्यम्, 'उत्तरपदत्वे' चापदादिविधा॑विति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् । वस्तुतस्तु उत्तरपदत्वे चेति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधो यत्रोत्तरपदस्य कार्यित्वं तत्रैव प्रवर्तते । अन्यथापदव्यवायेऽपी॑ति निषेधोमाषकुम्भवानपेने॑त्यत्र न स्यात् । अतः परमदण्डिनौ इत्यत्र ङमुड्वारणाय 'उञि च वदे' इत्यतः पदे इत्यनुवत्र्याऽजादेः पदस्य ङमुडिति व्याख्येयमिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम् ।

śi tuk — From the previous sūtra, 'na' — which stood there in the ablative (pañcamyanta) — is carried forward here and taken as a genitive (ṣaṣṭhyanta), by reliance on the śabda-adhikāra [operations being stated on the linguistic form]. 'padasya' is in force as an adhikāra [A 8.1.16]; it is taken as an avayava-ṣaṣṭhī (partitive genitive). From he mapare vā (A 8.3.26), 'vā' (optionally) is carried forward. So he says 'padāntasya' (of a pada-final [n]); it would be proper [to say] 'of a pada ending in n' (nāntasya padasya). The u [in tuk] is for ease of pronunciation (uccāraṇārtha). When 'san śambhu' stands, the tuk is [added] as the final part (antāvayava) of the n [the k being an it-marker, so the augment attaches at the end].

Objection (nanu): The mention of tuk is pointless (vyartha). From ḍaḥ si dhuṭ (A 8.3.29) let 'dhuṭ' alone be carried forward, and let it be prescribed for the ś following an n [instead]; for then, by khari ca (A 8.4.55) giving cartva, the form santśambhuḥ would be established. — To this [Bhaṭṭoji] says 'śaś cho 'ṭi — the optional ch-substitution (chatva-vikalpa)'; 'of the ś' (śakārasya) is to be supplied. But if dhuṭ were prescribed [instead of tuk], then, because it would be an initial part of the following [pada] (parādi) and hence not pada-final (padānta-abhāva), the ch-substitution could not apply — since it is the settled conclusion in the Bhāṣya that the chatva rule takes effect only on a ś that follows a pada-final jhay (padāntāj jhayaḥ parasya). Otherwise, chatva would wrongly apply to the ś even in cases such as visṛpaḥ, virapśin, etc.

[On] 'in the alternative' (pakṣe): the meaning is that sometimes (kadācit), by jharo jhari (A 8.4.65), there is elision (lopa) of the t of the tuk after it has undergone ścutva (i.e. become c). [The form] sañchambhuḥ: when the t, having become c, is elided, and the n undergoes ścutva (→ ñ), the form results [the ś having become ch by chatva]. [The form] sañcchambhuḥ: when the t, having become c, is NOT elided, and the n undergoes ścutva (→ ñ), the form results [with chatva applied]. But there is no jaśtva (voicing) of the tuk, because with respect to jaśtva it is asiddha; for this very reason, even after ścutva there is no jaśtva. [The form] sañcśambhuḥ: when there is no chatva of the ś, and the t and n undergo cutva/ścutva (→ c, ñ), the form results. [The form] sañśambhuḥ: when there is no tuk, and the n undergoes ścutva (→ ñ), the form results. This set of four forms, in the order stated, [Bhaṭṭoji] summarizes by a verse: 'ñchau' etc. — the construction being: from the optionality of tuk, chatva, and ca-lopa, [there arises] a set of four forms, ñchau, ñacchā, ñacaśā, ñaśau.

ṅamo hrasvāt [aci ṅamuṇ nityam — A 8.3.32]. 'ṅam' is a pratyāhāra [ṅ, ṇ, n]. 'ṅamaḥ' is in the ablative (pañcamyanta); because it qualifies [the item], the adhikāra 'padasya' [genitive] is transformed (vipariṇāma) into the ablative. And 'ṅam,' having entered into a qualifier-relation with 'hrasvāt,' comes to qualify 'pada' and denotes that which ends in [ṅam] (tadanta). '[Since] ṅamaḥ is an ablative, by that force, 'aci' — a locative — [is understood] in a genitive sense (ṣaṣṭhyartha). So he says 'after a short [vowel]' (hrasvāt paraḥ). 'The augment ṅamuṬ': the ṭ is an it-marker, and the u is for pronunciation. The ṭ-marking (ṭittva), being purposeless (ānarthakya) if effected on the [collective] designation (saṃjñā = ṅamuṬ), is connected with the [individual] designata (saṃjñin) by the tad-aṅga principle (tadaṅga-nyāya); and thus three augments result: ṅuṬ, ṇuṬ, nuṬ. Because of the ṭit-marking, they come as the first part (ādyavayava) of the [following] vowel (ac), respectively (yathāsaṅkhyam). The mention of 'nityam' [in the sūtra] is to dispel the doubt that 'vā' might be carried forward from he mapare vā (A 8.3.26) [making the augment obligatory, not optional].

[The example] pratyaṅṅātmā: when pratyaṅ-ātmā stands, ṅuṬ [is added] before the ā (ākārāt prāk). [The example] sugaṇṇīśa: gaṇa 'to count' (saṃkhyāna), of the cur-ādi class; from the ṇi-ending [stem], with vic, there is ṇi-lopa — not kvip, because [with kvip] there would be the undesired lengthening by anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti (A 6.4.15). But when the ṅamuṬ [augment] is to be added, the ṇi-lopa is not sthānivat, since it is said that in the tripādī (pūrvatrāsiddha domain) there is no sthānivat. When sugaṇ-īśa stands, ṇuṬ [is added] before the ī. [The example] sannacyuta: when san-acyuta stands, nuṬ [is added] before the a.

Objection (na ca… iti vācyam): In paramadaṇḍinau, when paramadaṇḍin-au stands, one might argue that by pratyayalakṣaṇa [the stem] has pada-status by virtue of the internal (antarvartinī) vibhakti, so nuṬ would apply. — Response: [No,] because pratyayalakṣaṇa is prohibited by uttarapadatve cāpadādividhau [pratyayalakṣaṇa does not apply in a non-pada-initial operation when there is uttarapada-status]. In reality (vastutas tu), the prohibition of pratyayalakṣaṇa [expressed] by 'uttarapadatve ca' operates only where the uttarapada is the locus of the operation (kāryin); otherwise, the prohibition [stated] by 'padavyavāye 'pi' would not apply in [cases such as] māṣakumbhavān apena. Therefore, to preclude ṅamuṬ in paramadaṇḍinau, one should explain [the rule] as follows: carrying forward 'pade' from uñi ca pade, '[the augment] ṅamuṬ [is added] to a pada [ending in ṅam] that is followed by a vowel-initial [pada] (ajādeḥ padasya)' — as is elaborated in the Śabdenduśekhara.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 41 १ अनुस्वारागम इति—अयं चानवयव एव, अवयवत्वे मानाभावात् । २ सो वक्तव्य इति—‘समस्सुटि’ इत्यत्र सकारं प्रश्निष्य ‘समः सुटि’ ‘पुमः खय्यम्परे’ ‘कानाम्रेडिते’ इति सूत्रत्रयेण सकारो विधेय इति भावः । ३ समो वेति—रुप्रकरणे इति व्याख्यानस्यानेनं फलं द्रष्टव्यम् । ४ पाठस्येति—अयं च पाठोऽनित्यः, ‘नुम्विसजनीय—’ इति सूत्रे ‘अट्कुभ्राङ्—’ इति सूत्रे च अनुस्वारोपलक्षकनुम्यहणात् । अतएव यज्ज्ञशब्दे यमपरत्वेऽपि जद्वित्वं भवति । ५ वचनान्तरेणेति—‘लक्ष्ये लक्षणस्य—’ इति न्यायस्तु एकस्यैव पुनःप्रवृत्ताविति भावः ।

translator notes

textual As digitized, the b1 block runs on past the Bālamanoramā on this sūtra (śi tuk, A 8.3.31) into the Bālamanoramā on the following sūtra, ṅamo hrasvād aci ṅamuṇ nityam (A 8.3.32), beginning at 'ṅamo hrasvāt'; it is translated in full here since it constitutes a single source block. The source is also corrupt in several places, followed here per the evidently intended reading (none emended): 'हे मपरे वे॑त्यतोवे॑त्यनुवृत्तं' for he mapare vā ity ato vā ity anuvṛttam; 'चलोपः' cited with a stray '7ति' for iti; 'पक्ष #इति' for pakṣa iti; 'सन्त्शम्भु' for santśambhu; 'तकारस्च' for takārasya; 'पदव्यवायेऽपी॑त्यत्र न स्यात्' garbled around 'māṣakumbhavān apena'; 'परहस्मिन्' elsewhere. The k1 verse 'ñacaśā' corresponds to the form sañcśambhuḥ.
translator The four forms of san + śambhu are given by the commentary very tersely; the bracketed indications of which of tuk / chatva / ca-lopa each form applies or omits (matching the Kaumudī's summary verse ñchau / ñacchā / ñacaśā / ñaśau) are the translator's supplement. In sañchambhu the ch is from chatva of ś (śaś cho 'ṭi), not from the elided c. The 'vastutas tu' view and the Śabdenduśekhara explanation are a distinct scholarly position (Nāgeśa), kept separate from the immediately preceding siddhānta and not harmonized with it.

SK 134 · A 8.3.32V

ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् ॥ १३४ ॥

ṅamo hrasvādaci ṅamuṇnityam

After a short vowel, a pada-final ṅam (ṅ, ṇ, n) obligatorily (nityam) receives the augment ṅamuṭ before a following ac (vowel).

Rule. ṅam is ṅ ṇ n (Śivasūtra 7). When a pada ends in a ṅam that itself stands after a short vowel, and a vowel follows, the augment ṅamuṭ is added to that vowel, obligatorily. ṅamuṭ is a collective name for three augments, ṅuṭ, ṇuṭ and nuṭ; each is used after the matching nasal, and being marked with ṭ it goes to the front of the following vowel. The effect is that the nasal is doubled. The word nityam ("always") is there to stop the option (vā) of SK 127 from being carried forward.

Example.

pratyaṅ + ātmā → the pada ends in ṅ after the short a, and a vowel follows → ṅ is added at the front of ā → pratyaṅṅātmā.

sugaṇ + īśaḥ → ṇ after short a, vowel follows → ṇ is added before ī → sugaṇṇīśaḥ.

san + acyutaḥ → n after short a, vowel follows → n is added before a → sannacyutaḥ.

Applies when / blocked by. The nasal must stand after a short vowel; that is the whole condition. Bhaṭṭoji's commentators discuss how the rule is to be read so that a nasal inside a compound, such as the n of paramadaṇḍinau, is not doubled.

Siddhānta-kaumudī

ह्रस्वात्परो यो ङम् तदन्तं यत्पदं तस्मात्परस्याऽचो नित्यं ङमुडागमः स्यात् । प्रत्यङ्ङात्मा । सुगण्णीशः । सन्नच्युतः ॥

From a pada that ends in a ṅam (i.e. ṅ, ṇ, or n) which itself follows a short vowel (hrasva), the augment ṅamuṭ obligatorily (nityam) comes for the following ac (vowel). pratyaṅ + ātmā → pratyaṅṅātmā; sugaṇ + īśaḥ → sugaṇṇīśaḥ; san + acyutaḥ → sannacyutaḥ.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 41

—सुगण्णीश इति । ण्यल्लोपौ न स्यानिवत् । पूर्वत्रासिद्धे तन्निषेधात् ॥ ननु परमदण्डिनावित्यादौ अन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वानुद् स्यादिति चेन्न । ‘उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् । अतएव परमवाचौ परमगोदुहौ परमलिहावित्यादौ कुत्वघत्वढत्वादीनि न । प्राचा तु ‘उजि च पदे’ इत्यतः पदे इत्यनुवर्त्य अजादेः पदस्येति व्याख्यानान्इमुण्नेत्युक्तं, तदनेन प्रत्युक्तम् । इहैव न येषां वारयितुमुक्तरीतेरेव तेनाप्यनुसर्तव्यत्वात्

SK 135 · A 8.3.5V

समः सुटि ॥ १३५ ॥

samaḥ suṭi

samaḥ suṭi — For [the final of] sam, when the augment suṭ follows, [ru is substituted — by anuvṛtti of ru].

Rule. For sam, ru is substituted when the augment suṭ follows. ru is carried forward from the rule that opens the ru-section of the Aṣṭādhyāyī (A 8.3.1). By SK 42 (alo 'ntyasya) the substitute replaces only the final m.

Example.

sam + s + kartā → the m of sam stands before the augment suṭ → m → ru, whose u is a marker → sar s kartā.

Applies when / blocked by. This is the rule that opens the ru-section for us; SK 136 and SK 137 say what happens to the a before the r.

Siddhānta-kaumudī

समो रुः स्यात् सुटि । अलोऽन्त्यस्य SK 42 ॥

For sam, ru is substituted when suṭ [follows]. [By] alo'ntyasya (SK 42) [it replaces only the final sound].

Tattvabodhinī

NSP p. 41

—समः सुटि ॥ यद्यपि मोऽनुस्वारेण सिद्धं, तथापि अनुनासिकत्रिसकारसिद्धार्थमिदम्

Bālamanoramā

समः सुटि - समः सुटि । 'सम' इति षष्टन्तम् ।मतुवसो रु सम्बुद्धौ॑ इत्यतः रुग्रहणमनुवर्तते । तदाह-समो रुरिति । 'रु' इत्युकार इत् । अलोऽन्त्यस्येति । 'उपतिष्ठते' इति शेषः । सम्पूर्वात्करोतेस्तृचिसम्परिभ्या करोतौ भूषणे॑ इति सुडागमे सम्-स्कर्तेति स्थिते मस्य रुत्वम् । सर्-स्कर्तेति स्थिते ।

samaḥ suṭi — [The word] sama is genitive (samaḥ). From [the sūtra] matuvaso ru sambuddhau the mention of ru is carried forward (anuvṛtti). Hence he says "for sam, ru." In "ru," the u is an it (anubandha). On [the citation] alo'ntyasya (A 1.1.52): [the verb] "is invoked" (upatiṣṭhate) is to be supplied [so: the rule alo'ntyasya applies, restricting ru to the final sound]. From kṛ (karoti) preceded by sam, with the affix tṛC, and with the augment suṭ [added] by samparibhyāṃ karotau bhūṣaṇe, when sam-s-kartā stands [derived], the m [of sam] undergoes ru-substitution; [so] sar-s-kartā stands [as the next stage].

