Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 8 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 8.1.1.1
sarvasya dve
Aṣṭādhyāyī 8.1.1
Vṛtti Patañjali

sarvavacanam kimartham .

sarvavacanam alontyanivṛttyartham .

sarvagrahaṇam kriyate alontyanivṛttyartham .

alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya dvirvacanam mā bhūt iti .

kva punaḥ alontyanivṛttyarthena arthaḥ sarvagrahaṇena .

nityavīpsayoḥ iti .

nityavīpsayoḥ iti ucyate na ca antyasya dvirvacanena nityatā vīpsā vā gamyate .

iha tarhi pareḥ varjane iti antyasya api dvirvacanena varjyamānatā gamyeta .

ṣaṣṭhīnirdeśārtham ca .

ṣaṣṭhīnirdeśārtham ca sarvagrahaṇam kartavyam .

ṣaṣṭhīnirdeśaḥ yathā prakalpeta .

anirdeśe hi ṣaṣṭhyarthāprasiddhiḥ .

akriyamāṇe sarvagrahaṇe ṣaṣṭhyarthasya aprasiddhiḥ syāt .

kasya .

sthāneyogatvasya .

kva punaḥ iha ṣaṣṭhīnirdeśārthena arthaḥ sarvagrahaṇena yāvatā sarvatra eva ṣaṣṭhī uccāryate .

parervarjane prasamupodaḥpādapūraṇe uparyadhyadhasaḥsāmīpye vākyāderāmantritasya iti .

iha na kā cit ṣaṣṭhī nityavīpsayoḥ iti .

nanu ca eṣā eva ṣaṣṭhī .

na eṣā ṣaṣṭhī .

kim tarhi .

arthanirdeśaḥ eṣaḥ .

nitye ca arthe vīpsāyām ca iti .

alontyanivṛttyarthena tāvat na arthaḥ sarvagrahaṇena .

idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ .

nityavīpsayoḥ dve bhavataḥ iti ucyate dviśabdaḥ ādeśaḥ kasmāt na bhavati .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dviśabdaḥ ādeśaḥ bhavati iti yat ayam tasyaparamāmreḍitam anudāttamca iti āha .

katham kṛtvā jñāpakam .

dviśabdaḥ ayam ekāc tasya ekāctvāt tasyaparamāmreḍitam anudāttamca iti etat na asti .

paśyati tu ācāryaḥ na dviśabdaḥ ādeśaḥ bhavati iti tataḥ tasya paramāmreḍitam anudāttamca iti āha .

yadi tarhi na dviśabdaḥ ādeśaḥ bhavati ke tarhi idānīm dve bhavataḥ .

dviśabdena yat ucyate .

kim punaḥ tat .

dviśabdaḥ ayam saṅkhyāpadam saṅkhyāyāḥ ca saṅkhyeyam arthaḥ .

saṅkhyeye dve bhaviṣyataḥ .

ke punaḥ te .

pade vākye mātre vā .

tat yadā tāvat pade vākye vā tadā anekāltvāt sarvādeśaḥ siddhaḥ .

yadā mātre api tadā anekālśitsarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati .

yadā tarhi ardhamātre tadā sarvādeśaḥ na sidhyati .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na ca ardhamātre dviḥ ucyete .

kim kāraṇam .

iha vyākareṇe yaḥ sarvālpīyān svaravyavahāraḥ saḥ mātrayā bhavati na ardhamātrayā vyavahāraḥ asti .

tena ardhamātre na bhaviṣyataḥ .

evam api kutaḥ etat pade dve bhaviṣyataḥ iti na punaḥ vākye syātām mātre vā .

nityavīpsayoḥ dve bhavataḥ iti ucyate na ca vākyadvirvacanena mātrādvirvacanena vā nityatā vīpsā vā gamyate .

ṣaṣṭhīnirdeśārtham eva tarhi sarvagrahaṇam kartavyam .

na vā padādhikārāt .

na vā vaktavyam .

kim kāraṇam .

padādhikārāt .

padasya iti prakṛtya dvirvacanam vakṣyāmi .

tat ca samāsataddhitavākyanivṛttyartham .

tat ca avaśyam padagrahaṇam kartavyam samāsanivṛttyartham taddhitanivṛttyartham vākyanivṛttyartham ca .

samāsanivṛttyartham tāvat .

saptaparṇaḥ aṣṭāpadam .

taddhitanivṛttyartham .

dvipadikā tripadikā .

māṣaśaḥ kārṣāpaṇaśaḥ .

vākyanivṛttyartham .

grāme grāme pānīyam .

māṣam māṣam dehi .

atha kriyamāṇe api vai padagrahaṇe samāsanivṛttyartham iti katham idam vijñāyate .

samasasya nivṛttyartham samāsanivṛttyartham iti .

