Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 7 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 7.1.73
iko 'ci vibhaktau
Aṣṭādhyāyī 7.1.73
Vṛtti Patañjali

ajgrahaṇam kimartham .

ikaḥ aci vyañjane mā bhūt .

ikaḥ aci iti ucyate vyañjanādau mā bhūt .

trapubhyām , trapubhiḥ .

astu lopaḥ .

astu atra num .

nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ bhaviṣyati .

svaraḥ katham

pañcatrapubhyām , pañcatrapubhyaḥ .

igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti .

svaraḥ vai śrūyamāṇe api .

śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati .

pañcatrapuṇā , pañcatrapuṇaḥ iti .

lupte kim na bhaviṣyati .

lupte idānīm kim na bhaviṣyati .

kim punaḥ kāraṇam śrūyamāne api numi svaraḥ bhavati .

saṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya igantatām vihantum iti kṛtvā tataḥ śrūyamāṇe api numi svaraḥ bhavati .

idam tarhi .

atirābhyām , atirābhiḥ .

numi kṛte rāyaḥ hali iti ātvam na prāpnoti .

idam iha sampradhāryam .

num kriyatām ātvam iti kim atra kartavyam .

paratvāt ātvam .

iha tarhi priyatisṛbhyām priyatisṛbhiḥ numi kṛte tisṛbhāvaḥ na prāpnoti .

idam iha sampradhāryam .

num kriyatām tisṛbhāvaḥ iti kim atra kartavyam .

paratvāt tisṛbhāvaḥ .

atha idānīm tisṛbhāve kṛte punaḥprasaṅgāt num kasmāt na bhavati .

sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti .

ataḥ uttaram paṭhati .

ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam numnuṭoḥ vipratiṣedhārtham .

ikaḥ aci vibhaktau ajgrahaṇam kriyate numaḥ nuṭ vipratiṣedhena yathā syāt .

trapūṇām , jatūnām .

akriyamāṇe hi ajgrahaṇe nityanimittaḥ num .

kṛte api nuṭi prāpnoti akṛte api .

nityanimittatvāt numi kṛte nuṭaḥ abhāvaḥ syāt .

etat api na asti prayojanam .

kriyamāṇe api vā ajgrahaṇe avaśyam atra nuḍarthaḥ yatnaḥ kartavyaḥ .

pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

idam tarhi prayojanam nuṭi kṛte num mā bhūt iti .

kim ca syāt .

trapūṇām , jatūnām .

itarathā hi numaḥ nityanimittatvāt nuḍabhāvaḥ .

nāmi iti dīrghatvam na syāt .

mā bhūt evam .

nopadhāyāḥ iti evam bhaviṣyati .

iha tarhi śucīnām inhanpūṣāryamṇām śau sau ca iti asmāt niyamāt na prāpnoti dīrghatvam .

arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti evam na bhaviṣyati .

na eṣā paribhāṣā iha śakyā vijñātum .

iha hi doṣaḥ syāt .

vāgmi iti .

evam tarhi lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti .

uttarārtham ca .

uttarārtham tarhi ajgrahaṇam kartavyam .

asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ ajādau yathā syāt .

iha mā bhūt .

asthibhyām , asthibhiḥ iti .

yadi uttarārtham syāt tatra eva ayam ajgrahaṇam kurvīta .

iha kriyamāṇe yadi kim cit prayojanam asti tat ucyatām .

iha api kriyamāṇe prayojanam asti .

kim .

ajādau yathā syāt .

iha mā bhūt .

trapu , jatu .

etat api na asti prayojanam .

vibhaktau iti ucyate na ca atra vibhaktim paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena .

na lumatā aṅgasya iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ .

evam tarhi siddhe sati yat ajgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha kaḥ cit anyaḥ api prakāraḥ pratyayalakṣaṇam nāma iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

he trapu , he trapo .

atra guṇaḥ siddhaḥ bhavati iti .

ikaḥ aci vyañjane mā bhūt astu lopaḥ svaraḥ katham .

svaraḥ vai śrūyamāṇe api lupte kim na bhaviṣyati .

rāyātvam tisṛbhāvaḥ ca vyavadhānāt numā api nuṭ vācyaḥ uttarārtham tu iha kim cit trapaḥ iti