SK 136 · A 8.3.2अनुनासिकविध्यधिकारः

अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ॥ १३६ ॥

atrānunāsikaḥ pūrvasya tu vā

atrānunāsikaḥ pūrvasya tu vā (8.3.2) — here [in the ru-section], optionally, [there is] a nasal (anunāsika) for the preceding [sound].

Rule. A heading rule (adhikāra): here, in the ru-section, the sound preceding ru optionally becomes nasal (anunāsika).

Example.

sar s kartā (the r being ru) → the a before the r is optionally nasalized → sam̐r s kartā.

Applies when / blocked by. Only for a ru produced within the ru-section. Bhaṭṭoji's commentators observe that the words vā ("optionally") and tu ("but") add clarity rather than content: ru itself is compulsory, the nasalization of what precedes it is optional.

Siddhānta-kaumudī

अत्र रुप्रकरणे रोः पूर्वस्याऽनुनासिको वा स्यात् ॥

Here, in the ru-section (ruprakaraṇa), the [sound] preceding ru optionally (vā) becomes anunāsika (nasal).

Tattvabodhinī

NSP p. 41

—अत्रानुनासिकः—। अयमधिकारो विधिर्वेति पक्षद्वयम् । आद्ये अत्र ग्रहणमनर्थकम् । अधिकारादेव रुपकरणलाभात् । तुशब्दस्तु अधिकारपक्षे परस्मात्कार्यिणः पूर्वकार्यस्य विशेषद्योतनार्थः, परस्य नित्यं रुत्वं पूर्वस्य तु वाऽनुनासिक इति ॥ विधिपक्षे तुशब्दो व्यर्थः । वाग्रहणं स्पष्टार्थम् । ‘अनुनासिकात्परः’ इति ज्ञापकादेव सिद्धेः । नहि विकल्पं विना ‘अनुनासिकं विहाय’ इत्यनुनासिकाभावपक्षः संभवति । इदमेव ध्वनयितुं वृत्तौ तुवेतिशब्दावनुक्त्वा रोः पूर्वस्यानुनासिकः स्यादित्येवोक्तम् ॥—रोः पूर्वस्येति । उपलक्षणमेतत्क्षेपस्यापि । अत्र रुपकरणे यो विधिस्ततः पूर्वस्येति निष्कृष्टोऽर्थः । एवं रोः पूर्वस्मात्पर इत्यस्यापि रुपकरणे यो विधिस्ततः पूर्वस्मात्पर इत्यर्थो वोध्यः

Bālamanoramā

अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा - अत्रानुनासिक ।मतुवसौ रु सम्बुद्धौ॑ इति रुत्वविध्यनन्तरमिदं पठितम् । अतोऽत्रेत्यनेन रुप्रकरणे इत्यर्थो गम्यते । पूर्वत्वं च 'रु' इत्यपेक्षया ज्ञेयम्, प्रकृत्वात् । तदाह — अत्रेति । उत्तरसूत्रे अनुनासिकाभावपक्षानुवादादेव विकल्पे सिद्धेवा॑ग्रहणं स्पष्टार्थम् ।परस्य नित्यं रुत्वं, पूर्वस्य तु अनुनासिकविकल्प॑ इति वैषम्यस्य सिद्धस्यैव द्योतनार्थस्तुशब्दोऽपि स्पाष्टार्थ एव । इदमेवाभिप्रेत्य मूले विवरणवाक्ये वाग्रहणं त्यक्तमिति प्रौढमनोरमायां मूलकृतैव उक्तम् । अनेन सूत्रेण 'सर्' इत्यत्र सकारादकारोऽनुनासिकः । सँर्स्कर्तेति स्थिते ।

atrānunāsikaḥ pūrvasya tu vā — atrānunāsika. This is recited immediately after the ru-substitution rule matuvaso ru saṃbuddhau (A 8.3.1). Hence by "atra" ("here") the sense "in the ru-section" is understood. And the "precedingness" (pūrvatva) is to be understood with reference to ru, since it is the topic (prakṛta). He states this with "atra…". Since in the next sūtra the alternative of the nasal's absence is [also] restated (anuvāda), the option is [already] established; [so] the word "vā" [here] is for the sake of clarity (spaṣṭārtha). Likewise the word "tu" — serving to indicate the [already] established asymmetry, namely "for the following [sound] ru is invariable (nitya), but for the preceding [sound] the nasal is optional" — is also merely for clarity. With just this intention, in the mūla's paraphrase-sentence the word "vā" has been dropped; so the author of the mūla himself has stated in the Prauḍhamanoramā. By this sūtra, in "sar", the a following the s [becomes] nasal. When "saṁrskartā" stands —

SK 137 · A 8.3.4V

अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः ॥ १३७ ॥

anunāsikāt paro'nusvāraḥ

anunāsikāt paro 'nusvāraḥ (8.3.4) — after [the sound from which] the nasal (anunāsika) [has been set aside], [there is] an anusvāra [augment], following [it and preceding ru].

Rule. When the nasalization of SK 136 is set aside, an anusvāra is added as an augment after the sound that precedes ru.

Example.

sar s kartā → the a is not nasalized → an anusvāra is added after it → saṃr s kartā → the r stands before the voiceless s → r → visarga by SK 76 (kharavasānayor visarjanīyaḥ, chapter 3) → saṃḥ s kartā.

Applies when / blocked by. The two alternatives, nasal vowel (SK 136) or anusvāra (SK 137), are exclusive: every form of the ru-section comes in that pair.

Siddhānta-kaumudī

अनुनासिकं विहाय रोः पूर्वस्मात्परोऽनुस्वारागमः स्यात् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः SK 76 ॥

Setting aside the nasal (anunāsika), after the [sound] preceding ru there is the augment anusvāra (anusvārāgama). [Then, by] kharavasānayor visarjanīyaḥ (SK 76) [the r of ru becomes visarga before khar or at a pause].

Tattvabodhinī

NSP p. 41

—अनुनासिकात्—॥ त्यब्लोपे पञ्चमीत्याह—अनुनासिकं विहायेति । अनुनासिकाभावपक्षे इत्यर्थः ॥ पूर्वस्येति प्रकृतस्य तु विभक्तिविपरिणामेन पञ्चम्यन्ततेत्यभिप्रेत्याह—रोः पूर्वस्मादिति । संसर्गवद्विप्रयोगस्यापि विशेषावगतिहेतुत्वात् ‘अवत्सा धेनुरानीयताम्’ इत्यत्रेव संभावितानुनासिकत्वगुण एवोपस्थितत्वादाकाङ्क्षितत्वाच्चावधित्वेन संवध्यत इत्यभिप्रेत्याह—रोः पूर्वस्मादिति इति तु मनोरमायामवतारितं, तत्तु पूर्वस्येत्यनुवर्तनं विभक्तिविपरिणामं चानपेक्ष्य लौकिकन्यायेनैवेष्टं सिध्यतीत्याशयेनोक्तमित्याहुः ॥—अनुस्वारागम इति । आगमत्वं च परशब्देनैव लभ्यते ॥ यथा ‘पूर्वौ तु ताभ्यामैच्’ इत्यत्र पूर्वशब्देन ऐचोरागमत्वमिति भावः

Bālamanoramā

अनुनासिकात् परोऽनुस्वारः - अनुनासिकात् ।अनुनासिका॑दिति ल्यब्लोपे पञ्चमी ।विहाये॑ति गम्यम् । पूर्वस्येत्यनुवृत्तं पञ्चम्यन्ततया विपरिणम्यते । पूर्वत्वं च रुत्वकृतरेफापेक्षया । परत्वं च रोर्यः पूर्ववर्णस्तदपेक्षया, तदाह — अनुनासिकं विहायेति । अनुनासिकाऽभावपक्षे इत्यर्थः । आगमत्वं परशब्दलभ्यम् । ततश्च सकारादकारस्य अनुनासिकाऽभावपक्षे अकारात्परोऽनुस्वारागमः । संर्स्कर्ता । अथ रेफस्य विसर्गविधिं स्मारयति-खरवसानयोरिति ।

anunāsikāt paro 'nusvāraḥ — anunāsikāt. "anunāsikāt" is a fifth (ablative) with elision of the lyap [i.e. = anunāsikaṁ vihāya, "having set aside the nasal"]; "vihāya" (having set aside) is [thus] to be supplied. "pūrvasya", carried forward [from the preceding rule] and ending in the genitive, is transformed so as to end in the ablative. And the "precedingness" (pūrvatva) is with reference to the r produced by the ru-substitution; the "followingness" (paratva) is with reference to the sound that precedes that ru. He states this with "anunāsikaṁ vihāya" — i.e. on the alternative where there is no nasal. The character of an augment (āgama) is derived from the word "para" ("after"). And thus, on the alternative where the a following the s bears no nasal, an anusvāra-augment [comes] after that a: saṁrskartā. Now he recalls the rule of visarga for the r: "kharavasānayoḥ…".

SK 138 · A 8.3.34V

विसर्जनीयस्य सः ॥ १३८ ॥

visarjanīyasya saḥ

In place of the visarjanīya (visarga), s [is substituted] [when khar follows].

Rule. A visarjanīya (visarga) standing before a khar (a voiceless stop or sibilant) is replaced by s. The word khari is carried forward from SK 76.

Example.

saṃḥ s kartā → the visarga stands before the voiceless s → ḥ → s → saṃsskartā; on the nasal alternative, sam̐sskartā. Each has two s's: one from the visarga, one from the augment suṭ.

Applies when / blocked by. A later rule, SK 151 (vā śari), makes the visarga optional before a sibilant, and that rule is an exception to this one. To hold the s in place for three particular words, a vārttika states saṃpuṃkānāṃ saḥ: for sam, pum and kān the visarga becomes s without option. That is why saṃsskartā has no alternative with a visarga. Bhaṭṭoji then counts the forms that the options generate. The Bhāṣya records that some teachers drop the m of sam altogether instead of turning it into ru; since that dropping too belongs to the ru-section, it gives a pair of single-s forms, saṃskartā and sam̐skartā. Optional doubling of the s (SK 48, chapter 3), a vārttika śaraḥ khayaḥ allowing the k after a sibilant to double, doubling of the anusvāra, doubling of the t, and nasalization of the vowel multiply the total, by his count, to one hundred and eight. A student needs only the two-s pair given above and the single-s pair.

Siddhānta-kaumudī

खरि विसर्जनीयस्य सः स्यात् । एतदपवादे वा शरी SK 151ति पाक्षिके विसर्गे प्राप्ते -

Before khar, s should be substituted for the visarjanīya (visarga). When, as the exception to this [rule], a visarga is optionally (pākṣika) obtained by vā śari (SK 151) — [the following vārttika applies:]

vārttika

संपुंकानां सो वक्तव्यः

(vārttika) "For sam, pum, and kān, s is to be prescribed [in place of the visarga]."

(वार्तिकम्) ॥ संस्स्कर्ता, सँस्स्कर्ता ॥ समो वा लोपमेके इति भाष्यम् । लोपस्यापि रुप्रकरणस्थत्वादनुस्वारानुनासिकाभ्यामेकसकारं रूपद्वयम् । द्विसकारं तूक्तमेव । तत्र अनचि च SK 48 इति सकारस्य द्वित्वपक्षे त्रिसकारमपि रूपद्वयम् । अनुस्वारविसर्गजिह्वामूलीयोपध्यमानीययमानामकारोपरि शर्षु च पाठस्योपसङ्ख्यातत्वेनानुस्वारस्याप्यच्त्वात् । अनुनासिकवतां त्रयाणां ।

(vārttika.) [The resulting forms are:] saṃsskartā, sam̐sskartā. "For sam, some [teachers admit] elision (lopa)" — this is [a statement] of the Bhāṣya. Since the lopa too stands within the ru-section (ru-prakaraṇa), by [the alternatives of] anusvāra and anunāsika there is a pair of forms with a single s. The two-s [form] has already been mentioned. Among those, when the s undergoes optional doubling by anaci ca (SK 48), there is also a pair of three-s forms — because, for [the sequence] anusvāra, visarga, jihvāmūlīya, upadhmānīya and the yama sounds, [read] over an a, and [read] among the śar sounds, being taught by supplementary enumeration (upasaṃkhyāna), the anusvāra too counts as an ac (vowel). Of the three that have anunāsika —

vārttika

शरः खयः

(vārttika) "After a śar, the khay [is optionally doubled]."

(वार्तिकम्) ॥ इति कद्वित्वे षट् । अनुस्वारवतामनुस्वारस्यापि द्वित्वे द्वादश । एषामष्टादशानां तकारस्य द्वित्वे वचनान्तरेण पुनर्द्वित्वे चैकतं द्वितं त्रितमिति चतुष्पञ्चाशत् । अणोऽनुनासिकत्वेऽष्टोत्तरशतम् ॥

(vārttika.) Thus, when the k is [optionally] doubled [by śaraḥ khayaḥ], six. For those having an anusvāra, when the anusvāra too is doubled, twelve. Of these eighteen, when the t is doubled, and, by another statement, doubled again — [yielding] single, double and triple [t] — fifty-four. When the aṇ [vowel] is nasalized, one hundred and eight.