āhosvit samāse nivṛttyartham samāsanivṛttyartham iti .

kim ca ataḥ .

yadi viñāyate samāsasya nivṛttyartham samāsanivṛttyartham iti siddham saptaparṇaḥ saptaparṇau saptaparṇāḥ iti saptaparṇābhyām saptaparṇebhyaḥ iti atra prāpnoti .

atha vijñāyate samāse nivṛttyartham samāsanivṛttyartham iti saptaparṇaḥ saptaparṇau saptaparṇāḥ iti atra api prāpnoti .

tathā taddhitanivṛttyartham iti .

katham idam vijñāyate .

taddhitasya nivṛttyartham taddhitanivṛttyartham iti .

āhosvit taddhite nivṛttyartham taddhitanivṛttyartham iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate taddhitasya nivṛttyartham taddhitanivṛttyartham iti siddham dvipadikāḥ tripadikāḥ dvipadikābhyām tripadikābhyām māṣaśaḥ kārṣāpaṇaśaḥ iti atra prāpnoti .

atha vijñāyate taddhite nivṛttyartham taddhitanivṛttyartham iti dvipadikāḥ tripadikāḥ iti atra api prāpnoti .

tathā vākyanivṛttyartham iti katham idam vijñāyate .

vākyasya nivṛttyartham vākyanivṛttyartham iti .

āhosvit vākye nivṛttyartham vākyanivṛttyartham iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate vākyasya nivṛttyartham vākyanivṛttyartham iti yadi vākyam vīpsāyuktam bhavitavyam eva dvirvacanena .

atha api avayavaḥ bhavatu eva .

tat etat kriyamāṇe api padagrahaṇe ālūnaviśīrṇam bhavati .

kim cit saṅgṛhītam kim cit asaṅgṛhītam .

sagatigrahaṇam ca .

sagatigrahaṇam ca kartavyam .

prapacati prapacati .

prakaroti prakaroti iti .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

na hi sagatikam padam bhavati .

samāsanivṛttyarthena tāvat na arthaḥ padagrahaṇena .

samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhaviṣyati .

kim ca bhoḥ samāsaḥ vīpsāyām iti ucyate .

na khalu vīpsāyām iti ucyate gamyate tu saḥ arthaḥ .

tatra uktaḥ samāsena iti kṛtvā dvirvacanam na bhaviṣyati .

yatra ca samāsena anuktā vīpsā bhavati tatra dvirvacanam .

tat yathā .

ekaikavicitāḥ anyonyasahāyāḥ iti .

atha vā yat atra vīpsāyuktam na adaḥ prayujyate .

kim punaḥ tat .

parvaṇi parvaṇi sapta parṇāni asya .

paṅktau paṅktau aṣṭau padāni asya iti .

taddhitanivṛttyarthena ca api na arthaḥ padagrahaṇena .

taddhitena ukatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhaviṣyati .

taddhitaḥ khalu api vīpsāyām iti ucyate .

yatra ca taddhitena anuktā vīpsā bhavati tatra dvirvacanam .

tat yathā .

ekaikaśaḥ dadāti iti .

vākyanivṛttyarthena ca api na arthaḥ padagrahaṇena .

padadvirvacanena uktatvāt vīpsāyāḥ vākyadvirvacanam na bhaviṣyati .

yatra ca padadvirvacanena anuktā vīpsā bhavati tatra dvirvacanam .

tat yathā .

prapacati prapacati .

prakaroti prakaroti .

uttarārtham tarhi padagrahaṇam kartavyam .

tasyaparamāmreḍitam anudāttamca iti vakṣyati tat padadvirvacane yathā syāt vākyadvirvacanemā bhūt .

mahyam grahīṣyati mahyam grahīṣyati .

mām abhivyāhariṣyati mām abhvyāhariṣyati .

katham ca atra dvirvacanam .

chāndasatvāt .

svaraḥ api tarhi chāndasatvāt eva na bhaviṣyati .

uttarārtham eva tarhi padagrahaṇam kartavyam .

padasya padāt iti vakṣyati tat padagrahaṇam na kartavyam bhavati .

sarvagrahaṇam api tarhi uttarārtham .

anudāttaṃsarvamapādādau iti vakṣyati tat sarvagrahaṇam kartavyam bhavati .

ubhayam kriyate tatra eva