Tattvabodhinī

NSP p. 41–42

—विसर्जनीय—खरीति । एतच्च ‘खरवसानयोः’-इति सूत्रान्मण्ड्रकुखानुवर्तते ॥ संस्स्कतेति । ‘संपरिभ्याम्’-इति करोतेः सुट् ॥ ननु अनुस्वारस्यानन्त्वात्ततः परस्य द्वित्वं न स्यादेवेति अनुस्वारपक्षे त्रिसकारकं रूपं कथं स्यादित्याशङ्क्याह—अनुस्वारविसर्गेत्यादि ॥—अकारोपरीति । यदि त्विकारोपरि पठ्येरंस्तर्हि पयःसु यशःसु इत्यादौ इणः परस्येति षत्वं स्यादिति भावः ॥—अर्च्त्वादिति । न चैवं हरिः कर्ता हरिं स्मरेत् रामः पातीत्यादौ यणादिप्रसङ्गः त्रिपादीस्थत्वेन विसर्गादीनामसिद्धत्वात् ॥—अनुस्वारस्यापि द्वित्वे इति । अपिशब्दात्ककारस्य ॥—वचनान्तरेणेति । ‘अचो रह्यभ्याम्’ इति कृतेपि ‘यणो मयः’ इति भवलेवेति भावः

Bālamanoramā

विसर्जनीयस्य सः - विसर्जनीयस्य सः ।खरवसानयो॑रित्यतो मण्डूकप्लुत्या खरीत्यनुवर्तते, एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानात् । केचित्तु विसर्गश्रवणात् खरीत्यार्थिकम्, अवसानस्य तु न संबन्धः, व्याख्यानादित्याहुः । तदाह — खरीति । 'विसर्जनीयस्य स' इति सिद्धेसंपुंकाना॑मिति पुनर्विधानं व्यर्थमित्यत आह — एतदपवादेनेति । पुनर्विधानंवा शरी॑ति पाक्षिकविसर्गबाधनार्थमिति भावः । संपुंकानामिति । सम् पुम्-कान्-एतेषां विसर्गस्य सकारो वक्तव्य इत्यर्थः ।अनेन वार्तिकेनात्र विसर्गस्य नित्यमेव सत्व॑मिति शेषः । सँस्स्कर्तेति । अनुनासिकपक्षे रूपम् । संस्स्कर्तेति । अनुस्वारपक्षे रूपम् । उभयत्रापि द्विसकारत्वमेव । समो वेति । समो मस्य सुटि लोपमेके आचार्या इच्छन्तीत्यर्थः । एकशब्दोऽन्यपर्यायः ।एके मुख्यान्यकेवलाः॑ इत्यमरः । लोपपक्षेप्यनुस्वारानुनासिकाभ्यामेकसकारं रूपद्वयमित्याह — लोपस्यापीति ।अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वे॑त्यत्र रोः पूर्वस्येत्युपलक्षणं रुप्रकरणविधेयस्य लोपस्यापि, अन्यथा रुप्रकरण इत्यर्थस्यअत्रे॑त्यस्य वैयथ्र्यात् । एवमनुनासिकात्परोऽस्वार इत्यत्र रोः पूर्वस्मादित्यपि । ततस्च समो मलोपस्यापि रुप्रकरणस्थतया लोपात्पूर्ववर्तिनोऽकारस्य कदाचिदनुनासिकः । तदभावपक्षेऽकारात्परोऽनुस्वारागम इत्येवमनुस्वारानुनासिकाभ्यामेकसकारं रूपद्वयमित्यर्थः । द्विसकारं तूक्तमेवेति । 'रुत्वपक्षे' इति शेषः । ननु लोपपक्षे एवाऽनचि चेति सुटः सकारस्य द्वित्वेन द्विसकाररूपद्वयस्य सिद्धत्वात्समः सुटीति रुत्वविधानं व्यर्थमित्यत आह — तत्रेति । तत्र= द्विसकाररूपयोर्मध्ये, रुत्वे सति तत्स्थानिकसकारस्याऽनचि चेति द्वित्वपक्षे त्रिसकारमपि रूपद्वयमित्यर्थः । एतदर्थमेव रुत्वविधानमिति भावः । स्कोरिति लोपस्तु न, र#उत्वस्यासिद्धत्वात् । नच लोपपक्ष एव सुटः सकारस्याऽनचि चेति द्वित्वे प्रथमसकारस्य तेनैव सूत्रेण पुनर्द्वित्वे त्रिसकारमपि रूपद्वयं सिद्धमिति समो रुत्वविधिव्र्यर्थ एवेति वाच्यं,लक्ष्ये लक्षणस्य सकृदेव प्रवृत्ति॑रिति न्यायात् । ननु वर्णसमाम्नायेऽनुस्वारस्य पाठाऽभावादनच्त्वात्ततः । परस्य सकारस्य कथमनुस्वारपक्षे द्वित्वमित्यत आह-अनुस्वारविसर्गेति । एतच्च हयवरट्सूत्रे भाष्ये स्थितम् । अकारोपरीति । इकाराद्युपरि पाठे 'पयःसु' इत्यादौ इणः परस्य विहितमादेशप्रत्ययोरिति षत्वं स्यादिति भावः । कश्चित्तु 'इणः ष' इति षत्वं स्यादिति वदन् वभ्राम, तत्र विसर्गस्यैव षत्वविधेः । एवं चाऽनुनासिकपक्षे एकसकारं द्विसकारं त्रिसकारमिति त्रीणि रूपाणि । एवमनुस्वारपक्षेऽपि त्रीणि रूपाणीति स्थितम् । अनुनासिकवतामिति । अनुनासिकपक्षे एकद्वित्रिसकाराणां कद्वित्वे त्रीणि, तदभावे त्रीणीति षडित्यर्थः । ननु ककारस्याऽचः परत्वाऽभावात्कथमनचि चेति द्वित्वमित्यत आह — शरः खय इतीति । शरः परस्य खयोद्वे वा स्त इति वार्तिकार्थः । एवं चाऽनुनासिकपक्षे द्विककाराणि त्रीणि रूपाणि, एकककाराणि त्रीणिति षडपाणि स्थितानि । अनुस्वारपक्षे तु द्वादश रूपाणीत्याह-अनुस्वारवतामिति । अनुस्वारस्यापीत्यपिना ककारसंग्रहः । अनुस्वारपक्षे एकद्वित्रिसकाराणां रूपाणामनुस्वारस्य शर्षु पाठस्योपशङ्ख्यातत्वेन शत्र्वाद्द्वित्वविल्पे सति द्व्यनुस्वाराणि त्रीणि(३), एकानुस्वाराणि त्रीणि(३) इति षट्(६) । अथ षण्णामप्येषां 'शरः खय' इति ककारस्य द्वित्वविकल्पे सति द्विककाराणि षट्(६) एकककाराणि षट्-इत्यनुस्वारपक्षे द्वादश(१२) इत्यर्थः । एवं च अनुनासिकपक्षे षट्(६) अनुस्वारपक्षे द्वादश(१२) इत्यष्टादश(१८) रूपाणि । एषामिति । उक्तानामष्टादशानां रूपाणां तकारस्याऽचो रहाभ्यामिति द्वित्वविकल्पे सति प्रथमस्य तकारस्य 'यणो मय' इति पुनर्द्वित्वे एकैकस्य एकतं द्वितं त्रितमिति सङ्कलनया-एकतान्यष्टादय(१८), द्वितान्यष्टादश(१८), त्रितान्यष्टादश(१८) इति सङ्कलनया चतुरधिकपञ्चाशद्रूपाणि (५४) सम्पन्नानीत्यर्थः । अणोऽनुनासिकत्व इति । अणोऽप्रगृह्रस्यानुनानासिक इति तकारादाकारस्याऽनुनासिकत्वविकल्पे सत्यानुनासिक्ये चतुष्पञ्चाशत् (५४) । तदभावे चतुष्पञ्चाशत् (५४) इति सङ्कलनया अष्टाधिकं शतं(१०८) रूपाणि सम्पन्ननीत्यर्थः ।

visarjanīyasya saḥ — visarjanīyasya saḥ. From [the earlier sūtra] kharavasānayoḥ (A 8.3.15), by a "frog's leap" (maṇḍūka-pluti), the word khari is carried forward (anuvṛtti), because svarita is avowed on one portion [of it]. But some say: because a visarga is [actually] heard [in the environment], khari is [supplied] by implication (ārthika), while avasāna [the other member, "pause"] has no connection here — [this being settled] by the received interpretation (vyākhyāna). This [Bhaṭṭoji] states with the word khari ["before khar"].

Since [the substitution of s] is already accomplished by visarjanīyasya saḥ, the re-injunction by saṃpuṃkānām would be pointless; anticipating this [Bhaṭṭoji] says etad-apavādena ["as the exception to this"]. The purport is: the re-injunction serves to override the optional visarga [that would arise] by vā śari (SK 151).

saṃpuṃkānām — the meaning is: for these, sam, pum and kān, s is to be prescribed in place of the visarga. The implied completion: by this vārttika, the substitution of s (satva) for the visarga here is invariable (nitya).

sam̐sskartā — the form on the anunāsika alternative. saṃsskartā — the form on the anusvāra alternative. In both there are precisely two s's.

samo vā — the meaning is: some teachers desire elision (lopa) of the m of sam when suṭ follows. The word eka [here] is a synonym of anya ("some, other"); as the Amara[koṣa] says: "eke [means] principal, other, alone." Even on the lopa alternative, by [the choice of] anusvāra and anunāsika there is a pair of forms with a single s; this he states with lopasyāpi. Here the anunāsika [rule], namely anunāsikaḥ pūrvasya tu vā (A 8.3.2) — its [phrase] "of [the vowel] preceding the ru" is a representative token (upalakṣaṇa) also for the lopa enjoined within the ru-section; otherwise the [restriction] "in the ru-section" and the word atra ["here"] would be otiose. Likewise, in anunāsikāt paro 'nusvāraḥ (A 8.3.4), [the phrase] "from [the vowel] preceding the ru" [is similarly to be supplied]. Consequently, since the elision of the m of sam too stands within the ru-section, the a preceding [that] lopa is, on one alternative, made anunāsika [nasalized]; and on the alternative where that [nasalization] is absent, an anusvāra augment [comes] after the a — thus, by anusvāra and anunāsika, there is a pair of forms with a single s. That is the meaning.

dvisakāraṃ tūktam eva ["the two-s form has already been stated"] — the implied completion is "on the ru-substitution (rutva) alternative." Objection: On the lopa alternative itself, since the s of suṭ is doubled by anaci ca, the pair of two-s forms is already established; hence the injunction of rutva by samaḥ suṭ would be pointless. Anticipating this he says tatra. tatra means: among the two two-s forms; when rutva takes effect, the s occupying that place, being doubled by anaci ca, yields on the doubling alternative also a pair of three-s forms. That is the meaning. The purport: it is precisely for this that rutva is enjoined. But the elision by skoḥ (skoḥ saṃyogādyor ante ca, A 8.2.29) does not take place, because the rutva is asiddha [regarded as not having taken effect].

Nor should it be objected: "On the lopa alternative itself, when the s of suṭ is doubled by anaci ca, and the first s is again doubled by that same sūtra, a pair of three-s forms is [already] established; so the injunction of rutva for sam is simply pointless" — [this is answered] by the maxim "a rule operates only once upon its target (lakṣye lakṣaṇasya sakṛd eva pravṛttiḥ)."

Objection: Since the anusvāra is not enumerated in the inventory of sounds (varṇasamāmnāya), it is not an ac (vowel); so how, on the anusvāra alternative, can the s that follows it be doubled? Anticipating this he says anusvāravisarga-. And this stands in the Bhāṣya on the Śivasūtra hayavaraṭ. akāropari ["over an a"] — the purport: were [the anusvāra] read over an i, and so forth, then in payaḥsu and the like the ṣatva enjoined for what follows iṆ by ādeśapratyayoḥ (A 8.3.59) would [wrongly] apply. But someone, saying that ṣatva would apply by "iṇaḥ ṣa," has erred, since there the ṣatva is enjoined only for the visarga. Thus, on the anunāsika alternative there are three forms — with one s, two s's, three s's — and likewise on the anusvāra alternative three forms. So it stands.

anunāsikavatām — the meaning: on the anunāsika alternative, of the one-, two- and three-s [forms], when the k is doubled, three; when not, three — [making] six. Objection: Since the k does not follow an ac (vowel), how can there be doubling by anaci ca? Anticipating this he says śaraḥ khayaḥ iti. The meaning of the vārttika is: of the khay that follows a śar, there are optionally two [i.e., optional doubling]. Thus, on the anunāsika alternative, three forms with a doubled k and three with a single k — these six too stand.

But on the anusvāra alternative there are twelve forms; this he states with anusvāravatām. By the "too" in "of the anusvāra too," the k is [also] included. On the anusvāra alternative, of the one-, two- and three-s forms, since the anusvāra is [by supplementary enumeration] read among the śar sounds and so counts as a śar, there is optional doubling [of the anusvāra]: three forms with two anusvāras (3) and three with a single anusvāra (3) — six (6). Then, for all six of these, when the k is optionally doubled by śaraḥ khayaḥ, six forms with a doubled k (6) and six with a single k — [making] twelve (12) on the anusvāra alternative. That is the meaning. Thus, six (6) on the anunāsika alternative and twelve (12) on the anusvāra alternative — eighteen (18) forms.

eṣām — of the aforesaid eighteen forms, when the t is optionally doubled by aco rahābhyāṃ dve (A 8.4.46) and the first t is again doubled by yaṇo mayaḥ [vārttika], each single one yields a single-, double- and triple-t [form]; summing — eighteen with single t (18), eighteen with double t (18), eighteen with triple t (18) — the total comes to fifty-four forms (54). That is the meaning. aṇo 'nunāsikatve — by aṇo 'pragṛhyasyānunāsikaḥ (A 8.4.57) the ā following the t is optionally nasalized; on the nasalization [alternative] fifty-four (54), and in its absence fifty-four (54) — summing, one hundred and eight (108) forms result. That is the meaning.

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 42 १ पत्वप्रासाविति—इदमनुनासिकपक्षे । अनुस्वारपक्षे तु तेन व्यवधानादप्राप्तिरिति बोध्यम् । २ प्रशान्शब्दस्येति—सूत्रे- ऽप्रशानिति पष्ठवर्थे प्रथमा इति भावः । ३ आङ्ग्माङोश्चेति—आङा साहचर्यान्माङव्ययमेव गृह्यते, ‘तेन माङ् माने’ इत्येतस्य किंवन्तस्य छे परेऽपि न नित्यस्तुक् ।

translator notes

textual The source prefixes both k3 and k5 — which are Bhaṭṭoji's enumerative prose (with an embedded Bhāṣya quotation and example-forms) — with the editorial label (vārttikam); it is rendered in place, but the enumerative material itself is Bhaṭṭoji's, not a vārttika. The actual vārttikas are k2 (saṃpuṃkānāṃ so vaktavyaḥ) and k4 (śaraḥ khayaḥ).
textual The digital source is corrupt in several places; the translation follows the evidently intended readings without emending the source: upaśaṅkhyāta° for upasaṃkhyāta° (twice), r#utvasya for rutvasya, °vaiyarthyāt spelled vaiyathryāt, and stray Vedic-accent marks used as quotation markers throughout.
translator The rule cited by an opponent as 'iṇaḥ ṣa' is not securely identifiable with a numbered Pāṇinian sūtra, so no reference is supplied; Vāsudeva in any case rejects the opponent's appeal to it.

SK 139 · A 8.3.6V

पुमः खय्यम्परे ॥ १३९ ॥

pumaḥ khayyampare

pumaḥ khayyampare — for [the final of] pums there is ru, when a khay [consonant] that itself has an am [sound] following it comes next.

Rule. The m of pum — the word pums ("male") once its final s has been dropped — becomes ru when a khay follows that is itself followed by an am. khay is the pratyāhāra from kh to the y of Śivasūtra 12: the voiceless stops. am is as in SK 121: vowels, h y v r l and the nasals.

Example.

pums + kokilaḥ (a compound, "male cuckoo") → the s at the end of the cluster ms is first dropped by the rule saṃyogāntasya lopaḥ → pum kokilaḥ → the k is a voiceless stop followed by the vowel o → m → ru → pur kokilaḥ → the u before the r is nasalized (SK 136) or takes an anusvāra after it (SK 137) → puṃr kokilaḥ → the r before the voiceless k → visarga (SK 76) → puṃḥ kokilaḥ → the visarga → s by the vārttika saṃpuṃkānām under SK 138 → puṃskokilaḥ; on the nasal alternative, pum̐skokilaḥ.

pums + putraḥ → likewise → puṃsputraḥ or pum̐sputraḥ.

Applies when / blocked by. Why "followed by an am"? In puṃkṣīram the k is followed by ṣ, not an am, so there is no ru. Why "a khay"? In puṃdāsaḥ the d is not a voiceless stop. A vārttika adds khyāñādeśe na: when the root khyā, as the substitute for cakṣ, follows, there is no ru: puṃkhyānam. Bhaṭṭoji's commentators discuss why the visarga here does not become ṣ; the outcome is the s shown.

Siddhānta-kaumudī

अम्परे खयि पुम्शब्दस्य रुः स्यात् । व्युत्पत्तिपक्षे अप्रत्ययस्ये SK 155ति षत्वपर्युदासात् क पयोः प्राप्तौ । अव्युत्पत्तिपक्षे तु षत्वप्राप्तौ । संपुंकानामिति सः । पुँस्कोकिलः । पुंस्कोकिलः । पुँस्पुत्रः । पुंस्पुत्रः । अम्परे किम् । पुंक्षीरम् । खयि किम् । पुंदासः ॥

When a khay [consonant] that has an am [sound] after it follows, there is ru for the word pums. On the derivational view (vyutpattipakṣa), because of the exclusion (paryudāsa) of ṣatva by apratyayasya (SK 155) [idudupadhasya cāpratyayasya, which applies only to a non-affix], when the jihvāmūlīya (ka-marked) and upadhmānīya (pa-marked) present themselves, [there is s] by saṃpuṃkānām. On the non-derivational view (avyutpattipakṣa), on the other hand, ṣatva presenting itself, [it is blocked and] there is s by saṃpuṃkānām. [Examples:] puṁskokilaḥ (with anunāsika); puṃskokilaḥ (with anusvāra); puṁsputraḥ; puṃsputraḥ. Why "ampare"? [Contrast] puṃkṣīram [where no am follows the khay, so no ru]. Why "khayi"? [Contrast] puṃdāsaḥ.

vārttika

ख्याञादेशे न

(vārttika) "khyāñādeśe na" — when khyāñ is the substitute [for cakṣiṅ], there is no [ru].

(वार्तिकम्) ॥ पुंख्यानम् ॥

(vārttika-illustration) puṃkhyānam.

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 42

—पुमः खयि—॥ पुंसः संयोगान्तलोपेऽवशिष्टभागस्येदमनुकरणम् । ‘अम्पर’ इति वहुव्रीहिः ॥—पर्युदासादिति । ‘इदुदुपधस्य’ इति पलविधायके सूत्रे इति भावः ॥—ख्याञादेशे नेति । ‘चक्षिडः ख्याञ्’ इत्यत्र खशादिरयमादेशः । असिद्धकाण्डे णत्वानन्तरं ‘शस्य यो वा’ इति स्थितमिति वक्ष्यते । एवंच यत्वस्यासिद्धतया अम्परत्वाभावात् ‘पुमः खयि’ इति रुत्वं नेत्यर्थः ॥—पुंख्यानमिति । चक्षिडो ‘ल्युट् च’ इति ल्युटि ख्याञादेशः ॥ ननु आदेश इह दुर्लभः ‘वर्जने प्रतिषेधः’ ‘असनयोश्च’ इति वार्तिकादिति चेत्सत्यम् । ‘वहुलं तण्यन्नवधक-गात्रविचक्षणाजिराद्यर्थम्’ इति वार्तिके वहुलप्रहणात्समाधेयम् । विस्तरस्त्विन्न मनोरमायामनुसंधेयः

Bālamanoramā

पुमः खय्यम्परे - पुमः । 'रु' ग्रहणमनुवर्तते । अम् परो यस्मादिति विग्रहः । तदाह-अम्परे खयीति । 'पुमान्-कोकिल' इति कर्मधारयेसुपो धातुप्रातिपदिकयो॑रिति सुब्लुकि 'संयोगान्तस्य लोप' इति सकारलोपे पुम्-कोकिल इति स्थिते मस्य रुत्वम्, अनुनासिकानुस्वारविकल्पः, विसर्गः,संपुंकाना॑मिति सः । ननु 'विसर्जनीयस्य स' इत्येव सिद्धेसंपुंकाना॑मित्यत्रपु॑ग्रहणं व्यर्थमित्यत आह । व्युत्पत्तीत्यादि । ᳵकᳶपयोः प्राप्तौ संपुंकानामिति स इत्यन्वयः । 'विसर्जनीयस्य स' इति सत्वापवादं कुप्वो ᳵकᳵ चेति विधिं बाधितुं पुंग्रहणमित्येव वक्तुमुचितमित्यत आह — अप्रत्ययस्येति षत्वपर्युदासादिति । पूञो डुम्सुन्नित्यौणादिकप्रत्ययस्थमकारस्थानिकत्वाद्विसर्गस्येति भावः । ननूणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीत्यायनेयीति सूत्रस्थभाष्यरीत्या औणादिकप्रत्ययान्तेषु प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावात्कथमिहाप्रत्ययस्येति पर्युदास इत्यत आह — व्युत्पत्तिपक्ष इति । औणादिकशब्देषु प्रकृतिप्रत्ययविभागाभावात्कथमिहाप्रत्ययस्येति पर्युदास इत्यत आह — व्युत्पत्तिपक्ष इति । औणादिकशब्देषु प्रकृतिप्रत्ययविभागव्युत्पादनमस्ति नास्तीति पक्षद्वयमादेशप्रत्यययोरिति सूत्रभाष्ये स्थितम् । तत्र व्युत्पत्तिपक्षे पुंस्शब्दस्य डुम्सुन्प्रत्ययान्ततया तत्र मकारस्थानिकविसर्गस्याऽप्रत्ययस्येति पर्युदासेनेदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्येति षत्वस्य तत्र न प्रसक्तिः । अतस्तत्र कुप्वोरिति विधिं बाधितुंसंपुंकाना॑मिति पुंग्रहणमित्यर्थः । अव्युत्पत्तीति । औणादिकशब्देषु प्रकृतिप्रत्ययविभागाऽभावपक्षेऽप्रत्ययस्येति पर्युदासस्यात्राऽप्रसक्तेरिदुदुपधस्येति प्रसक्तं षत्वं बाधितुंसंपुकाना॑मिति पुंग्रहणमित्यर्थः । 'पुँस्कोकिल' इत्यनुनासिकपक्षे रूपम् । 'पुंस्कोकिल' इत्यनुस्वारपक्षे रूपम् । 'पुंस्कोकिल' इत्यनुस्वारपक्षे रूपम् । ननु चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि॑अस्मात् ल्युट्, अनादेशः, चक्षिङः ख्याञ्, पुंसः ख्यानं पुंख्यानमित्यत्रापि पुमो मस्य रुत्वं स्यादित्यत आह — ख्याञादेशे नेति । भाष्ये 'चक्षिङः ख्शा' ञिति पठित्वा पूर्वत्रासिद्धमित्यसिद्धकाण्डे रषाभ्यामिति णत्वविध्यनन्तरंख्शाञश्शस्य यो वे॑ति पठितमिति वक्ष्यते । एवंच यत्वस्याऽसिद्धतया खकारस्याऽम्परकत्वाऽभावात्पुनः खयी॑ति रुत्वं नेत्यर्थः । पुंख्यानमिति । 'मोऽनुस्वारः'वा पदान्तस्ये॑ति परसवर्णविकल्पः । नचवर्जने प्रतिषेधः, असनयोश्चे॑त्यनादेशे परे प्रतिषेधात्कथमत्र ख्याञादेश इति वाच्यं, ख्शाञादेशप्रयोजनपरवार्तिके पुंख्यानमित्यादिप्रयोगात्तदुपपत्तेः ।

pumaḥ khayyampare — pumaḥ. The word "ru" recurs by anuvṛtti. The analysis is: am-para = "that after which an am [sound] follows." He states this with ampare khayi. In the karmadhāraya pumān-kokila, the sup is elided (luk) by supo dhātuprātipadikayoḥ, the s [of the conjunct] is elided by saṃyogāntasya lopaḥ, and with pum-kokila thus established, the m gets ru; then the anunāsika/anusvāra option [nasalizes the preceding vowel], visarga [replaces the r], and by saṃpuṃkānām there is s.

Objection: Since [the s] is already established by visarjanīyasya saḥ (SK 138), the mention of "pum" in saṃpuṃkānām is pointless. To this he replies with vyutpatti-, etc. The construction is: when the jihvāmūlīya and upadhmānīya present themselves, there is s by saṃpuṃkānām. — [Objection continued:] It would be more fitting simply to say that the mention of "pum" serves to block the rule kupvoḥ ka pau ca [8.3.37], which is an apavāda to the s of visarjanīyasya saḥ. To this he replies: "because of the exclusion of ṣatva by apratyayasya." The idea is that the visarga stands in place of the m belonging to the Uṇādi affix ḍumsun [added] to √pū by pūño ḍumsun, [so the visarga is part of an affix].

Objection: But by the manner of the Bhāṣya on the sūtra āyaneyī- [holding that] Uṇādi [words] are underived prātipadikas, there is no base–affix division in words ending in an Uṇādi affix; how then can there be here the paryudāsa "of a non-affix (apratyayasya)"? To this he replies with vyutpattipakṣe. In Uṇādi words the two views — that a base–affix division is or is not established — are set out in the Bhāṣya on the sūtra ādeśapratyayayoḥ. There, on the derivational view, since the word pums ends in the affix ḍumsun, the visarga standing in place of its m is, by the paryudāsa "of a non-affix," [excluded, so] the ṣatva by idudupadhasya cāpratyayasya does not apply to it; hence, there, the mention of "pum" in saṃpuṃkānām serves to block the kupvoḥ rule [the jihvāmūlīya, which would otherwise obtain]. On the non-derivational view: since in Uṇādi words the paryudāsa "of a non-affix" has no scope [there being no affix], the ṣatva by idudupadhasya cāpratyayasya does present itself, and to block that applicable ṣatva the mention of "pum" in saṃpuṃkānām [is needed]. puṁskokila is the form on the anunāsika alternative; puṃskokila on the anusvāra alternative.

(vārttika) "khyāñādeśe na" — [there is no ru when khyāñ is the substitute]. Objection: From √cakṣiṅ (cakṣiṅ, "to speak plainly") [add] lyuṭ; the substitution of khyāñ for cakṣiṅ by cakṣiṅaḥ khyāñ [2.4.54]; puṃsaḥ khyānam = puṃkhyānam — here too the m of pums would get ru [by pumaḥ khayyampare, since kh is a khay followed by ā]. To this he states khyāñādeśe na. It will be stated [later] that in the Bhāṣya the substitute is read as "cakṣiṅaḥ khṣāñ," and that in the asiddha section [tripādī], after the ṇatva rule rṣābhyām, the [vārttika] "khṣāñaś ṣasya yo vā" [the ṣ of khṣāñ optionally becoming y] is read. And thus, since that y-substitution (yatva) is asiddha, the kh does not have an am [sound] after it [the following sound being ṣ, not an am], so there is no ru by khayi [pumaḥ khayyampare].

puṃkhyānam — The m becomes anusvāra by mo'nusvāraḥ; the optional parasavarṇa [is by] vā padāntasya. And one should not object: "In varjane pratiṣedhaḥ [and] asanayoś ca there is a prohibition when a non-substitute (anādeśa) follows; how then is there the khyāñ substitution here?" — because in the vārttika concerning the purpose of the khṣāñ substitution the usage puṃkhyānam and the like occurs, so it is established.

translator notes

textual The source is garbled at several points; the translation follows the evidently intended readings without emending the source: the substitute appears as both 'khyāñ' and 'khṣāñ' (khśāñ), reflecting the Bhāṣya reading discussed; the anusvāra form 'puṃskokila' is written twice in succession; stray Vedic-accent signs and daṇḍas serve as quotation markers throughout.

SK 140 · A 8.3.7V

नश्छव्यप्रशान् ॥ १४० ॥

naśchavyapraśān

The final n of a pada is replaced by ru before a chav consonant (ch, ṭh, th, c, ṭ, t) that is followed by an am sound — but not the n of the word praśān.

Rule. The final n of a pada becomes ru before a chav that is followed by an am — but not the n of the word praśān. chav is the pratyāhāra from ch to the v of Śivasūtra 11: ch ṭh th c ṭ t.

Example.

śārṅgin + chindhi → ch is a chav followed by the vowel i → n → ru → the r before the voiceless ch → visarga (SK 76) → the visarga → s (SK 138) → the s in contact with ch → ś by ścutva (SK 111) → śārṅgiṃś chindhi; on the nasal alternative, śārṅgim̐ś chindhi.

cakrin + trāyasva → t is a chav followed by r, an am → n → ru → visarga → s → cakriṃs trāyasva or cakrim̐s trāyasva.

Applies when / blocked by. Why "of a pada"? In hanti the n is not pada-final. Why "followed by an am"? In san tsaruḥ ("with a good hilt") the t is followed by s, so there is no ru. Why "not praśān"? In praśāntanoti the n of praśān keeps its n.

Siddhānta-kaumudī

अम्परे छवि नकारान्तस्य पदस्य रुः स्यान्न तु प्रशान्शब्दस्य । विसर्गः । सत्वम् । श्चुत्वम् । शार्ङ्गिँश्छिन्धि । शार्ङ्गिंश्छिन्धि । चक्रिँस्त्रायस्व । चक्रिंस्त्रायस्व । पदस्य किम् । हन्ति । अम्परे किम् । सन्त्सरुः खड्गमुष्टिः । अप्रशान् किम् । प्रशान्तनोति ॥

Before a chav (i.e. ch, ṭh, th, c, ṭ, t) that is followed by an am sound, the final n of a pada is replaced by ru — but not [the final n] of the word praśān.

[The subsequent operations are:] visarga [for the r of ru]; sattva [visarga → s]; and ścutva [s → ś before a c-class sound]. [Thus:] śārṅgĩśchindhi / śārṅgiṃśchindhi (śārṅgin + chindhi, "O bearer of the Śārṅga [bow], cut!"); cakrĩstrāyasva / cakriṃstrāyasva (cakrin + trāyasva, "O bearer of the discus, protect!") — each in the anunāsika and the anusvāra variant respectively.

Why "of a pada"? [Counterexample:] hanti (han-ti) — here n is not pada-final, [so no ru]. Why "followed by an am sound"? [Counterexample:] santsaruḥ ("having a good hilt," khaḍgamuṣṭiḥ) — here the chav (t of tsaru) is followed by s, not by an am sound, [so no ru]. Why "not praśān"? [Counterexample:] praśāntanoti — [ru does not apply, since praśān is expressly excepted].

Tattvabodhinī

alignment inferredNSP p. 42

—त्रायस्वेति ॥ ‘त्रैड् पालने’ लोटि शप्यायादेशः ॥—प्रशानिति ॥ प्रपूर्वात् शाम्यतेः क्रिप् । ‘अनुनासिकस्य’ इति दीर्घः ‘मो नो धातोः’ इति नः । तस्यासिद्धत्वान्नलोपो न

Bālamanoramā

नश्छव्यप्रशान् - नश्छव्यप्रशान् । 'न' इति षष्ठन्तं पदस्येत्यधिकृतस्य विशेषणम् । तदन्तविधिः । 'अम्परे' इत्यनुवर्तते, 'रु' इति च । तदाह-अम्पर इत्यादिना ।अप्रशा॑निति षष्ठर्थे प्रथमा । तदाह-न त्विति । विसर्ग इति । 'शाङ्ग-छिन्धि'चक्रिन्-त्रायस्वे॑ति स्थिते नकारस्यानेन रुत्वम् । अनुनासिकानुस्वारविकल्पः । ततो विसर्गः, सत्वं, सस्य श्चुत्वेन शकार इत्यर्थः । शार्ङिंश्छिन्धीति । अनुनासिकपक्षे रूपम् । शार्ङिंश्चिन्धीति । अनुस्वारपक्षे रूपम् ।चक्रिंस्त्रायस्वे॑त्यनुनासिकपक्षे । अनुस्वारपक्षे तुचकिंरस्त्रायस्वे॑ति । त्रैङ् पालने । ङित्त्वादात्मनेपदी ।त्राही॑ति प्राचीनग्रन्थस्तु प्रामादिकः । त्रायत इति त्राः, त्रा इवाचरती त्रातीत्याचारक्विबन्ताल्लोट् परस्मैपदमिति वा कथञ्चत्समाधेयम् । प्रशानिति । प्रपूर्वाच्छाभ्यतेः क्विप् ।अनुनासिकस्य क्वी॑ति दीर्घः ।मो नो धातो॑रिति मस्य नः । तस्यासिद्धत्वान्नलोपो न ।

naśchavyapraśān — naśchavyapraśān. The word "na" (naḥ), ending in the genitive, qualifies "padasya" ("of a pada"), which is under adhikāra; [hence] the operation applies to a pada ending in n (tadantavidhi). Both "am-pare" ("when [a chav] followed by an am [sound comes]") and "ru" are carried forward (anuvṛtti). He states this with "am-pare…" and so on. "apraśān" is nominative in the sense of a genitive [apraśānaḥ, "not of praśān"]; this he states with "na tu [praśān-śabdasya]" ("but not [of the word praśān]").

On "visarga": When śārṅgin-chindhi and cakrin-trāyasva are present, by this [rule] the n is replaced by ru. There is an option between the [preceding vowel becoming] anunāsika and [the insertion of] anusvāra. Then [follow] the visarga [for the r], sattva [visarga → s], and, by ścutva, the s becomes ś [before ch].

[Thus] śārṅgĩśchindhi is the form on the anunāsika alternative, and śārṅgiṃśchindhi the form on the anusvāra alternative. So too cakrĩstrāyasva on the anunāsika alternative, and cakriṃstrāyasva on the anusvāra alternative [where, since t follows, the s is not changed to ś].

On trāyasva: [it is from] the root trāiṅ "to protect" (trāiṅ pālane); being ṅit, it takes ātmanepada. The reading "trāhi" [parasmaipada] found in an earlier text is erroneous; yet it might somehow be justified [as follows]: trāḥ ("one who protects," from trāyate); "he behaves like a trā" = trāti (from an ācāra denominative ending in kvip); and then loṭ in the parasmaipada [yields trāhi].

On praśān: from √śam preceded by pra, with kvip; by "anunāsikasya kvi [jhaloḥ]" there is lengthening (dīrgha); by "mo no dhātoḥ" the [root-final] m becomes n. Because that [n, produced by mo no dhātoḥ] is asiddha [with respect to the rule deleting a pada-final n], the deletion of n (nalopa) does not occur [and praśān retains its final n].

translator notes

textual The digitized source spells the two illustration-words inconsistently (e.g. śārṅgi vs. śārṅgiṃ, and śchindhi vs. ściandhi) and the pairing of anunāsika/anusvāra labels is partly garbled; the translation follows the two clean forms given in the Kaumudī (k1) — the candrabindu form = anunāsika, the anusvāra form = anusvāra.

SK 141 · A 8.3.10V

नॄन् पे ॥ १४१ ॥

nṝn pe

nṝn pe (8.3.10) — for [the word] nṝn, [there is] optionally ru, when p follows.

Rule. For the word nṝn (an accusative plural form), ru is optionally substituted for the final n when p follows.

Example.

nṝn + pāhi → p follows → the n → ru optionally → nṝr pāhi → then the nasal or anusvāra option (SK 136–137) and visarga (SK 76) → nṝm̐ḥ pāhi or nṝṃḥ pāhi; without ru, nṝn pāhi. SK 142 completes the set.

Applies when / blocked by. Only for this word and only before p. Bhaṭṭoji's commentators note that the word is cited in the sūtra without a case-ending and with its n intact, a licence of the sūtra style.

Siddhānta-kaumudī

नॄनित्यस्य रुः स्याद्वा पकारे परे ॥

For [the word] nṝn there is optionally (vā) ru, when p follows.

Tattvabodhinī

NSP p. 42

—नृन्पे ॥ पकारोपरि अकार उच्चारणार्थः । तेन नृं पुनातीत्यादि सिद्धम् । ‘उभयथक्षुं’ इत्यत उभयथेति अनुवृत्तेर्विकल्पः फलित इत्याशयेनाह—रुः स्याद्वेति

Bālamanoramā

नॄन् पे - नृन्पे । 'नृन्' इति द्वितीयान्तशब्दस्वरूपपरं षष्ठन्तम् । षष्ठ्याः सौत्रौ लुक् । नलोपाऽभावोऽपि सौत्र एव । 'मतुवसो रु' इत्यतो 'रु' इत्यनुवर्तते ।उभयथर्क्ष्वि॑त्यतंउभयथे॑त्यनुवर्तते । कदाचिद्भवति कदाचिन्न भवतीत्येवमुभयथा रुः प्रत्येतव्य इत्यर्थः । विकल्प इति यावत् । तदाह-नृनित्यस्येत्यादिना ।अलोऽन्त्यस्य॑ । नृन्-पाहीति स्थिते नस्य रुत्वम् । अनुनासिकानुस्वारविकल्पः॑ ।

nṝn pe — nṛn pe. "nṛn" is a genitive-ending [form] denoting the word-form "nṝn", which ends in the accusative (dvitīyā). The luk of the genitive is sautra (peculiar to the sūtra idiom). The non-elision of the n [in nṝn] is likewise sautra. From matuvaso ru (A 8.3.1) "ru" is carried forward. From ubhayathark̥ṣu "ubhayathā" is carried forward: ru is to be understood "in both ways" (ubhayathā) — sometimes it occurs, sometimes it does not; that is, it is optional (vikalpa). He states this with "nṝn ity asya…" and the rest. [By] alo 'ntyasya (A 1.1.52) [the substitution is of the final sound]. When "nṝn pāhi" stands, the ru of the n [applies]; [then follows] the option of nasal or anusvāra (anunāsikānusvāravikalpa).

SK 142 · A 8.3.37V

कुप्वोः ≍क≍पौ च ॥ १४२ ॥

kupvoḥ ≍ka≍pau ca

kupvoḥ ≍ka≍pau ca — before ku (the guttural class) and pu (the labial class), the visarjanīya [becomes] respectively the jihvāmūlīya (≍ka) and the upadhmānīya (≍pa); and by 'ca' [it optionally remains] visarga.

Rule. Before a guttural (ku: k kh g gh ṅ) the visarjanīya becomes the jihvāmūlīya, and before a labial (pu: p ph b bh m) it becomes the upadhmānīya — respectively, by SK 128. These are the two half-visarga sounds, written ᳵ before a guttural and ᳶ before a labial; the ka and pa in the sūtra only make them pronounceable. And, by the word ca, the visarga may also simply remain.

Example.

nṝṃḥ pāhi → the visarga stands before the labial p → ḥ → upadhmānīya → nṝṃᳶ pāhi; with the nasal vowel, nṝm̐ᳶ pāhi; keeping the visarga, nṝṃḥ pāhi and nṝm̐ḥ pāhi; and without ru at all (SK 141), nṝn pāhi. Five forms in all.

Applies when / blocked by. This rule is an exception (apavāda) to SK 138 (visarga → s), by the maxim "a rule undertaken exactly where another would inevitably apply is that other's exception": SK 142 is stated only where SK 138 would otherwise give s. It is not an exception to SK 150 (śarpare visarjanīyaḥ, the rule keeping a visarga before a voiceless sound that is itself followed by a sibilant, as in kṣ), because SK 142 also covers places such as kaḥ karoti where SK 150 does not reach. So in vāsaḥ kṣaumam the visarga stays: SK 150 is untouched.

Siddhānta-kaumudī

कवर्गे पवर्गे च परे विसर्जनीयस्य क्रमाज्जिह्वामूलीयोपध्मानीयौ स्तः । चाद्विसर्गः । येन नाप्राप्त इति न्यायेन विसर्जनीयस्य स SK 138 इत्यस्यापवादोऽयम् । न तु शर्परे विसर्जनीय SK 150 इत्यस्य । तेन वासः क्षौममित्यादौ विसर्ग एव । नॄँ≍ पाहि । नॄं≍ पाहि । नॄँःपाहि । नॄंःपाहि । नॄन्पाहि ॥

When the guttural class (ka-varga) and the labial class (pa-varga) follow, the visarjanīya becomes, respectively (kramāt), the jihvāmūlīya and the upadhmānīya. By "ca," [there is optionally] visarga. By the maxim "yena nāprāpti" [a rule undertaken where another would inevitably obtain is that other's exception], this is an apavāda to visarjanīyasya saḥ (SK 138), but not to śarpare visarjanīyaḥ (SK 150). Therefore in vāsaḥ kṣaumam and the like there is only visarga. [Examples, for nṝn + pāhi:] nṝ̃ᳶ pāhi; nṝṃᳶ pāhi; nṝ̃ḥ pāhi; nṝṃḥ pāhi; nṝn pāhi.

Tattvabodhinī

NSP p. 42

—कुप्वोः Xकः—॥ अत्र कुप्वोरिति रेफस्य विसर्गः । जिह्वामूलीयस्य खत्वात् ‘खर्परे शरि’ इति विसर्गस्यास्य लोपः, जिह्वामूलीयस्य शत्वात् । ‘वा शरि’ इति विसर्गस्य विसर्ग एव वा ॥ आदेशयोः कपावुच्चारणार्थौ ॥—चाद्विसर्ग इति । प्राचा तु—चाद्विकल्पः इत्युक्तं, तदसत् । Xक-Xपाभ्यामुक्ते विसर्जनीयस्य सत्वप्रसङ्गात्

Bālamanoramā

कुप्वोः क्ष्कक्ष्पौ च - ॒खरवसानयो॑रिति रेफस्य नित्यं विसर्गे प्राप्ते-कुप्वौ ᳵकᳶपौ च । 'कुप्वोः' इति छेदः । ओसस्सस्य रुत्वे तस्य खर्परत्वाद्विसर्गः, जिह्वामूलीयस्य शर्पूपसङ्ख्यातत्वेन खत्र्वात् । तस्य च विसर्गस्यखर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्य॑ इति लोपः । अतः सूत्रे कुप्वोरिति विसर्गो न श्रूयते । 'विसर्जनीयस्य स' इत्यतो विसर्जनीयस्येत्यनुवर्तते । तदाह-कवर्गे इत्यादिना ।क्रमा॑दिति यथासंख्यसूत्रलभ्यम् । चाद्विसर्ग इति 'शर्परे विसर्जनीयः' इत्यतो 'विसर्जनीय' इत्यनुकृष्यत इत्यर्थः । चकारः पक्षे विसर्गसमुच्चयार्थ इति यावत् । अन्यथा जिह्वामूलीयोलपध्मानीयाभ्यां विसर्गस्य बाध एव स्यादिति भावः । एवं च प्रकृते पकारे परे विसर्गस्य सत्वं बाधित्वा कदाचिदुपध्मानीयः कदाचिद्विसर्गः । तयोरुच्चारणे भेदः । इहादेशयोः कपावुच्चारणार्थौ, न तु विधेयकोटिप्रविष्टौ । ननु कुप्वोरिति जिह्लामूलीयोपध्मानीयविसर्गविधना यथा विसर्जनीयस्य सत्वं बाध्यते, तथा 'शर्परे विसर्जनीय' इति केवलविसर्गविधिरपि बाध्येत । तथाच वासः क्षौममित्यत्रापि कुप्वोरिति कदाचिज्जिह्वामूलीयः कदाचिद्विसर्गश्च स्याताम् । इष्यते तु केलविसर्ग इत्यत आह — येन नाप्राप्तीति ।येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यापवादः॑ इति न्यायः । प्रापेति भावे क्तः । येनेति कर्तरि तृतीया । कर्तृकर्मणोरिति षष्ठी तु न भवति,न लोके॑ति निषेधात् । द्वौ नञावावश्यकत्वं द्योतयतः । यस्य विधेरवश्यं प्राप्तौ सत्यामित्यर्थः । अनेन न्यायेन कुप्वोरिति विधिः 'विसर्जनीयस्य स' इत्यस्यैपवादः । सत्वे प्राप्त एव तदारम्भात् । 'शर्परे विसर्जनीय' इत्यस्य तु कुप्वोरिति नापवादः ।कः करोती॑त्यादौ शर्परे खरीत्यप्राप्तेऽपि कुप्वोरित्यस्यारम्भादित्यर्थः । तेनेति ।वासः क्षौम॑मित्यादौ कुप्वोरिति विधिना शर्परे इत्यस्य बाधाऽभावेन शर्परे खरीति केवलविसर्ग एव भवतीत्यर्थ । नॄँᳶपाहिं, नॄंᳶपाहीत्युपध्मानीयपक्षे आनुनासिक्येऽनुस्वारे च सति रूपद्वयम् । नॄँःपाहि,नॄंःपाहीति विसर्गपक्षेऽनुनासिकानुस्वाराभ्यां रूपद्वयम् । नॄन्-पाहीति रुत्वाऽभावे रूपम् । तथाच पञ्च रूपाणि । सूत्रे 'पे' इत्यकार उच्चारणार्थः । तथाच नृन्रुनातीत्यादावपि पञ्च रूपाणि भवन्ति ।

kupvoḥ ka pau ca — When, by kharavasānayoḥ, visarga is invariably (nitya) obtained for the r, [there comes] kupvoḥ jihvāmūlīya-upadhmānīyau ca. The word-division is: kupvoḥ [= ku and pu, locative dual]. When the s of the genitive-dual ending os [in ku-pu-os] gets ru, then — because it [i.e., r] is followed by a khar [the p] — there is visarga, the jihvāmūlīya being reckoned among the khar sounds (since it is counted in with the śar-pa group); and for that visarga, by [the vārttika] "kharpare śari vā visargalopo vaktavyaḥ," there is elision (lopa). Hence in the sūtra "kupvoḥ" the visarga is not heard.

From visarjanīyasya saḥ [SK 138], "visarjanīyasya" [of the visarjanīya] recurs by anuvṛtti. He states this with kavarge, etc. "kramāt" (respectively) is obtained from the yathāsaṃkhya sūtra [yathāsaṃkhyam anudeśaḥ samānām, 1.3.10]. "By ca, visarga": the meaning is that "visarjanīya" is drawn in (anukarṣa) from śarpare visarjanīyaḥ [SK 150]. That is, the word "ca" serves to include visarga as an alternative (pakṣe); otherwise the visarga would simply be overridden by the jihvāmūlīya and the upadhmānīya. And thus, in the case at hand, before p, overriding the s-substitution (satva) of the visarga, there is sometimes the upadhmānīya, sometimes visarga; the two differ in pronunciation. Here in the sūtra, in the two substitutes, the "ka" and "pa" [markers] serve only for pronunciation and are not part of what is enjoined (vidheya).

Objection: Just as, by the "kupvoḥ" rule prescribing the jihvāmūlīya, the upadhmānīya, and visarga, the s-substitution [of visarjanīyasya saḥ] is overridden, so too the mere-visarga rule śarpare visarjanīyaḥ [SK 150] would be overridden. And then in vāsaḥ kṣaumam too, by "kupvoḥ," there would be sometimes the jihvāmūlīya and sometimes visarga; but only mere visarga is desired. To this he replies with yena nāprāpti. The maxim: "A rule which is undertaken where [another] would inevitably obtain (yena nāprāpte) is the exception (apavāda) to that [other]." — [Grammatical note on the maxim:] "prāpti" [in aprāpti] is kta in the abstract sense (bhāve); "yena" is instrumental in the agentive sense (kartari tṛtīyā), the genitive by kartṛkarmaṇoḥ kṛti not occurring, because of the prohibition na lokā[vyayaniṣṭhā]-; the two negatives [in nāprāpti] indicate necessity — the meaning being "when the applicability of some rule is inevitable."

By this maxim, the "kupvoḥ" rule is the apavāda of visarjanīyasya saḥ, since it is undertaken precisely where the s-substitution would obtain. But "kupvoḥ" is not the apavāda of śarpare visarjanīyaḥ, since "kupvoḥ" is undertaken even where "śarpare khari" does not obtain, as in kaḥ karoti and the like. "tena" [therefore]: in vāsaḥ kṣaumam and the like, since śarpare [visarjanīyaḥ] is not overridden by the "kupvoḥ" rule, by "śarpare khari" there is only mere visarga.

nṝ̃ᳶ pāhi, nṝṃᳶ pāhi — on the upadhmānīya alternative, with nasalization (ānunāsikya) and with anusvāra respectively, two forms. nṝ̃ḥ pāhi, nṝṃḥ pāhi — on the visarga alternative, with anunāsika and anusvāra, two forms. nṝn pāhi — the form when there is no ru (rutva-abhāva). Thus five forms. In the sūtra, the "a" in "pau" is for pronunciation. And so in nṝn runāti and the like too there are five forms.

translator notes

textual The Bālamanoramā pratīka reads the sūtra with the metalinguistic jihvāmūlīya/upadhmānīya notation ('kupvoḥ khṣka khṣpau ca'); the source uses the ≍ mark for these sounds in the sūtra line. Stray Vedic-accent signs serve as quotation markers throughout; the evidently intended readings are followed without emending the source.

SK 143 · A 8.3.12V

कानाम्रेडिते ॥ १४३ ॥

kānāmreḍite

kānāmreḍite (8.3.12) — for the [n of the word] kān, [there is] ru, when an āmreḍita (the reduplicated portion) follows.

Rule. The n of the word kān becomes ru when an āmreḍita follows — the repeated second half of a doubled word.

Example.

kān kān (the word doubled to express distribution) → the first n stands before the repeated kān → n → ru → the nasal or anusvāra option → visarga before k (SK 76) → the visarga → s by the vārttika saṃpuṃkānām (SK 138), which overrides the jihvāmūlīya of SK 142 → kāṃskān or kām̐skān.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji adds "or else" and points to SK 144: since kāṃskān is also listed in the kaskādi group, its s would follow from that rule too. Scholars discuss whether the mention of kān in the vārttika is then needed.

Siddhānta-kaumudī

कान्नकारस्य रुः स्यादाम्रेडिते परे । संपुंकानामिति सः । यद्वा ॥

For the n of kān there is ru, when an āmreḍita follows. [In] saṁpuṁkānām [there results] the s. Or else (yadvā) —

Tattvabodhinī

NSP p. 42

—कानाम्नेडिते । ‘कान्कान्’ इति वाच्ये आम्नेडितग्रहणं यत्र द्विरुक्तिस्तत्रैव यथा स्यात् । इह मा भूत् । कान् कान् पश्यसीति । अत्र एकः किंशब्दः प्रश्ने । द्वितीयः क्षेपे । कान् कुत्सितान् पश्यसीत्यर्थः ॥ वार्तिके कान्प्रहणाभावेऽपि सत्वं सिध्यतीत्याशयेनाह—यद्वेति । संपुमोस्तु वार्तिकेनैव सत्वम् । कस्कादिषु संस्कृतां संस्करिष्यति पुंस्कोकिलः पुंस्काम इत्यादिवहूनां पाठो गौरवात् । कस्कादिषु संपुंकानिति पठित्वा सर्वमपि वार्तिकं त्यक्तुमशक्यं, पुंस्कोकिल इत्यादाविणः परत्वेन विसर्गस्य पत्वप्रसङ्गात् । किं तु कान्प्रहणमिव संग्रहणं वार्तिके त्यक्तुं शक्यमित्यन्ये

Bālamanoramā

कानाम्रेडिते - कानाम्रेडिते ।का॑निति द्वितीयान्तशब्दस्वरूपपरं षष्ठन्तम् । षष्ठ्याः सौत्रो लुक् । नलोपाभावोऽपि सौत्र एव । अलोऽन्त्यपरिभाषया कान्शब्दान्तस्येति लभ्यते । 'रु' इत्यनुवर्तते, तदाह — कान्नकारस्येत्यादिना । संपुंसानामिति । 'कान्' इत्यस्य वीप्सायां द्विर्वचने कान्-कान् इति स्थिते प्रथमनकारस्य रुत्वेऽनुनासिकानुस्वारविकल्पः । रेफस्य विसर्गः । तस्य 'विसर्जनीयस्य स' इति सत्वं बाधित्वाकुप्वो॑रिति प्राप्तौसंपुंकाना॑मिति सत्वमित्यर्थः । वस्तुतस्तुसंपुंकाना॑मिति वार्तिके कानिति निष्फलमित्याह — यद्वेति ।

kānāmreḍite — kānāmreḍite. "kān" is a genitive-ending [form] whose object is the word-form "kān" ending in the accusative (dvitīyā). The luk of the genitive is sautra; the non-elision of the n (nalopābhāva) is likewise precisely sautra. By the paribhāṣā alo 'ntyasya [A 1.1.52] it is obtained that [the operation applies] to the final sound of the word kān. "ru" is carried forward; he states this with "kān-nakārasya…" and the rest. "saṁpuṁkānām" — when "kān" is doubled (dvirvacana) in the sense of vīpsā (distributive repetition), "kān kān" stands; for the first n there is ru, [then] the option of nasal or anusvāra; the r [of ru] becomes visarga. For that [visarga] — the satva (substitution of s) by visarjanīyasya saḥ (A 8.3.34) having been set aside, and when [the substitution] by kupvoḥ… (A 8.3.37) would [instead] apply — the [result] is s, i.e. saṁpuṁkānām; thus [there is] satva. That is the meaning. But in truth (vastutas tu), since in the vārttika "saṁpuṁkānām" the [word] "kān" [in the sūtra] is fruitless (niṣphala), he says "yadvā" ("or else").

translator notes

textual The source pratīka introducing the example reads संपुंसानाम् (saṁpuṁsānām) — an s-for-k corruption; it is normalized here to saṁpuṁkānām, the intended form, which the same block then writes correctly (संपुंकानाम्) twice thereafter and which the Kaumudī (k1) also gives.

SK 144 · A 8.3.48V

कस्कादिषु च ॥ १४४ ॥

kaskādiṣu ca

kaskādiṣu ca (8.3.48) — And in [the words of] the kaskādi group, [the visarga becomes s — visarjanīyasya saḥ being carried down].

Rule. In the words of the kaskādi list ("kaska and the rest"), the visarga becomes ṣ when it follows an iṇ and s elsewhere. iṇ is the pratyāhāra from i to the second ṇ (Śivasūtra 6): the vowels other than a, and h y v r l. This s is an exception to the jihvāmūlīya and upadhmānīya of SK 142.

Example.

kaḥ + kaḥ (doubled) → the visarga follows a, not an iṇ → ḥ → s → kaskaḥ.

kutaḥ + kutaḥ (doubled, with the affix aṇ) → likewise → kautaskutaḥ.

kān kān → kāṃskān, kām̐skān (see SK 143).

sarpiḥ + kuṇḍikā → the visarga follows i, an iṇ → ḥ → ṣ → sarpiṣkuṇḍikā.

dhanuḥ + kapālam → the visarga follows u → ṣ → dhanuṣkapālam.

Applies when / blocked by. The list is an ākṛti-gaṇa, an open group defined by its shape: any word of this kind that is found in use belongs to it. Bhaṭṭoji's commentators add that the rule works only in saṃhitā: in kaḥ ko 'tra bhoḥ, said with a pause, the visarga stays.

Siddhānta-kaumudī

एष्विण उत्तरस्य विसर्गस्य षः स्यादन्यत्र तु सः । ≍क≍पयोरपवादः । इति सः । काँस्कान् । कांस्कान् । कस्कः । कौतस्कुतः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । आकृतिगणोऽयम् ॥

In these [kaskādi words], the visarga following an iṇ [sound] becomes ṣ; elsewhere, however, [it becomes] s. [This s-substitution] is an exception (apavāda) to the [jihvāmūlīya and upadhmānīya prescribed before] k and p; thus, s [results]. [Examples:] kāṃskān [nasalized and anusvāra variants], kaskaḥ, kautaskutaḥ [with s]; sarpiṣkuṇḍikā, dhanuṣkapālam [with ṣ]. This is an ākṛti-gaṇa (an open, form-defined group).

Tattvabodhinī

NSP p. 42

—कस्कादिषु च ॥ अत्र ‘सोपदादा’ इत्यतः स इति ‘इणः षः’ इति सूत्रं चानुवर्तते, तदाह—एष्विणउत्तरस्येत्यादि ॥—कौतस्कुत इति । कुतः कुत आगत इत्यर्थे अव्ययात्यपि प्राप्ते गणपाठसामर्थ्यादणित्याहुः । ‘अव्ययानां भमात्रे’ इति वक्ष्यमाणेनात्र टिलोपः ॥—सर्पिष्कुण्डिकेति । ‘नित्यं समासे’ इत्येव सिद्धे इह पाठस्य प्रयोजनमसमासे व्यपेक्षाविरहेऽपि पत्वार्थमित्यादि वक्ष्यति

Bālamanoramā

कस्कादिषु च - कस्कादिषु च ।इण इत्यनुवर्तते । तच्च पञ्चम्यन्तम् । 'विसर्जनीयस्य स' इत्यतो विसर्जनीयस्येत्यनुवर्तते । कस्कादिष्विति विषयसप्तमी । कस्कादिगणे इणः परस्य विसर्गस्य सत्वं स्यादित्यर्थः । सोऽपदादावित्यतः स इति प्रथमान्तमनुवर्तते । कस्कादिष्वनिणः परस्य विसर्गस्य सत्वं स्यादित्यर्थः । तदेवं वाक्यद्वयं सम्पद्यते । कस्कादिषु तथाविधानामेव कृतषत्वसत्वानां निर्देशादयं विषयविभागः । ᳵकᳶपयोरपवाद इति । ᳵकᳶपयोरित्युपलक्षणं कुप्वोरिति विहितविसर्गस्यापि । अन्यस्य तु स इति । प्रकृते विसर्गस्य इणः परत्वाऽभावान्न षत्वं, किन्तु सत्वमित्यर्थः । काँस्कानिति । अनुनासिकपक्षे रूपम् । कांस्कानिति । अनुस्वारपक्षे रूपम् । अथ कस्कादिगणं पठति — कस्क इत्यादिना । वाप्सायां द्वित्वे पूर्वखण्डेऽकारात्परस्य विसर्गस्य सत्वम् । 'कः कोऽत्र भोः' इति प्रयोगे तु संहिताविरहात्सत्वाऽभावः,कस्कादिषु चे॑त्यस्यतयोय्र्यावाचि संहिताया॑मिति संहिताधिकारस्थात्वादित्याहुः । कोतस्कुत इति । वीप्सायां द्विर्वचने कुतः-कुत आगत इत्यर्थे तत आगत इत्यण् ।अव्ययानां भमात्रे टिलोपः॑ । अत व निपातना॒दव्ययात्यवि॑ति न । सर्पिष्कुण्डिकेति । अत्र इणः परत्वात्षत्वम् । एवं धुनिष्कपालं, चतुष्कपालमित्यत्रापि । ननु कस्कादिगणे कांस्कानित्यत्र सत्वसिद्धेः संपुङ्कानामित्यत्र कान्ग्रहणं न कर्तव्यमिति भावः ।

kaskādiṣu ca — iṇ recurs (anuvṛtti), and it is in the ablative (pañcamī, "after an iṇ"). From visarjanīyasya saḥ [A 8.3.34], visarjanīyasya (of the visarga) recurs. kaskādiṣu is a locative of domain (viṣaya-saptamī). [First sentence:] in the kaskādi group, the visarga following an iṇ undergoes ṣatva [becoming ṣ] — this is the meaning. [Then] from so 'padādau, the word "s" in the nominative recurs; [second sentence:] in kaskādi, the visarga following a non-iṇ undergoes satva [becoming s] — this is the meaning. Thus two sentences result. Since in kaskādi only such words are listed — those in which ṣatva and satva have [already] been effected — this is the [resulting] division of domains (viṣaya-vibhāga). "an exception to [the environments] k, p": the mention of "k, p" is indicative (upalakṣaṇa), [covering] also the visarga [jihvāmūlīya/upadhmānīya] prescribed by kupvoḥ ka-pau ca [A 8.3.37]. "elsewhere, however, s": in the case at hand [kaskaḥ etc.], since the visarga does not follow an iṇ, there is no ṣatva but rather satva [s] — this is the meaning.

"kāṃskān": the form in the nasalized (anunāsika) alternative; "kāṃskān" [with anusvāra]: the form in the anusvāra alternative. Now he recites the kaskādi-group, with "kaska," etc. In [kaskaḥ], by doubling (dvitva) in the sense of repetition (vīpsā), the visarga following the a in the first segment undergoes satva [becoming s]. But in the usage kaḥ ko 'tra bhoḥ ("who is here, sir?"), since there is no saṃhitā (close juncture), there is no satva — because kaskādiṣu ca stands within the saṃhitā adhikāra (saṃhitāyām) — so they say. "kautaskutaḥ": with reduplication (dvirvacana) in the sense of repetition (vīpsā), [kutas-kutaḥ] in the sense "come from where-and-where," [and] the affix aṇ in the sense "come from that (tata āgataḥ)"; [then] by [the vārttika] avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ the ṭi [final portion] is elided for indeclinables when [only] a bha [follows] — but here, on account of the specific listing (nipātana [in the group]), it does not [take place]. "sarpiṣkuṇḍikā": here, because [the visarga] follows an iṇ, there is ṣatva [ṣ]; likewise also in dhanuṣkapālam and catuṣkapālam. — [An objection is raised:] since the satva of kāṃskān is [already] established by [its inclusion in] the kaskādi-group, the [separate] mention of "kān" [elsewhere] need not be made — such is the idea.

translator notes

textual The digital source is corrupt in several places; the translation follows the evidently intended readings. The first sentence's predicate is printed 'satvaṃ' but must be 'ṣatvaṃ' (→ ṣ), as the commentary itself later says of sarpiṣkuṇḍikā 'iṇaḥ paratvāt ṣatvam' and k1 reads 'ṣaḥ' after iṇ. Also: dhuniṣkapālam is read as dhanuṣkapālam (cf. k1); 'tayor yavāva…' near the saṃhitā-adhikāra citation is garbled; the closing objection about 'kān' in saṃpuṅkānām is left as transmitted.

SK 145 · A 6.1.72संहिताधिकारः (प्रथमः)

संहितायाम् ॥ १४५ ॥

saṃhitāyām

saṃhitāyām — [The operations prescribed henceforth take effect] in saṃhitā (close phonetic juncture). [This is a governing heading (adhikāra) — the first saṃhitā-adhikāra.]

Rule. A heading rule (adhikāra): the operations stated from here on take effect only in saṃhitā, the closest joining of sounds (SK 28, chapter 1). This is the first of the Aṣṭādhyāyī's saṃhitā headings; it governs SK 146 and what follows.

Example.

sva chāyā spoken as one breath → the a and the ch stand in saṃhitā → SK 146 may act.

The same two words spoken with a pause between them → no saṃhitā → none of the rules of this group acts.

Siddhānta-kaumudī

इत्यधिकृत्य ॥

Having taken [saṃhitāyām] as a governing heading (adhikāra), [Bhaṭṭoji now takes up the hal-sandhi section].

Tattvabodhinī

NSP p. 42

—संहितायाम् ॥ इत्यधिकृत्येति । एतच्च ‘इको यणचि’ इत्यत्रैव वक्तव्यमपि सूत्रक्रमानुरोधेनात्रोक्तम्

SK 146 · A 6.1.73V

छे च ॥ १४६ ॥

che ca

che ca — And before ch [a short vowel takes the augment tuk], in saṃhitā.

Rule. A short vowel standing before ch takes the augment tuk (t), in saṃhitā. The augment is marked with k, so it goes to the end of the vowel, between the vowel and the ch.

Example.

sva + chāyā → the short a stands before ch → t is added after it → svat chāyā → the t, now final in its pada, → d by SK 84 (voicing acts first, because ścutva is asiddha with respect to it) → d in contact with ch → j by ścutva (SK 111; ścutva acts before cartva, because cartva is asiddha with respect to it) → j before the voiceless ch → c by cartva (SK 121) → svacchāyā.

śiva + chāyā → likewise → śivacchāyā.

Applies when / blocked by. A rule of a later chapter, SK 378 (coḥ kuḥ), would turn a final palatal into a guttural; it does not act here, because ścutva, which made the c, is asiddha with respect to it, so the c is treated as not yet there. The result keeps c.

Watch out. Three Tripādī rules act on the one augment, and asiddha fixes their order: voicing (SK 84), then ścutva (SK 111), then cartva (SK 121). Each later rule is asiddha for the earlier one, so each earlier rule acts first.

Siddhānta-kaumudī

ह्रस्वस्य छे परे तुगागमः स्यात्संहितायाम् । श्चुत्वस्यासिद्धत्वाज्जशत्वेन दः । ततश्चर्त्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं श्चुत्वेन जः । तस्य चर्त्वेन चः । चुत्वस्यासिद्धत्वात् चोः कु SK 378रिति कुत्वं न । स्वच्छाया । शिवच्छाया ॥

Before ch, a short vowel takes the augment tuk, in saṃhitā (close juncture). [Derivation of, e.g., svacchāyā:] Because ścutva is asiddha [with respect to jaśtva], by jaśtva the [t of tuk] becomes d; then, because cartva is asiddha [with respect to ścutva], first by ścutva the [d] becomes j; of that [j], by cartva [khari ca] [it becomes] c. Because cutva (ścutva) is asiddha [with respect to the earlier "coḥ ku"], the kutva [c → k] by "coḥ ku" (SK 378) does not apply [and the c is retained]. svacchāyā. śivacchāyā.

Tattvabodhinī

NSP p. 42–43

—छे च । छकारोपरि अकार उच्चारणार्थः । ‘विदिभिदिच्छिदेः’ इति निर्देशात् । तेन विच्छिन्नमित्यादि सिद्धम् ॥—हस्वस्येति । एतच्च ‘हस्वस्य’ पिति कृति—’ इत्यतोऽनुवर्तते. तुक् च ॥—सेनासुरेति । यदि हि छस्य तुक् स्यात्तर्हि छस्य सति चद्वयं स्यात् । संनिपातपरिभाषया चर्त्वाग्रवृत्तौ तु छकारोपरि चकारः श्रूयेतेति भावः

Bālamanoramā

दीर्घात् पदान्ताद्वा - तदाह — दीर्घादित्यादिना ।उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीया॑निति छकारस्य तुगन्तावयवः स्यात् । ततश्च छिदिधातोर्यङि, द्वित्वे, हलादिशेषे अभ्यासचर्त्वेगुणो यङ्लुको॑रिति अभ्यासगुणे, तङि, चे-छिद्यते इति स्थिते, छकारस्यान्त्यवयवे तुकि, तस्य चुत्वेन चकारे सति तत्पूर्वस्य छकारस्य खरि चेति चर्त्वेन चकारे सति, चेच्चिद्यत इति एकारोत्तरद्विचकारकमेव रूपं स्यात्, छकारो न श्रूयेतेत्यत आह — दीर्घस्यायं तुगिति । ततश्च छकारात्प्राग्दीर्घस्योपरि तुकि, जश्त्वचुत्वचर्त्वेषु चेच्छिद्यत इति भवति । छकारस्य खर्परकत्वाभावाच्चर्त्वं न भवतीति चकाराच्छकारश्रवणं निर्बाधम् । ननु दीर्घस्यायं तुगिति कुत इत्यत आह — सेनेति । उत्तरसूत्रे पदान्तदीर्घाच्छे तुग्विकल्पविधानादिदं सूत्पमुपदान्तविषयमित्यभिप्रेत्य उदाहरति-चेच्छिद्यत इति । (१४७) पदान्ताद्वा.६.१.७६ ।पदान्ताद्वा । 'तुक्' 'छे' 'दीर्घात्' इत्यनुवर्तते । तदाह — दीर्घात् पदान्तादित्यादिना । अयमपि तुग्दीर्घस्यैव नतु छस्य । उक्तज्ञापकात्॥इति बालमनोरमायां हल्सन्धिप्रकरणम् । अथ जुहोत्यादयः ।अथ श्लुविकरणा धातवो निरूप्यन्ते । हु दानाऽदनयोरिति । दाने अदने चेत्यर्थः । भाष्यमिति ।तृतीया च होश्छन्दसी॑ति सूत्रस्थ॑मिति शेषः । ननु यदि दानमिह प्रसिद्धं विवक्षितं तर्हिब्राआहृमाय गां ददाती॑त्यत्र जुहोतीत्यपि प्रयोगः स्यादित्यत आह — दानं चेह प्रक्षेप इति । नन्वेवमपि कूपे घटं प्रक्षिपति, आहवनीये जलं प्रक्षिपतीत्यत्रापि जुहोतीति प्रयोगः स्यादित्यत आह — स चेति । सः = प्रक्षेपो, विधिबोधिते आधारे = आहवनीयादौ पुरोडाशादिहविष इति लभ्यते इत्यन्वयः । कुत इत्यत आह - स्वभावादिति । अनादिसिद्धलोकव्यवहारादित्यर्थः । तथाच विधिबोधिते आधारे विधिबोधितस्य देवतायै त्यज्यमानसय् हविषः हुधातुर्वर्तते इति फलितम् । एतच्च पूर्वमीमांसायां तृतीयेसर्वप्रदानं हविषस्तदर्थत्वा॑दित्यधिकरणेऽध्वरमीमांसाकुतूहलवृत्तौ प्रपञ्चितमस्माभिः ।

dīrghāt padāntād vā — He states this with "dīrghāt…" etc. By [the paribhāṣā] "when there is specification by both [a fifth-case and a seventh-case reading], the fifth-case (ablative) specification is the stronger," the tuk would [otherwise] become a final constituent of the ch. And then, for the root chidi in the yaṄ [intensive] — with doubling (dvitva), retention of only the first of the initial cluster (halādiśeṣa), guṇa of the reduplicative syllable by "guṇo yaṅlukoḥ," and [the ending] taṄ — when "ce-chidyate" stands, if the tuk were a final constituent of the ch, then, that [tuk = t] becoming c by cutva (ścutva), and the ch preceding it becoming c by cartva ["khari ca"], the form would become "ceccidyate," with two c's after the e, and no ch would be heard. To [preclude] this he says "this tuk belongs to the [preceding] long vowel." And so, the tuk being on the long vowel that precedes the ch, upon jaśtva, cutva (ścutva), and cartva, [the form] becomes "cecchidyate." Since the ch is not followed by a khar, cartva does not apply to it, so the hearing of ch after the c is unobstructed. Objection: how is it that "this tuk belongs to the long vowel"? To this he says "sena…" [glossing the Kaumudī]. Since in the next sūtra the tuk is prescribed optionally after a pada-final long vowel before ch, intending that this sūtra [dīrghāt] concerns the non-pada-final domain, he gives the example "cecchidyate." (SK 147) padāntād vā — A 6.1.76. padāntād vā. "tuk," "che," and "dīrghāt" are carried forward (anuvṛtti). He states this with "dīrghāt padāntāt…" etc. This tuk too belongs only to the long vowel, not to the ch — from the aforesaid indicator (jñāpaka). Thus the Halsandhi-prakaraṇa in the Bālamanoramā [concludes]. Now the juhotyādi [class]. Now the roots that take the ślu-substitution of their vikaraṇa are examined. "hu — in the senses of giving (dāna) and eating (adana)" — that is, in giving and in eating. "bhāṣyam" — [scil.] "found on the sūtra 'tṛtīyā ca hoś chandasi'"; this is to be supplied. Objection: if the ordinary well-known "giving" is intended here, then in "he gives a cow to a brāhmaṇa" (brāhmaṇāya gāṃ dadāti) the usage "juhoti" would also apply. To this he says "and here dāna means casting/throwing (prakṣepa)." Objection: even so, in "he throws a pot into a well" and "he throws water into the āhavanīya [fire]," the usage "juhoti" would apply. To this he says "sa ca…" (and that…). The construction is: "that" = the throwing; "into the receptacle enjoined [by injunction]" = the āhavanīya and the like; "of the oblation-substance such as the puroḍāśa" — [these] are supplied. To "on what ground?" he says "svabhāvāt" (by [its own] nature), that is, from the beginningless established usage of the world. And thus it results that the root hu functions with respect to the oblation-substance being relinquished for a deity enjoined [by injunction], into the receptacle enjoined [by injunction]. And this we have elaborated in [our] Adhvaramīmāṃsākutūhala-vṛtti, in the third [book] of the Pūrvamīmāṃsā, in the adhikaraṇa "sarva-pradānaṃ haviṣas tad-arthatvāt."

Footnotes (NSP 1915 ed.)

NSP p. 43 १ चेच्छिद्यत इति—तुको हलादिःशेपस्तु न अभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिकाले स्थानिद्वारा साक्षाद्वा संहतानामेव तेन निवृत्तेः । २ अनव्ययस्येति—उपपयस्काभ्यतीत्यादौ सत्वं भवत्येवेति स्पष्टं बृहच्छेखरे । ३ नमस्पुरसोरिति—अत्रापदादाविति न संवन्ध्यते पुरसो गत्या विशेषणाक्षाख्यानाच्च ।

translator notes

textual The Bālamanoramā block attached to this Kaumudī unit (whose sūtra is che ca, A 6.1.73) opens with the pratīka "dīrghāt padāntād vā" and in fact comments on the tuk of the following sūtras — dīrghāt (A 6.1.75) and padāntād vā (A 6.1.76) — then gives the prakaraṇa-closing colophon and the opening of the juhotyādi section. It does not comment on che ca itself; the block appears to be misaligned in the digitization. The content is translated as transmitted. Minor OCR corruptions were followed by the evident reading: "abhyāsacartve" (read as the guṇa of the reduplicative syllable), "upadānta-viṣayam" (read apadānta-viṣayam, "non-pada-final domain"), and the garbled "sena iti" left as a bare pratīka.

SK 147 · A 6.1.74V

आङ्माङोश्च ॥ १४७ ॥

āṅmāṅośca

āṅmāṅośca — And after āṅ and māṅ, when ch follows, [the augment tuk is added — by anuvṛtti of che and tuk].

Rule. After āṅ (the prefix ā) and māṅ (the particle mā; the ṅ of each name is a marker), when ch follows, the augment tuk is added. che and tuk are carried forward from SK 146. This is an exception to the option of SK 149: ā and mā are pada-final long vowels, so SK 149 would make the augment optional; this rule makes it compulsory.

Example.

ā + chādayati → ā is āṅ, and ch follows → t is added → āt chādayati → t → d → j → c as in SK 146 → ācchādayati.

mā + chidat → mā is māṅ, and ch follows → mācchidat.

Siddhānta-kaumudī

एतयोश्छे परे तुक्स्यात् । पदान्ताद्वे SK 149ति विकल्पापवादः । आच्छादयति । माच्छिदत् ॥

For these two [āṅ and māṅ], when ch follows, the augment tuk occurs. This is an exception to the option (vikalpāpavāda) [taught by] padāntād vā (SK 149). ācchādayati; mācchidat.

Bālamanoramā

आङ्माङोश्च - आङ्भाङोश्च । छे तुगित्यनुवर्तते । तदाह-एतयोरिति । आङ्भाङोरित्यर्थः । ननु दीर्घादित्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह-विकल्पापवाद इति । आच्छादयति । माच्छिददिति । तुकि पूर्ववत्प्रक्रिया । दीर्घात् । छे तुगित्यनुवर्तते ।

āṅmāṅośca — [The words] che (before ch) and tuk are carried forward (anuvṛtti). Hence he says "for these two" — meaning: of āṅ and māṅ. Objection: since it is already accomplished by [the rule] dīrghāt alone, what is the purpose of this [sūtra]? To this he replies: "it is an exception to the option" [i.e., it makes the tuk obligatory where padāntād vā would leave it optional]. On ācchādayati and mācchidat: with the augment tuk the derivation proceeds as before (pūrvavat). [Next comes] dīrghāt, into which che and tuk are carried forward by anuvṛtti.

translator notes

textual The digital source reads āṅbhāṅośca and āṅbhāṅoḥ (bha for ma) for the headword and its gloss; the intended form is āṅmāṅoḥ (āṅ and māṅ), which the translation follows without emending the source.

SK 148 · A 6.1.75V

दीर्घात् ॥ १४८ ॥

dīrghāt

dīrghāt (6.1.75) — After a long vowel (dīrgha), [the augment tuk is added when ch follows — 'che tuk' being carried down by anuvṛtti].

Rule. After a long vowel, when ch follows, the augment tuk is added. Bhaṭṭoji adds a point of placement: this tuk belongs to the long vowel, not to the ch — it is added at the end of the vowel, not at the end of the ch. He knows this from a jñāpaka, an indicatory sign: the rule SK 828 (senāsurācchāyā …) would be pointless otherwise.

Example.

ce + chidyate (the intensive of the root chid, with its doubled first syllable) → the long e stands before ch inside the word → t is added after the e → cet chidyate → t → d → j → c as in SK 146 → cecchidyate.

Applies when / blocked by. Bhaṭṭoji's commentators show what would go wrong if the t were attached to the end of the ch instead: the t would become c, the ch before it would become c by cartva, and the word would come out as ceccidyate with no ch heard at all. Attached to the vowel, the t becomes c and the ch after it stays, since nothing voiceless follows the ch.

Siddhānta-kaumudī

दीर्घाच्छे परे तुक्स्यात् । दीर्घस्यायं तुक् न तु छस्य । सेनासुराच्छाया SK 828 इति ज्ञापकात् । चेच्छिद्यते ॥

After a long vowel, when ch follows, the augment tuk is added. This tuk belongs to the long vowel, not to the ch — [as known] from the jñāpaka (indicatory sign) [furnished by] senāsurācchāyā (SK 828). [Example:] cecchidyate.

Bālamanoramā

दीर्घात् ॥ छे तुगित्यनुवर्तते । तदाह । दीर्घात् छे परे तुक् स्यादित्यादिना ॥ 'उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्' इति छकारस्य तुक् अन्तावयवस्स्यात्। ततश्च छिदिधातोर्यङि, द्वित्वे, हलादिशेषे, अभ्यासचर्त्वे, गुणो यङ्लुकोरिति अभ्यासगुणे, तङि, चे छिद्यते इति स्थिते, छकारस्यान्त्यावयवे तुकि, तस्य चुत्वेन चकारे सति, तत्पूर्वस्य छकारस्य खरि चेति चर्त्वेन चकारे सति, चेच्चिद्यत इति एकारात् द्विचकारमेव रूपं स्यात्, छकारो न श्रूयेतेत्यत आह । दीर्घस्यायं तुगिति ॥ ततश्च छकारात् प्राक् दीर्घस्योपरि तुकि जश्त्वचुत्वचर्त्वेषु चेच्छिद्यत इति भवति। छकारस्य खर्परकत्वाभावाच्चर्त्वन्न भवतीति चकारात् छकारश्रवणं निर्बाधम् । ननु दीर्घस्यायन्तुगिति कुत इत्यत आह । सेनेति ॥ उत्तरसूत्रे पदान्तदीर्घात् छे तुग्विकल्पविधानादिदं सूत्रमपदान्तविषयमभिप्रेत्य उदाहरति। चेच्छिद्यत इति ॥

dīrghāt — "che tuk" recurs (anuvṛtti). Hence he says "after a long vowel, when ch follows, the augment tuk is added," etc. By the paribhāṣā "when there is a twofold specification, the ablative specification prevails (ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān)," the tuk would [otherwise] become the final component (antāvayava) of the ch. And so, from the root chid [in the intensive derivation]: yaṅ [is added]; reduplication (dvitva); retention of only the initial consonant (halādiśeṣa); cartva of the reduplicant (abhyāsa); guṇa of the reduplicant by guṇo yaṅlukoḥ; [the affix] taṅ — and when "chechidyate" stands, [if] the tuk becomes the final component of the [reduplicant's] ch, and that [tuk = t] becomes c by cutva, and the ch preceding it becomes c by cartva (khari ca), then the form would be "ceccidyate" written with a double c after the e, and no ch would be heard. To [avoid] this he says "this tuk belongs to the long vowel." And so, with the tuk placed upon the long vowel, before the ch, then — after jaśtva, cutva, and cartva — the form becomes cecchidyate; since the ch is not followed by a khar sound, cartva does not apply to it, so the ch is heard after the c without impediment (nirbādha). — Objection: whence [do we know] that this tuk belongs to the long vowel? To this he says "senā": since in the next sūtra the tuk after a pada-final long vowel before ch is prescribed as optional (vikalpa) [padāntād vā], this sūtra [dīrghāt] is illustrated as having a non-pada-final (apadānta) domain in view. [Hence the example] cecchidyate.

SK 149 · A 6.1.76V

पदान्ताद्वा ॥ १४९ ॥

padāntādvā

padāntādvā (6.1.76) — After [a long vowel] standing at the end of a pada, [the augment tuk before ch is] optional.

Rule. After a long vowel standing at the end of a pada, when ch follows, the augment tuk is optional. dīrghāt, che and tuk are carried forward from SK 146 and SK 148; this rule adds "pada-final" and the option.

Example.

lakṣmī + chāyā → the long ī is pada-final and ch follows → t is added optionally → lakṣmīt chāyā → t → d → j → c → lakṣmīcchāyā; without the augment, lakṣmīchāyā.

Applies when / blocked by. For the two prefixes ā and mā the option is removed by SK 147. For a long vowel inside a word (SK 148) there was no option to begin with.

Siddhānta-kaumudī

दीर्घात्पदान्ताच्छे परे तुग्वा स्यात् । लक्ष्मीच्छाया । लक्ष्मीछाया ॥

After a long vowel (dīrgha) that stands at the end of a pada, when ch (cha) follows, the augment tuk optionally occurs. [Examples:] lakṣmīcchāyā; lakṣmīchāyā.

Tattvabodhinī

NSP p. 43

—पदान्ताद्धा ॥ प्रकृतेन दीर्घेण पदविशेषणात्तदन्तविधिलाभेनेष्टसिद्धावप्यन्तप्रहणं पदान्तस्यैव तुग्यथा स्यात्पदस्य मा भूदित्येतदर्थम् । अन्यथा पदविधित्वात्समर्थपरिभाषोपस्थितौ समर्थेषु लक्ष्मीच्छायादिष्वेव स्यात् । तिष्ठतु कुमारी च्छन्नं हर देवदत्तेत्यत्र न स्यात् । असामर्थ्यात् । एवं ‘न पदान्ताद्येः—’ इति सूत्रे पदाद्येरिति वक्तव्येऽन्तप्रहणं दुष्टाः पद् सन्तत्क्रय इत्यत्रापि ष्टुलनिषेधार्थमित्याहुः ॥ इति तत्त्ववोधिन्यां हल्संधिः ॥ विसर्गसंधिः ॥—विष्णुस्त्रातेति । प्रातिपदिकात् ‘खौजसमौद्—’ इति सुप्रत्यये तस्य रुत्वे ‘खरवसानयोः’ इति विसर्गे च कृते ‘विसर्जनीयस्य’ इति सः । अस्य च रुत्वं नाशङ्क्यं, रुत्वं प्रति विसर्जनीयस्य सत्त्वस्यासिद्धत्वात्

translator notes

translator dīrghāt ('after a long vowel'), che ('when ch follows'), and tuk (the augment) are carried forward by anuvṛtti from the preceding rules (che ca, A 6.1.73; dīrghāt, A 6.1.75); the present rule adds padāntāt and the option (vā). Of the two examples, lakṣmīcchāyā shows the tuk augment taken, lakṣmīchāyā shows it not taken.